Connect with us

Afrika

10 qof ayaa ku dhintay iska horimaad dhexmaray beeraley iyo xoolo dhaqato dalka Chad

10 qof ayaa ku dhintay iska horimaad dhexmaray xoolo dhaqato Carab ah iyo beeraley Afrikaan ah oo ka dhacay koonfurta Chad iyadoo uu weli socdo muran dhuleed. Khilaafaadka u dhexeeya xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ayaa ku badan dalka Chad.

Published

on

Khilaafaadka u dhexeeya xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ayaa ku badan dalka Chad [Getty]

Toban qof ayaa ku dhintay iska horimaadyo laba maalmood socday oo u dhexeeya xoolo-dhaqato iyo beeraley koonfurta Chad, sida uu Khamiistii sheegay guddoomiyaha deegaanka. Xiisadda u dhaxaysa xoolo-dhaqatada Carabta ee reer-guuraaga ah iyo beeralayda Afrikaanka ah ee fadhigoodu yahay waa dhibaato dhaqameed ka jirta badhtamaha iyo koonfurta Chad.

Waxay inta badan kacaan marka beeralayda ay ku eedeeyaan xoolo-dhaqata inay u ogolaadaan xoolahooda inay cunaan ama ku tuntaan dalagyadooda. Iska horimaadkii ugu dambeeyay ee dhimashada sababay ayaa billowday Talaadadii isaga oo isku dhacay nin beeraley ah iyo xoolo dhaqato ku nool Marabe, oo ah tuulo yar oo 700 kilomitir (435 mayl) koonfur ka xigta caasimadda N’Djamena.

Dhibaatada ayaa ku fiday laba tuulo oo deris la ah Arbacadii, ayuu yiri Cali Axmed Akhabache, oo ah guddoomiyaha gobolka Moyen-Chari ee xuduudka la leh Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe.

“Toban qof ayaa dhimatay 20 kalena waa ay ku dhaawacmeen,” ayuu u sheegay AFP taleefoonka, isagoo intaas ku daray in booliisku ay ku guuleysteen inay soo celiyaan xasilloonida “xaaladdana si buuxda ayaa loo xakameeyay” tan iyo Arbacadii.

Bishii hore, 22 qof ayaa lagu dilay iska horimaad dhexmaray beeraley iyo xoolo dhaqato deegaan 500 km dhanka koonfureed kaga beegan magaalada N’Djamena. Rabshadaha u dhaxeeya labada beelood ayaa caadi ka noqday bartamaha iyo koonfurta Chad, halkaasi oo in badan oo kamid ah dadka deegaanka ay ku hubeysan yihiin.

Waxaa mahad leh cimilada koonfurta Chad ee yar yar ee gobolka Saaxil, dhirteedu waa mid aad u qurux badan, qarniyo badana waxay soo jiidatay xoolo dhaqato ka soo hayaamay dhulka oomanaha ah, qaar badan oo ka mid ah Carabta, si ay u daaqaan xilliyeedka.

Reer guuraagu guud ahaan waxa ay ka soo jeedaan dhulka engegan ee Saaxil ee waqooyiga Chad waxana ay si isa soo taraysa u doonayaan in ay degaan dhul barwaaqo ah oo ay ku dhaqdaan geelooda iyo adhiga.

Dilkan ayaa dhacay maalintii Khamiista markii Xoolo dhaqato Suudaani ah oo ka soo jeeda Galbeedka Gobolka Darfur la weeraray iyagoo raacaya raad Geel ah oo Chad ay dhaceen maalin kahor, sida uu sheegay Golaha Sare ee Suudaan ee haya talada.

Wasaaradda arrimaha dibadda Suudaan ayaa Sabtidii cambaareysay dilka 18-qof oo Suudaani ah oo lagu dilay weerar ay koox hubeysan oo ka soo jeeda dalka Chad, sida ay sheegtay warbaahinta dowladda. Sabtidii, ku-simaha wasiirka arrimaha dibadda Suudaan, Cali al-Sadiq ayaa gudbiyay dalkiisa “mudaaharaad iyo cambaarayn dhacdada”, kulan uu la yeeshay safiirka Chad ee Khartoum.

Waxa uu sidoo kale ” dalbaday in Chad ay ku dadaasho sidii ay gacanta ugu soo dhigi lahayd kooxaha weerarka geystay iyo sidii ay u soo ceshan lahayd alaabtii la xaday,” sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Suudaan ee SUNA.

Suudaan ayaa wajahday qalalaase qoto dheer tan iyo markii taliyaha ciidamada Cabdel Fattah al-Burhan uu hogaaminayay afgambi militari bishii Oktoober ee sanadkii hore. Dibad-baxa ayaa waxa uu sare u qaaday ku-meel-gaadhka xukunka madaniga ah ee la sameeyay ka dib markii xilka laga tuuray madaxweyne Cumar Al-Bashiir 2019-kii.

Qabsashada awooddu waxay uga sii dartay jahawareer siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo dalka ka dhacay. Xaalada amaanka ayaa xumaatay, iyadoo ay sare u kaceen isku dhacyada qowmiyadeed ee ka socda gobolada fog ee Suudaan.

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Afrika

Rabshadaha dhimashada dhaliyey ee Senegal oo ka dhashay dib u dhigista doorashada: Akhriso qodobada aad u baahan tahay inaad wax ka ogaato

Dowladda dalka Galbeedka Afrika ee Senegal ayaa dib u dhigtay doorashada madaxtinimada muddo toban bilood ah, taasoo dhalisay mudaaharaadyo rabshado wata.

Published

on


Xiisada sii kordheysa ee Senegal oo ka dhalatay dib u dhigista doorashada madaxtinimada ee toban bilood ayaa dhalisay walaac baahsan oo laga qabo khatar ku wajahan dimoqraadiyada, gobolka oo ay aafeeyeen afgambi. Ugu yaraan saddex qof ayaa la dilay in ka badan 200 oo kale oo ay ku jiraan saxafiyiin ayaa la xiray guud ahaan dalka intii ay socdeen mudaaharaadyada looga soo horjeedo tallaabadaas.

In ka yar saddex toddobaad ka hor doorashada ayaa la rabay in la qabto, baarlamaanka ayaa u codeeyay in dib loogu celiyo 15-ka Diseembar, isagoo taageeray ku dhawaaqistii Sall ee dib u dhigista hore iyo xiritaanka kordhinta xilkiisa. Balse tillaabadan ayaa kicisay cabsi laga qabo in mid ka mid ah dimuquraadiyada caafimaadka qabta ee ku haray inqilaabka galbeedka Afrika ay halis ku jirto.

Magaalada caasimadda ah Jimcihii, qaar ka mid ah dibadbaxayaasha ayaa lulayay calanka Senegal, halka qaar kalena ay ku qeylinayeen ereyo ay ka mid yihiin “Macky Sall waa kaligii taliye”, wakaaladda wararka ee Reuters ayaa sheegtay. Qoraalkaan waxaan kusoo qaadanaynaa qodobada ugu muhiimsan.

Maxaa dib loogu dhigay doorashada madaxweynaha?

3-dii Febraayo, madaxweynaha Senegal, Macky Sall, oo aan u tartamayn xilka mar saddexaad, ayaa ku dhawaaqay go’aanka dib u dhigista doorashada toban bilood, toddobaadyo ka hor taariikhda loo qorsheeyay ee Febraayo 25.

Madaxweyne Macky Sall, ayaa markii ugu horreysay la doortay sannadkii 2012-kii oo uu xilka hayay 7-sanno, markii labaadna 2019-ka muddo shan sano ah, wuxuuna sheegay inuu saxiixay wareegto uu ku baabi’inayo xeerkii dhigaya in doorasho la qabto shantii sanaba mar. Waxa uu sabab uga dhigay go’aanka khilaafka u dhexeeya garsoorka iyo sharci-dajiyayaasha federaalka oo ku saabsan ka saarista musharrixiinta muhiimka ah ee mucaaradka ah ee ku jira liiska ugu dambeeya ee doorashada ee uu daabacay Golaha Dastuurka – awoodda doorashada ugu sarreysa ee Senegal.

Ousmane Sonko, oo ah hogaamiyaha xisbiga Patriots for Work, Ethics, and Fraternity Party (PASTEF), iyo Karim Wade, oo ah wiil uu dhalay madaxweynihii hore ee Senegal Abdoulaye Wade, ayaa ka mid ahaa dadka laga saaray liiska iyaga oo lagu eedeeyay in aanay buuxin shuruudihii la dejiyay.

Hogaamiye Ousmane Sonko, oo udub dhexaad u ahaa qalalaasaha siyaasadeed tan iyo 2021, ayaa laga saaray inuu haysto rikoor dembi ka dib markii lagu xiray xabsiga 2023 isagoo lagu eedeeyay “dembiyo yaryar oo musuqmaasuq ah” iyo “in uu kiciyay kacdoon.”

Abdoulaye Wade ayaa laga reebay inuu haysto labo dhalasho oo Faransiis iyo Senegal ah, taasoo uu markii dambe ka tanaasulay. Xisbigiisa Dimuqraadiga ah ee Senegal (PDS) ayaa soo gudbiyay codsi rasmi ah oo dib loogu dhigayo doorashada ka dib markii uu ku eedeeyay laba garsoore oo Golaha Dastuuriga ah “musuqmaasuq” iyo “takoorka” ee ku saabsan ururinta diiwaanka. Bishii Janaayo, sharci-dajiyayaashu waxay qabteen mooshin lagu baarayo eedeymaha.

Xiligee loo qabtay doorashada cusub?

Sharci-dajiyayaasha Senegal ayaa ansixiyay sharciga doorashada oo wax laga beddelay laba maalmood ka dib wareegtada madaxweynaha, taasoo dib loogu dhigay 15-ka Diseember. 165-ka kursi ee baarlamaanka Qaranka, 105 xildhibaan ayaa ansixiyay sharciga, halka ciidamada ammaanku la sheegayo inay xireen dhowr xildhibaan oo mucaarad ah oo isku dayay inay is-hortaagaan habka codaynta baarlamaanka.

Madaxweyne Macky Sall waxa uu sheegay in uu bilaabayo wada-hadal qaran oo uu fulin doono tallaabooyin “dib u heshiisiin” si loo xalliyo arrimaha looguna gogol xaaro hab doorasho oo nabad ah.

Dhowr qof oo mucaarad ah ayaa diiday dib u dhigista, oo ay ku jiraan ra’iisul wasaarihii hore iyo saaxiibada u dhow Madaxweyne Macky Sall, Aminata Touré, oo ku eedeeyay madaxweynaha “inuu wax u dhimaayo geeddi-socodka sawirka dimuqraadiyaddayada oo meel kasta loogu ixtiraamo dalka”. Khalifa Sall waxa uu ku tilmaamay dhacdooyinkii u dambeeyay “afgambi hay’addeed”.

Anta Babacar Ngom, oo rajo ka qabta madaxweynenimada liiska labaatanka musharax ee ugu dambeeya, ayaa u sheegtay Al Jazeera in ay aaminsan tahay in dib u dhacani uu gabaad u yahay Madaxweyne Macky Sall si uu isu hanto mar saddexaad. “Tani xitaa ma noqon su’aal siyaasadeed, tani waa su’aal xuquuqul insaanka ah, tani waa u dagaalamidda dimoqraadiyadeena, tani waa u dagaallanta madax-banaanidayada waana inaan niraahnaa maya,” ayay tidhi.

Madaxweyne Macky Sall waa uu difaacay go’aanka, wuxuuna meesha ka saaray eedeymaha ah inuu isku dayay inuu xukunka rabo markale.

Mudaaharaadyo rabshado wata iyo eedaymo ‘awood-isu-sheegasho’ ah

Senegal weligeed dib uma dhigin doorasho tan iyo markii ay xornimada ka qaateen Faransiiska in ka badan lixdan sano ka hor. Dib u dhigista tobanka bilood ee lama filaanka ahayd ayaa waxaa ka dhashay caro, iyadoo musharixiinta mucaaradka iyo ururada bulshada rayidka ay ku tilmaameen “afgambi dowladdeed.” oo ay kala jeedaan in hayadihii dowladda ay isla dowladda afgambisey

Kalsooni darada soo jireenka ah ee Madaxweyne Macky Sall, dadka ay isku xafiiltamaan siyaasadda waxay ku eedeeyeen inuu isku dayay inuu kordhisto xilka, oo dhacaya 2-da Abriil, isagoo wax ka beddelaya jadwalka doorashada. Waxa hore loogu dhaleeceeyay “Sixir-barsi-siyaasadeed” oo ka dhashay dagaalladii dhawaan ka dhanka ahaa mucaaradka, oo ay ku jirto xarriga PASTEF’s Sonko. In ka badan dersin mucaarad ah ayaa gudbiyay caqabado sharci oo ka dhan ah sharciga dib u dhigista codbixinta.

Isku dhacyo ay dad badan ku dhinteen ayaa ka dhacay dalka oo dhan, oo ay ku jirto caasimadda Dakar, oo u dhexeeya booliska iyo mudaaharaadayaasha ka biyo diiday amarada dowladda ee ka dhanka ah mudaaharaadyada ka dib markii musharrixiinta mucaaradka ay ugu baaqeen taageerayaashooda inay “difaacaan dimuqraadiyadda”. Maamulka gumeysigii hore ee Faransiiska – mid ka mid ah dimoqraadiyada ugu xasilloon Afrika – ayaa si ku meel gaar ah u xannibay gelitaanka internetka.

Sidee uga jawaabeen saaxiibada caalamiga ah iyo kuwa gobolka?

Xafiiska xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sheegay in ay “aad uga walaacsan yihiin” rabshadaha sii kordhaya ee Senegal, iyaga oo cambaareeyay “isticmaalka aan loo baahnayn ee xoogga ah ee ka dhanka ah dibad-baxayaasha iyo xaddidaadaha goobaha rayidka.”

Midowga Afrika iyo Ururka Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika (ECOWAS) ayaa labaduba faray mas’uuliyiinta Senegal inay ka beddelaan jadwalka doorashada sidii hore. Toddobaadkii hore, ECOWAS oo ay isku haystaan Burkina Faso, Maali, iyo Niger oo ku saabsan dib u soo celinta xukunkii dimuqraadiga ahaa ee ka dhacay dalalkan xubnaha ka ah, ayaa wafdi diblomaasiyadeed u dirtay Senegal si ay ugala hadlaan xaaladdeeda siyaasadeed.

Sidee ayay uga fal celiyeen mas’uuliyiinta sharciga Senegal?

Soddon iyo sagaal xildhibaan oo ka tirsan isbahaysiga mucaaradka Yewwi Askan Wi iyo dhowr musharrax oo madaxweynenimo oo mucaarad ah ayaa tan iyo xilligaas dacwado dhanka sharciga ah u gudbiyay maxkamadda dastuuriga ah. Wasiirka cadaalada ayaa sheegay in caqabada dhanka sharciga aysan ku dhicin awooda maxkamada dastuuriga ah. “Dib u dhigista doorashada madaxweynaha waxaa loo fuliyay si buuxda oo waafaqsan dastuurka Senegal,” ayay tiri.

Madaxweyne Macky Sall,ma uusan cayimin waddooyinka sharciga ah ee la heli karo si looga doodo go’aanka laakiin wuxuu sheegay in xaqiiqda ah in dadka ka soo horjeeda ay u jeesteen maxkamadaha ay la macno tahay “waxaan ku jirnaa dimoqraadiyad shaqeyneysa”.

Golaha dastuurka, oo xukumaya rafcaannada codbixinta ee Senegal, ayaa soo farageliyay usbuucii hore, iyagoo ku dhawaaqay go’aanka Madaxweyne Sall “mid aan dastuuri ahayn.” Guddiga sare ee doorashada ayaa laalay sharciga dib u habeynta codadka, waxayna ku amreen maamulka in sida ugu dhaqsiyaha badan ay u qabtaan. 

Maxaa soo kordhay hadda?

Isaga oo ka jawaabaya xukunka iyo cadaadiska gobolka iyo kan caalamiga ah ee sii kordhaya, hogaamiyaha Senegal wuxuu wacad ku maray jimcihii la soo dhaafay inuu qabanqaabiyo doorashada madaxtinimada “sida ugu dhakhsaha badan.” Ku guuldaraysiga Madaxweyne Macky Sall, in uu si degdeg ah u sameeyo taariikh cusub ayaa, si kastaba ha ahaatee, waxa ay walaac ka muujiyeen musharrixiinta mucaaradka ah, kuwaas oo qaarkood ku baaqaya in doorashada la qabto ka hor inta aan la gaarin xilliga Madaxweyne Macky Sall ee ku eg bisha Abriil.

Talaadadii, 16 ka mid ah musharixiinta madaxweynaha ayaa bayaan wadajir ah ku sheegay in “gaabista aan la macnayn karin” ee fulinta go’aanka Golaha Dastuuriga ah ay muujinayso rabitaan la’aanta madaxweynaha ee ah in uu bilaabo habka isbeddelka awoodda.

Dhanka kale, Talaadadii, Goluhu wuxuu daabacay liis la cusboonaysiiyay oo ah musharrixiinta doorashada madaxtinnimada ee dib loo dhigay, iyagoo meesha ka saaray Rose Wardini, oo ka mid ahayd 20-ka orodyahan ee bilowga ah, taasoo la noqotay codsigeeda.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dalka Zimbabwe ayaa ku hanjabay inuu mamnuuci doono deeqaha waxbarasho ee khaniisiinta loogu talagalay

Dowladda Zimbabwe ayaa ka digtay in dalab kasta oo “ka baxsan Muslimiinta iyo Masiixiyiinta” loo qaadan doono sharci darro iyo dambi.

Published

on

SAWIRKA: Tobaneeyo Muslimiin iyo Masiixiyiin ah ayaa watay boorar ay ku qoran yihiin dibadbax ka dhan ah LGBT oo ka dhacay magaalada Mombasa ee dalka Kenya. © Andrew Kasuku/Sawirada Getty

Zimbabwe uma dulqaadan doonto isku dayada wakiillada ajnabiga ah ee lagu sasabinayo oo ay ku askareynayaan ardayda hawlaha khaniisiinta iyada oo loo marayo deeq waxbarasho, dawladda ayaa ka digtay arrintaas.

Bayaan uu soo saaray goor dambe oo Khamiis ah, madaxweyne ku xigeenka Zimbabwe Constantino Chiwenga ayaa sheegay in dhaqaale kasta oo la siiyo dadka LGBTQ ee dugsiyada dalka ay noqon doonto sharci darro iyo dembi.

Ku dhawaaqida hadalkaan ee dawladda ayaa lagu soo waramayaa inay jawaab u tahay xayaysiis online ah oo ay sameeyeen koox Khaniisiinta iyo Khaniisada Zimbabwe (GALZ), oo ah urur ay leeyihiin dadka LGBTQ ee dalka, oo ku casuumay codsiyada barnaamijkeeda deeqaha waxbarasho ee ‘Munhu Munhu’. Qorshahani waxa uu socday ilaa 2018 waxana uu daboolayaa kharashka waxbarashada, hoyga, iyo kharashaadka kale ee loogu talagalay dadka khaniisiinta ah ee da’doodu u dhaxayso 18 ilaa 35 si ay u qaataan shahaadooyinka dimoqraadiyadda, maamulka, caddaaladda, xuquuqda aadanaha, iyo xallinta khilaafaadka ee jaamacad kasta oo Zimbabwe ku taalla.

Isagoo dhaleeceynaya ku dhawaaqistii ugu dambeysay, Chiwenga wuxuu sheegay in dowladdu “ay u aragto deeqaha waxbarasho ee noocan oo kale ah” oo isku dayaya in lagu marin habaabiyo “ardayda aan mudnaanta lahayn ee Zimbabwe laakiin karti u leh” khaniisnimada inay tahay “caqabad toos ah oo ku wajahan awooddeeda.”

“Dugsiyadayada iyo machadyada tacliinta sare ma maaweelin doonaan codsadayaasha, iskaba daa in la diiwaan geliyo dadka lala xiriirinayo shisheeye, nolosha lidka ku ah, Afrikaannimada, iyo qiyamka Masiixiyiinta,” ayuu yirri. “Zimbabwe waa dawlad Afrikaan ah oo madax-bannaan oo leh shuruuc iyo qiyam qeexan oo lagu tilmaamo, oo aan laga aqbali karin waxyaabo kale.”

Madaxweyne ku xigeenka ayaa intaa ku daray in Harare “aysan ka labalabayn doonin qaadista tallaabooyinka ku habboon ee lagu dhaqangelinayo shuruucda qaranka,” isagoo sheegay in dhallinyaradu “aanay waligood ku damcin inay ka ganacsadaan ama ka iibiyaan nafahooda wixii karaahiyo iyo shaydaan ah.”

Jimcihii, Golaha NGO-ga Xuquuqda Aadanaha ee Zimbabwe ayaa u sheegay Associated Press in jawaabta dowladda ee qorshaha deeqda waxbarasho ee GALZ ay muujisay in jinsiga laga tirada badan yahay ay khatar ku yihiin dhulkii hore ee Ingiriiska.

“Waxaan aad uga walaacsanahay hadalka ka soo baxay xafiiska labaad ee ugu sarreeya dalka, sababtoo ah waxay muujinaysaa dulqaad la’aan, gaar ahaan iyadoo la tixgelinayo in xayeysiisku uu dhalinyarada u furayo fursado badan,” Wilbert Mandinde, oo ah xiriiriyaha barnaamijyada ee NGO-ga, ayaa yirri.

Dalka aan badda lahayn sida Itoobiya oo kale, oo in ka badan labaatan sano ku jiray cunaqabatayn ay bartilmaameedsanayaan Maraykanka iyo Midowga Yurub oo lagu eedeeyay xadgudubyo ka dhan ah xuquuqul insaanka, ayaa mamnuucaya xidhiidhka galmoodka ee dadka isku jinsiga ah sida uu dhigayo sharciga sharciga dambiyada ee 2006. Sharcigu waxa uu qaadayaa ugu badnaan hal sano oo xadhig ah iyo ganaaxa dembiilayaasha.

Madaxweynihii hore ee Zimbabwe, Robert Mugabe, oo xukumayay 37 sano, ayaa marar badan ku tilmaamay dadka khaniisiinta ah inay yihiin kuwa “ka xun eeyga iyo doofaarrada” oo aan u qalmin xuquuqda sharciga ah. Mugabe oo geeriyooday ayaa ku eedeeyay madaxda reer galbeedka, oo uu ku jiro madaxweynihii hore ee Mareykanka Barack Obama, inay isku dayeen inay Afrika ku qasbaan inay aqbasho khaniisnimada.

Inta badan wadamada Afrika ay soo rogay siyaasado xaddidan oo ka dhan ah dhaqanka LGBTQ+. Ciqaabaha dhaqanka galmoodka khaniisiinta waxaa ka mid ah ganaaxyo iyo waqti xabsi ah. Nayjeeriya waa karbaash, kuwa qaarna waxay ka dhigeen ciqaabta dilka ah. Waxaana ku xasuusinayaa in dhammaan dalalkii sida tooska ah ugu soo horjeestay dhaqanka qaniisiinta sida Uganda oo kale waxay reer galbeedka saareen cunaqabateyn xooggan.

Madaxweynaha Ugaanda Museveni ayaa ansixiyay sharci cusub oo adag oo ka dhan ah khaniisiinta

Ka dib kororka ku yimid cudurka dilaaga ah ee HIV Aids-ka madaxweynaha Ugaanda ayaa mamnuucay dhaqanka khaniisiinta. Ka dib markii madaxweynaha uu ansixiyay sharci adag oo cusub oo ka dhan ah khaniisnimada, Qaramada Midoobay iyo Mareykanka ayaa ka digay iyagoo ku andaconaya inay qatar ku tahay xaquuqul insaanka, iyadoo aan ognahay in Israa’iil sida ay u xasuuqayso Falastiin haddana Mareykanka hub iyo saanad militari siiyo – waxaa iswaydiin mudan xaquuqul insaanka ma dhaqan xumada oo kali ayay qabataa?

Madaxweyne Yoweri Museveni ayaa saxiixay sharciga ka hortagga khaniisnimada oo la dhaqan galiyay ka dib markii baarlamaanka uu ka biyo diiday. Falalka khaniisnimada ayaa horey sharci darro uga ahaa Ugaanda balse hadda qofkii lagu helo wuxuu wajihi doonaa xabsi daa’im.

Sharcigu wuxuu soo rogayaa ciqaab dil ah, oo ay ku jiraan galmoodka khaniisyada qof ka yar da’da 18 ama marka qof uu qabo jirro maskaxeed. Bayaan ay si wadajir ah u soo saareen, saddex ka mid ah kooxaha ololaha caafimaadka ee hormuudka ka ah adduunka – Qorshaha Degdegga ah ee Madaxweynaha Mareykanka ee Gargaarka Aids-ka (Pepfar), UNAids iyo Sanduuqa Caalamiga ah – ayaa sheegay in ay aad uga walaacsan yihiin “saameynta waxyeellada leh” ee sharcigaan.

“Horumarka Ugaanda ee wax ka qabashada HIV wuxuu hadda ku jiraa halis weyn,” ayaa lagu yiri bayaanka.

“Takoorka la xiriira ansixinta sharciga ayaa mar horeba horseeday in la yareeyo helitaanka ka hortagga iyo sidoo kale adeegyada daaweynta,” ayaa lagu yirri bayaanka.

Bayaan uu soo saaray ayuu madaxweynaha Mareykanka Joe Biden ku tilmaamay ansixinta sharciga “xadgudub naxdin leh oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha”, isagoo ku booriyay Ugaanda inay si degdeg ah u baabi’iso sharciga.

Madaxweyne Joe Biden waxa kale oo uu sheegay in Washington ay ka fiirsanayso “tallaabooyin dheeri ah, oo ay ku jiraan ku-dhaqanka cunaqabataynta iyo xaddidaadda gelitaanka Maraykanka ee ka dhanka ah cid kasta oo ku lug yeelata xad-gudubyo halis ah oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha ama musuqmaasuqa”.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Shirkii midowga Afrika maxaa kasoo baxay? – Afgembi, rabshado iyo qalalaase khatar ku ah Afrika

Guddoomiyaha ururkan ayaa sidoo kale cambaareeyay weerarrada Israa’iil ay ku hayso Qaza, isagoo ka digay in iskahorimaadyada socda ay dib u celin karaan guulihii horumarineed ee laga gaaray.

Published

on


Guddoomiyaha guddiga Midowga Afrika Moussa Faki Mahamat ayaa ka digay in qaaradda ay wajaheyso khataro isa soo taraya oo ka imaanaya afgambiyada militariga, rabshadaha doorashooyinka, iyo xasaradaha bini’aadantinimo ee ka dhasha dagaalada.

Guddoomiye Moussa Faki Mahamat ayaa hadalkan ku sheegay khudbad uu ka jeediyay shir-madaxeedka Golaha Fulinta ee Midowga Afrika oo Arbacadii ka dhacay caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa, isagoo sidoo kale cambaareeyey weerarka Israa’iil ee Qaza oo uu ku tilmaamay “dagaal xasuuq ah” oo uu ugu baaqay madaxbannaanida Falastiin.

“Dhibaatada haysata dadka reer Falastiin, oo laga xayuubiyay xuquuqdooda aasaasiga ah ee xorriyadda iyo dastuurka dal jiri kara oo madax-bannaan, waxaa indhaheenna hortooda ka sii daraya dagaal lagu xasuuqayo,” ayuu yidhi Guddoomiyaha guddiga Midowga Afrika Moussa Faki Mahamat.

Hoggaamiyaha midowga qaaradda ayaa ku riixay tallaabo mideysan si loo gaaro nabadda iyo ammaanka Afrika, halkaas oo dalal dhowr ah, oo ay ku jiraan Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo, Soomaaliya, iyo Suudaan, ay ka dhaceen iskahorimaadyo hubeysan oo daba dheeraaday.

Ururka Midowga Afrika oo ka kooban 55-ta wadan ayaa la daalaa dhacaya xalinta khilaafaadyada siyaasadeed ee ka dhex aloosan, taasoo sii xumeysay kala qeybsanaanta ka jirta gobollo badan oo ay ku jiraan Galbeedka Afrika.

Burkina Faso, Maali, iyo Niger ayaa dhawaan u gudbiyay ogaysiisyo ah in “si degdeg ah” loogala noqdo xubinnimada Ururka Dhaqaalaha Galbeedka Afrika (ECOWAS), iyaga oo ku eedeeyay inay u adeegto dano shisheeye khatarna ku ah dalalkooda. Maamulka gobolka ayaa cunaqabatayn ku soo rogay saddexdii waddan ee Faransiisku hore u gumaysan jiray si ay ugu cadaadiyaan inay soo celiyaan xukunkii dimuqraadiga ahaa ka dib afgambigii lagu riday dawladihii rayidka ahaa ee Ouagadougou, Bamako, iyo Niamey.

Ururka ECOWAS ayaa ka codsatay hogaamiyayaasha afgambiga sameeyay in ay dib u eegaan go’aankooda ka bixitaanka, kaas oo ay ku sheegeen in uusan u hogaansamin shuruucda, dhibaato hor lehna ay ku keeni doonto muwaadiniintooda. Dhammaan saddexda dawladood ee milatariga ahi waxay ku adkaysteen inay ka baxaan “daahi la’aan.”

Midowga Afrika ayaa sheegay in ay aad uga xun yihiin tallaabada ay qaadeen dalalka gobolka Saaxil, waxaana ay ku baaqeen in wada-hadal “ka fog wax faragelin dibadeed ah” laga dhex sameeyo dhinacyada si loo ilaaliyo midnimada ECOWAS iyo Afrika.

Shir-madaxeedka Addis Ababa oo laba maalmood socday, kaas oo dhammaaday Khamiista, Dhooihir Dhoulkamal, Wasiirka Arrimaha Dibedda ee Komoros, ahna Guddoomiyaha Golaha Fulinta ee Midowga Afrika, ayaa sheegay in ka bixitaanka dawladaha Burkinabe, MAali, iyo Niger ee ECOWAS “aanay u badnayn inay kor u qaadaan ku soo laabashada degdega ah ee caadiga ah ee hay’adaha.”

“Waxay ku xiran tahay ECOWAS inay wadahadalo daacad ah oo daacad ah la gasho saddexda waddan ee xubnaha ka ah sida ugu dhakhsaha badan si loo helo hab looga baxo xaaladdan, taas oo waxyeello u leh labada dhinac, si degdeg ah iyo kor u kaca,” ayuu yidhi.

Soomaaliya

Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa magaalada Addis Ababa kaga qayb galay furitaanka Shir madaxeedka 37-aad ee Midowga Afrika. Madaxweyne Xasan Sheekh oo khudbad ka jeediyay kulanka, ayaa ku baaqay in la qaado tallaabooyin wadajir ah oo looga hortagayo falalka caqabadda ku ah nabadda iyo amniga ee ka soo ifbaxaya guud ahaan qaaradda.

Madaxweynaha ayaa markale ku celiyay in aan la aqbali karin talaabooyinka ay Itoobiya dhawaan ku dhaqaaqday, gaar ahaan heshiiskii Is-afgaradka (MoU) ee ay la saxeexdeen Somaliland oo ah gobol ka mid ah Soomaaliya, Madaxweynaha ayaa tallaabadaasi ku sifeeyay mid baalmarsan sharciyada caalamiga ah iyo Kuwa Afrika islamarkaana aan la aqbali karin.

Madaxweyne Xassan ayaa go’aan adag ka qaatay kadib markii ay Itoobiya ku xad gudubtay madax-bannaanida Soomaaliya. “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho si ay Itoobiya uga joojiso inay aqoonsato dhulka Somaliland ka go’day oo ay deked ka dhisato, sidaas waxaa sheegay la-taliyaha sare ee madaxweynaha Soomaaliya.” ayuu yiri mudane Xassan Sh. Maxamuud oo ah madaxweyne lagu soo doortay 4.5.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

“Jihada aad 1-da Jannaayo u jeesateen kasoo jeesta, waddo idinka ma jirto meeshaas,” ayuu yiri madaxweynaha Soomaaliya oo farriin u dirayey Itoobiya.

Baaqyada caalamiga ay Soomaaliya u jeedisay dunida waxa kasoo jawaabay dowlado badan sida ururka IGAD, Jaamacadda Carabta, Masar, Turkiga, Shiinaha, Sacuudiga iyo afhayeenka xoghayaha guud ee QM.

Itoobiya

“Afrika Ma’ahan mid hesho wax u dhigma inta ay dunida katahay ama ay kutartay ilbaxnimada dunida” – ayuu yirri Raysal Wasaare Abiy Axmed.

Raysal Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed khudbad asigana ka jeediyay furitaanka Shirmadaxeedka 37aad ee Midawga Afrika ayaa yirri Afrika Ma’ahan mid hesho wax u dhigma inta ay dunida katahay ama ay kutartay ilbaxnimada dunida.

Raysal Wasaarre Abiy Axmed ayaa tilmaamay in Afrika looga baahanyahay in ay doorkeeda ka ciyaarto saamayna kuyeelato arimaha dunidan ee isbadbadalayo. Afrika waaxay ahayd qaarad leh taariikh dheer shacuub hore iyo meeshii laga soo gaaray Ilbaxnimada Adduunka, waana mid door-wayn kasoo qaadatay Ilbaxnimada dunidan aynu maanta kunool nahay balse taariikhdan iyo xaqiiqadan ayaa noqotay mid ka weecatay jihada una weecatay Jihada iyo lbaxnimada reer galbeedka’ ayuu yirri Raysal Wasaare Abiy Axmed.

Sidoo kale, wuxuu ka hadlayay muhiimada waxbarashada ay u leedahay horumarka Afrika ayaa Sheegay in loo baahan yahay in lawada dhiso nidaam waxbarasho oo tayo leh islamarkaana u qalma Qaarada Afrika.

Xirriirka Soomaaliya iyo Itoobiya

Xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya aaya xumaaday ka dib bilowgii bishii Janaayo markii Addis Ababa ay heshiis is afgarad ah ku wada saxiixdeen Itoobiya iyo Somaliland, kaas oo gaaray heerkii ugu sareeyey markii Dowlada Soomaaliya ay ku eedeysay Itoobiya inay ku xad gudubtay Madaxbanaanida dhuleed ee Soomaaliya.

Dowladda Soomaaliya ayaa ku eedeysay Itoobiya inay samaysay tallaabo xurmad darro ah oo ka dhan ah diblomaasiyadda oo ay qaadday Itoobiya ka dib markii is hortaag lagu sameeyey Madaxweynaha Soomaaliya isaga iyo wafdigiisa oo doonayey inay galaan Xarunta Midowga Afrika ee Addis Ababa.

Qoraal ay soo saartay wasaarada arrimaha dibadda ee Soomaaliya ayaa lagu sheegay in talaabadaas ay tahay mid si cad loogu xadgudbay axdiga ururka Midowga Afrika.

Bare sarre Cabdi Ismaaciil Samatar oo ka mida xildhibaanada Aqalka sare ee Soomaaliya, macallina ka ah jaamacad ku taal Maraykanka sheegay in wax ka dhacay Addis Ababa ay tahay wax ka fog sharciga diblomaasiyada.

Sidoo kale, Cabdirixmaan Cabdishakuur Warsame oo ka mid ah xildhibaanada Golaha shacabka ee Baarlamaanka Soomaaliya ayaa ka hor inta uusan Madaxweyne Xasan Sheekh u ambabixin safarkiisa Itoobiya sheegay inaysan sinaba sax u ahayn in madaxweynuhu u safro Addis Ababa iyadoo aan la samayn wadatashi uu la yeesho barlamaanka. “Annaga Itoobiya heshiis naga dhexeeya ma ogayn, waxaan ogayn inay ku soo xadgudbeen dhulkeena iyo madaxbanaanida dalkeena , waana inaan waydiin karnaa madaxweynaha waxaa ku riixaya inuu Addis Ababa shir ugu qayb galo, dowladahu marka xiriirkooda diblomaasiyeed uusan hagaagsanayn waxay hoos u dhigaan matalaada” ayuu yiri Xildhibaan Cabdirixmaan Cabdishakuur.

Cabdirixmaan Cabdishakuur ayaa sheegay haddiiba ay ahayd in shirka la aado in ay ahayd in la diro wasiir oo kale oo maqaamka matalaada hoos loo dhigo.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Colaadda Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo laga soo bilaabo 1996

Khayraadka dabiiciga ah ee badan—gaar ahaan macdanta qaaliga ah ee laga helay dhulka Koongo ayaa dalka ka dhigay mid colaaddiisa ay noqotay joogto, waxaana faraha kula jira shirkado iyo dalal shisheeye oo raadinaayo inay si raqiis ama tuugo-nimo ay ku jirto ku helaan macdantaas qaaliga ah – maxaa ka baran karnaa Koongo?

Published

on


Ilaa 1996dii, iskahorimaadyada Koongo ayaa horseeday ku dhawaad lix milyan oo dhimasho ah. Dagaalkii ugu horeeyay ee Koongo ka dhaca wuxuu dhacay inta u dhaxeysay 1996-1997-dii waxa uu bilaabmay ka dib xasuuqii Ruwaanda ee 1994-tii, xiligaasi oo kooxaha xagjirka ah ee Hutu ay dileen dad lagu qiyaasay hal milyan oo qawmiyad laga tiro badan yahay oo Tutsiga ah iyo Hutu qunyar socodka ah ee Ruwaanda.

Intii lagu guda jiray xasuuqa iyo ka dib, ku dhawaad laba milyan oo qaxoonti Hutu ah ayaa ka soo tallaabay xadka Koongo, kuwaas oo intooda badan degay xeryaha qaxootiga ee waqooyiga Kivu iyo koonfurta Kivu. Qayb yar oo ka mid ah dadka reer Ruwaanda ee galay Koongo waxay ahaayeen Hutiyiinta xagjirka ah oo bilaabay inay abaabulaan maleeshiyaad gudaha Koongo. Cadaadiska ayaa sii xoogeystay markii maleeshiyadii Tutsiga ay abaabuleen oo ka soo horjeeday kooxaha Xuuthiyiinta iyo markii quwadaha shisheeye ay bilaabeen inay dhinac la saftaan.

Ka dib guushii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF) ee ka dhanka ah dawladdii Ruwaanda ee xasuuqday, dawladda cusub ee Tutsi-ga hogaamiso waxay bilawday ku lug lahaanshaha xaaladda Koongo (oo markaas loo yaqaan Jamhuuriyadda Zaire). Ciidamada Ruwaanda oo uu hogaaminayo Madaxweyne Paul Kagame iyo maleeshiyaad Tutsi ah oo fadhigoodu yahay Koongo oo taageero ka helaya Ruwaanda ayaa duullaan ku qaaday dalka Zaire, xilligaasi oo uu maamuli jiray keligii taliye Mobutu Sese Seko.

Caasimadda Ruwaanda ee Kigali ayaa labada dadaalba qiil uga dhigtay in kooxaha Hutu-ga ee bariga Koongo ay wali khatar ku yihiin dadkooda Tutsi-ga ah iyo in taliska Mobutu uu gabaad ku hayo xagjiriinta Hutu-ga ee ka soo qaxay xadka. Ruwaanda waxa ay dagaalkii ugu horeeyay ee Koongo ku qaaday Zaire iyada oo gacan ka helaysa dawlado kale oo Afrikaan ah sida Uganda, Angola iyo Burundi kuwaas oo lahaa walaacyo amni oo iyaga u gaar ah oo la xiriira taageerada Mobutu ee kooxaha fallaagada ah ee qaaradda oo dhan.

Duulaanka isbahaysiga Ruwaanda waxaa la isku dubariday iyadoo uu gacan ka helayay hogaamiyaha mucaaradka ee Zaire Laurent Kabila. Kumanaan ayaa dhintay; Qaar ka mid ah dhaawacyada ayaa ahaa maleeshiyaadkii hore ee Hutu-ga iyo xubno ka tirsan kooxaha hubeysan, laakiin qaar badan ayaa ahaa qaxooti iyo kuwa aan dagaallame ahayn oo Koongo ah oo ku nool Waqooyiga iyo Koonfurta Kivu, ee bariga Koongo. Hababka dagaalku waxay ahaayeen kuwo naxariis daran, gaar ahaan kuwa u shaqeeya askarta Ruwaanda iyo kooxaha Tutsiga. Isbaheysiga Kabila-Kagame ayaa ku guuleystay dagaalkii koowaad ee Koongo 1997 markii Mobutu uu ka cararay Kinshasa. Kabila waxaa loo magacaabay madaxweynaha Zaire wuxuuna u beddelay magaca waddanka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo.

Sannadkii 1998-kii, dagaalkii labaad ee Koongo ayaa qarxay ka dib markii uu xumaaday xiriirkii Kigali iyo Kinshasa. Isku day lagu doonayo in lagu dhimo aragtida ah in Ruwaanda ay saameyn aan munaasib ahayn ku leedahay dowladda Koongo, Kabila waxa uu beeniyay sheegashada ah in Ruwaanda ay mas’uul ka ahayd in ay ku guuleysato dagaalka oo ay isaga dhigto awoodda. Kabila waxa kale oo uu bilaabay in uu dawladiisa ka saaro qowmiyadda Tutsi-ga waxa uu qaaday tallaabooyin uu ku wiiqayo joogitaanka ciidamada Ruwaanda ee bariga Koongo. Dhammaadkii 1990-meeyadii, waxaa dunida u caddaatay in la beegsaday ololeyaal ka dhan ah dadka Hutu-ga intii lagu jiray dagaalkii ugu horreeyay ee Koongo (inta badan ay hoggaaminayeen ciidankii Paul Kagame) falkaasi waxa lagu tiriyaa oo ay noqdeen dembiyo dagaal, heshiisyada caalamiga ah oo sii kordhayay oo si liidata uga tarjumayay nidaamkii Kabila ee curdinka ahaa.

Isbahaysigii dib loo rogay, Kabila wuxuu amar ku bixiyay dhammaan ciidamada shisheeye inay ka baxaan Koongo wuxuuna u oggolaaday kooxaha hubaysan ee Hutu inay mar kale isku abaabulaan xadka. Ruwaanda waxa ay kaga jawaabtay duullaankii 1998. Kigali ujeeddadeedu waxay ahayd in la sameeyo aag ka mid ah xudduudaha Koongo iyo Ruwaanda oo ay maamulaan ciidamadeeda si ay u abuurto fogaan dheeraad ah kooxaha Hutu ee bariga Koongo. Ciidamada Koongo oo ay taageerayaan Angola (kuwaasi oo sidoo kale beddelay isbahaysiyadii ka dib korarkii Laurent Kabila), Namibia, iyo Zimbabwe waxay la dagaallameen militariga Ruwaanda.

Ciidamada Uganda, Burundi, iyo sidoo kale jabhado kala duwan oo ay taageerayaan Kigali iyo Kampala. Intii lagu jiray fowdada dagaalka, Laurent Kabila waxaa lagu dilay isku daygii afgambi ee 2001-dii oo ay qorsheeyeen kaaliyayaashiisa iyo ilaaladiisa. Kuwii ku lug lahaa waa la xiray, wiilkii Kabila, Joseph Kabila, ayaa la wareegay awoodda.

Dagaalkii labaad ee Koongo waxaa si rasmi ah loo soo afjaray xilligii Kabila ee da’da yara 2002, iyadoo qiyaasuhu aad u kala duwan yahay, tirada dhimashada dagaalkii labaad ee Koongo iyo masiibada bini’aadantinimo ee la xiriirta ayaa laga yaabaa inay gaarto in ka badan milyan oo qof 2004.

Intii u dhaxaysay 2002 iyo 2003, Ruwaanda, Uganda, iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo waxay bilaabeen hirgelinta heshiisyo nabadeed oo oggolaaday dawlad ku meel gaar ah oo Kinshasa ka dhalata oo uu hoggaamiyo Joseph Kabila. Iyadoo ay jiraan heshiisyadaas, dhismaha guddiyada runta iyo dib-u-heshiisiinta, iyo joogitaanka ciidammo nabad-ilaalin ah oo Qaramada Midoobay ah, ayaa rabshado iyo iskahorimaadyo weli ka socday bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo. Joseph Kabila ayaa si rasmi ah loo caleema saaray ka dib doorasho dadweyne oo in badan la sugayay 2006dii.

Mid ka mid ah jabhadihii ugu caansanaa ee soo baxay horraantii 2000-meeyadii waxaa loo yaqaannay Dhaqdhaqaaqa 23-ka Maarso (M23), oo ay ugu horreyso qowmiyadda Tutsiga. Intii u dhaxaysay 2012 iyo 2013, M23 waxay noqotay ciidan aan la dafiri karin ee ka jira bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo – JDK, Kinshasa waxay ku eedaysay Kigali inay taageerto kooxda. Sannadkii 2013-kii, Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waxa uu oggolaaday guuto hoos timaada waajibaadka Hawlgalka Xasilinta ee Ururka Qaramada Midoobay ee Koongo (MONUSCO) si ay u taageeraan ciidamada Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo ee dagaalka kula jira M23. MONUSCO waxay wax ku ool u ahayd taageeradeeda ciidamada Koongo, M23-na waxay joojisay ololaheedii bilawga ahaa 2013. Caddaynta taageerada Ruwaanda ee M23 waxay sababtay burbur joogto ah ee xumeeeyay xiriirka Kigali iyo Kinshasa.

Qodobo kale ayaa ka soo baxay labaatankii sano ee la soo dhaafay gobolada ku yaal xadka Koongo iyo Ruwaanda, sida Ituri, oo inta badan ay ku lug leeyihiin qowmiyadaha iyo kooxaha xagjirka ah kasoo sababay loolanka dib ugu laabanayo Dagaalkii Koongo.

Qarnigii 21aad waxa uu hal dhib kale ku keenay dadaallada nabadeed ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo: badinta hawlaha wax soo saarka macdanta. Koongo waxay hoy u tahay qaar ka mid ah kaydadka ugu weyn adduunka ee biraha iyo macdanta qaaliga ah ee loo isticmaalo in lagu soo saaro qalabka elektiroonigga ah ee horumarsan. Markii dunidu noqotay mid weligii ku tiirsanayd Cobalt, copper, Zinc, iyo macdanta kale, kooxaha gudaha iyo dibadda waxay noqdeen kuwo dhiirigelinaya inay ka qayb qaataan colaadda Koongo.

Félix Tshisekedi ayaa lagu dhawaaqay in uu ku guulaystay doorashadii Koongo ka dhacday bishii Diseembar 2018 waxaana la daah furay Janaayo 2019. Xilwareejintii madaxweyne Joseph Kabila ayaa astaan u ahayd xil wareejintii ugu horeysay ee si nabad ah lagula kala wareego taariikhda Koongo. Si kastaba ha ahaatee, natiijadii doorashada 2018 ayaa tan iyo markii la iswaydiiyay, waxaana qaar ka mid ah codbixintu ay muujinayaan in musharrax kale, Martin Fayulu, laga yaabo inuu ku guuleysto. Markii la caleema saaray, Tshisekedi waxa uu dhaxlay dhibaatooyin badan, oo ay ka mid yihiin cudurka dalka ka dillaacay ee Ebola iyo rabshadaha ka socda bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo.

Ku lug lahaanshaha Shiinaha: Xariirka Shiinaha iyo Koongo

Khayraadka dabiiciga ah ee badan—gaar ahaan macdanta qaaliga ah ee laga helay dhulka Koongo ayaa dalka ka dhigay mid colaaddiisa ay noqotay joogto, waxaana faraha kula jira shirkado iyo dalal shisheeye oo raadinaayo inay si raqiis ama tuugo-nimo ay ku jirto ku helaan macdantaas qaaliga ah. Iyadoo shirkadaha Maraykanka ay saami ku leeyihiin qodista Cobalt ee aadka u badan, inta badan waxaa laga iibin jiray shirkado Shiinaha ah xilligii Barack Obama iyo Donald Trump.

Madaxweynayaasha Shiinaha Xi Jinping iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo, Félix -Antoine Tshisekedi Tshilombo iyo xaasaskooda Peng Liyuan iyo Dénise Nyakeru Tshisekedi oo ku sugan magaalada Beijing.

Shirkadaha Shiinaha ee ku xiran Beijing ayaa hadda gacanta ku haya inta badan macdanta Cobalt, Uranium iyo copper ee ay leeyihiin ajaanibta Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo. Ciidamada Koongo ayaa marar badan la geeyay goobaha macdanta laga qodo ee bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo si ay u ilaaliyaan hantida Shiinaha. Maamulka Joe Biden ayaa qiray in kali-taliska Shiinaha ee warshadaha macdanta ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo ay door weyn ka ciyaaraan kor u qaadista faa’iidada isbarbardhigga Shiinaha ee fagaarayaasha tamarta iyo tignoolajiyada waxayna caqabad ku tahay hamiga tamarta uu Mareykanka raadinaayo.

Shiinaha ayaa ku lug leh colaadda gudaha Koongo iyo sidoo kale dhaqaalaheeda: Dowladda Koongo waxay la dagaallameysaa jabhadda M23 oo gacan ka heleysa diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Shiinaha iyo hubkeeda. Uganda waxay soo iibsatay hubka Shiinaha si ay u hawlgeliso millatariga oo ay uga fuliyaan hawlgaladda ka socda xudduudaha Koongo. Heshiisyadii Shiinaha uu kala xaajooday hoggaanka Koongo, gaar ahaan intii lagu jiray taliskii Joseph Kabila, ayaa ka caawiyay shirkadaha Shiinaha inay helaan biro aan horay loo arag taasoo u oggolaanaysa inay si ballaaran u soo saaraan teknoolojiyadda tamarta nadiifka ah.

Xiriirka Beijing-Kinshasa waxa uu ku yimid indho-indhayn caalami ah oo horseeday is-casilaaddii Madaxweyne Kabila ee 2019 markii ay soo baxday caddaynta in caasimadda Shiinaha-oo loogu talagalay maalgelinta kaabayaasha sida dib-u-bixinta xuquuqda macdanta-waxaa loo mariyay Joseph Kabila iyo asxaabtiisa.

Waa meel kamid ah illaa shan meelood meel cobalt-ka laga qodo ee Koongo (Credit: Julien Harneis/Flickr)

Shiinaha iyo Koongo oo isku dhafan, xiriir dhaqaale iyo mid milatari oo dhinacyo badan leh ayaa sababay in la xaddido helitaanka kheyraadka muhiimka ah ee Koongo iyo faa’iidada dalalka kale iyo dadka reer Koongo laftooda. Joogitaanka Shiinaha ee kheyraadka dalka qaniga ah ee Koongo maaha mid aan khatarteeda lahayn, si kastaba ha ahaatee; Bishii Sebteembar 2023, muwaadiniin Shiinees ah ayaa ka mid ahaa dhaawacyada koox mintidiin ah oo dhac halis ah u geystay kolonyo shirkad macdanta ka shaqeysa.

Maxaa hadda horumar laga gaaray?

Waxaa sii xumeynaya iskahorimaadka tobanaan sano soo socday ee ka socday gobollada bari ee kheyraadka qaniga ku ah ee Koongo, waddanku wuxuu ku lug leeyahay iska horimaad joogto ah oo kala dhexeeya Ruwaanda. Sannadkii 2022, fallaagada M23 ayaa dib u soo noolaatay ka dib shan sano oo aanay wax dhaqdhaqaaq ah samayn, waxaanay la wareegeen qaybo badan oo ka mid ah gobolka Waqooyiga Kivu ee bishii Luulyo 2023. Kinshasa waxa ay Kigali ku eedaysay in ay maalgelisay oo ay taageertay soo noolaynta M23 (waa eedaynta ay taageerto Midowga Afrika, Midowga Yurub, iyo Gobolkaas oo dhan). Taa baddalkeeda, Kigali waxay ku eedeeysay Kinshasa inay mar kale taageerto maleeshiyaadka xagjirka ah ee Hutu, ayna kordhisay joogitaanka ciidankeeda gudaha Koongo. Ruwaanda iyo Uganda—iyo maliishiyaadka taageeradooda—waxay saami dhaqaale ku leeyihiin miinooyinka Koongo (inkasta oo aanay mar walba sharci ahayn). Bishii Oktoobar, Ergeyga Gaarka ah ee Qaramada Midoobay u qaabilsan gobolka Harooyinka Waaweyn Xia Huang ayaa ka digay in xiisadda u dhexeysa labada dal ay horseedi karto iska hor imaad militeri oo furan, isagoo muujiyay walaaciisa ku saabsan “xoojinta militariga ee labada dal, maqnaanshaha wadahadal toos ah oo heer sare ah, iyo ku adkaysiga hadalada nacaybka ah.”

Tallaabo rajo leh, labada waddan waxay ku heshiiyeen dabayaaqadii bishii Nofeembar heshiis ay ka wada xaajoodeen Maraykanku si laba geesood ah loo dhimo joogitaanka militariga ee xadka ay wadaagaan, la yareeyo hadalada nacaybka, iyo in laga fogaado dadaalka lagu doonayo in midba midka kale saameyn ku yeesho nidaamyada siyaasadeed. Inkasta oo uu heshiiskani dhacay, haddana cadaawadda siyaasadeed ee u dhaxaysa Kinshasa iyo Kigali waxa ay sii xoojisay 9-kii Diseember, markii madaxweynaha Koongo Felix Tshisekedi uu barbardhigay madaxweynaha Ruwaanda Paul Kagame iyo Adolf Hitler. Saddex maalmood ka dib, Aqalka Cad ayaa ku dhawaaqay inuu dhexdhexaadiyay xabbad-joojin laba iyo toddobaatan saacadood ah ee bariga Koongo oo ay ku jirto qayb ka mid ah dhimista M23 (koox xiriir la leh Ruwaanda). Si kastaba ha ahaatee, isku dayo hore oo lagu doonayey in lagu gaaro xabad joojin waarta ayaa lagu guul dareystay, waxaana qaar ka mid ah kooxaha fallaagada ee gobolka ay soo bandhigeen caga-jiid ku aadan in ay u hoggaansamaan heshiiskan.

Kinshasa ayaa amar ku bixisay in ciidamada caalamiga ah iyo kuwa gobolka ay isaga baxaan dalka ka dib sanado badan oo ay socdeen mudaaharaadyo baahsan oo looga soo horjeeday ciidamada nabad ilaalinta, kuwaas oo lagu eedeeyay in ay ku xad-gudbeen dad rayid ah oo ay ku tilmaameen mid aan waxtar lahayn oo ay mas’uuliyiintu sheegeen. Bishii Maajo, Ururka Horumarinta Koonfur Afrika (SADC) ayaa isku raacay in ciidamo la geeyo bariga Koongo si ay u caawiyaan ciidamada Qaramada Midoobay ka hor doorashooyinka bishii Diseember 2023. Si kastaba ha ahaatee, bil ka dib, Qaramada Midoobay waxay ku dhawaaqday ka bixitaanka qorshaysan ee hawlgalka nabad ilaalinta MOUSCO ee aan la jeclaysan [PDF], go’aanka Maraykanku wuxuu ku tilmaamay mid degdeg ah. Sumcadda liidata ee howlgalka Qaramada Midoobay ayaa horseeday rabshado iyo dilal sharci darro ah oo ciidamada ammaanka Koongo ay kula kaceen dibadbaxayaal ka soo horjeeda MONUSCO oo ku sugnaa Goma.

Saraakiisha Qaramada Midoobay ayaa qirey in burburinta MONUSCO iyo ciidamada kale ay keeneyso qatar dhanka amaanka ah iyadoo ay sii xumaaneyso xaalada amaan ee Ituri iyo Waqooyiga Kivu. Dhimista ciidamada shisheeye waxay ku soo beegmaysaa iyadoo si weyn loogu loolamayo doorashada madaxtinimada ee bishii Diseember 20, 2023. Ciidamada bulshada Bariga Afrika (EAC) ayaa bilaabay dhimistooda horraantii Diseembar.

Marka laga soo tago khatarta M23, militariga Koongo iyo dadka deggan bariga Koongo waxay sii wadaan inay la tacaalaan weerarrada sii kordhaya ee xoogagga Allied Democratic Forces (ADF) ee xiriirka la leh dowladda Islaamka iyo kooxaha kale. Xiriirka Koongo ee ay la leedahay deriskeeda kale ayaa weli ah mid danbi ah, oo ay ku jiraan kuwa Burundi iyo Uganda.

Koongo waxay hoy u tahay ku dhawaad 7 milyan oo qof oo gudaha ku barokacay khatarta rabshadaha iyo xadgudubyada, saboolnimada ba’an, iyo ballaadhinta macdanta. Dadka barakacay waxay si degdeg ah ugu baahan yihiin taageero amni, gargaar caafimaad, iyo gargaar bani’aadamnimo oo kale. Ku dhawaad hal milyan oo muwaadiniin reer Koongo ah ayaa magangalyo ka raadsanaya meel ka baxsan xudduudaha Koongo.

Kooxaha dabagalka caalamiga ah ayaa qeylo dhaan ka soo saaray hab-dhaqannada musuqmaasuqa ee guddiga doorashada Koongo iyo suurtagalnimada in rabshado siyaasadeed ay ka dhacaan Kinshasa iyo meelo ka baxsan, taas oo sii kordhin doonta iskahorimaadka gobollada bari iyo sii kordhinta barakaca sida ay ciidamada shisheeye uga baxayaan Koongo.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Basaasiinta Israa’iil ayaa u hanjabaya qoyskayga – Wasiiradda Arrimaha Dibedda ee Koonfur Afrika

Wasiiradda Arrimaha Dibedda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor ayaa ku andacoonaysa in loo soo diray fariimo cabsi gelin ah oo ka dhashay dacwadda dambiyada dagaal ee ka dhanka ah Israa’iil.

Published

on

Wasiiradda Arrimaha Dibedda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor

Wasiirka arrimaha dibadda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor ayaa ku eedeeysay sirdoonka Israa’iil in ay isku dayayeen in ay cabsi geliyaan iyada iyo qoyskeeda si ay uga jawaabaan dacwadda xasuuqa ee Pretoria ee ka dhanka ah dowladda Yahuudda ee ka socota maxkamadda caalamiga ah ee cadaaladda (ICJ) ee dagaalka Gaza.

Wasiirada ayaa Khamiistii warfidiyeenada ugu sheegtay magaalada Cape Town ee dalka Koonfur Afrika, iyadoo ay dhinac socotay khudbad uu madaxweyne Cyril Ramaphosa u jeediyay shacabka, in ay codsatay ammaan dheeri ah kaddib markii ay heshay fariimo hanjabaad ah.

“Waxa aan aad uga walaacsanahay waa qoyskayga, sababtoo ah qaar ka mid ah fariimaha warbaahinta bulshada, carruurtayda ayaa lagu sheegay iyo wixii la mid ah,” ayay tiri diblomaasiga ugu sarreeya ee Koonfur Afrika, sida laga soo xigtay Mail & Guardian-ka toddobaadlaha ah.

“Wakiillada Israa’iil ee sirdoonka ah, waa sida ay u dhaqmaan, waxayna doonayaan inay ku cabsi geliyaan, marka waa inaan annagu cabsi gelinaa. Waxaa jira sababtaas oo socota,” ayay raacisay.

Sheegashada Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor ayaa daba socota eedeymo la mid ah oo ay soo jeedisay Pretoria isbuucii hore, iyada oo sheegtay in dalka uu wajahayo olole xasilooni darro ah oo ay wadaan hay’adaha sirdoonka caalamiga ah oo ku eedeeyay dowladda Israa’iil dambiyo dagaal iyagoo dalbanaya in Ra’iisul Wasaare Benjamin Netanyahu la soo xiro, waxayna ka dalbanayaan Maxkamadda Caalamiga ah ee Dambiyada (ICC).

Wasiirka amniga ee Koonfur Afrika Khumbudzo Ntshavheni ayaa sheegtay in hay’addeeda heegan sare la galiyay si looga hortago faragelinta shisheeye, xilli Pretoria ay isku diyaarinayso doorashooyin qaran oo la qabanaya dabayaaqada sanadkan.

Milatariga Israa’iil ayaa weerar culus ku qaaday Qaza iyaga oo ka jawaabaya weerarkii bishii Oktoobar ee la soo dhaafay ay kooxda Falastiiniyiinta ee Xamaas ku qaadday tuulooyinka Israa’iil, kaas oo ay ku dileen in ka badan 1,100 qof, boqolaal kalena ay qafaasheen. Afar bilood oo duqeymo ah ayaa ku dhawaad 28,000 oo qof lagu dilay dhulka Falastiiniyiinta, kuwaas oo u badan haween iyo carruur, sida ay sheegtay wasaaradda caafimaadka ee gobolka go’doonsan.

In ka badan rubuc ka mid ah dadka Qaza ayaa wajahaya xaalado macaluul, sida lagu sheegay tirooyinkii ugu dambeeyay ee hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan qaxootiga Falastiin.

Toddobaadkii hore, Koonfur Afrika ayaa sheegtay in Israa’iil ay iska indho-tirtay go’aanka maxkamadda ICJ ee ku amartay inay ka hortagto dhimashada dadka rayidka ah marka ay la dagaalamayaan Xamaas kuwasoo ku sugan ee Qaza.

Khamiistii, Wasiirka arrimaha dibadda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor waxay sheegay in kooxda sharciga ee Pretoria ay si adag uga shaqeyn doonaan diyaarinta kiis ku saabsan wareegga xiga ee dooda oo la horgeynayo maxkamadda sare ee Qaramada Midoobay.

Go’aanka maxkamadda

Maxkamaddu waxay ku caddaysay xukunkii jimcaha ee ahaa in maxkamaddu ay wali dhageysan doonto dacwadda xasuuqa, halkii ay meesha ka saari lahayd sida ay Israa’iil codsatay. Go’aanka Jimcihii ayaa muujinaya in maxkamaddu ay rumeysan tahay in Israa’iil aysan sameynin wax ku filan si ay uga hortagto xasuuqa ka dhanka ah dadka reer Falastiin, sidoo kalena aysan ku filneyn ciqaabta kicinta xasuuqa.

Sidaas oo ay tahay, go’aanka maxkamadda ayaa muujinaya in maxkamadda u aragto in ay suurtagal tahay in uu dhaco xasuuq.

Lixda tillaabo ee ICJ ay soo saartay waa kuwo si sharci ah loo fulinayo, taasoo la macno ah in marka la eego waajibaadkeeda heshiis ee hoos yimaada Axdiga Xasuuqa ee 1948, Israa’iil waa in ay wax badan ka qabataa ilaalinta rayidka Falastiiniyiinta iyo ka hortagga xasuuqa. Waxaa jiri doona wax yar, haddii ay jirto, cawaaqib haddii ay iska indhatirto xukunka – sida Wasiirka Amniga Qaranka Itamar Ben-Gvir uu u soo jeediyay Israa’iil – sababtoo ah habka fulinta ee amarrada maxkamadda ayaa ah golaha ammaanka ee Qaramada Midoobay ee siyaasadda caanka ah, kaas oo Maraykanka, oo ah kan ugu xoogga badan Israa’iil, xulafadaasina waxay leeyihiin diidmo joogta ah.

Marka la soo koobo, xukunka jimcaha maahan guul cad oo labada dhinac ah – laakiin waxay soo jeedinaysaa in sheegashada Koonfur Afrika ay tahay mid macquul ah. Inkasta oo wax yar ay u badan tahay in ay isbeddel ku sameeyaan mustaqbalka dhow, go’aanka maxkamadda ayaa dib u soo celiyay doodda ku saabsan meesha sharciga caalamiga ah ee iskahorimaadka iyo iyadoo soo rogtay qaar ka mid ah xuduudaha Israa’iil ee eedeeynta dagaalka.

Ra’iisul wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu ayaa fariin muuqaal ah kaga jawaabay go’aanka ku meel gaarka ah, qeybta English-ka ayaa ku sheegay in Israa’iil ay xaq u leedahay inay is difaacdo, wuxuuna codsiga Koonfur Afrika ee xabbad joojinta ku tilmaamay mid “wax xun” iyo “faquuq qaawan oo ka dhan ah dowladda Yuhuudda” isagoo ku adkaysanaya in “go’aanka Israa’iil ee sharciga caalamiga ah uu yahay mid aan leexleexad lahayn” iyo in ay sii wadi doonto fududaynta gargaarka bini’aadantinimo ee Qaza.

Koonfur Afrika ayaa soo jeedisay in sida ugu wanaagsan ee Israa’iil ay ugu hogaansanto maxkamadda ay tahay in ay joojiso howlgalkeeda Qaza. “Waxaan aaminsanahay in fulinta amarka, ay tahay in ay dhacdo xabbad joojin,” Wasiirka arrimaha dibadda ee Koonfur Afrika Naledi Pandor ayaa yiri intii lagu jiray shir jaraa’id ka dib ku dhawaaqista maxkamadda.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul