Connect with us

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Aasaaska Guusha

Published

on

 


Waxkasta oo lasameeyo waxay leeyihiin qodobo laraaco oo lataaban karo waayo waxaad aragtaa ashyaa badan oo fara ku samays ah oo la sooraacsho tusmooyin ku waas oo ka turjumaya qaabka loo adeegsanaayo. Tusaale ahaan, waxaad soogadatay matoor waxa uuna leeyahay qaab loo isticmaalo matoorka, waxaana kuu fududaynaya waraaqda yar ee la sooraacsho taasoo ku dhan habkii aad u adeegsan lahayd. Haddaba sidaa silamida ayaa socdaalka noloshu ay ubaahan tahay in aad fahanto waxyaalaha lagu gaaro sacaadada nolosha adoo ka duulaya Alle ka baqida iyo waxyaalaha lagaaga baahan yahay.

  1. Taqwada Alle: Waxaa qofkasta oo Alle iyo Rasuulkiisa rumeeyay laga rabaa in uu la yimaado wixii lafaray oo dhan, kana cabsado Eebbihii abuuray oo koonkaan keenay. Waa in uu la yimaadaa taqwo dhab ah iyo Alle ka cabsi ku salaysan khushuuc iyo ilmayn Alle dartii uqabatay.

Alle kor ahaaye wuxuu yiri: (Kuwa xaqa rumeeyoow dhowra xilka iyo waajibka Alle uu idin saaray dhowrid dhan). Suuradda aali-Cimraan: Aayadda 102. Wuxuu kaloo yiri kor ahaaye: (Dhowra xilka iyo waajibka Alle uu idin saaray intii karaankiinna ah). Suuradda al-Taghaabun: Aayadda 16.  Waxaan ka fahmaynaa in aan la nimaano waxkasta oo Alle ina ku waajib yeelay maxaa yeelay waanala waydiin doonaa maalin maalmaha ka mida. Haddaba waxaa nala karabaa in aan la nimaano taqwa iyo Alle ka cabsi si aan ugu guulaysano nolosheena adduun iyo aakhiraba. Wuxuu kaloo yiri kor ahaaye (Kuwa xaqa rumeeyow dhowra cahdiga Alle iyo xilka uu idiin saaray, wax sanna ku hadla). Suuradda al-Axsaab: Aayadda 70. Waxaan ka fahmayna qowlka Alle in uu nagula dardaarmayo in aan ilaalino balamaha maxaa yeelay dadka islaamka ah waxay gaalka uga duwan yihiin waa ilaalinta balamaha inbadan Alle qur’aankiisa ayuu ku yiri war dhowra oo oofiya balamaha.

Alle waxa uu yiri (Oofiya balamada, balamaha waa lays waydiin doonaaye). Markale waa tii uu lahaa (Kuwa Alle rumeeyoow oofiya balamaha). Dhammaan aayaadkaas waxay inoo faa’idaynayaan in aan ilaalino cahdiga iyo balamaha aynu galno.

2. Alle ka cabsiga: Wuxuu kaloo yiri kor ahaaye: (Qofkii Alle ka cabsada oo waajibkii iyo xilkii uu saaray guta, makhraj buu u yeelayaa, meel uusan filayna waa ka irsaaqayaa). Suuradda ad-Dalaaq.

Alle waxa uu inoo balan qaaday ruuxii ka cabsada isaga, gutana waajibaadkiisa Alle, rumeeyana rumayn dhab ah, waxaa loofurayaa wado uusan ka filanayn wax irsaaqad ah. Alle inbadan aayaadkiisa waxa uu inoo ku sheegay qofkii uu rabana in uu irsaaqo xisaab la’aan, qofkii tala saarsadana Allaah waa nabad geliyaa. Waxkasta oo   kugu dhacayana waa qoran yihiin oo Allaah kuu qoray maalintii ruuxda lagu gashay.  Anas bin Maalik (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Waqtigii Nebiga (NNKH) waxaa jirey laba nin oo walaalo ah; midkood Nebigu (NNKH) u adeegi jiray, midna camalkiisuu raacan jiray. Maalin baa kan dambe Nebiga (NNKH) uga soo eed sheegtay walaalki una sheegay inuusan noloshiisa wax u kasban. Nabigu (NNKH) wuxuu ugu jawaabay: Waxaa laga yaabaa in laguga irsaaqo dartiis. (Tirmidi baa sanad saxiix ku weriyey).

Fiiro gaar ah: Tawakul waa eray Af Carabi ah, luqad ahaanna waxaa weeye inaad ku tiirsanaato cid uun. Diin ahaan waxaa loola jeedaa tawakulka inaad Ilaahay ku kalsoonaato, ku tiirsanaato, isku halleyso, imaankana ku qabto oo aad talo saaratid; Waase in la kala saaraa tawakulka iyo tawaakulka. Nimanka suufiyiinta waxay ka qaateen macno ah in meel layska fadhiyo, oo aan la xoogsan, waxsabab ahna aan lala iman. Taasoo runtii ceebku ah diinta, waxna u dhimeysa bilicda iyo wanaaggeeda. Waxaa la doonayaa inaad Alle talo saarato adigoo wixii sabab ahaa oo   aad kartey oo dhan la yimid, aad yiqiinsatidna marka qorshe iyo hab maamul wanaagsan aad arrintii ku sameyso inay isku dubba dhaceyso oo ay guuleysaneyso hadday dani inoogu jidho Allena uu gacan nagu siinayo. Sidaa baana Tawakkulka dhabta ah.

Qofka islaamka ah waa in uu ahaadaa ruux markasta ujeeda Allaah kana cabsada, sidoo kalena guta waajibaadkiisa, Alle ma luminaayo ajarkiisa. Waxaan kaloo idinku baraarujinayaa, haddii aad rabtaan in aad ku noolaataan nolol sare waa in aad gudataan waajibaadka Alle. Waxaad ku guulaysanaysaan socdaalka nolosha waxaana hananaysaa guusha aad dalbayso.

  1. Danbi dhaaf dalbasho: Qofka islaamka ah waa in uu ahaadaa ruux ujajaban cibaadada Alle, ogsoonaadana in gudashada waajibaadka Alle yahay mid faral ah. Haddii aad gasho denbi, waa in aad Eebbe u jeesataa, denbi dhaafna waydiisataa si aad uguulaysato. Alle wuxuu ka jecel yahay ma leh ruuxii intuu denbi gala haddana ka toobad keena oo aan ku noqon.

Alle inbadan waxa uu inoo sheegay in haddii aan la nimaadno denbiyo ka culus arla’da iyo cirka muggiisa oo danbi dhaaf dalbano in uu noola imaanayo cafis iyo denbi dhaaf ka badan dhulka iyo cirka muggiisa. Alle waa mid naxariista kan ugu naxariista badan. Allena waxaan ka baryaynaa in uu dhaafo denbiyadeena. Alle wuxuu asturayaa ceebaheena oo dhan haddaan la nimaadno toobad sax ah, Allena waa deeq badane.

Alle wuxuu ku yiri qur’aanka: (Haddii aad Alle ka cabsataan oo xilka iyo waajibka uu idin saaray gudataan wuxuu idin siinayaa iftiin aad ku kala saartaan xaqa iyo baadilka, wuxuuna asturayaa xumaanihiinna, wuuna idiin dembi dhaafayaa. Allaah dambi dhaafe deeq badane ahe). Suuradda al-Anfaal: Abuu Hurayrah (Alle haka raali noqdee) wuxuu yiri: Nebiga (NNKH) waxaa la weydiiyey: Yaa ugu sharaf iyo xurmad badan dadka dhexdiisa oo ugu gobsan? Wuxuu yiri: Kan ugu Alle cabsida badan. Asxaabtii Rasuulka Waxay yiraahdeen: (Midaa kuma aanu weydiin), Wuxuu yiri: Marka waa Yuusuf oo Nebi ahaa oo ina Nebi ahaa (Nebi Yacquub) oo ina Nebi ka sii ahaa (Nebi Isxaaq), oo ina Nabi ka sii ahaa (Nebi Ibraahiim), Alle saaxibki. Waxay yiraahdeen: Sidaasna kuma aannu weydiin. Nebigu (NNKH) wuxuu yiri: Haddaas ma lafaha Carab-baad i weydiiseen. Marka ogaada kuwaa lahaa sharafta iyo xurmadda Islaamka ka hor, baa sharaf iyo xurmad badan markii ay Islaamaanna, waase markii ay diinta dhuuxaan, oo dhaqan geliyaan.

  1. In laga digtoonaado dhalanteedka adduunyada; Dadka badankooda waxay ku hodmaan waa dhal dhalaalka adduunyada, waxay ilaaween in ay ka tagayaan. Fidnada ugu daran ee soo wajahdaa bini-aadamka waa aaminaada ay aamineen shah waadkooda. Waxay ilaaween xaqqii uu Alle ku waajib yeelay, waxayna raaceen hawadooda iyo macmacaanka adduunka. Reer bani-israa’iil waxay fidnadii ugu horaysay uga timid dumarka. Adduunyadu waa meel lagu nasto laakiin yaan deegaan laga dhigan, qof walbaana maskaxda haku hayo in loo keenay sahay qaadasho keliya.

Abuu Saciid al-Khudri (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nebigu (NNKH) wuxuu yiri: “Adduunyadu waa doog waana macaantahay. Allena xilkeedii buu idiin dhiibay oo inaad danjireyaal ka noqotaan buu idiin doortay, si uu u eego habka aad uga howlgaleysaan oo aad ugu dhaqantaan adduunka. Marka iska jira dhaldhalaalka adduunka iyo soo jiidashadeeda dhalanteedka ah, iyo fasaadka ka dhalanaya la xiriir (aan sharci aheyn) ee dumarka (iyo in hawooyinkooda aan sharciga waafaqsaneyn laga yeelo). Reer banii Israa’iil fidmadii u horraysey waxay kaga timid xagga dumarka.

  1. Baryidda Alle: Qofka muslimka ah, waa kan mar walba ku xiran Allaah, waydiistana denbi dhaaf, waa kan ogsoon waxkasta oo la baryo kan ugu wanaagsan in uu yahay Allaah. Wax badan waad aragtay Nebiga oo leh ruuxii kaca habeenkii oo Alle barya in uu siindoono wixii uu waydiistay Allaah. Alle waxaa uu inoo yaboohay ruuxii kaca habeenkii xilliyadu dadku hurdaan oo ducaysta waa uu helayaa wixii uu Alle weydiistay oo dhan.

Alle wuxuu ku leeyahay war yaa wax iwaydiista oo aan siiyaa, war yaa maal iga dalban oo aan siiyaa, waryaa denbi dhaaf iga dalban oo aan u denbi dhaafaa. Miyay san ahayn in aad kacno saq dhexe habeenkii oo aan ka faa’idaysano jaaniskaa iyo yaboohaa Alle. Ruuxii baryaa Alle waxaan ahayn waxaa hubaal ah in uusan helayn. Tusaale, markii aad utagto qof oo aad dhahdo waxaan ubaahanahy in aad isiiso lacag intaa leeg, waxaa isbeddelaya wajigiisa. Waxaana ka dhadhansan kartaa in uusan ruuxaas ahayn mid raali ka ah in uu wax baxsho. Haddaba saas hadday tahay maad ka kaaftoonto oo Alle keliya wax waydiisato, Allaah ayaa kuu balan qaadaye. Cabdullaahi Ibnu Mascuud (Alle raali haka noqdee) waxaa laga soo xigtay in Nebigu (NNKH) ku duceysan jirey: ( Alloow waxaan kaa baryayaa hanuun, Dhowris xilka iyo waajibka aad i saartay, dhawrsanaan iyo kheyr xaggaaga ah (iyo ka deeqtoonaan Aadane). Anas bin Maalik (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nebigu (NNKH) Wuxuu yiri: “Qofkii yiraahda markuu guriga ka baxayo: (Bismillaahi, tawakaltu, calallaah, walaa xawla walaa quwwata illaa billaah).

Oo macnaheedu yahay: (Waxaan ku baxayaa magaca Alle, anigoo kalsooni buuxda ku qaba iskuna halleynaya; Waa Alle midka bixiya awoodda xumaha iyo gefka lagaga leexdo, ama bixiya awoodda aad samo ku fasho. Ninkii sidaa yiraahdaa waa nin xaqii la tusay, xumaan iyo Sharna laga hayey, shaydaankuna waa ka fogaadaa). (Tirmidi iyo Abuu Daa’uud).

Abuu Daawuud wuxuu ku kordhiyey: “Shaydaan baa wuxuu ku yiraahdaa mid kale oo saaxiibkii ah Maxaad ka tareysaa nin la hanuuniyey, la kaafiyey, oo la dhowrayna?”.

  1. Samaynta camal wanaagsan: Waxaa laga rabaa qof kasta in uu la yimaadaa camal midba midka uu ka kheyr badan yahay. Waayo ruuxii sameeyaa wanaag Alle waa ujibaaraa wanaaga uu sameeyay ajarkiis. Haddii aan wacad ku marno in aan gudano wanaag sa waxaan aragnay wanaagii mid ka sii fadli badan waa in aan ku dhaqaaqnaa ka fadliga badan. Waxaad damacday in aad bixiso sadaqo kuna bixiso iskuul, waxaad aragtay masjid la dhisaayo waa in aad ku bixisaa masjidka isagaa fadli badane. Sababtoo ah bogcadaha Alle waxaa ugu fadli badan masaajidda, waxaana ugu xun suuqyada.

Caddayi ibnu Xaatim (Alle raali haka noqdee) waxaa laga soo xigtay in Nebigu (NNKH) yiri: (Haddii uu qofku dhaarto oo ballan qaado inuu camal falaa oo dabadeed arkaa camal kale oo ka wanaagsan kii hore, waa inuu falaa camalka wanaagsan ee dambe).

  1. Adeecidda Alle iyo mas’uuliyiintiina: Waxaa nalafaray in aan adeecno waxkasta oo Alle soodejiyay, oo gudano wiixii nala ku waajib yeelay lana nimaadno wanaag oo dhan. Waxaa Alle inbadan qur’aankiisa ku yiri ( Kuwii Alle iyo Rusuulkiisa rumeeyow addeeca Alle iyo rasiilkiis). Waa in aan ahaana kuwo mar kasta ilaasha tiirarka islaamka, sadaqadana aan bixinaa, soonka, salaada, xajka iyo wixii kaloo nagu waajib noqdaa in aan la nimaadno.

Waa in aan adeecna dadka madaxda inoo ah, sababtoo ah waa masalo diini ah oo laga rabo qofkasta oo muslim ah. Qofka waliga ah waa in loo hogaansamaa wuxuu idin amrana la timaadaan oo fulisaan ilaa wixii aan xad gudub ahayn. Macaasida lagu adeeci mayo ruuxa hogaamiya ah sida aan ka fahmayno xadiiskaan. Abuu Umaamah al-Baahili (Alle raali haka noqdee) wuxuu sheegay inuu dhageystay khudbadii Nebiga (NNKH) uu jeediyey xajkii sagootiga khudbaddaas oo uu ku yiri: (Xurmad iyo tixgelin gaara siiya Alle iyo amarradiisa, oo ooga shanta salaadood maalin waliba, bisha ramadaana sooma, bixiya sekada, maqlana oo adeeca kuwa xilka iyo mas’uuliyadda idin haya (oo waxaan xumaan aheyn ku adeeca) Waxaad geli doontaan markaa Jannada Rabbigiin). Tirmidi wuxuuna yiri waa xadiis Xasan ah.

Fiiro gaar ah: luqad ahaan macnaha taqwada waa inad ka joogto oo aad naftaada ka celiso wixii u xun oo dhib u leh. Xagga Xadiiska iyo Qur’aankase taqwo waxaa loola jeedaa in aad maanka joogto ugu heyso Alle, ood ka cabsato, xusuusnaato daa’in iyo abid. Wuxuu ku faray la timaado, wuxuu kaa reebayna ka harto, taasna waxay kuu horseedeysaa oo ku siineysaa aragti iyo ileys aad ku kala saarto samaha iyo xumaanta, dareenka iyo fahamkaasi qofku wuxuu ku hoggaaminayaa xagga samaha iyo kheyrka, kana hor istaagayaa xumaha iyo sharka oo idil.

  1. Yaqiinta iyo aaminaada Alle: Waa in aad tahay ruux leh yaqiin dhab ah. Markaadla timaado wixii Alle ku faray sidoo kalena waa in aad tahay ruux wixii loogu yaboohay aamin san. Haddii shaki kaa galo yabooha Eebbe, ma dhamaysna iimaankaaga waayo dadka Alle rumeeyay waa in ay rumeeyaan waxa qaa’ibka ah iyo waxa jooga. Waa in aad tahay qof caqiidadiisu sarayso, go’aan leh.

Musiibooyinka dhaca sida foolkaanaha, dhul gariirka, abaaraha iwm, dhammaantood qofka islaamka ah waxaa uga siyaada iimaan iyo xasilooni. Mar uu Alle ka hadlaayay yaqiinta iyo isku halaynta Allaah. wuxuu yiri: “Markii mu’miniinta dhabta ahaa ay kooxihii isa soo baheystay ee gaalada ahaa arkeen waxay yiraahdeen: Waa kan wixii ay Alle iyo rasuulkiisu nooyabooheen. Alle iyo rasuulkiisu run bay sheegeen. Umana kordhin waxaan aheyn iimaan, isdhiibid iyo sugnaasho”. Suuradda al-Axsaab: Aayadda 22.

Wuxuu kaloo yiri Alle weyne kor ahaaye: “Waa kuwii dadku ku yiri: Dadkii baa isu kiin soo bahaystay ee ka cabsada. (Khatartii lagu handaday ) waxba uma dhiman iimaan uun baa u siyaaday maahee waxayna yiraahadeen: Allaa nagu filan wax la isku halleeyana u fiican. Waxay markaas la laabteen nicmo iyo gallad Alle, dhibaatona ma taaban.

Waxayna raaceen raallinnimadii Alle, Allena waxaa u sugnaaday gallad aan go’ayn. Suuradda aali-Cimraan Aayadaha: 173-174.

  1. Talo saarashada Alle: Markii aad rabto in aad ku dhaqaaqdo shey ama ficil waa in aad tala saarataa Allihii ku abuurtay. Sababtoo ah ruuxii tala saarta Alle ma dayaco.

Alle qur’aankiisa wuxuu ku yiri (Haddii aad go’aansato shey talo saaro Allaah, Alle waa jecel yahay kuwa talo saartee). Qofka mu’minka ah waa in uu la yimaadaa wixii Eebbe nafaray. Ma jiro ruux guulaysta ama hanta socdaalka nolosha ilaa uu la yimaado wixii nala faray oo asaaska nolosha ah. Mar kale ayuu qur’aankisa ku yiri (Talo saaro oo isku hallee noolaha aan dhimanayn). Suuradda al-Furqaan: Aayadda 58. Wuxuu kaloo yiri kor ahaaye (Mu’miniinta Alle oo keliya ha talo saarteen, oo ha isku halleeyaan). Suuradda Ibraahiim: Aayadda 11. Wuxuu kaloo yiri kor ahaaye, (Markaad go’aan gaartid, Alle oo keliya talo saaro oo isku hallee). Suuradda ali-Cimraan Aayadda 159.

Wuxuu kaloo Alle yiri (Qofkii Alle talo saarta oo isku halleeya waa ku filan yahay). Suuradda ad-Dalaaq Aayadda 3.

Ibnu Cabbaas (Alle raali haka noqdee) waxaa laga soo xigtay in Nebigu (NNKH) ku duceysan jiray: (Alloow Adiga ayaan isku kaa dhiibey, Adiga ayaana ku rumeeyey, Adiga ayaana ku talo saartay, Adiga ayaan kuu soo noqday, Adiga ayaana arrintayda ugu xukuntamayaa oo gar soor uga dhiganayaa, Alloow awooddaadaan magan u ahay, Ilaah xaq ahi ma jiro adiga maahee, ee Alloow iga dhowr ka lumid xaqa aan kalumo.

Adiga weeyaan noolaaha aan dhimanayn, halka Jinka iyo Insigu dhimanayaan). (Bukhaari iyo Muslim).

Ibnu Cabbaas (Alle raali haka noqdee) waxaa laga soo xigtay in Nebi Ibraahiim markii dabka lagu riday erayadii uu ku dhawaaqay ay ahaayeen: (Xasbunallaah wanicmal wakiil). Waxaa igu filan Alle, wax la isku halleeyana waxaa u fiican Isaga. Sidaa oo kalena waxaa yiri Rasuulkii Alle Muxammad (NNKH) kolkii loo sheegay in dad isu soo baheystay oo sidaa awgeed la yiri naftiinna u baqa, arrintanina waxay oo keliya u kordhisay isaga iyo muslimiintii imaankii ay ku qabeen Alle, waxayna yiraahdeen isaga iyo muslimiintii: (Waxaa nagu filan Alle Laysku halleeyaa fiicanna waa Isaga). (Bukhaari).

Cumar bin Khaddaab (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: (Waxaan maqlay Nebiga (NNKH) oo leh: Haddii aad taladiinna oo dhan saarataan Alle oo u rumeysaan si dhan oo dhab ah wuxuu idiin irsaaqi doonaa sida uu u irsaaqo shimbiraha. Waxay kallahaan subaxii iyagoo calool maran, waxayna soonoqdaan iyagoo calool buuxa oo dheregsan galabtii). (Tirmidi) wuxuu yiri waa xadiis xasan ah.

  1. Khushuucidda Alle: Dad badan oo ka mida ummaddaha islaamka waxaa ku jira markii lagu dul akhriyo qur’aanka ama aayaadka Alle, in ay isbeddelaan quluubtooda ilaa ilinta ka timaadaa ay qoyso dhabanadooda ilaa ay ka gaaraan dhulka cabsi darted. Dadka qaarna markii lagu akhriyo aayaadka Alle, waxay ka qaadaan qooq iyo islaweyni waxayna ku danbayn dadka noocaas ah halaag iyo abaal marin weyn. Alle ha ina hanuunshee. Eeg xadiiskaan oo fahan. Abuu Hurayrah (Alle raali haka noqdee) wuxuu sheegay in Nebigu (NNKH) yiri: (Dad badan waxay geli doonaan jannada kuwaa oo ay quluubtooda noqon doonto sida quluubta shimbiraha, taana macnaheeda waxaa weeye quluubtoodaa waxay noqoneysaa sida quluubta shimbiraha, mise waxay noqon doonaan kuwa qaneeco leh, ama quluubtoodaa noqon doonta mid jilicsan cabsi Alle darteed, (taa oo keeneysa inay jannada galaan)). (Muslim).
  1. Kalsoonida: Waa in aad tahay ruux ku kalsoon Allah markasta oo leh caqiido dhab ah. Ruuxa Alle aaminsan marna ma waayo kaalmo kaga timaada dhanka Eebbe. Haddii aad tahay qof Alle ku kalsoonayn waligaa gaari maysid liibaanta adduun iyo aakhiro.

Sidoo kalena waa in aad tahay ruux kal sooni ku qaba naftiisa, aaminsan in uu qaban karo waxkasta. Eeg xadiiskaan waxaan ka faa’idaynaa kal soonida iyo cafiska aad cafido ruux dhib ama denbi kaa galay oo aad cafido. Jaabir (Alle raali haka noqdee) wuxuu sheegay inuu la socday Nebiga (NNKH) oo dagaal jihaad ah ugu socday dhinaca Najd, markii dagaalkii dhammaadayna uu la soo laabtay. goor harsimaad ah baa wuxuu duulkii soo gaaray tog leh geedo qodxa badan, halkaasoo rasuulku (NNKH) harsaday geed qurac ah, asxaabtiisiina ay kala firidhay iyadoo qof waliba har wanaagsan dayanayo. Nebigu wuxuu surtay seeftiisii laan ka mid ah laamihii geedka, seexdayna.Innaguna sidoo kale baynu u nasaneynay, mise goor dambe baan maqallay Nebigii (NNKH) oo noo yeeraya. Waa u nimid si degdeg ah mise nin reer miyi ah baa agtiisa fadhiya.

Nebigu (NNKH) wuxuu innagu yiri: “Ninkani anigoo hurda yuu seeftaydii iila baxay.

 Waxaan toosay iyadoo gacanta ugu jirta oo gal la’ wuxuuna igu yiri: Yaa hadda iga kaa badbaadin kara? Waxaan ku iri: Alle baa iga kaa badbaadinaya kuna celceliyey weedhaa seddex jeer. Nebigu (NNKH) sare buu u soo fariistay, waxnana ma yeelin ninkaasi. (Bukhaari iyo Muslim). Werin kale ee xadiiska oo isla jaabir (Alle raali haka noqdee) laga soo xigtay waxay aheyd: Waxaynu la soconnay rasuulkii Alle (NNKH) dagaalkii Daatir Riqaac. Waxaan nimid geed hoos weyn markaasaan uga tagnay (Nebiga) inuu ku nasto. Waxaa yimid nin mushrig ah arkayna seeftii Nebiga (NNKH) oo geedka suran, seeftii buu inta galka kala baxay buu ku yiri: Miyaad iga baqeyn? Wuxuu ku jawaabay Nebigu, may, dabadeed ninkii wuxuu yiri: yaa weeye kaa iga kaa badbaadinaya? Nebigu (NNKH) wuxuu ku jawaabay: Allaah.

Abuubakar Ismaaciili wuxuu intaa ku daray oo kitaabkiisii ku qornaa : Markii uu Nebigu (NNKH) yiri Alle baa iga kaa badbaadinaya ayaa ninkii gacantiisii seeftii ka dhacday; markaasaa Nebigu (NNKH) inta qaatay ku yiri: Yaa hadda adiga iga kaa badbaadinay? Ninkii wuxuu yiri: Noqo qaataa kheyr leh. Nebigu (NNKH) wuxuu weydiiyey: Ma aad qireysaa Ilaah xaq ah aan Alle ahayni inuusan jirin iyo inaan aniguna ahay Rasuulkiisii? Ninkii waa diiday wuxuuna yiri: Laakiinse waxaan kaa ballan qaadayaa inaanan kula diririn, cid kula diriraysana kuula soo safan. Nebigu (NNKH) waa uu sii daayey.

Qoladiisii buu ku laabtay oo ku yiri: Waxaan idiinka soo laabtay oo xaggiisa ka imid ninkii u fiicnaa dadka.

Abuu Bakar Siddiiq (Alle raali haka noqdee) bin Cabdullaah bin Cusmaan bin Caamir bin Cumar bin Kacab bin Sacad bin Taym bin Murrah bin Kacab bin Luway bin Qaalib al-Qurashi al-Taymii oo isaga iyo aabbihi iyo hooyadi intaba saxaabi ahaa waxaa laga soo xigtay: hadalkan: Kolkii Rasuulkii Alle (NNKH) iyo anigu aan ku dhuumaneynay godkii ayna na baadi goobayeen qolooyinka Makka, ayaan waxaan arkay cagihii mushrikiinta oo dushayada ah oo godka afkiisa debedda ku sugan. Waxaana iri: Rasuul Alloow, haddii uu midkood cagihiisa fiirin lahaa waa ina arkilahaa. Wuxuu yiri: “Abuu Bakaroow bal ka warran labo Alle uu ku yahay seddex”. (Bukhaari iyo Muslim)

  1. Ku Toosnaanta Diinta Alle: Qofka waxaa laga rabaa in uu ku dadaalo waxkasta oo la amray sababtoo ah haddaad go’aansato in aad marto wado toosan waxaa hubaal ah in aad gaaraysid. Inbadan oo dadka ka mid ah waxay ku hamiyaan in ay isaga safraan iyagoon aqoon halka ay usocdaan iyo barta ay ka yimaadaan.

Haddaad hayso wado oo ay ka yaacaan wadooyin yaryar, haraacin kuwa yar yar waxaa lagayaabaa in kuwa yar yar ay shaydaamadu fadhiistaan. Alle subxaana watacaalaa wuxuu yiri: (Ku toosnow siraadka mustiqiimka ah (jidka toosan ee xaqa ah) sida laguu faray). Suuradda Huud, Aayadda 112. Wuxuu kaloo yiri Allaah: (Kuwa yiraahda: Rabbigayo waa Allaah, dabadeedna toosnaada, malaa’ig baa ku soo degta (kuwaa markay dhimanayaan oo ay naftu ka sii baxeyso) ku leh: Ha cabsannina, ha murugoonnina, oo ku bishaareysta Jannadii la idiin yaboohay.

Annagaa ah gacalkiin idin dhowraya adduun iyo aakhiroba. Xagga Jannadana waxaa idiin yaal wixii ay naftiinnu rabto oo dhan iyo wixii aad u yeerataanba. Waana martiqaad ka sugnaaday dambi dhaafe naxariis badan). Suuradda Fusilat: Aayadaha 30 -32.

Wuxuu kaloo yiri Alle weyne: (Kuwii yiri: Rabbigayo Waa Alle, dabadeedna xaqa ku toosnaaday oo aan dhinacna ugaleexan, cabsi korkooda ahaan mayso iyo murugo. Waana ehlu Janno kuwaasu, dhexdeedayna ku waarayaan, Camalkii wanaagsanaa ay falan jireen darti). Suuradda al-Axqaaf, Aayadaha 13,14.85. Sufyaan ibnu Cabdullaah (Alle raali hakaa noqdee) wuxuu yiri: Waxaan ka codsaday Rasuulkii Alle (NNKH) arrintaan anigoo ku iri: Waxaad iga siisaa cashar dhan iyo darsi waantow iyo hanuun leh Islaamka oo aanan dabadaa waydiineyn cid kale.

Wuxuu yiri (NNKH) (Dheh: Alle ayaan Rumeeyey, dabadeedna xaqa raac oo ku toosnow). (Muslim).

Abuu Hurayrah (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nebigu (NNKH), (Raaca mabaadida iyo qodobbada diinta oo si wanaagsan u dhowra, ahaadana xaqaaniyaal jidka Alle ku toosan, oo ogaada inuusan qofkiinna camalkiisa ku badbaadi karin. Nin baa wuxuu weydiiyey: Ma xataa adiga Nebi Alloow? Wuxuu yiri: “Xataa aniga, in Alle naxariistiisa iyo galladdiisa i dhex geliyo maahee). (Muslim)

Fiiro gaar ah: Culimadu waxay yiraahdaan ku toosnaanta xaqa waxaa loola jeedaa inaad Alle adeecdo, oo awaamirtiisa aad fuliso qowl iyo ficil, farid iyo reebid, iyo inaad noolaato nolol aad ugu hoggaan santahay addoon dhab ahna ugu tahay Allahii ku abuuray.

  1. Ku cibro qaadasho: Eeg markaad socoto wadooyinka wixii makhluuqaad ah oo Alle sameeyay, oo ku tusaalo qaado. Alle wuxuu sameeyay cir iyo dhul iyo wixii ku dulnool. Waxa u dhex dhigay buuro, wuxuuna ku hayay bartooda iyagoon dhaqaaqin. Sidoo kalena aan burburin ilaa amarka Alle mooyee.

Alle wuxuu sameeyay bad iyo biri midkastaana waxaa ku nool noole. Saw ma ahan in aan ku cibro qaadano wixii Alle uumay oo dhan. Alle wuxuu kugu manataystay nimcooyin aad ubadan sida caafimaadkaaga, lixda lixaad oo kuu dhamaystiran. Waxaad aragtaa dad cago la’, sidoo kalena dhego la’ dhammaantoodna waxaa ku sugan aayaad iyo cibro qaadasho.

Ka Fakaridda Uunka Ilaahay iyo Waxyaabaha inagu hareersan. Alle kor ahaaye wuxuu yiri: “Ku dheh (Muxammadow) Waxaan idinku waaninayaa hal mas’alo, waa inaad dar Alle laba labo iyo mid mid ugu istaagtaan dabadeedna fekertaan”. Suuradda Saba: Aayadda 46. Wuxuu kaloo yiri: kor ahaay. “Abuurista cirarka iyo dhulka iyo isdhaafka habeenka iyo maalinta, calaamooyinbaa ku jira muujinaya (awoodda iyo ku keli ahaanshada Alle maamulka uunka iyo mulkigiisa iyo mudnaantiisa keligi cibaadada) waxayna ugu jirtaa kuwa wax garadka ah. Kuwa xusa Alle, joog, fadhi, iyo jiifba, oo kafakara abuurista cirarka iyo dhulka oo (yiraahda) Rabbiyoow waxa kan dheel uma aadan abuuran. Adaa Hufan, Innaga dhowr cadaabta naarta”. Suuradda aali-Cimraan: Aayadaha 190 – 191.

Wuxuu kaloo yiri Alle hufnaaye: “Ma waysan fiirinayn geela, sida loo abuuray? Iyo cirka, sida loo bilay? Iyo buuraha, sida loo qotomiyey? Iyo dhulka sida loo goglay? Waani, waaniye kaliyaad tahaye”. Suuradda Al-Qaashiya: Aayadaha 17 – 21. Wuxuu kaloo yiri Alle weyne: “Ma weysan dhulka marin oo fiirin ciribta qoomankii iyaga ka horreeyey? Suuradda Muxammad; Aayadda 10.

  1. Kheyrka oo lagu tartamo: Haddaad doonayso in aad ka gun gaadhid noloshaada iyo wixii ku hareeraysan oo dhan, waxaa lagaa rabaa in aad la timaado wixii lagu amray oo ka harto wixii lagaa reebay.

Sidoo kalena waxaa inaga nala karabaa in aan ku tartano kheyrka Alle sida tartanka loogu galo guulaha. Tusaale, markaad doonayso in aad badiso sida koob ciyaareed, tartan aqooneed , baradan, socod iyo ciyaaraha barafka kuwaas oo laysku siiyo bilado iyo abaal marino ay bixiyaan bini-aadan waa lagu dadaalaa naf iyo maalba waa loo huraa. Laakiin markii loo leexdo kheyrka Alle, dadku waxaa hela sheydaan oo waa laga indho saabaa ajarka iyo yabooha Alle.

Alle kor ahaaye waa kan keliya oo wax baxsha waa Allaah, cidkale oo   bixisaa ma jirto. Dadku waxay baxshaan waa dhalanteed, waxaas oo dhan waxaa ka fiican ajarka iyo karaamada uu Alle weyne ku siiyay. Sadaqa oo aad bixisaa waxay ka mid tahay kheyrka Alle. Sidoo kalena masaajida oo u tartantaan waxay ka mid tahay kheyrka oo loo tartamaa.

Khayr ku dadaalidda Alle kor ahaaye wuxuu yiri: “Khayraadka ku tartama”. Suuradda al-Baqara: Aayadda 148.

 Wuxuu kaloo yiri Alle weyne kor ahaaye: “U tartama dambi dhaafka Rabbiggiin iyo Janno balleceedu le’egyahay cirarka iyo dhulka oo loo diyaariyey kuwa iska dhowra xumaha”. Suuradda aali-Cimraan: Aayadda 133.87. Abuu Hurayrah (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nebigu (NNKH) wuxuu yiri: (Ku dadaala Camalka san, waqtina ha luminina aad ku sameyn kartaan camal suubban waxa imaan doona dhowaan fidmooyin iyo fasaad sida habeen madow ah oo qofka waagu u beryayo isagoo Mu’min ah, isagoo gaal ahna gabbalku u dhacayo, ama isagoo mu’min ah gabbalku u dhacayo, isagoo gaal ahna waagu u beryayo. Wuxuu diyaar qofkii u noqon inuu diintiisa siisto xoogaa wax adduun ah). (Muslim).

 Cuqbah ibnu Xaaris (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: (Waxaan kula tukadey Nebiga (NNKH) Salaad Casar magaalada Madiina.

Markii uu salaama naqsaday buu inta deg deg u kacay oo dadkii dhexmaray buu wuxuu aadey guryihiisii. Markii deg degtiisa la arkay baa la naxay. Kolkuu soo laabtay, buu wuxuu yiri isagoo sharxaya waxa uu keenay degdegta: Waxaan xusuustay wax xoogaa qalin ama dahab ceeriin ah oo guriga yiil, marka arrintaa baa i welwel gelisay. Waxaan hadda soo qorsheeyey in la qaybsho). (Bukhaari). Werin kale oo xadiiska waxay ahayd: (Waxaan guriga uga soo tegey wax xoogaa dahab ceeriin ah oo sadaqo ah, marka waxaanan rabin inuu igu baryo). (Bukhaari).

Jaabir (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nin baa maalintii Uxud Nebiga (NNKH) wuxuu ku yiri: Haddii la igu dilo dagaalka xaggee aadayaa? Wuxuu ugu jawaabay: Jannada. Ninkii xabbado timir ah oo   gacantiisa ku jirey buu inta tuuray dagaalkii galay dirirayna jeer u shahiiday. (Bukhaari iyo Muslim).

Abuu Hureyrah (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Nin baa Nebiga (NNKH) u yimid oo weydiiyey: Sadaqada teebaa u ajar badan? Wuxuu ku jawaabay (NNKH): (Tii aad bixiso adoo caafimaad qaba, oo lexe jeclo ku hayso, oo faqri ka baqaya, inaad wax kororsataana ay kugu jirto oo jecel. Ha u dib dhigin bixinta sadaqada inta ay naftu dhuunta ka imanayso, markaasna aad dhahdo: hebel baa intaas leh, hebelna intaas, oo ah goor ay iyadii yeesheen hebel iyo hebel). (Bukhaari iyo Muslim).

Anas (Alle haka raali noqdee) wuxuu yiri: Nebiga (NNKH) wuxuu kor u qaaday seef maalintii Uxud oo yiri: Yaa seeftan iga qabanaya?

Nin walbaa inta soo taagey gacmaha buu yiri: Aniga, Aniga. Nebigu (NNKH) wuxuu yiri: “Yaa mudankeeda ku qaadanaya oo gudanaya xilkeeda? Waa la is buurtay. Abuu Dujaanah (Alle raali haka noqdee) baa yiri: “Anigaa mudankeeda ku qaadanaya oo gudanaya xilkeeda, markaasuu weecda kaga dhigay mushrikiintii”. (Muslim).

Zubayr Ibnu Caddiyi wuxuu yiri: waxaan u tagnay Anas Ibnu Maalik annagoo uga eed sheeganayna dhibta Xajjaaj bin Yuusuf (oo ahaa xaakim daalim ah waqtigii xukunkii reer Ummaya). Wuxuu innagula taliyey inaan sabarno yirina: Saman waliba kan xiga ka shar badan oo ka xun. Waxaan sidaas ka maqlay Nebigii (NNKH). (Bukhaari).

Abuu Hurayrah (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Maalintii dagaalkii Khaybar, Nebigu (NNKH) wuxuu yiri: “Waxaan u dhiibayaa calanka nin Alle iyo rasuulkiisuba jecel yihiin oo guusha Alle isaga raacin doono. Cumar (Alle raali haka noqdee) wuxuu yiri: Marnaba madoonin madaxnimo, laakiinse maalintaas keliyaan jeclaaday in fursaddaas la i siiyo. Wuxuuse Nebigu (NNKH) u yeeray Cali Ibnu Abii Daalib una dhiibey calankii oo yiri: “Soco oo gadaal ha soo dhugan jeer guusha Alle ku siiyo”.

Cali (Alle raali haka noqdee) markii sidaa lagu yiriba, inta xoogaa socday oo markaa istaagey isagoo aan gadaal soo dhugan ku weydiiyey cod sare su’aashaan: Rasuulkii Alloow (NNKH) maxaan dadka ku la diriraa? Wuxuu ku jawaabay: “La dirir intay ka qiraan inuusan jirin cid caabudaad mudan Alle maahee iyo in Muxammad yahay rasuulkiisii. Haddii ay sidaas yeelaan, dhiiggooda iyo maalkoodiiba waa in la nabad geliyaa oo aan lagu xadgudbin. Dabcan waxaa saaran wixii xil iyo waajib ah oo shareecadu fartay sharcigaana lala tiigsan haddii ay la yimaadaan ashahaadada wax waxyeelaya.

 


F.G: Qaybta taqwada haddaad ku aragto khaladaad, fadlan iisoodir meesha khaldan iyo wixii aad ku darayso E-mail igu soodira

Facebook Comments Box

Waa qoraa ka tirsan Diblomaasi. Wuxuu wax ka qoraa arrimaha bulshada sidda wacyigelinta bulshada, dhiirogelinta da’yarta, jaceylka iyo dadka tabaalaysan. Dhinaca kale qoraaga ayaa wax ka qora ganacsiga, siyaasadda, dhaqanka, kheyraadka dalka, Afsoomaaliga, isbedelka cimilada, suugaanta, arrimaha qoyska iyo taariikhaha dalka. Qoraa Maxamuud ayaa marwalbo u taagan siddii uu geed-dheer iyo geed-gaabanba ugu fuulilahaa siddii uu usoonoolayn lahaa dhaqankii iyo sooyaalkii ay lahayd umadda Soomaaliyeed.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Faa’iidada ay leedahay aqlaaqda wanaagsan

Ummada walbaa oo dumeyso waxay ku dayataa Ummada kale waxaan meesha ka baxo qiimaha qofka, balse Soomaalida ayaa maanta kusoo kordhay nidaam khatar ku ah bulshada Soomaaliyeed kasoo laga keenay dalka dibadiisa ayna qeyb ka tahay ilxaadka heysta Ummada.

Published

on


Ugu horeyn aqlaaqda wanaagsan waa waxa ugu muhiimsan noole kasta si uu ula dhaqmo dhaqan wanaagsan bulshooyinka kale, balse waxaad u baahantahay in aad la timaado aqlaaq iyo dhaqan wanaagsan ay bulshada kugu jeclaato.

Aqlaaqda wanaagsan qeyb ka mid ah abuur ama fidro uu rabi siiyay addoomadiisa balse in lasii kardhiyo waxay u baahantahay inaan barato dhaqanka wanaagsan kaasoo sare u qaadaya siddii aad bulshada kula dhaqmi laheyd dhaqan wanaagsan.

Qofka aqlaaqda wanaagsan waa qof ay jecel yihiin bulshooyinka kale sababtoo ah wuxuu bulshada u sidaa dhaqan wanaagsan oo u horseedi kara horumar, haddaba barnaamijkan aan ugu magac daray Jimco wanaagsan waxaan si taxane ah ugu soo qaadan doonaa Hormarinta Qoyska iyo Arimga Bulshada kaaso bixi doono kaliya maalinka Jimcaha.

Waxaan halkaan kugula wadaagi doonaa dhowr qodob aan isleeyahay waxey sahlayaan aqlaaqda wanaagsan.

  1. Aqlaaqda wanaagsan waa isku xirka bulshada qeybaheeda kala duwan taasoo dhalisa hab dhaqan wanaagsan ay bulshaba kaga dayato jiilba jiilka ka danbeeya.

Haddii aad bulshada ku xiran tahay aysan dhisi Karin aqlaaqdaada waxaad khatar ugu jirtaa inuu ku dhaco milan aad ku milmeyso bulshada kale taasoo sababi karta inay xumaato dhaqanka iyo aqlaaqdii wanaagsneyd ee aad laheyd.

Aqlaaqda wanaagsan ayaa lagu kala gudbiyaa goobaha waxbarshada sidda Machadyada, Iskuulada iyo Jaamacadaha balse marka loo eego bulshadeena waa bulsho leh xadaarad taasoo dhaxal siisay inay noqdaan kuwa loogu jecel yahay markii ay tagaan goobaha waxbarasho ama dalka dibadisa.

  1. Qofka aqlaaqda wanaagsan leh waa qof xiiseeya inuu barto dadyow kala duwan waayo waa qof aaminsan inuu sido fariin taasoo u jeedkiisa tahay in uu cid la wadaago si ay usii jirto dadnimada ay leedahy bulshada.

Diinta Islaamka an aad fahanto misna aad ku dhaqanto waxay ku dhaxal siineysaa halka ay ka taagan tahay aqlaaqda wanaagsan iyo in bulshada kula dhaqanto dhaqan wanaagsan ayna ka qurux badan tahay wax siismada.

Maalin maalmaha kamid ayaa wafdi uu hogaaminaayo nin la yiraahdo Ashaji Cabdi ayaa u yimid Rasuulka(SCW) waxuuna ugu yimid in uu u dardaarmo, wuxuuna yiri: “ii dardaaran”Rasuulka (SCW) wuxuu yiri: “ha caroonin” balse ninkii ayaa markale ku celiyay Rasuulka (SCW) wxuuna yiri: “ ii dardaaran”, balse Nabiga (SCW) ayaa ku yiri: “hacaroonin” subxaana Allah!

Bal u fiirso xadiiskan wuxuu sidoo kale qofka farayaa sabarka in uu muhiim yahay aqlaaqda suuban, majiro ruux aan caroonin markii wax la yeelo balse mahuumida ayaa ah markii waxa lagu yeelo in aadan miir beelin siddii qof waalan oo kale, tuasaale: Soomaalida waa dad sooraan ah ama aad u xanaaq badan sababtoo ah haddii reer hebel uu tiriyo hal gabay uu ku caynaayo reer hebel, reer hebelna waa in ay tiriyaan shan gabay ay ku caanayaan reer hebel balse waxaa ka qurux badan inaad u sabarto.

  1. Qofka aqlaaqda iyo dhaqanka wanaagsan leh waa ruuxa xal u hela dhibaatooyinka heysta bulshada asagoo sawir kooban ka bixiya dhibaatada ka dhalan karta haddii aan la xalin.

Dhanka kale, waa ruuxa sameeya qoshooyin taaba gal ah amaba suurtagal ah si ay bulshada dhaqanka wanaagsan, wuxuuna diyaar u yahay inuu la yimaado aqlaaq wanaagsan.

Sidoo kale dadyow badan ayaa maqaalo ka badan ciida ka badan ka qoray aqlaaqda wanaagsan balse haddii aan soo qaato mid ka mid ah wuxuu leeyahy: “ aqlaaqda wanaagsan waa biriijka ama buundada u dhaxeyso adiga iyo guusha taasoo kuu horseedi in ay dadka ku jeclaadaan bilaa sabab”.

“ Aqlaaqda wanaagsan qeybi waa fidri ama abuur  halka uu ruuxa uu gaarsiin karo heer uu ku tarbiyeeyo naftiisa aqlaaqda iyo dhaqan wanaagsan”, ayuu yiri Sheekh Mustafe Xaaji.

Maxaa ka dhalan kara haddii la waayo bulsho dhaqan iyo aqlaaq wanaagsan leh

Haddii ay dhacdo tani oo kale waxaa badanaayo taxadiyaadka ay bulshada loo geysanaayo ayadoo qiil lagaga dhigaayo in ay jiraan bulshooyin laga tari badan yahay balse arinka sida loo fasiro wey ka duwan tahay waayo waxaa la baneysanaa in badan oo kamid ah bulshada diigooda iyo xolahooda.

Waxaa dhaceyso in ay bulshada cagta saartay wadada dumista bulsho walbaa oo dumeyso waxaa calaamd u ah inay ku dayato bulshooyinka kale.

Yurub maanta waxay dooneysaa dunnida oo dhan iney nqoto (Westearn Culture) dhaqanka reer Galbeedka, ayagoo wada xuquuqul insaan iyo waxyaabo kale.

Soomaaliya waxey qeyb ka tahay dadyowga sii burburaayo aqlaaq ahaan iyo dhaqan ahaan sababtoo ah waxay bilaabeen in dayacaan reerihii ay la haayeen sidoo kale ay meesha ka baxdo xaaneynta caruurta, taasoo keentay in ay meesha ka baxdo qiimihii uu lahaa qofka Soomaaliyeed.

Ummada walbaa oo dumeyso waxay ku dayataa Ummada kale waxaan meesha ka baxo qiimaha qofka, balse Soomaalida ayaa maanta kusoo kordhay nidaam khatar ku ah bulshada Soomaaliyeed kasoo laga keenay dalka dibadiisa ayna qeyb ka tahay ilxaadka heysta Ummada.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Wax ka baro astaamaha lagu garto nolosha dadka guuleystay

Dadkan ayaa si isku mid ah u fakara ayagoo hiigsigooda uu yahay gaarsiinta dadka kale ay gaarsiiyaan cilmiga ay hayaan.

Published

on

Caalamadaha lagu garto dadlka guuleysta

Nolosha bini’aadamka ayaa wada gaaro da’a isku mid ah halka kuwa kalena ay gaaraan ilaa iyo halkii uu Rabi cimrigooda dhigay, balse dadkan ayaa ku kala duwan qaab nololeedka ay nooloyihiin muddada ay dunnida joogaan, sidoo kale waxaa kala duwan raadadka ay dunnida kaga tagaan kaasoo ay bulshada kaga dayato  hab dhaqan ahaan iyo mid aqooneedba.

Ka hadalka dadka nolosha guusha ka gaaray ayaa ah wax aan halkan lagu soo koobi Karin ayadoo ay jiraan dad badan oo raadad ma guraan ah kaga tagay aduunka taas oo mudan in lagu dayo, mise waxaan ka hadlaa raggii ugu saameynta badnaa ee soomaray Islaamka kuwaas oo guulo badan kasoo hooyiyay dagaaladii ay la galeen dadkii diidanaa diinta rabi.

Dunnida ayaa ugu horeyn ka jirta loolan adag ama siraac taaso ay ku ku loolamayaan dadyow kala duwan kuwaas oo midda midka kale raba inuu hoggaamiyaan dunnida oo dhan, balse arinkan ayaa dadbadani ay ka jiifaann loolankan dunnida ka jiro ama ay yihiin kuwa dhan kale nolosha kaga mashquulsan.

Dadkan ayaa sido kale ka mid ah bulshooyinka aan lanool nahay kuwaasoo ay kamid yihiin dadyowga Soomaaliyeed, balse arakti ahaan in ay bulshadani aysan wax badan kala socon loolan ay dunnadani wajaheyso kaasoo waqti xaadirkan la joogo.

La socodka macluumaadyaddii ugu danbeeyay iyo xoggo kale ay ka mid yihiin diyaarinta in maanta ay dunnida ka socoto in ay noqoto hal dowllad ayada oo ay soo ifbaxeen aalado kala duwan kuwaas oo laga yaabo iney badalaan sida ay maanta u shaqeyso dunnida , balse qubarada falanqeeya cilmigga deegaanka ayaa qaba in ay arinta ay suurtagal tahay isla markaana la filaayo iney soo if baxaan sannada soo socda.

Waa waxyaabo cajiib ah markii aad fiiriso kaasoo ay dadbani lagayaabo iney wax wal wal ku heyn balse si aan waxbadan ugu ogaano ayaan waxaan halkaan ku koobi doonaa dhowr siyaabood oo lagu garto dadka nolosha guusha ka gaaray isla markaana raadad kaga tagay dunnida ayna ku nool nahay.

1. Dadka nolosha ku guuleysta waxey leeyihiin sifaad ama calaamado ay kaga duwan yihiin bulshooyinka kale, balse aqristow su’aal isweydii oo dadka oo dhan ma wada guuleesan karaan? Haa, dadka oo dhani wey guuleysan karaan balse guusha ayaa qof waliba uu ka qabaa fikir gaar ah.

Balse dadka nolosha ku guuleysta waa dad marwaliba u taagan iney wax kusoo kordhiyaan halka ay ku noolyihiin ayagoo raba iney kaga tagaan raadad muuqda, balse raadkan ayaa laga yaabaa in aadan wax badan  ka fahansaneyd laakiin adiga oo bulshadaada ka taga wadadii ay ku heli lahaayeen aqoon fiican misna noloshooda anfacda waxaad kaga tagtay raad fiican.

Sidoo kale dadkan iskama weyna iney bulshada kale wax u sheegaan si ay u noqdaan kuwa garaadkooda uu sii koraayo lana yimaado qorshe cad iyo hoggaan fog, tani ayaa laga yaaba iney tahay waxyaabo aad la yaabto balse nolosha dhabta ayaa ku dhisan in ay bulshada wadaagaan waxyaabha faa’iidada u leh.

2. Bulshadani ayaa sidoo kale ku tiirsan meelaha ay ka helaan daraasaadka nafsiga ayaga oo mararka qaar ka isku daya iney sameeyaan daraasaad ay ka mid tahay waxbarashada, farsamada gacanta, iyo barnaamijyo kale ay ku hormarinayaan noloshooda.

Bulshadan ayaa ah bulsho ku hormarsan dhanka aqoonta iyo farsamada gacanta ayagoo marwalabana raadiyo iney bartaan fursado kale ay noloshooda ku badalaan isla marakaan ay xaqiijiyaan hadaf yadii ay nolosha ka lahaayeen muddo ka dib, laakiin dhibaatada jirta ayaa ah in bulshada ay mar walbaa fahmin bulshada kale dhanka aqoonta iyo garaadka ay leeyihiin.

3. Bulshadan waa bulsho marwalbaa ku xiran dadka kale oo ka aqoon badan si ay wax badan ugu faa’idaan ayna u noqdaan tusaale fiican, riyada qofka waxaa marwabaa dhisa qofka og halkii uu umari lahaa si uu uga dhabeeyo hanka uu nolosha ka leeyahay.

Garashada hankaaga waxey kaa caawineysaa sameysanka qorshe cad iyo qeexada hanka aad leedahay misan kuu cad yahay, balse dadbani ayaa dhibaato ka heysato dajinta qorshe cad si ay ugu dhabeeyaan qorshaha u dagan.

Sidoo kale bulshadani ayaa ah bulsho siddata sahay aqooneed ayagoo kala garanaayo meelo badan aanu weligii tagin, balse arinka ayaa u suurta galiyay iney wax badan ka barteen halkiii ay tagi lahaayeen iyo siddii ay ku tagi lahaayeen.

Dadkan ayaa si isku mid ah u fakara ayagoo hiigsigooda uu yahay gaarsiinta dadka kale ay gaarsiiyaan cilmiga ay hayaan.

4. Bulshadan ayaa ah kuwa intooda badan noqda hoggaamiye yaal kuwaas oo qaada masuuliyada bulshada ay la noolyihiin, waxaa muuqato in qodobkan uu u qaab ek yahay qodobka 2-aad, balse dadka noqda hoggaamiyaal waa dad leh qorshe cad, yool degan, hiigsi qeexan iyo wakhti la fuliyo.

Kala duwanaanshaha ra’iga ayaa mararka qaar dhaliyo caadifad ka aloolsanaato blushada dhexdeeda, balse bulshadan markii uu ka dhex dhaco qilaaf ma ahan bulsho isla markiiba ku kala tagto halkii uu shalay hadafkooda ahaa waxeyna xaliyaan dhibta ka dhalatay ururka dhexdiisa.

Waa bulsho leh xeer hoosaad ay kula macaamilaan shaqalaaha ururka si ay u dhicin dhibaato fara badan, waxeyna maareeyaan xaaladaha ka dhex dhaco ayaga oo u xaliyo hanaanka ka jira ururka taasoo ay kuwada qanacsan yihiin bulshada kale ay xilka u hayaan.

Kuma koobna halkan inaad guul gaarto balse waxay u baahantahay inaad sameyso dadaal dheeri ah kaasoo aad sare ugu qaadeyso heerkaaga aqooneed iyo garaadka aad leedahay.

Sameyso saaxiib aad nolosha kaga dayato waxaan jeclaan laha inaan ku gunaanudo qodobkan, sido kale aan jeclaan lahaa inaan sii wado qoraalka balse dadkeyga oo inta badan aan wax qorin darteed waxaa ku gabagabeynaa “in qof waliba uu ku diinyahay saxiibkii”, taasina ma ahan mid aan aniggu dhahy balse waa maah-maah Soomaaliyeed.

Saaxiibka fiican wuxuu ku noqdaa tusaale hagaagsan isla markaana noloshaada kusoo kordhiya wax cusub balse saaxiib haka dhigan qof raba inuu kaa dhaadhiciyo (Negative), ama aaminsan in waxba aan la qaban Karin waayo qokaas wuxuu qatar ku yahay noloshaada waxaase kuu qurux badan inaa ka dayato saaxiib kale oo haggaagsan.

Micnahaygu ma ahan inaan rabo in aan kugu diro saaxiibkaga qaaliga ah balse tijaabi mar qura iskuna day in aad ka dhaadhiciso fikirka aad qabto una sheeg sida uu mudnaanta kuugu kala leeyahay kana dalbo in uu kaa caawiyo qodob ka mid ah qodobadda aad degsatay cabir oo ka dhageyso fikirka uu kuu jeediyo kaliya hal mar tijaabi!!

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Qeybtii 2aad: saameeynta ay leedahay kala taga qoyska ama lamaanaha

Tani waxey ina tusineysaa in uu yaryahay isfahanka lamaanaha ay sidoo kalena aysan wax badan iska aqoon balse micnaha i fur ayaa culimada isku raacday inuu yahay “I fahan”.

Published

on

Kala taga qoyska waxay saameynta ugu xooggan gaartaa waa caruurta.

Saameyntan bulshada ku dhacday ayaa saameyn ku yelatay caruur badan koritaankooda iyo waxbarashadoodii, balse saameyntan ayaa inta badaan keento dayaca ku yimaada caruurta ayaga oo waalidiinta mid kood uu heysto caruurta.

Dhibaatada iyo duulaanka lagu soo qaaday ummada Soomaaliiyeed ayaa noqday mid u horseeda burburida qoyska ama iney kala tagaan lamaanaha,waxaa mowduucaan kusoo qaadan doonaa dhowr waxyaabood uu sabab u noqda iney qoysaska burburaan.

Nolosha ayaa asal ahaan ku tiirsaneyd qeybaha kale ee qooyska Hooyo ama Aabe, kuwaasoo qaada dhamaan masuuliyada guriga iyo waxbaaha laga isticmaalo guriga. Xaaladaha nuucaan oo kale ayaa dhibaato u arko dumarka da’da yar ee hadda soo koraayo, waana sababta keento in la  arko 17-sano jir oo wadata 2-canug misna kala aabe ah.

Intii aan ku jiray baaritaanka, ayaan waxaa la kulmay waxyaabo I cajab geliyo nolosheeda kaas oo mararka qaar iga dhiga inaan ahay dambiile, laakiin dhibaatadan ayaa ah dhaqan aanan horey loogu arag meelo badan oo kamid ah Soomaaliya.

Furiinka waa wax jira, balse sababta taasi loo sameynaayo ayaa qeyb ka ah in labada qofood ee marka hore nolosha  isku arsaday haddana ay u ar keen iney caqabad  ku tahay wada noolaanshahooda, sidaa darteedna ay muhiim u tahay in labada qofood ay kala nastaan sida ay diinteenu qabto.

Sidda aad horey ula socoteen waxaa fara batay kala taga ama furiinka dumarka ayaga oo loo aaneenaayo arimo dhowr ah, balse mowduucaan ayaa sido kale waxaan xoogga ku saari doonaa  wax yaabaha sababa iney dhacaan kiisaskan faraha badan, ayadoo intooda badana waxba laga qaban ay wali isku degenyihiin.

Maxaa sababa Isfahan waaga lamaanaha

Waxaa jiro waxyaabo badan oo keena fashilkan Isfahan waaga kaaso inta badan dhaliya caqabado badan ay ka mid yihiin in ay meesha ka baxdo qadarinta iyo masaalixda labada qof.

Tani ma ahan mid horey loogu yaqiinay geyga Soomaalida, balse duulaanka lagu soo qaaday bulshada Soomaaliyeed ayaa sababtay in ay  noqdaan kuwa aan qiimo ku laheyn dadyoowga kale ay la noolyihiin.

Bal ka waran haddii aan tani u aaneeyo waxa loo qiimo beelinaayo in ay tahay in ay dhisan kari waayeen heerahooda ama qoysaskooda iskaba daa in dal dhisaanee, sidaa darteedna ay wax qiimo mudneyn!

Ma ahan u jeedadeyda in dadkeyga iyo dalkeyga uu qiimo laheyn, balse dadka ayaa naga dhigay inaan dhisan kari weyno heeraheena.

Waxaan halkan kugu soo gudbin dooonaa dhowr arimood oo sababa in ay lamaanaha isfahmi waayaan

Deg Deg farabadan

Waa waxyaabaha ugu badan ee burburiya nolosheena ama reeraheena waana sababta keenta iney wax walbana ay si deg deg ah inagu dhaafaan anaga oo ka fiirsan ayaan marka horeba noqanaa kuwa reer dhiso sidaa darteedna aynu muddo dhow ka dibna aynu kala tagnaa.

Marka ha deg degin ee wax hubso, tani ayaa micnaheedu tahay haddii aad rabto inaad dhisato qoys qurux badan marka baro qofka aad rabto inaad nolosha la qeybsato si aysan kugu adkaan fahamka nolosheeda aadna u noqotaan kuwa isku waara, isbarasho la’aanta ayaa dhaliso iney tiraahdo ifur balse uu garan micnaheedu ay dhacdo inuu sidaa ku dalaaqo!

Tani waxey ina tusineysaa in uu yaryahay isfahanka lamaanaha ay sidoo kalena aysan wax badan iska aqoon balse micnaha i fur ayaa culimada isku raacday inuu yahay “I fahan”.

Diiranaan fog iyo qalbi jilicsan ayaa keento isfahan dhab ah taaso nolosha lamaanaha ka dhigto kuwa inta badan badan noloshooda xakameeya waxeyna dhaxal siisaa nolol qurux bdan iyo qoys ku dhisan jaceyl, balse majirto cid ku feejigan iney abuurto galgacal fogg iyo iyo qalbi jilicsan Quruxda qoyska ayaa ku jirta iney lamaanaha yihiiin kuwa mar walba iska ilaaliya dhibta si uu san u dareemin ruuxa kale uuna ku qanciyo nafttisa  laakiin ruuxa ayaa mararaka qaar sameeya wax yaabo kale uu isleeyahay waxey ku qurxoon tahay nolosha balse noqota waxyaabo saameeya noloshooda.

Haddii ay dhacaan dhamaan waxyaalo mararka qaar saameeya noloshiina haku deg degin qaadashada go’aanka aad qaadaneyso si aad ugu shalaaynin beri oo hadda ha qaadan go’aan, balse waxaad iska xakameysaa sheydaanka oo dooro inaad ka tagto goobta ay dhibta ka dhacday si aad u qaadato xalka ugu quruxda badan noloshaada.

Riyo been ah

Waa wax qurux badan inaad riyooto, balse haka been sheegin riyadaada adiga oo ku raadinaayo inaad noqoto qof ay dadku hadal hayaan ama ka dhigayo iney kuu qaado jaceyl xad dhaad ah!

Sidoo kale jooji riyada beenta aad u sawireyso qofka intii aad ku jirtaan haasaawaha ama wadahadalka dhexdiina, tani waa saameeynta ugu baalaaran ee dhalisa Isfahan waaga lamaanaha waayo markii hore ayaa qofka loo sawiray riyo iyo rajo been ah ka dibna waxaa dhacdo aysan wax walbo noqon sidii ay riyada aheyd, halkaana waxaa ka bilowda is xulfeeysi iyo in ay dhalato caadifad!

Qanci qofka waliba adiga oo ku qancinaayo sida ay noloshaada tahay misna ka dhaadhici si ay ugu faraxsanaato noloshada, ayna kuu noqoto mid xilli walbaa ku garab istaagto si aad ugu horumartaan nolosha. Sii kalsooni in ka badan inta ay kugu qabto si ay ugu dhiirato ag joogaaga dhadhana ugu yeelato nolosha.

Balse mushaakilkan ama dhibaatadan ayaa keento in raggu ay jecelyihiin in mar qura ay gacanta u gasho amaba ay noqoto  marwadiisa sidaa darteed ay dhacdo in uu u sheego waxyaabo kale oo been abuur ah.

Nolosha ama dhisida qooyska  ma ahan wax fufud balse waxaa kasii adag inaad qoyska qurux badan dhisto oo nagaada, tani waxay saldhig  u tahay in la hello jiil maskax ahaan u bdhisan lehna firfircooni maskaxeed.

Gal gaceyl fara badan

Xaqiiqada gal gaceylka waa mid ku saleysan is fahan iyo xiiseynta qofka, laakiin haku abuurin gal gaceyl ka badan inta ay kuu heyso amaba uu kuu hayo. Markii ay dhacdo qofka in uu qaado gal gaceyl fara badan ayaa dhaliso qofka ogalaan waayo in aad ka dheeraato, waxey kasoo bilaabataa xilliga wada socoshada iyo saameynta haasaawaha.

Dhanka kale, waa waxa ugu badan ee dhibka dhaliya markii lawada tago guriga, waayo waxey u baahantahy gal gaceylkii aad shalay siisay nafteeda. Sabrasiin iyo dhoola cadeyn aad ku qanciso waxey sahashaa inaad tahay midka kaliya ee qancin kara nolosheeda, balse mid ka mid ah aabwaaniinta soomaaliyeed ayaa yiri: “dhowr maalin dabadeed xiisuhu markuu damo, dacar noqdee jaceykii.

Muran iyo dagaaliyo adaan dunida kuu nacay.

I fur ku doonimaayee, I maqashii dalaaqada.

Erey deriska soo boxo waxaa kaaga duug roon inaad doob ahaatee”,  Abwaan Guure.

Quruxda xalka iyo isfahanka ayaa ah mida kaliya ee lagu heli karo xasilooni shaqsiyeed iyo mida qoyska, balse waxaa muhiim ah inaad mararka qar aad dejiso xanaaqa iyo saameynta gacan ka hadalka si aad u noqotaan lamaane isku waara, Allena waxaan idin kaga baryaa in qoysaskeena uu ka dhigo kuwa qurux badan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Sidee ayaad ku noqon kartaa qof guuleysta?

Guusha waxa go’aamiya hanka, hiigsiga iyo humaagyada mustaqbaleed ee qofku meel dhigtay, markaas waxay ka dhigantahay, nin waxa guul u ah ayaa mid kale u ah bilawga hayaanka guuleed ee uu hiigsanayo.

Published

on


Ugu horeyn guushu ma gaadho qof weliba, balse waxaa guul gaaray qofkii qaada dariiqa ama wadadaas oo ay u baahan tahay diyaargarow iyo joogteen.

Micnaha guushu waa wax fudud balse waxaa adag in la gaadho guusha, waxey u baahan tahay juhdi iyo dadaal dheer aad u gasho sidii aan ku noqon lahayd qof guuleysta.

Haddii aad leedahay hadaf aad rabto inaad ka dhiijiso hadafkaaga waxaad u baahantahay inaad qaado waddadii aad ku gaadhi laheyd hadaafkaagii.

U dhabar adeyk oo sidii aad ku gaadhi laheyd yoolka kuu degan, sido kale joogteyqabasha shaqada aad u heysid naftaada adiga oo siinaaya kalsooni badan si ay ugu firfircoonaato qabashada dhamaan howlaha.

Waxaan halkan kuugu soo gudbin doonaa dhowr siyaabood Oo kuu sahlaya in aad guul ka gaarto nolosha.

Qodobadan soo socda haddii aad sida ugu macquulsan u raacdo waxay ka badali doonaan waxyaabaha caqabad ku noqday noloshada kuuna diiday inaad noqoto qof waxtar leh!

Kalsooni

kalsonidu waa sheyga koowaad oo kuu sahlaya inaan noqoto qof naftiisa ku kalsoon, kalsoonida nafeed waxey ka caawineysaa inaad naftaada siisaa dhiiranaan iyo in aad xiiso u qabto shaqada aad daacada u tahay.

Haddii aysan jirin kalsooni nafeed ma qaban kartid waxa aad u baahantahay inaad qabato, sababto ah haddii howsha aad heyso aysan naftaada ku qanacsaneen haku daalin.

Ku beer naftaada kalsooni si ay u noqoto mid ku firfircoon howlaha ay qabaneyso, sidoo kale tani waxey kaa caawineysaa inaad tahay qof ku kalsoon dadka kale waayo waxaad aamin santahay in uu yahay sida adiga oo kale.

Balse mid xasuusnoow haddii aad rabto inaa ka gungaarto yoolkaaga la saaxiib dadka kaa hamiga fog si aad ugu qaado waayo aragnimo.

Qorshe cad

Qorshaha cad waa waxa kaliya aad ku dooran karto halkii aad rabto inaad gaadho aad qorshe u yeelato.

Sheeko Gaaban: Nin baa beri magaalo weyn u safray isaga oo iska lugeeynaayo oo wax qorshe laheyn markii uu muddo badan socday oo uu daalay ka dib waxa uu arkey dhowr waddooyin oo ku kala goosha magaalooyinka, wuxuu arkey odey waayeel inta ka dib ayaa uu weydiiyay su’aal “Wadaddan xaggee I geyneysaa?”  ka dib odeygii waayeelka ahaa ayaa ku celiyay su’aal oo ku yiri “adiga xaggee ayaad rabtaa?” ninkii socdalka ahaa ayaa u jawaabay “waan iska socdaa oo magaranaayo meel aan u socdo” waayeelkii ayaa asagoo yaaban ku yiri: “ Hadduu xaalku sidaa yahay jidkaa doonto ka bax”

Tixraac: 5-TA TIIR EE GUUSHA bogga  117 aad.

Waa sheeko mudan in lagu cibri qaato waayo ma dhaqaaqi kartid adigoon aanan laheyn wax qorshe ah. Soo qaado waraaq cad iyo qalin kadib ku qor dhamaan waxyaabaha ama guulaha aad rabto inaad gaadho, waxaadna u soo kala hormarisaa sida ay kuugu muhiimsanyihiin.

Haddii aan isla garanay micnha qorshaha waxaad raacisaa muddo ama goor aad u asteysay qorshahaaga si aad u gaarto dhamaan guulahaaga.

 Ka fogow dib u dhaca

Dib u dhaca waa waxyaabaha kuu diida inaad qabato howlaha kuu yaala ama sidii aad noloshada ku hormarin laheyd, waa dhibaatada ugu weyn oo heysta dadyow badan kuwaas oo ku kala nool dhamaan Daafaha dunida. Dib u dhaca waxa uu inta badan keena dib u dhac dhan walba ah kaas oo mararka qaar kuu sababa fashil.

Sheyna dib ha u dhigin si ay san saameyn kuu yeelan makrii aad qabaneysana u qabo sida ugu adag waayo waxaa macquul ah in markale ay dib kuu dhigto.

Wuxuu noqdaa qof moral ahaan aan dhisneyn, sababto ah malaha horey usocod sidoo kale qofka wuxuu noqdaa qof xilli walbaa daalan ayado ay keento wax qabad la’aanta uudareemyo jirka.

Inaad wax qabato kaliya mahan inaan bood boodo, waa adiga oo ka shaqeysiya maskaxda sidii aad kaga bixi lahayd dhib u dhaca ku heysta.

Abaal mari naftaada!

Abaal mari naftaada: in aad abaal mariso naftaada waxaa wax marar qaar layaab kula ah, balse waxaan ku siin doonaa tusaaleyaal aad kaga deyan karto:

Haddii aad saaxiibkaaga ku dhahdo haddii aad kaalinta 1-aad ee Imtixaanka gasho waxaan kuu iibin doonaa sacad qaali ah, balse Saaxiibkaa ayaa si lama filaan ah u galay numberka koowaad ee Iskuulka ka dib, sidaa waxaad ku abaal marineysaa hadiyadii aad u balan qaaday.

Abaal marinta aad naftaada siineyso waa ay ka duwan tahay mida kale waayo abaalmarinta ugu qaalisan ayay istaahishaa, tussaale: haddii aan caawa aqriyo 5-shan Cutub oo ka mid ah duruusta jaamacada waxaan kuu iibin doona casho qaali ah!

Waxay qabatay shaqo aad muhiim u ah taas oo mar walbaa kaa dhigeyso inaad horey u socod noqoto, dhanka kale waxaa jiro caqabado kala duwan oo kugu soo wajaha intii aad ku jirto howshan balse hakuu noqdaan tusaaleyaal.

Isku day inaad curiso wax cusub

Marka hore isku day inaad curiso wax cusub adigoo aanan ka baqeyn inaad qalad gasho, haddii ay dhacdo inaad qalad gasho durba ha qaadan guuldaro oo waxaad heysataa waddo kale aad ku sixi karto qaladkii aad gashay.

Mar walbaa aad keento fikir cusub waxaa siyaadeysa shaqada maskaxda ayada oo kor u qaadeysa uruurinta fikradaha iyo ilaalinta yoolkaaga, balse haka samrin nolosha oo waxaad tahay qofkii ay dunida sugeysay.

Haddii aad ku hami weyn tahay inaad noqoto qabiir ku taqasusay Juqraafiga waad noqon kartaa mana jirto cid kuu diidan inaad noqoto balse diyaar ma u tahay in aad qaado wadaddii aad ku gaari laheyd?

Sida kaliya aad ku noqon karto qof guuleysta waa adiga oo yeesha dhaqan wanaagsan iyo joogteen dhab ah!

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Saameynta ay leedahay kala taga qoyska lamaanaha

Mararka qaar waxaa dhacdo inay lamaanaha isku khilafaan habdhaqanka guriga iyo masuuliyada waddareedka ka saaran dhammaan howlaha guriga, balse nidaamka howlaha qaar ayaa dhaliya caadifad iyo is-afgarad la’aanta dabeecadaha qaar.

Published

on


Qoysas badan oo Soomaali ah ayaa saameyn balaaran ku yeelatay kala taga qoysaska ayadoo ay ka dhashaan kala qeybsanaan labada dhinac ah, ayaa haddana waxaa meesha ka baxa illaalinta ubadka oo ay tahay in ay meel u go’aan.

Nolosha qoyska ayaa inta badan ku tiirsan lamaanaha oo si wadajir ah u wajaha caqabaha nolosha ayaga oo diirada saareya xanaaneynta iyo barbaarinta u wadka, sido kale nolosha qoyska ayaa ah mida lagu ilaabo caqabadaha ku geedaman nolosha.

Furriinka wuxuu keeni karaa dhowr nooc oo dareen. Furriinka waxa uu ku reebi karaa carruurta in ay dareemaan culays iyo dareen. Marka ay waalidiintu kala tagaan, dhibaatooyinka furiinka ku leeyahay carruurta way kala duwanaan kartaa. Carruurta qaarkood waxay uga falceliyaan furriinka si dabiici ah oo faham leh, halka carruurta kale laga yaabo inay la halgamaan kala-guurka. Saameyntan ayaa inta ugu badan lagu arkaa qoysaska Soomaaliyeed taas oo keento in ay lunto waxyaabaha aasaasiga u ah nolosha.

Markii aad u fiirsato, habdhaqanka bulshada Soomaaliyeed, jiilba jiilka ka dambeeya waxaa sii tira badanaya furriinka iyo burburka qoyska. Soomaalidu waa ummad dhaqan ahaan iyo diin ahaan Guurka aad u weyneeya, sidoo kalena qofka aan guursan agtooda kama laha qiimo badan, iyago ku dhiirigeliya inuu qof weliba qoys yagleelo.

Halkan waxaan idinku soo gudbin doonaa dhowr arrimood oo sababa kala taga iyo burburka lamaanaha.

1. Waxaa jira saameyn balaaran oo ay ka timaado lamaanaha isgaclooday kuwaas oo marka hore isku doortay nolosha ayaa haddana waxaa jiro in soo kala dhex galo is af garad la’aan taas oo sababta in uu qoyska kala tago.
Haddaba waa lagama maarmaan ah in lamaanaha midoobayaa inay yeeshaan, meelo badan oo ay isaga mid yihiin, iyo meelo badan oo ay isaga tanaasuli karaan, haddii aan tan la helin waxaa imaaneysa, xurguf joogta iyo ismaandhaaf sababa burburka qoyska.

2. In furiinka uu dhaco ayaa waxaa sabab u ah da’ada lamaanaha taas oo ah mida ugu badan oo saameynta dhaliso, lamaanaha da’a ahaan waa kuwa aad ay u yartahay da’adooda balse malaha garaad xakameeya haddii ay dhacaan qaladaad ma jiro marjic loo laabanyo si uu u dhamaado khilaafka ka dhex alloolsan.

Marka laga tago lamaanaha waxaa jira waalid ku dhex jira qoyska loogana baahan yahay iney xaliyaan khilaafka dhexdooda, balse waxaa inta badan dhacdo in loo kala safto labada dhinac taasina ay dhilineyso burbur hor leh! Iyo in qoyska kala tagaan.

Mararka qaar waxaa dhacdo iney la isku qilaafo habdhaqanka guriga iyo masuuliyada wadareedka ka saaran dhammaan howlaha guriga, balse nidaamka howlaha qaar ayaa dhaliya caadifad taasoo ku imaado xurguf badan iyo is afgarad la’aanta dabeecadaha qaar.

3. Markasta oo uu khilaaf soo dhexgalo lammaanaha, waxaa muhiim ah in mid kastaa gaarkiisa uu si fiican u daraaseeyo una qeexo waxa uu yahay iyo dabeecadda runta ah ee khilaafka iyo sidoo kale sababaha keenay. Kaddibna uu bilaabo sidii ay isaga iyo lammaanihiisu si wadajir ah u xallin lahaayeen.

Tani ayaa mararka qaar loo adeegsadaa caadifad ayadoo fargelin kaga timaada diba, balse waxey dhalisaa iska hor imaansho dhinacyada ah.

Tanaazul la’aanta ayaa dhaliso sido kale iney faraha ka baxaaan dhamaan waxyaabaha looga baahnaa lamaanaha si ay usii wada joogaan balse markii ay meesha ka baxdo tanaasulka waxaa dayacma caruurta kuwaas oo ka dhaxla saameyn ay ka mid tahay koriinada maskaxda iyo jiritaaanka qofeyd.

Caruurta ku korta saameyntan ayaa ah kuwa intooda badan istucmaala drugs-ka iyo waxyaabaha la midka ah ayagoo ku saleynayo saameynta qoyska oo kala tagay owgii. Caruurta ayaa inta badan raaca dhanka hooyada ayada oo ay qaado dhaman masuuliyadii saarneyd aabaha, balse ma helaan farxad joogto ah waayo weli waxbaa ka maqan noloshooda.

4. Xidhiidhada ama jacaylka hore ee uu lammaanaha midkood soo maray ayaa isaguna khatar ku noqon kara jiritaanka qoyska, sababta ugu badanina waa marka qofka ay soo mareen aanu hadal haynta qisadaas joojin ama ku calool adaygin in uu jaro gebi ahaanba xidhiidhka uu la lahaa qofka ay xidhiidhka hore lahaayeen.

Xeeldheereyaashu waa ay sheegeen in khilaafaadka qoysku ay inta badan soo baxaan marka muddada ay qoyska yihiin ay gaadho saddex sano iyo in ka badan

Waxaa laga yaabaa in ay jiraan dadyow ay qodobbada ay daraasadahani quseen qaarkood ay la yaab ku noqdaan, waxaa se ay khubaradu sheegayaan in marka hore qaabka iyo waxyaabaha la isku khilaafayaa ay ku xidhan tahay dhaqanka deegaan, aaminsanaanta iyo xadaaradaha ay lammaanuhu ku abtirsadaan, laakiin haddana ay qodobbadani yihiin kuwo badankoodu ay ka siman yihiin.

” Suurto gal ma aha in aad rumaysnaato in xidhiidhka laba qof ka dhexeeyaa kobco hadii ay ku dedaalaan, isla markiibana aad qabto in qof weliba helayo qofkii loo qaddaray” ayuu yidhi Gili Freedman oo ah dhakhtar ku takhasusay cilmu nafsiga oo ka tirsan jaamacadda St Mary.

Labada halbeeg waxay ina tusi karaan in ay aad suurto gal u tahay in qofku kala hadlo qofka xidhiidhku ka dhexeeyo ama ugu fiirsan karo dhaliilaha qof kale lahaan karo xataa hadiiba aanu lahayn. Kala duwanaanshaha aragtida dadka ayaa keenta in la fahmo sababaha dookha dadka kale qaarkood aynaan u fahmi karin.

Waa muhiim inaad dulqaad yeelato oo aad dhegaysato ra’yiga lamaanahaaga, xitaa markaad khilaafto isaga ana ayada oo qaado go’aan miyir leh si aad uga shaqeyso dhibaatada, oo aadan naftaada ka takhalusin. Markaad aqbasho fikradda ah inaad ka baxsan karto dhibaatooyinka oo aad furrito, hubaal waxaad samayn doontaa falcelin toos ah dhib kasta. Taa beddelkeeda, u sheeg lammaanahaaga: “Waxaan rabaa inaan wax walba hagaajiyo.” Si wada jir ah ayaad xal u heli doontaan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Caqli wadareed

Qofka had iyo jeer wuxuu ilaaliyaa caadada iyo curfiga bulshada uu ku dhex-nool yahay, marka uu sidii waajibka u dhowrayo qiyamka iyo dookha bulshadiisa waxa faraya ilaalintaasi waa caqli wadareedka ha dareensanaado ama yuusan dareensanaan.

Published

on


Caqli wadareed (collective consciousness): Sida qofku u leeyahay caqli haga ayay bulshaduna u leedahay caqli wadareed bulshada si guud u haga. Bulshadu sida jirka bini’aadamka ayay ka kooban tahay xubno iyo unugyo mid walba uu shaqo gaar ah leeyahay, jirku na isku dhisnaantiisa ayuu ku qabtaa dawr qofeed.

Qoyska, madaarista, ururada, haya’adaha kala duwan ee bulshada waxay ka dhigan yihiin xubnihii bulshada, halka ashkhaastuna ka dhigan yihiin unugyo bulsho.

Iyadoo ay xubin walba leedahay shaqadeeda iyo dareenkeeda gaarka ah ayaa waxaa jira waxyaabo uu jirku si guud u wadaago, jirku dareen ayuu wadaagaa, danqashuu wadaagaa, dhiig ayuu wadaa, maqaarka oogada uga wada daboolan ayuu wadaa. Sidaas oo kale xubin bulsheed walba iyada oo shaqadeeda gaarka ah leh, qofku na dareenkiisa iyo hab-dhaqankiisa gaarka ah leeyahay ayaa hada na waxaa jira dun isku marriinta guud ahaan bulshadii meel wada degta hiddo iyo dhaqanna ka dhexeeyo.

Diinta, qiyamka, luuqadda, caadada, dookha iwm waxay sameeyaan garasho iyo shucuur isku marriima afraada bulshada oo idil, isla markaas na haga hab-dhaqan bulsheedka. Garashadaas iyo shucuurkaasi waa caqli wadareedka bulshada u hugaamiya sida caqli qofeedku uu qofka u hugaamiyo. Caqli qofeedku wuxuu bulshada baraa maxaa xun maxaa san? Maxaa saxan maxaa khaldan? Maxaa habboon maxaan habboonayn? Maxaa dookh wanaagsan ah maxaa se ahayn?

Qofka had iyo jeer wuxuu ilaaliyaa caadada iyo curfiga bulshada uu ku dhex-nool yahay, marka uu sidii waajibka u dhowrayo qiyamka iyo dookha bulshadiisa waxa faraya ilaalintaasi waa caqli wadareedka ha dareensanaado ama yuusan dareensanaan.

Caqli wadareedku wuxuu leeyahay astaan waajibnimo, wuxuu abuuraa xayndaab adag oo xadida caqli qofeedka, inta badan qofku wuxuu ku dhex fikiraa xayndaabka caqli wadareedka mana ka gudbo xayndaabkiisa. Halkaas waxaa ka soo baxaysa jawaabta su’aasha ah maxaa qof caqligiisa qofeed (IQ) uu aad u sarreeyo u noqdaa qof sida dadka caadiga ah u fikira una dhaqma?! Maxaa se qof korriinshihiisii hore caracar lahaa caqli badni iyo dhiifoonaanna lahaa uu aayar aayar ula shiiqaa horay u socodka da’diisa?!

Caqli wadareedku marka uu ka adkaado caqli qofeedka dadku caqli isku mid ah kuwa ku fikira ayay noqonayaan, hab-dhaqankuna waa nitaajka fikirka sidaas ayuu qofkii caqliga badnaa u noqdaa mid kii ka caqli yaraa aan waxba doorin.

Caqli wadareedku in uu saad-caleeyo caqli qofeedka waxaa sababa in marka hore ba caqli wadareedku uu yahay mid ka horreeya caqli qofeedka. Maxaa yeelay qofku wuxuu dhex yimaadaa bulsho leh diin, luuqad, qiyam, caado, dookh, hab-fikir iyo hab-dhaqan u gaar ah, marka caqligiisu wuxuu asaasiyaadka macrifada ka qaadanayaa bulshada uu ku dhex nool yahay oo uu ugu dambayn la dareen iyo dookh noqonayo.

Bulsha walba hadba inta caadadeeda iyo dhaqankeeda ay ku adag tahay ayuu caqli wadareedkeedu na xooggan yahay. Bulshooyinka caadooyinka adag leh waxaa ka soo baxa thaqaafada la dhaho “ثقافة القطيع” waa in afraadda bulshadu say u dhantahay noqoto mid aan ba adeegsanayn caqli qofeedkeeda ee uu si xad-dhaaf ah u saameeyo caqli wadareedku, isla markaas na caadooyin iyo fikiro laga yaabo in ay si khaldan u abuurmeen ay noqdaan kuwa hagaya bulshadaas, caqligii wax u iftiimin lahaana waxaa liqay caqliga jamciga ah ee saad-caleeyay.

Wadaadada diimaha, madaxda shacbawiyiinta la dhaho (Populists) iyo hugaamiyayaasha ruuxiga ah kuwooda arrintan fahansan waxay uga faa’iidaystaan si wanaagsan oo dantooda ay ku gaaraan. Waxay isku dayaan in bulshada ay kula hadlaan khudbado soo jiidasho leh, erayo xanxanteeya caqli wadareedka bulshada, iyagoo ka faa’iidaysanaya dareenka ay bulshadu wadaagto ayay aad uga sheekeeyaan haybta, qabka iyo karaamada ay leedahay bulshadu, sidoo kale waxay u sawiraan cadow beenaad ay humaadtiisa meel dhowr ka tusayaan si xayn bulsheedka ay rabaan iyadoo isku duuban ay waddada ugu dhacdo si aan soo jeensi iyo kala firdhasho lahayn, isaguna uu dabada uga galo si uu si dhib yar gadaal uga kaxeeyo xayn bulsheedkiisaas.

Ceebta kale ee uu leeyahay marka caqli wadareedku saad-caleeyo waa in bulshadu dulqaad la’aan noqoto, khilaaf iyo kala duwanaan aragtina aysan dul u yeelan karin. Qofkii ka horyimaada dookha iyo aragtida guud – ee caqliga jamciga ah ka dhex abuurantay ee aan qof isku dayin in uu caqligiisa ku taxliiyo – waxay u arkaysaa qof haybta, qabka, karaamada iyo jiritaanka ummadda duullaan ku ah, sidaas ayayna dagaal saf balaaran ah ula galaysaa iyada oo u bixinaysa magacyada, naynaasaha iyo tilmaamaha kuwooda ugu xunxun sida munaafaq, qaran-dumis, daba-dhilif, cadow-kalkaal iwm, si walba oo ay ku joojin karaysa na isku dayaysa in ay ku joojiso, maalin walba waxaad arkaysaa xayntii oo dhan duulaan ugu wada ah mid xayndaabkii caqli wadareedka ka tillaabay oo caqli qofeedkiisa adeegsanaya.

Si aan caqligaagu u daboolmin, shakhsiyadaadu na ugu dhex qarsoomin shakhsiyadda bulsho waa in aad caqligaaga activate garayso. Sida ugu wanaagsan ee aad caqligaaga qofeed uga badbaadin karto saad-calaynta iyo qafaalashada caqli wadareedka waa in aad si naqdi ah u fikirto “Critical Thinking” waa in aad shayga dhan walba iska taagto ee aadan noqon qof yeerinta bulshada ku socda.

Waa in aad isbarbardhiggu noqdaa hannaanka aad xaqiiqada ku baartid, si aragtiyaha kala duwan aad uga gaarto go’aan aad adigu leedahay. Waa in aad ka tillaabi kartid xayndaabka caqli bulsheedku uu galiyo caqli qofeedka, si aad u dareento inaad tahay qof xor ah, garaadkiisu na garasho siin karo.

F.G. eray-bixinta “collective consciousness” iyo fikradda guud ee aan sharxay waxaa iska leh faylasuufkii reer Faransiis ee Emile Durkheim, bal se waxaan ku sameeyay tacdiilin mid nuxur iyo mid hab-bandhig ba leh.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement Somalism>
Sirdoonka & Militariga8 hours ago

Yukrayn ayaa eriday safiirkii Iiraan – sababtoo ah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Ruushku u adeegsaday dagaalka

WARBAAHINTA2 days ago

Reer galbeedka waxay burburinayaan mudnaantooda – ayuu yiri Lavrov

Sirdoonka & Militariga2 days ago

Biden wuxuu ballan qaaday taageerada xulafada Ruushka

Sirdoonka & Militariga2 days ago

Kuuriyada Waqooyi ayaa ka jawaabtay eedeymaha hubka ee Ruushka

Diblomaasiyadda & Dunidda3 days ago

Ra’iisel wasaaraha Jabban ayaa amaanay doorka Turkiga ee heshiiska qamadiga ee dagaalka Ruushka iyo Yukrayn

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Israa’iil iyo Yuganda ayaa kala saxiixday heshiis iskaashi oo dhanka difaaca ah iyadoo ay jirto dhaleecayn

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Madaxweynaha Ruushka wuxuu ku dhawaaqay abaabul ciidan oo qayb ka ah Ruushka

Afrika1 week ago

Marrooko iyo Nayjeeriya ayaa ku heshiiyey mashruuc ku saabsan in gaaska la gaarsiiyo Galbeedka Afrika iyo Yurub

Afrika1 week ago

10 qof ayaa ku dhintay iska horimaad dhexmaray beeraley iyo xoolo dhaqato dalka Chad

Diblomaasiyadda & Dunidda2 weeks ago

Maxaa dhici kara haddii heshiiska Nukliyeerka Iiraan la saxiixo?

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Google iyo shaqaalaha Amazon ayaa ka mudaaharaaday qandaraas balaayiin doolar ah oo lala galay Israa’iil

Afrika2 weeks ago

Telefishinka dowladda Itoobiya ayaa shaaca ka qaatay in Madaxweyne Xassan Sheekh iyo kooxda TPLF ay leeyihiin ‘xariir adag’

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Golaha Wasiirada Somaaliya oo bogaadiyey dagaalka shacabka Hiiraan ay kula jiraan Al-Shabaab

WARBAAHINTA2 weeks ago

Masar ayaa diiwaan gelisay kiiskii ugu horreeyay ee cudurka daanyeerka, waxaana laga helay nin 42 jir ah oo ka yimid Yurub

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Boqolaal carruur ah ayaa ku dhimanaya Soomaaliya waxaana loo aasayaa ‘sida qashinka’, ayay tiri QM

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Mareykanka ayaa u xaqiijiyay Israa’iil in Iiraan aysan noqon doonin quwad nukliyeer ah

WARBAAHINTA3 weeks ago

Maamulaha suuqgeynta ee shirkada Google ayaa iscasilay ka dib markii ay dhaleeceysay heshiiska lala galay Israa’iil

WARBAAHINTA3 weeks ago

Al-shabaab oo qarxisay ceelal iyo xarumaha isgaarsiinta deegaanno ka tirsan Galmudug

Afrika3 weeks ago

Ugu yaraan 14 qof ayaa ku dhintay weerarro ay fallaagada ku qaadeen bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo

Siyaasadda Soomaaliya4 weeks ago

Madaxweyne Xasan Sheekh oo Jeneral Cabdalla Cabdalla dib ugu soo celiyey darajooyinkii iyo xuquuqdii ciidan

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Booliiska Israa’iil ayaa xiray gabar aroosad Falastiini ah iyadoo ku labisan dharka arooska

WARBAAHINTA4 weeks ago

Gudiga dowlada Denmark ayaa raba in xijaabka laga mamnuuco iskuulada

Siyaasadda Soomaaliya1 month ago

Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa sheegay in ay sii wadi doonaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Maxaan kala Soconaa dagaaladii ay qaadeen Al-shabaab?

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Soomaaliya ayaa u magacawday aasaasihii al-Shabaab wasiirka diinta

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

“Xildhibaanadu ha diidaan ansixinta Roobow”- Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Shabaab oo weerar culus ku qaaday Kenya, waa sidee xaalada amni ee geeska Afrika?

WARBAAHINTA2 months ago

Nafaqo darro daran oo saameysay caruurta barakacayaasha kusoo barakacay magaalada Muqdishu

WARBAAHINTA2 months ago

Barakacayaal kusoo barakacay duleedka deegaanka Ceel Barde oo ka cawanaayo amni daro iyo cunno yari soo wajaheysa

WARBAAHINTA2 months ago

Diyaaradaha nuuca Drone-ka oo duqeymo ka fuliyay tuulooyin hoos taga gobolka Hiiraan

WARBAAHINTA2 months ago

Galmudug iyo Dowlo Deegaanka Soomaalida oo shir kaga hadlaayo amniga xadka labada maamul

WARBAAHINTA2 months ago

Maandooriyaal  iyo hub lagu soo qab qabtay magaalada Muqdishu

WARBAAHINTA2 months ago

Madbacad ay yaaliin buugaag iyo agab badan oo laga hirgaliyay magaalada Muqdishu

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Maxaa sababay inay Al-shabaab weeraro ka geystaan deegaanada Aato iyo Yeedh?

Afrika2 months ago

Masar ayaa mudaaharaad ka dhigtay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay si’ay ugu joojiso Itoobiya rabitaankeeda ah inay buuxiso biyo-xireenka

Qoyska & Horumarinta Bulshada2 months ago

Faa’iidada ay leedahay aqlaaqda wanaagsan

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Xisbiga Qaransoor oo hogaamiye iyo guddoomiye cusub yeeshay

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Xisbiga QaranSoor oo maanta yeeshay shirweyne Qaran

Afrika2 months ago

Ruushka iyo Itoobiya oo ku heshiiyey inay sii xoojiyaan xariirka labada dal

Cuntooyinka2 months ago

Qurbo joogta iyo faa’idooyinka cunista kalluunka

Xul