Connect with us

Akhri

Anshaxa, Qadafka Iyo Sumcad-dilka Saxaafadda

Published

on


warbaahinta waxa dambiile ka dhigi kartaa qof aan dambi qabin, waxayna dambi laawe ka dhigi kartaa qof dambiile ah” -Malcom X.

“qof walbo oo warbaahinta gacanta ku haayo ayaa maskaxda dadkana gacanta ku haayo” -Jim Morrison

“maxaa habboon samayntooda maxaanse habboonayn” waa qeexidda ugu sahlan ee macnaha anshaxa. Shaqo walbana waxay leedahay xeer anshax oo u gooni ah. Dhinaca kale waxa dadwaynuhu kawada raalli noqdaan inta badan waa ansahx wanaagsan. Warbaahintu waxay leedahay awood aad u wayn haddii dhinaca wanaagsan iyo dhinaca xun labadaba loo isticmaalo. 1991tii dhimashada dad ku dhow hal milyan oo qof oo ku dhintay Rwanda waxa sababay dhiiri galin ay sameeyeen warbaahinta dalka Rwanda xilligii uu socday Gumaadkii Rwanda.

Qadafka iyo sumcad-dilka: Xeerka qadafka iyo sirta shaqsiyadeed waa qodobada kahor istaagi kara suxufiyiinta inay helaan xornimo lama taabtaan ah oo kusaabsan wax qoridda iyo war tabinta intaba, taasi macneheedu waa in saxafigu wax walba uusan sheegi Karin sharcigana uusan ka waynayn. Sheekooyinka iyo wararka dhaawaca u gaysankara shaqsiga waxa lagu magacaabaa Qadaf oo Afka Ingiriiska lagu yiraahdo (Defamation), waana suurtagal in maxkamad lala tiigsado suxufiga haddii uusan soo bandhigin caddaymo run ah oo uu isku difaaco. Inta badan sheekooyinka quseeya shaqsiyadda qofka waa kuwa khatartooda wata inay meel ugu shacaan sirta iyo xuquuqda gaar ahaaneed ee qofka.

Marka laga hadlaayo qadafka badi wararka iyo sheekooyinka dadka lagu sharaf dilo waa kuwa ku yimaadda hubsiinmo la’aan iyo fududaansho uu saxafiga sameeyo. Qodob wareedka dhaawici kara ama garaafo kazoo gaari karto shaqsi, waxaa habboon inuu wariyuhu hubiyo oo dhowr jeer xaqiijiyo.

Sirta qofka marka laga hadlaayo, xeer walbo oo saxaafadeed waxa uu ilaaliyaa in la dhowro sirta qofka. Warka waa la daabici karaa haddii uu ku saabsan yahay qof magac leh. Isla markaasna warkaaga qiime iyo dhagayste u yeelaya isla markaana aan dhibaato gaysanayn. Qadafku waxa uu ka mid yahay aagagga warbaahineed ee ugu khatarsan. Sumcada saxafiga iyo goobta uu kasoo shaqeeyaba waxaa dhibaato wayn u gaysan kara kalmado gaf ah oo uu u gaystay shaqsi, koox ama bulsho.

Qadafku waa magacdil loo adeegsaday qaab qoraal, sawir ama laga sii daayay raadiye ama telefishan, waxaana dhaawaca ugu wayn gaysta midka qoraalka iyo sawirka loo isticmaallo. Saxafiyiinta waxaa la gudboon khatartaasi inay marwalba ka digtoonaadaan. Qofka oo nacayb loo abuuro, qofka oo sharaftiisa meel looga dhaca iyo qofka oo la facsharo iyo qofka oo lagu maadsado, dhammaan waa qaybaha qadafka, waxaana lagu mutaysan karaa ciqaab isugu xarig, iyo ganaax. Arrimaha kale ee qadafka ah waxaa kamid ah in wariyuhu dhaawoco sumcadda iyo magaca qofi uu bulshada ku dhex leeyahay, ama innuu sabab u noqdo in qof kamid ah bulshada la takooro ama laga dheeraado. Qadafka kale ee muhiimka ee qadafka kamidka ah waa saxafiga oo ku dhaqaaqa arrimo uu dhaawac ugu gaysanayo qof shaqadiis, waana xaqiiq haddii arrimahaasi shacaan in wariyaha iyo goobta uu ka shaqeeyaba garaafo soo gaarayso.

Marka qadafku yahay qoraal waxaa lagu magacaabaa (Libel). Marka uu yahay cod ama uu raadiye ka boxona waa (slander), labadooda waxa khatarsan oo xarig iyo ciqaabba badan kan joornaaladda lagu qoro, sababta waa dadka oo waqti dheer kaydsan kara xogta qofkaasi la sharaf dilay.

 

Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Qoraallada falsafadeed ee Seneca waxay xoogga saarayaan muhiimadda caqliga, wanaagga, iyo is-xakamaynta si loo gaaro nolol deggan, xitaa marka ay dhibaato jirto.

Published

on

Lucius Annaeus Seneca

“Barrayaasheennu qaladaad ayay askumaan markay wax na barrayaan, waxay na barraan godloon, see nama barraan nolol iyo qaabka aan uu la loollami karno nolosha xeerarkeeda. Sidoo kale ardaydu laf ahaantood, qaladdaad ayay ka askumaan, maxaa yeelay iyagu waxay liqaan weerraha ka soo foolay dibnaha barrayaashooda, sidoo kale halkii ay raadi lahaayeen falsafadda iyo gorfeynta xikmadda ah ee mawduuca waxay raadshaan macnaha luuqeed ee mawduuca.” – Lucius Annaeus Seneca.

Lucius Annaeus Seneca kii ka yaraa, oo loo yaqaano Seneca, wuxuu ahaa faylasuuf Istoic ah oo Roomaan ah, dawlad-yaqaan, riwaayad-yaqaan, iyo la-taliyaha Imbaraadoorkii Nero. Waxa uu dhashay qiyaastii 4 BC wuxuuna dhintay AD 65. Seneca waxa uu caan ku yahay shaqadiisa falsafada oo ay ku jiraan qoraallo, hal ku dhigyo iyo hadallada falsafada Stoic iyo adeegsigeeda la taaban karo ee nolosha.

Qoraallada falsafadeed ee Seneca waxay xoogga saarayaan muhiimadda caqliga, wanaagga, iyo is-xakamaynta si loo gaaro nolol deggan, xitaa marka ay dhibaato jirto.

Waxaan u maleynayaa, in weerahaasii ay haddeerto ku dabaqmayaan waqtigan casriga ah. Maxaa yeelay inagu wax uma baranno inaan noollaano, balse waxaa aanu wax uu baranna sidii aynu wax uu kasban lahayn. Hadalada Seneca, waxay toos ugu dabaqmayaan falsafadda iyo sayniska maanta ee guray. Laba kummaad iyo ka badan ayaa ina dhaafay, see weli talaabadii koowaad iyo bar-bilowgii ayaanu taaganahay. Maantay iyo shalay wada siman!. Seneca wuxuu ahaa falasifadii iyo fikiryahanadii ugu waaweynaa boqortooyadii Roomaan. Waxaannu ahaa mid kamida raacatadii laan-falsafadeedka ruwaaqiyadda (Stoicism), oo ahayd falsafad asal ahaan ka soo jeedda Giriigga, waxaanay joogteysay saameynteeda ku dhawaad 5 qarni oo taxan. Haddaba maxay tahay Ruwaaqiyaddu (Stoic’ism)?, see xiriir ma la leedahay waqtigaan casriga ah.

Ruwaaqiyadda ‘Stoicism’

Aasaaska ay ku dhisantahay Ruwaaqiyaddu, waxaa weeye in aanad awood uu yeelan karin in aad awood iyo xukun ku qabato waxyaabaha hareertaada ka dhacaaya, balse taa liddig aad awood uu yeelan karto inaad dareenkaaga horjoogsan karto oo aad ka illaalin kartid in ay saameyn kugu yeeshaan, dareen ahaan iyo fikir ahaan waxyaabaha hareertaada ka filoobay ee dhacaaya.

Tusaale ahaan, waxaad ku fikiraysay inaad dibadda uu baxdo, balse aammintaas waxaa hakad kugu noqday roob da’aayay oo banaanka kaa hor istaagay. Maxaad sameyn lahayd?, Ma Joogsiin karta roobka da’aaya?, Xaqiiqdii Maya!

Balse waxaad dabri karta dareenkaaga kacsan ee ay sababsatay xaaladda timid ee hakadka ku galisay. Waxaad carin karta awoodda garaadkaaga, si aad u bedesho dareenkaaga. Aan ku yara furdaamiyo mawduucan. Waxaa jirta laba qaybood oo qofka ku beerran, oo uu baahan inaan fahanno, Waana Caaddifadda iyo Caqliga. Aadamaha tamarta daran, waa ka ay dareenadiisu ka xoog bataan caqliga, ee oggolaada amarada qalbigiisa iyo jirkiisa maaddiga ah ka yeermaya, ama aan si kale uu dhigo’e, waa ka hawooyinkiisa iyo doonistiisa raacda. Halka taa caksigeed, aadamaha xoogganii, aannu oggolaan-ahayn in dareemadiisu saameyn ku yeeshaan go’aanadiisa iyo falcelintiisa. Waxaa lagu eedeeya ruwaaq-yahanada in yihiin dadyow dhagaxoobay oo aan jexin-jexin oo bila dareeno ah. Balse raacatada fikirkanii, waxay sheegeen liddiga taas, oo waxay yihiin aadame la mid ah, aadamaha kale, laakiin waxay awoodeen in ay nafahooda edbin ku sameeyaan oo ay dulqaad ka muujiyaan qaddarta iyo dhibaalaha.

Saameyntii Giriigga iyo Bilawgii Ruwaaqiyadda

Taariikhyanadu badankood waxay isku raaceen in falsafaddan uu aasaasay faylasuufkii la oran jirray Siinno Kituumi ( Zeno of Citium ) oo noola 334 ilaa 262 Millaadiga ka hor. Waxaana la sheega inuu uu ahaa bud-dhigaha Laantan falsafadeed ee aadka uu nuxurka sareysa. Zeno waxaa uu ku gorfeyn jiray oo uu ku meerin jiray afkaartisaa gidaaradii weegaarna (Porches) ee sharaxnaa ee ku yiil boqortooyadii Athenas dhismaheeda. Halkaan waxaan ugala jeeda in goob kamida dhismihii boqortooyadu uu ku yaalay gidaar sharaxan oo badan falaasafadii Giriiggu ku curin jireen afkaartooda iyo aaminaadohooda, saas oo kale ayuu Zeno uu isna dadka ugu meerin jiray afkaartiisa isagoo dadka iskugu yeeri jiray goobtaas.

Halkaas ayuu ka yimid magacan “Ruwaaqiyaddu ama ‘” Porches “‘ oo looga jeedo Gidaarkii Qotomay oo sidoo kale giriig ahaan ahaa ” STOA POIKILE ” kaaso ah erey giriig ah oo macno ahaan noqonayaa ” Ruwaaqiyad / Porches. Halkaas ayuu ka yimid ereybixinta falsafaddaan oo ay ku xiddideysataa Ruwaaqiyaddu ” STOIC “.

Mawduucyadii ugu muhimsanaa ee uu Zeno uu yirri waxaa kamid ah in “Ninka xigmadda badani ay waajib ku tahay in uu ka xorroobo falcelinaha oo aanay saameyn ku yeelan farxadda iyo murugadu, oo uu sidoo kale isu dhiiba isago oo aan ka laba-labeynayn oo aan cabasho ka muujinayn qaddarta.”

Laba aaminaad ama sooyaal ayaa laga hayaa bud-dhiga iyo sababta keentay inay samaysanto falsafaddaani, tan hore waxaa la sheega ama la aaminsanyahay in falsafaddanii ay timid xilli uu jiray Firaaq Fikireed ama aan yiraahdo Go’itaan fikireed oo ku habsaday ilbaxnimadii girriigga kadib markii uu geeriyooday Aleksaandarkii weyna ee Maqduuniga ahaa. Imbiraaliyadda baaxadda weyneyd ee uu dhisay boqor Aleksaandar waxay noqotay meel ay isku laayaan jeneraaladiisii oo ay isku baacsadaan sidii ay uu kala heli lahaayeen dhulwaynahaas baaxad-dhaafay oo ay qurub-qurub uu qaybsadaan, si ay doonistooda shaqsiyeed uu raali galiyaan. Maaddaama oo ay jireen dagaalo sokeeye waxay seefta uu fiiqeen burburka imbiraaliyaddaas waqtiga yar jirtay, taas oo uu qaybsantay boqortooyooyin yar-yar oo kala firdhan.

Kadib markii ay muuqatay dhammaadka waayihii Sokraatiga ahaa (Socratic Era) ee ay dhimbiisha uu wadeen jaalle Sokraat iyo Jiilashii ka dambeeyey ee ay ugu mudnaayeen Aflaaddoon iyo Aristo, waxaa ifka iskeenaysay waddo iyo laan-falsafadeeddan Ruwaaqiyadda. Waxaana ay xaqiiqadu uu muuqatay in ay xagashu Sagaashan° digrii uu dhaqaaqayso. Sooyaalkuna wuxuu na barraayay wadiiqo aadame oo horleh oo ajandayaaasheeda iyo aaminaadeheeda wadata. Anafadu iyo geesinimadu waxay uu ahayd tiirka ka mida aasaaskeeda, oo bilawgiiba lama aqoonsan oo lama dhaadin nuxurkeeda tolmoon ee ay tahay in aannu garawsana. Garaadka aadamuhuna marnaba kamu horjoogsan in ay dabbaalato oo ay qulqulsho xiddida maskaxda. Diidmo lagala hortagaana waxay noqon lahayd dhibaale iyo hal-xiraale ay adkaato in la xalliyo, oo garaadku wuu tirmi lahaa la’anteed, maaddiyadduna waxay noqon lahayd muraayadda kaliya ee ay falsafaddu wax ku aragto. Sidaas darteed ayaa falsafadda ruwaaqiyaddu uu ahayd dhaxalkii ugu dambeeyey ee ilbaxnimadii giriigga. Taasi waa sababta falsafaddaanii ay uu ahayd mid lagu nageeyo oo lagu milgo qabkii iyo sharafkii lumay ee Athenas.

Waxaa jira shaqsiyad ay yartahay in lagu xuso bandhigyada falsafadda, meel wayna ku leh qaabeynta iyo aasaaska falsafaddaan, waana Khirisibos. Khirisibos ” Chrysippus (280-206 M-ka hor) oo ah mid kamida raacatadii (followers) laantan, sidoo kalena lagu tilmaamo inuu yahay faylasuufkii afaraad ee ugu weyna falaasifadii giriigga, inkasto uu qoraalo badna, haddana sooyaalku waxba noogamu reebin dadaaladisii oo way lumeen.

Ruwaaqiyadda iyo Saameyntii Roomaanka

Boqortooyadii Roomaanka waxaa badana lagu tiriya ama waxaa had iyo jeer loo arkaa inay tahay dabqaadkii ama dhaxlihii fikireed ee dhaxlay ilbaxnimadii Giriigga. Waxay ay falsafaddii iyo afkaartii giriigga uu baddaleen ama waxay u turjumeen qaab-dhismeed jiraalkiisa leh oo la dhaadi karo, oo waxay ka dhigeen falsafaddii Giriigga ee aragtida iyo garaadka uun ku joogtay mid waaqicii ah oo la taaban karo, kadib markii ay xukumayeen in ka badan 4,6 milyan km oo laba jibaaran. Aragti ahaana, may jirin falsafad iyo laan xaddidan oo falsafadda ah oo ay ku dabaqmeen ama ku eekaadeen roomaanku ama aan yiraahdo may jirin falsafad gaar ah oo qaabeysay hab-fikirkooda ama muujinaysay muuqaalkooda dahsoon, see laakiin ruwaaqiyaddu waxay ku lahayd saameyn weyn qaar kamida mufakariintii iyo shaqsiyaadkii ugu sar-sareeyey, sooyaalka boqortooyada roomaanka dhexdiis.

Istoyki-yahanadii ama ruwaaqiyiintii Roomaanka ee ugu muhiimsan waxaa kamid ahaa Sinika ” Seneca ” oo ahaa macallinka boqorkii dhibta badnaa ee Niiroon ” Nero “, iyo sidoo kale Musonius Rufus iyo Epictetus oo isna ahaa ahaa addoon markii dambe xoroobay, oo khibraddiisa addoonimo waxay saameyn ku yeelatay badanka aragtiyihiisa. Sidoo kale wuxuu arday uu ahaa Musonius Rufus oo isna ahaa faylasuuf weyn oo roomaanka ah.

Ugu dambeyntiina waxaa kamid ahaa Marcus Aurelius oo ahaa mid kamida hogaamiyaashii iyo taliyayaashii ugu weyna ee soo maray roomaanka. Waxa boqortooyadii Roomaanka ka dhigay mid ka duwan Boqortooyadii Giriigga waxay ahayd in ay mar walba qaataan ama ka doorbidi jireen habka la taaban karo, si ka duwan Giriiggii oo aad ugu dheeraaday horumarinta iyo falkinta aragtida falsafadeed. Si kale haddii loo dhigo, waxay ka door bideen Aragtida caqliyeed (Idealism), qaab ah aragtida oo la maaddiyeyo oo jiraal muuqda loo yeelo (Realism).

Tani waxay si fiican uga muuqatay fikirkooda iyo dadaalada ay ka tageen, ma aanay lahayn suuggaan iyo ” Adab ” dhamaystiran oo ay afkaartooda ku laraan sida Giriiggii oo kale, laakiin mar walba waxay isku dayayeen in ay fududeeyaan wax walba oo falsafadda iyo xigmadda ah. Waxay u maleeyeen in ay jiraan qaybo falsafadda ah, oo uu qof kasta fahmi karo, taaso muhiim ama biyo kama dhibcaan aannay ahayn in si aakaaddemi ah loo dabaqo oo loo falkiyo, laakiin ay tahay in ay caawiso aadamaha fudud si uu u horumariyo noloshiisa iyo fikirkiisa guud ahaan. Falsafadduna, marka loo eego Roomaaniyiintii qasab ama laga maarmaan may ahayn inay ku eekaato oo ay ku joogto dadka aqoonta leh ee bulshada ama hoggaanka, balse waxaa ay ahayd wax u furan dhammaan bulshada. Taasina waxay ka qayb qaadatay in ay furmaan albaabo kale oo falsafadda ah, waxaana ay bulshadu wada noqotoy wada oggaal.

Aasaaska falsafadda Ruwaaqiyadda ‘Stoic’

Ruwaaqiyaddu waxay ku dhisantahay ama gorfeysa saddex dhinac oo kala ah:-

– ” Logic – Caqli galinimada ” oo ah fahanka iyo gorfeynta dabeecadda iyo garaadka aadamaha.

– “Physics – fiisigiska ” oo ah maareynta iyo xeereynta kownka iyo walaxda ama qaab dhismeedka walaxda iyo isdhexgalka ka dhexeeya qaybaha aasaasiga ah ee koonka la arki karo ama aan yiraahdo guud ahaan gaalabixinta iyo barashada dabeecadda. Labadan dhinac ayaa horudhac iyo gadiid uu ah horumarinta iyo is-qaabaynta shaqsiyeed ee ay saddexaynayso dhinaca saddexaad ee ah:

– ” Ethics ” Anshaxa ” oo Hadafka ugu weyn ee Istooykiyaddu waa in la gaaro dhaqan wanaagga iyo in la helo oo la joogteeyo farxadda ruuxiga ah, ee ma aha farxadda maaddiga ah. Oo waxay u maleynayaan (Ruwaaaqiyahanada) in wadiiqada iyo waddada lagu gaari karo tani (Waa Wanaagga’e) inay tahay in la is waafajiyo aadanaha iyo dabeecadda, ama aan yiraahdo waa in aadamuhu ku milmaa dabeecadda ku hareeraysan, sababtoo ah, aadamuhu isaga ayaa ka mid ah dabeecadda, dabeecadduna isaga ayay dhashay, isna waa inuu la falgalaa dhammaan xeerarkeeda iyo ajandayaasheeda.

Markay u kuur-galeen ee ay firfiriyeen dunida, waxay ogaadeen ruwaaqyahanad inuu jiro is-waafajin kakan oo ka timid il kaliya oo rabbaani ah. Qaar waxay leeyihiin waa xeerarka miitafisigiska ah (Meta-physical) ee uu kownku ku askumanyahay, halka qaar kalena ay leeyihiin waa astaan ilaahi ah oo ina tusinaysa in aanay jirin doorasho furan oo uu kownka iyo nooluhu ay iskood isku maamulayaan, see ay tahay doorasho sare oo ilaahi (Pantheism). Laakiin dhamaantood waxay isku raacsan yihiin in dabeecadda iyo duunyada maaddiga ihii aanay ka iman waxba oo ay leedahay bar-bilow ay ka soo unkamaan. Laakiin sidoo kale dabeecadda haddii dhinac kale laga fiirsho (eego) waxaa lagu maamulaa oo lagu meeriya xeerar.

Tani miyaanay sidoo kale ka dhigneyn in aadamuhu raacayo qawaaniinta oo ay maamulayaan xeerarku, ama aan yiraahdo ma lihin doorasho iyo doonis xor ah oo aynu ku jaan-goyno hayaankeenna, see ay tahay in aannu yeelno qaddarta iyo waayuhu waxaa ay na kulansinayaan.

Qeexaanshaha iyo Ruwaaqiyadda ‘determisnism and stoic’

Inta sooyaalka lagu jiray, waxaa jiray laba aragtiyood oo waaweyn oo isku dayay inay qeexaan hab-dhaqanka aadanaha. Waxaana kamid ah:

1. Qeexaanshaha ‘determinism ” ﺔٮ’ﻤﺘﺤﻟا “، taaso loola jeedo ama na tusinaysa in maaddaama uu aadamuhu ka mid yahay dabeecadda, markaas wax kasta oo isaga ka yimaadda, ha ahaado afkaartiisa iyo habdhaqankiisaba, ee dhammaantood isaga ayay ka soo unkameen. Aragtidana sidoo kale waxaa la yiraahda ” Hard Determinism, Fatalism oo la macna ah Qeexaanshaha Adag iyo Qaddarinimada iyo sidoo kale magacyo kale oo aanan xusin.

2- Isyeelka wadajireed ‘compatilism’ ” ﺔٮ’ڡ.ڡ,اوﺘﻟا ” : oo ah in fikirka doonista ahii iyo qeexaanshaha go’aaneed (determinism) ay isku yihiin qaar wada jira oo qofka talaabo walba iyo fal walba la jira, ahna go’aamiyaasha keensada sugnaanshaha qofka iyo falcelinihiisa. Tani loogama jeedo in aannu aadamuhu lahayn doonis iyo xorriyad sugta jiraalkiisa. Waxaana aragtidan sidoo kale lagu magacaaba ” Qeexaanshaha fudud ” (Soft Determinism).

Sidaas darteed Ruwaaqiyaddu waxay hal-abuurtay oo ay cuskatay aragtidan dambe ee ” ISYEELKA “, taaso ah,

Aadamuhu ka jir ahaan waa mid ku tiirsan oo ku dhaqan xeerarka iyo qawaaniinta fisigiska ee ay dabeecaddu maamusho, laakiin maskaxdu waa gaar, maxaa yeelay iyadu waa mid xoraysan oo doorasho leh, kaliya waxay uu dabraysantahay oo iftiin uu ah xeerarka ilaahiga ah iyo doonista ilaahiga ilaa iyo xad aad uu sareysa.

Oo Epictetus, wuxuu markiisa ina leeyahay

“Marka uu aadamuhuu dhasho waxaa uu dhaxeeya ama uu yahay isku-dhex darka laba shay ama laba astaamood oo ah jirka, kaas oo ay wadaagan noolaha iyo sidoo kale caqliga ama mandaqiga, kaas oo isna aynu eebbe wadaagno iyo duulka kale ee kownka idilkii ka jira. Badankeennu waxay uu go’aan la jaalidda kan hore, oo sidisaba ah wax xaqiran oo dhimasho akhlaaaqeed ah, inyar oo inaga mid ihiina waxay xigsadeen oo ay doorteen la jaalidda iyo la xiriiridda barakeysan ee caqliga iyo Eebbe.” – EPICTETUS

Waxaan uu maleynaaya in hadalkanii uu eegyahay ama uu muuqdo fikir diini ah, yeermo ama dhawaaq diineed oo la mid ah kan oranaaya haddii uu aadamuhu raacdo doonistiisa iyo dareenadiisa in uu ka liito xayawaanka iyo sidoo kale haddii uu caqligiisa kaashado oo uu dabar leeyahay in uu ka mid yahay kuwa suubban ee malaa’igta lamidka ah.

Raadinta iyo baadi goobka xorriyada gudeed

▪ Inagoo maal-gashanayna korinta maankeenna, garaadkeenna iyo baadigoobidda garaad sare oo dihin ayay aaminsanyihiin ruwaaqiyiintu in aan ku gaari karno xoriyad gudeed oo dhamays ah oo dheelitiran. Xorriyaddan loogama jeedo gebi ahaanba falalkeenna ama aan yiraahdo xorriyadda ficileed iyo helitaanka in aannu helno waxaa aynu doonayno, balse looga jeedo in aannu ku wajahno qaddarta, xigmad iyo dulqaad, taaso natiijadeeda iyo miraheedu uu yahay daganaansho iyo yididdiilo, inkasto oo aynu dhibaalaha la soo tirsanay.

▪ Seneca markiisa wuxuu nagu baraarujinaaya in aannu jeclaano qaddarta, kaliya maaha jeclaansho’e ee waa in aannu aqbalnaa. Waxaa aannu sii yirii ; ” Waxaa waajib iyo biyo kama dhibcaan ku ah aadamaha wanaagsan in uu yeelo qaddarta iyo in uu uhogaansamo qaddarta, oo isago uu qalbi-qaboojiyay dhibkiisa uu noqdo mid la mid ah koonka ama la jira.

▪ Epictetus isna wuxuu ku dooday in noloshu ay tahay mid iskeed uu dhacdo sida dheesha laandhuuda oo kale.

Qaabkan oo kaleba waxaa hore uu sii sheegay ama gaala-bixiyay aflaaddoon. Oo isna waxaa uu yirri “Waa in aannu yeelna waxa nagu dhacaya, sida tuuridda laandhuuda oo kale. Marka taas xigtana, waa in aannu qaabeyna oo hagaajina arrimaheenna inago ku dhisayna isbeddelada cusub ee inala soo gudboonaaday.”

Wax aynu karno iyo waxa aynaan kari karrin ‘falcelin iyo iska caabbin’

Wax aynu karno iyo waxa aynaan kari karrin ‘falcelin iyo iska caabbin’

Ma lihin awoodda go’an ee aynu ku xallin karno wax walba, oo waxaa jirta arrimo horaantideennii dhacday oo go’aamisay oo xaddiday ama qaabeysay waxa aynu noqonayno ka hor inta aynaan dhalan oo waxaa kamid ah: Nasabka, Sharafka iyo hantida. Kuwaan iyaga ah qaar kamida ah waa aannu beddeli karna, balse waa arrimo ka baxsan awooddeennna iyo xalinteenna go’an. Dhanka kalena waxaa jira arrimo kale oo ku jira maamulka buuxa ee garaadkeenna, sida fikirka, akhlaaqda, rumaynaha, doonista, iyo yoolka.

▪ Siday wax uu arkaan ruwaaqiyiinta qaari, waxay leeyihiin ka aadame ahaan waxaa aannu baadi-goobna oo aannu raadinaa wax ka baxsan awooddeena idileed (Absolute), sida lacagta iyo baahida maaddiga ah. Sidaa darteed nafaheenna ayaannu adoonsanay oo xorriyaddeennii ayaanu gacanteenna ku burburinay. Epictetus, oo ahaa addoon, markii dambena xoroobay ayaa leh : ” Aadamaha xorta ihii waaka ka xarooba waxay dhuunsadaan ama raadshaan kuwa kale, haddii kalena, ta lidkeenna haddii uu qaado waa addoon, xataa haddii uu yahay hoggaamiyaha duulkiisa.”

Sidaas darteed, waxyaabaha ka baxsan awooddeenna, waa in aannu faraha ka qaadna oo aynaan ku tamar beelin.

“Ma ahaa muhiim in aad soo gadato gaari shidan, sidii aad uu raaligelin lahayd naftaada ama dadka kale. Taas liddigeed waxaa wanaagsanaan lahayd in aad waqtigaaga ku maal-geliso sidii aad uu baran lahayd wax cusub oo horleh. Haddii aad aragto shaqsi hoggaan haya, uu sheeg garaadkaaga in aanad uu bahnayn hoggaan. Haddii aad aragto qof hantiile ah, arag naftaada oo isku day inaad hesho oo aad garawsato waxa ka muhiimsan hantida. Waxaa aad arki karta nin leh xaas cuddoon oo qurxan, maxaad uu doorbidii iyada misaalkeed!. Aha!. Awood, hanti, Qurux. Haddii aadan lahayn doonis ku wajahan waxyaabahan, ogow waxaad haysata wax ka idil ah oo ka dhamaystiran waxyaabahan kor ku xusan.” – EPICTETUS.

▪ Aadamaha dhibaalihiisu iyo tamar-beeliddiisu waxay ka dhalata inuu ku dhayggago oo ku dhago wax aannu helin karin oo ka baxsan awooddiisa, ilaa haddii uu helana, waxaa uu ka sii murugoon waayiddeeda, taaso aannu ku tamashleyn doonin.

Inkastoo uu qabo in aannu waxba ahayn iyaga la’aantood, haddana uu ma qalmo yeelashadooda aasaasi ahaan. Halkan iyada ah yaan loo fahmin in aan ku boorinaayo caajisnimada (kaslaanimo) iyo wax qabad la’aan, balsee taa liddigeed, waxaa aan ku boorinaaya uu hanqal taaga sidii aad uu korin lahayd ama uu tabci lahayd hanti iyo meeqaam sare iyo sidoo kale qarfaysiga iyo quudka soor wanaagsan oo lagu dago. Laakiin haka dhigin hiraalkaaga iyo doonistaada ugu sareysa, sidoo kalena haka dhigin jaan-gooynta ku go’aaminaysa yididdiilada iyo murugada.

Seneca’na waxaa uu yirri:

“Ma aha mid ku xiran awoodda aadamaha in uu helo waxaa uu doonaayo ee uu hanqal taagaayo, laakiin wuu awooda in aannu doonin waxaa aannu heli karin. Sidoo kalena wuu karaa in uu helo xaddi badan oo yididdiilo ah, taaso ku jirta oo ku bandhigan gacmihiisa dhexdood.”

Ruwaaqiyadda iyo wajahidda dhibaalaha iyo eedaadka

▪ Noloshu sideedaba maaha mid deggen oo ku jirta xaalad nabdoonan ah. Oo mararka qaar waxa aannu la kulana eedaad iyo dhibaale, oo ay suura tahay in aannay hakan ama istaagin.

Haddaba maxay ruwaaqiyiintu uu dajiyeen ama ku booriyeen ama ka yiraahdeen xaaladahan noocan ah? Tannii way fududdahay, oo waxaa macquul ah oo caqli gal ah in aan ku soo koobno weeraha Jaalle Epictetus ee ku wajahan arrinkaan.

▪ Isagoo ka hadlaayana, wuxuu ina leeyahay; “Ma aha xaaladuhu ama duruufuhu, kuwa ina dhaxalsiinaya ama keensanaaya koodnimada iyo eedaadka, see waa qaabka aynu uu aragnay ee uu fasiranay arrimaha.”

▪ In aan weyno dad noo dhawaa, la jaalidda xanuunno iyo in aan weyno ganacsi iyo dhaqaale waa wax ay marwalba suuro tahay in ay ina la soo darsaan. Waxaa aynu uu maleynaa waxyaabahan wax xun, maxaa yeelay inagga uu fiirinay qaabkaas oo inaga ayaa dooranay malahaas iyo fikirkaas.

▪ Haddii aan uu fiirino dhibaatooyinka ina soo wajaha qaab mawduuci ah ama nisbi ah oo aynu wax ka barano, kaliyaata maaha in aannu ka dhaxalnay nasiib daro iyo luggooyo, see waxaa aynu ka dhaxalnay khibrad toggan oo aynu ku maarayno timaaddadeena. Oo Epictetus’na wuxuu markale ku hadaaqayaa; ” Kaliyaata duruufaha adagii waxay muujiyaan ragga dhabta ah “.

▪ Markii uu Nero oo ahaa ardayga Seneca uu ku amray barrihiisa in uu isdilo ama is-quurgooyo, ma uu cabsan Seneca oo ma uusan muujin wax calaamad ah oo tilmamaysa argagax iyo gilgil, Taas liddigeed waxaa uu sogootshay xaaskii iyo gabartiisa, markaas kadibna waxaa uu aaday musqusha si uu jarjaro xidididdiisa. Seneca oo ku hadal-celinaya saaxiibkii Nero ayaa ku yirii : – ” Ma hayo waqti igu filan oo aan kugu abaal-gudo, laakiinse waxaa aan kaaga tagayaa shaygii ugu dambeeyey ee aan leeyahay, kaas oo ah shaygii ugu wanaagsanaa ee ay dabeecaddu i dhaxalsiisay, waana qaab-nololeedkaygii. Ogsoonow wixii aan ku barraayay marwalba. Waxaa aad kasban doonta sareynta runta ah (ﺔڡ.ٮ’ڡ.ﺤﻟا ﺔﻠٮ’ﻀڡ,ﻟا). ” ka hor intii aannay ka soo burqan neeftii ugu dambeysay, Seneca wuxuu ku hadal gaba-gabayey :- ” Sidaas ayay ruuxdaydu ku xorowday, si ay ugu laabato oo ay ula midowdu Eebbe. “.

Marcus Aurelius wuxuu ahaa hoggaamiyihii ugu weyna (Greatest Emperor) ee soo maray boqortooyadii roomaanka, saaso ay ahaatana, waxaa la jirsaday waayo adag ka hoggaamiye ahaan, oo wuxuu dagaalo la galay qabiiladii jarmalka ee waqooyiga degganaa. Taas oo dhaxalsiisay murugo iyo walbahaar uu ka qaaday dhimashadii wiilashiisa ee dagaaladaas hoggaaminaayay. Sidaas oo ay ahaatana, ma uusan muujin itaal-daro iyo jileeec. Taas lidsigeedna waxaa uu baaq u yeeriyay ama uu qoray naftiisa iyo cidaha ku xigta, baaqqaas oo uu kaga hadlaayay muhiimadda ay leedahay naf-edbintu iyo uu dulqaadashada koodka ama adkaanshaha (difficulties). Qoraaladaas waxaa gadaal la iskugu ururshay buug la yiraahdo “(Meditations ) oo la macno ah Dhaqangelinta ama Baaran-degidda.”

▪ Runtii, falsafaddaan ruwaaqiyaddu waa mid adag. Dadka badankoodun uma babac-dhigi karaan. Sidoo kalana badankoodna qof walba oo ruwaaqiyahan ihii na ma wada raacsho ama qaato meerinteeda iyo hoggaaminteeda qaab cilmiyan ah. Epictetus’na waa kii yirii : ” Eebbe ayaan idinku dhaarshay, i tusa hal ruwaaqiyahan oo dhab ah.”

Laakiin cidna inkirii mayso in cidda raacata falsafaddaan dulqaadka ihii uu abaalmarin uu heli doono deggenaansho iyo raaxo nafsadeed, xitaa xilliyada adag ee soo wajaha. Falsafaddu iyaga waxay uu tahay barashada fanka nolosha. Haaheey noloshu waxaa lagu tiriyaa fan. Sidaa uu yirii Epictetus’na ” Ma aha fanka in loo qaato quruxda, balse waa noolaanshaha nolol xor ah oo karaameysan inkastoo uu jiro eedaadku.” Ama sidoo kale sidaa uu yirii * Marcus Aurelius ” Fanka noloshu waa loollan iyo isjiid inka badan dheel. “, ” Art of Life is wrestling more than dancing. “.

Dhaliilaha iyo dhaleecaynta ka dhanka ah ruqaawiyadda ‘Istoykiyadda’

Waxaa jiraa dhaliilo badan oo ay fikiryahanada qaari (maaddiyiintu) ujeediyeen ruwaaqiyadda qarniyo badan. dhaliilahan dhinac walba ma cadda see waxaa aann soo qaadanaya qaar kamida baaqyada ruwaaqiga ah ee dhaliilaha loo soo jeedshay, welina kuwa ugu mudan dhaliilahan:

1. Aadamuhu waa qayb kamida dabeecadda, haddaba masiirkiisu wuxuu ku jiraa la jaaliddeedda iyo dhexgalkeeda. Halkaan fikiryahanada qaari way dhaliileen oo waxay ku doodeen, haddii aan fiirino nolosha waxaa aynu arkaynaa dhimasho iyo loollan ka dhaxeeya, xitaa noolaha ka hooseeya aadamaha. Haddaba sidee ayay dabeecaddu (Nature) uu noqon kartaa mid wanaagsan.?

2. Sidee ayaa aynu uga kasban karna ama uga daalacan karna dabeecadda akhlaaq iyo anshax?. Geedka gurigayga ku yiil, ma ii barri karaa casharo iyo khibrad nolosha ah? Su’aalahannii waa qaar ay yeersheen qaar kamida foollaaddadii maaddiyiinta ahaa. Waxaana ka muuqdo dheel iyo ku dhac, halkii ay ka ahaan lahayd dhaliil iyo dhaleecayn.

3. Baruch Spinoza isna wuxuu diiday suuragalnimada ay maskaxdu iyo garaadku ku hakin karaan jirka iyo dareemada. Wuxuu yirri: Aadamuhu waa kooto ama kooban guud oo ay isbaacsanayaan dareemo iska soo horjeeda oo loollamaya. Si uga adkaado dareemada midkood waa in uu daarta ama abuurta dareenka liddigga ku ah kan uu ku suganyahay.

4. Sidoo kale waxay ku doodaan maaddiyiintu in cadaadiska badan ee la saaro ama lagu hakiyo dareenada ay nafta qabatiimaysiinayaan xannibaad. Taas oo ugu dambeyn dhalinaysa aadame dhagax ah oo fadhiid ah isla markaana go’doonsan.

5. Isla mawduucaas kore laftiisna, waxay ku tuhmeen fikirkaan mid daneyn la’aan ah. Oo waxay leeyihiin aadamaha ayay ka dhigaysa mid yeela oo u nuglaada dulmiga iyo tacaddiga.

Ruwaaqiyaddu waxay berri ahayd mid saameyn balaaaran ku leh bulshooyinkii ay la soo kacaantay. Kor u kaceedii aqooneed iyo tababareedba waxaa dib loo celiya qarnigii labaad ee ciise ka hor.

Afkaarteeduna way sii jirsadeen qarniyo badan, ka hor inta aannay saaxaadda ka bixin. Dib uu kaceeduna wuxuu aloosmay qarnigii 20aad ee millaaddiga. Inkastoo ay loollan la gashay aragtidan falsafadeed ee maaddiga ahna (Materialism), haddana aasaaskeeda iyo isirkeedaba kama aysan weecan, sida badanka ku dhacda aragtiyaha falsafadeed ee laga roonaday ee dambaska la raacshay. Ruwaaqiyaddu waxay sii ahaan moodelka iyo tusaalaha nololeed ee ugu mudan ee curin karta ama qaabeyn karta aadame dhamays ah oo ruuxi ah oo la jaalla garaadka iyo Eebbe.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska

4-taan qoddob ku illaali noloshaada haddii ay dhab kaa tahay horumar inaad gaarto

“Kuwa aan bedeli karin maskaxdooda waxba ma bedeli karaan.” – George Bernard Shaw

Published

on


Nolosha siddeeduba kama maaranto wacdi iyo waano si ay isbeddel ugu sameyso waayaha la joogo. Si aad isbeddel iyo horumar kaga sameyso nolosha maxaa ugu horeyn lagaaga baahan yahay? Waxaa inta badan dadka maskaxdooda kusoo dhacdo in horumarka uu yahay waxyaabo badi ay aaminsan yihiin balse fikrad ahaan mid rogan oo u janjeerta dhan kale.

“Ha ku riyoon guusha; kac oo u shaqee”. – Dean Graziosi

Dadka qaar ayaa horumar ka sameeyay nolosha nuucyadeeda kala duwan ayagoo ujeedkooda uu ahaa in lagu amaano wax qabadkii ay soo ayadoo waqtiga la joogay ay ahaayeen waxyaabihii loogu baahida badnaa. Waxaan qayaasaa in maskaxdaada ay kusoo dhaceen dad badan oo taqaano ama aad ku baratay manaahijta waxbarashada, waxaa ka mid ah rag soo kordhiyay/ shaaciyay waxyaabo badan oo maanta si maalinle ah loogu isticmaalo dunnida.

Hindisida farsamooyinka iyo qalabyada isticmaalka maalinlaha ah ayaa keentay qoddobo badan oo ay ka mid tahay xal u helida mushkilada aalada iyo dad diidan in lasoo kordhiyo farsamooyinkan, haddaba taariikhdan in badan oo kamid ah waxaan ku xasuuna ninkii soo kordhiyay allaada korontada.

Haddaba si aad u dhameysato maqaalkan waxaan kuu soo gudbin doonaa dhowr qodob aan isleeyahay way ku haboon tahay in horu’mar laga sameeyo inta la noolyahay.

Cibaado joogto ah

Cibaadada waxay ka mid tahay waxyaabaha nolosha qofka hagaajiya, haddii uusan qofka laheyn cibaado joogta waxaa yaraanaayo horu’marka qofka nolosha uu ka sameyn karo balse haddii aynu nolosheenu leedahay ciibaado joogta waxaa yaraan doono xummaha ay nafta doonto waxaadna horu’mar ka sameyneysaa xagga rabbi.

Cibaadada waxay ka mid tahay waxyaabaha qofka ka reeba xumaanta kasoo suurta gal ay tahay haddii uu qofka cibaadada ka haro in noloshiisa aduunyo ay usii badaneyso dhanka xumaanta. Haddada si aan horu’mar dhab ah u sameyno marka hore waa inaan Alle raali gelinaa kana soo baxnaa waajibaadka naga saaran cibaadada alle.

Cibaada waa mid ma kid ah waxaa keena guusha, waxa guul laga sameeyana waa waxa ugu wanaagsan nolosha aduun iyo aaqiro. Cibaadada iyo faa’iidooyinkeeda ma ahan mid aan halkaan kusoo koobi karo balse arka qof kastoo Muslim dhab ah noloshiisana ka wax badan ka badeshay cibaadada.

Haddaba dhamaanteen waxaa isugu dardaarmeynaa in marka horre guul laga sameeyo cibaadada alle taasoo ah in qofka uu biiriyo cibaaddiisa si alle kuugu toosiyo wadada toosan Allena ha inaga dhigo kuwii cibaadadooda la aqbalo.

Xiriirinta qaraabada

Dadka inbadan oo kamid ah kuma buraarugsana faa’iidada ay leedahay xiiriirinta qaraabada balse xiriirinta qaraabada waxay ka mid tahay wayaabaha horu’marka u keeno nolosha beni’aadamka gaar ahaan xillida loogu baahi badan yahay.

Haddaaba isxiriirintu waa shey inta badan nolosheena caqabad ku ah taasoo u baahan In nafta la barro siddii ay bulshada kulla dhaqmi laheyd xiriir wanaagsan iyo dhaqan ku dhisan is ixtiraam.

Waxaa laga yaabaa inay kugu soo dhaceen waxyaabo badan taasoo aadan ku buraarugsaneyn waxtarkooda, si taasi la mid ah xiriirinta qoyska ama qaraabada waa mid nolosheena muhiim u ah hase yeeshee aanan ficil ahaan sameynin, waxayna faa’iido u leedahay maskaxda qofka si uu horu’mar kaga sameeyo nolosha.

Waxaa laa yaabaa inaad isweydiineyso maxaa isku xiray horu’marka noloshaada iyo xiriirinta qoyska? Dabcan, inbadan nolosheena waxaa bedela sidda loogu dhaqmo meelaha aynu ku nool nahay taasoo asal ahaan ay tahay sidda nolosheena loogu tarbiyeeyay dhaqamada isbed-bedela ee nolosha.

Haddaba si loogu baaqsado isbedeladaan ku socda nolosha waa in nolosheena bilow ilaa iyo dhamaad ku xirnaanaataa qoyska si uusan u dabar go’in dhaqamada nolosheena.

Siddoo kale rabi wuxuu na kor  yeelay in la xiriiriyo qaraabada iyo siddoo kale dadka xanuunsan, si qofka sahay uu ugu qaato noloshiisa.

Markii aan ku jirno da’da caruurnimada ilaa laga soo gaaro da’da dhalanyarada nimada waxaan ku tiirsan nahay qoyskeen si’aan ula tacaalno nolosha heerarkeeda kala duwan, waxaana wajahnaa marxalado kala si aan mar ugu soo muuqano nolosha isbedelna u sameyno heerarkeeda kala duwan balse intaa oo dhan waxaa naga caabiyo waalidkeen haddii uu san alle dhoofsan.

Siddaa darteeda si aan isbedelo dhab ah u sameyno nolosheena waa inaad nafta u horsesdnaa wixii waxtar u leh taasoo ay ka mid tahay inaan xiriirino qaraabada xiriirinta qaraabada.

Nafaqo joogta ah

Nafaqada waa mid ka mid ah waxyaabaha jirka kusoo celiya tamar-ta si jirka awood u yeesho inuu qabto howl ama shaqo taasoo waqtiga la joogo loo baahan yahay.

In jirka uu si toos ah u helo nafaqo joogta waxay ka dhigan tahay in jirka uu qabto shaqadii loo baahnaa taaso lagama maarmaan u ah nolosha qofka iyo jiritaankeeda.

Si kastaba ha’ahaatee nafaqada waxaa kasoo horjeeda nafaqo daro taasoo aan naqaano dhibaatooyinka laga dhaxlo iyo cudurada ay keento. Si aan ula jaanqaadno isbedelada cimilada iyo midda degaan ka waa in jirkeena uu helaa nafaqo joogta ah intii aan ku dadaali karno.

Waxbarasho

Waxbarashada waa mid ka mid ah waxyaabaha nolosha fududeeya kaasoo mararka qaar u jiheeya dhanka hagaagsan. Barashada cilmiga nuucyadiisa ka duwan waa mid ku dhisan jiritaanka aadanaha taaso micno ahaan u taagan waxa bulshada lagu xiriiri karo.

Waxbarashada iyo faa’iidooyinkeeda kagama hadli doono halkaan ayadoo ay jiraan waxyaabo badan ay faa’iido u tahay waxbarashada.

Halkan ka aqriso maqaal aan kaga hadlaayo faa’iidooyinka ay leedahay waxbarashada.Halkan ka aqriso maqaal aan kaga hadlaayo faa’iidooyinka ay leedahay waxbarashada.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska

Waan Waayay Dheh: Cuudintii Caadooyinka Xunxun

Published

on

Carruurtu inta ay ku jiraan fasallada hoose iyo barbaarinta, waxa caadi iska ah in aanay maamuli awoodin qalabkooda. Buugtooda, qalimaantooda, weelkooda, IWM ee ay dugsiga u soo qaataan ayaa iska dayacan; way ka lumaan ama ay waayaan. Ubadku, ma yaqaannaan waad wayday, iyo adaa iska tuuray, qirashaduna waa ay ku yartahay (innagaa barnaye) oo waxa ay eedda saaraan cid kale. Noloshii maamulka iyo macallinimada ee qaybta gelinka danbe ee dugsiga, waxa aan bartay dhaqammo aad u badan, xiise leh oo ay carruurtu leedahay.

Waxa si maalinle ah u dhici jirtay arday ka cabanaysa qalimaantoodii oo ay waayeen, buuggoodii oo ka lumay, lacag yar oo nusasaace ah oo ka siibatay iyo wax la mid ah. Arrinkani wuxu aad u badnaa marka sannad-dugsiyeedku cusub yahay. Waxa annu u aragnay arrinkan mushkilad xallin u baahan. Sida dadka qaar, lama aannu saaxiibin dhibtan, oo iskama aannaan daawan e, waxa aannu go’aan ku gaadhnay in aannu madax ka goyno oo meesha ka saarno, gurboodkana ka cuudinno.

Diyaarin ka dib, daabuurka ayaa aannu saf gelinay ardaydii. Wiig cuudin ah ayaannu bilawnay. Carruurtii waxa aannu u sheegnay in aanu jirin arday, arday kale oo walaalkii ah ka xadaya alaabtiisa. Waxa aannu u sheegnay in aanu ardayna jeclayn in uu arko walaakii ama walaashii oo xanaaqsan, oo laga xaday qalinkeedii, sidaa awgeedna, aanay ardaydu waxba kala xadin. U fiirso, iyada oo ay wax dhaca tahay in ardaydu wax kala xadaan, haddana waxa aannu ka soo qaadnay wax aan dhicin, sidii nebiguba yidhi: ‘Mu’minku been ma sheego’ iyada oo ay dhacdo in uu sheego, bal se uu nebigu SCW uu uga jeedo, ilbidhiqsiga uu qofku beenta sheegayo, mu’min ma aha, oo waxbaa ka khaldan. Tanna waa la mid, oo ardaygu jeerka uu wax siibayo, wuu ka baxay xayndaabkii ardaynimada, oo waa in wax kale loo bixiyaa.

Ardaydii waxa aannu barnay qaacido: ardayow, haddii aad dugsiga dhexdiisa ama fasalka gudihiisa ku aragto alaab luntay, ha qaadan, ee markiiba ku soo hagaaji xafiiska. Dhinaca kale, ardayow haddii aad wax waydo, ardayda ha qaannabin, ee xafiiska kaalay. Arrinkan, waannu ku celcelinay ardayda, waana beriga aan si dhab ah u ogaaday, AWOODDA KU CELCELINTA!

Marka aannu qodobbadan oo kale ardayda u sheegayno, waxa aannu ka qaadi jirnay cod, annaga o oleh: ‘Qodobkaa, ardayey ma isla qaadannay?’ iyaguna waxa ay cod dheer ku odhan jiree: ‘Haa, waannu qaadannay’, dabadeedna sidaa ayaa aannu ku hawlgeli jirnay.

Duhur ka mid ah duhurradii shaqada, ayaa aniga oo fadhiya xafiiska, arday ii soo galay, iyada oo markaas uun ay ardaydu u kala dareereen galaasyada. Wuxu sidaa qalinbeesal cusub oo uu ka dhex helay dugsiga. Wuxu yidhi:

‘macallin hoo qalinkan, halkaas ayaan ka helay’, inta aan ka qabtay ayaa aan aad ugu mahadceliyay. Wax aan laba daqiiqo dhammayn, waxa ii soo galay arday yar oo ordaya, oo kolleyba markii uu galaaskii galay, ee is yidhi wax qor, oo iska waayay qalinkii. Wuxu yidhi: ‘Macallin qalinkaygii ayaan waayay.’ Waxa aan waydiiyay nooca uu yahay, iyo tilmaantiisa. Saa waa ba kii hadda wax yar ka hor ardaygu ii keenay. Waan siiyay, ka dibna isaga oo dhibla’ oo faraxsan ayuu iga baxay!

Bal eeg, ardaygii qalinka ii keenay, wacyigelinta ka hor, waxa macquul ahayd in uu iska qaato, ardayga ii soo galayna, waxa uu sidoo kale ka dhex ooyi lahaa fasalka, isaga o oleh ‘macallin, qalinkii ayay naga xadeen dee’ iyo wax la mid ah.

Barayaasha iyo dadka waxbarashada daneeya, waxa la gudboon in ay dhug u yeeshaan khaladaadka, mushkiladaha iyo dabeecadaha ardayd. Wixii wanaagsan, waa in la dhiirrigeliyo, wixii aan wanaagsanayna, waa in baadhitaanno lagu sameeyo oo la xalliyo; sidaas ayay ku horumari kartaa waxbarashadeennu.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa maxay bulsho?

Qaab dhismeedka bulsheed ee bini’aadmigu waa mid adag oo aad u wada shaqeeya, haddaba waa maxay bulsho?

Published

on

Bulsho Soomaaliyeed oo meel jooga.

Bulshooyinku way kala duwan yihiin iyadoo lagu saleynayo heerka farsamada iyo nooca dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.

Bulsho waa dad meel kuwada nool oo ay dani ka dhaxayso, sida ay qabaan quburada cilmiga bulshada bani’adanku, waxaa uu kamid yahay xayawaanada loo yaqaano wadar u noolayaasha, taas oo macnaheedu yahay in bani’aadamka noloshiisu tahay mid isku xiran oo aan qofna kali u noolaan karrin.

Waxaa kale oo ay bani’aadanku leeyahay dabeecad loo yaqaano kali lahaansho, taasi oo loola jeedo dareen ku abuuran oo ah inuu wax gaar u kala lahaado sida hantida, xoolaha, guryaha, beeraha iyo wixii lamid ah. Sidoo kale waxaa jira waxyaallo bulshada wada leedahay sida wabiyada, jidadka, guubaha danta guud loogu qabto oo ay ku shaqeyaan  maamulada dowladda.

Arrimaha noocaas ah oo bini’adamka ku abuuran ayaa dhaliya innuu u baahdo mar kasto hoggaan iyo hab maamul si loogu fogaado isku dhacyada bulshada dhaxdeeda ah, ujeedada laga leeyahay waxaa ugu horaysa in la helo yool nabad ku wada noolaasho ah, haddii uusan jirin maamul waxaa badato is-qabqabsiga iyo colaadaha joogtada ah ee bulshada dhexdeda ah madaama uusan jirrin nidaam kala hago.

Marka aad maqasho magac bulsho waxaa maskaxdaada kusoo dhacayso tilmaamaha aad u taqaamo ummadaas, sida Afrikaan, Carab, reer Yurub, indho yar IWM. Midkasto oo ummadaasi kamid ah waxaa gunteeda ku jira kala duwanaasho u gaar ah.

Dhaqanku waa qeyb ay bulshadu u maarayso hab-nololeedkeeda, kaasi oo ay ka dhaxashay jiilalkii ka horeeyey, ugana duwanaato bulshooyinka kalle. Sida aan ognahay ummad waliba waxay leedahay dhaqan u gaar ah, qeyb kasto oo dhaqanka ka mid ah waxay u taagan tahay ama salka ku haysaa baahiyo soo jiray xilliyo hore sidaasi darteed waxaa dhacda in waxyaabo dhaqanka kamid ahi baaba’aan kadib markii meesha ka baxdo baahidii awal keentay. Mar kasta oo ay fududaato noloshu waxaa horumar sameeya dhaqanka, taasi oo loo yaqaano ‘ilbaxnimo’ taasi oo kor u qaado waaqiciga iyo horumarka bulshda.

Bulshooyinku waxay yeelan karaan qaabab dawladeed oo kala duwan, siyaabo kala duwan oo loo fahmo qaraabanimada, iyo doorarka jinsiga oo kala duwan. Dhaqanka aadamuhu aad buu ugu kala duwan yahay bulshooyinka kala duwan; bini’aadamku waxay qaabeeyaan bulshada, laakiin bulshadu markeeda ayay qaabaysaa bini’aadamka.

Muhiimada ay leedahay midnimada Bulshada

Bulsho midaysan, dadku waxay ka wadashaqeeyaan sidii loo gaari lahaa yoolal guud, sida yareenta faqriga, horumarinta waxbarashada, iyo horumarinta daryeelka caafimaadka, horumarinta kaabayaasha dhaqaalle. Midnimadu waxay gacan ka geysataa joojinta colaadaha waxayna kor u qaadaysaa nabad kuwada noolaanshaha bulshooyinka kala duwan. Helitaanka midnimo waxay u baahan tahay in wax laga qabto caqabadaha sida midabtakoorka, sinnaan la’aanta, iyo kalsooni la’aanta ummada dhaxdeeda ah.

Kala duwanaanshaha bulshooyinka

Bulshadu waxaa ay ka koobantaa qofaaf iyo qoysas isku tagay ama laysku geyey, haddaba maadaama aan ognahay inuusan jirin qof la mid ah qof kale, waxaa halkaasi nooga muuqanaysa in ay jirto kala duwanaasho dabiici ah, waana wax markasto bulshadu la noolaato. Dunida lagama helaayo bulsho isku wada mid ah oo aanay jirrin wax kala duwanaasho xagga dhaqanka iyo lahjadaha. waxaa dhici karta inay bulshada ku kulmaan kala duwanaasho mid ama labo iyo in ka badan, bulshada waxkasto oo ay ku kala duwanaataba waxay xaq u leedahay yoolkii aan horre u soo sheegay ee ahaa nabad ku wada noolaasho.

“Shakhsiyaadka, waalidnimadu waa naadir; laakiin koox ahaan, xisbiyo qaran iyo waaya-yaal waa xeer.”

-Friedrich Nietzsche

Umada Soomaaliyeed waxay ka mid tahay ummadaha leh tilmaamaha midnimada. Soomaalida waxaa u dhan tiirarka ummadnimada oo idil. Tiirarka ummad isku keena oo mid ka dhiga waxaa ugu waawayn diinta, luuqada, dhaqanka, iyo wada dhalashada badanaa waa dadka xiddid wada ah. Soomaaliya waa dalka kaliya ee dunida ummadiisu tahay 100% Muslim, sunni, ah.

Dadka Soomaaliyeed meel kastaba ha joogaane way wada wadaagaan dhammaan tiirarkaas aan soo sheegnay ee umadaha mideeya. Meel kasta oo aad tagtid Soomaalida, ma arkaysid wax ay ku kala duwan yihiin dadka Soomaaliyeed; waa isku af, waa isku diin, waa isku hiddiyo iyo dhaqan, waa isku taariikh soo taxnaa kumannaan sano. Nasiib darro Bulshada Soomaaliyeed weli hal wadan mala isugu geynin waxay ku kala noolyihiin Jamhuuriyada Soomaaliya, Jabuuti, NFD, Deegaanka Soomaalida Itoobiya. Intii ku noolleed jamhuuriyada Soomaaliya ayaabo midaysneyneen oo gobolkasto gooni isku maamuula.

Waxaa jirto bulsho isku dhaqan iyo isku luuqad ah oo ku guuldaraystay inay waddan helaan, Tusaalle, Kurdiyiinta waa ummada isku luuqada, isku isir, iyo isku dhaqan ah, midnimo la’aan dhaxdooda ah ayaa keentay in wadamadii deriska la ahaa oo kala ah Suuriya, Ciraaq, Iiraan, iyo Turkiga ay kusoo sameeyaan faragelin toos taasi oo ugu dambeyntii keentay inay kala qeebsadaan dhulkii Kurdiyiinta dhamaantiis, maantana ma jiro waddan ay leeyihiin ummada Kurdiyiinta. Kadib markii ay dhacday xukunkii Saadam Xusseen 2003 Kurdida Ciraaq ayaa ku dhawaaqeen gooni u goosad iyo raadinta dhulka Kurdida ee dalalka kale ku maqan, sidoo kale Kurdida Turkiga ayaa bilaabeen dhaqdhaqaaqkii PKK waxayna dhowr jeer dagaal la galleen dowlada Turkiga. Sidoo kale Kurdida Suuriya ayaa helaan nafis dhaqdhaqaaq kadib markii ay daciiftay awoodii dowladii, Kurdida Iiraan ayaa weli helin nafis dhaqdhaqaaq waxaana lagu hayaa Gacan bir ah, illaa hadda ummada Kurdida waxay raadinayaan ina waddan ay leeyihiin helaan, madaama ay ka cabanayaan caddaalad darro iyo xaquuq la’aan wadamada ay ku hoos noolyihiin.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada9 hours ago

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Wararka11 hours ago

Dagaal cusub ayaa soo socda – QM

Bariga dhexe1 day ago

“Meel Israa’iil ka mid ah kama badbaadi doonto gantaalladeena” – Xassan Nasrallah

Afrika1 day ago

Dalka Zimbabwe oo codsanaayo xubinnimada kooxda BRICS

Geeska Afrika2 days ago

Mudaaharaad rabshado wata ayaa ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga soo horjeedo sharciga canshuuraha

Diblomaasiyadda2 days ago

Booqashada Putin ee Vietnam: Laga soo bilaabo saaxiibtinimada taariikhiga ah ilaa qorshayaasha mustaqbalka

Wararka3 days ago

Tansaania oo furtay xaruntii ugu horeysay ee digniinta degdegga ah ee hawlgalka iyo isgaarsiinta

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Faransiiska oo dhimaya joogitaanka ciidamadiisa militariga ee Afrika – AFP

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Suudaan oo dacwo ka ah faragelinta ‘aan joogsiga lahayn’ ee Imaaraadka Carabta

Yurub3 days ago

Ra’iisul Wasaaraha Netherlands Mark Rutte, oo noqonaya madaxa NATO

Diblomaasiyadda3 days ago

Kuuriyada Waqooyi oo roog cas u fidisay Putin, oo heshiis muhiim u ah la saxiixatay Ruushka

Sirdoonka & Militariga5 days ago

Wadamada hubka nukliyeerka ku hubaysan oo kor u qaadaya awooda hubkooda arsenalka – cilmi baaris

Wararka1 week ago

Xujeyda Muslimiinta ah ayaa isugu tagay Buurta Carafa si ay u cibaadeystaan ​​maalinta oo dhan

Siyaasadda Soomaaliweyn1 week ago

Xogta saraakiishii lagu dilay deegaanka Awdiinleh iyo degmada Bardaale

Siyaasadda Soomaaliweyn1 week ago

Ciidamada Mareykanka ee AFRICOM ayaa beeniyey eedeynta Al-Shabaab ee dilkii dhaqaatiirta Kuubba

Afrika1 week ago

Madaxweyne ku xigeenka Malawi Saulos Chilima iyo sagaal kale ayaa ku dhintay shil diyaaradeed, sida ay xaqiijisay dowladda

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxay kawada hadleen Madaxweyne Xassan iyo Ra’isul wasaaraha Norway?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Mareykanka wuxuu u baahan yahay caawinta Japan si kor loogu qaado wax soo saarka militariga, ayuu yiri danjire Rahm Emanuel

Wararka2 weeks ago

Maroodiyaasha Afrika ayaa midba midka kale ugu yeeraa magacyo gaar ah, daraasad cusub ayaa muujisay

Yurub2 weeks ago

Xisbiyada Midigta fog ayaa guullo waaweyn ka gaaray doorashada Midowga Yurub

Bariga dhexe2 weeks ago

Golaha Illaalada kacaanka Iiraan ayaa waxay doorashada ka xayireen madaxweynihii hore ee Axmadinejad

Bariga dhexe2 weeks ago

Wasiirka arrimaha dibadda Turkiga oo dalka Qadar kula kulmay hogaamiyaha Xamaas

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Khaliijka ayaa cambaareysay weerarka Israa’iil ay ku qaaday Nuseirat, waxayna ku tilmaantay fal dambiyeed aad u fool xun oo argagaxiso ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Madaxweyne Xassan Sheekh oo safar Norway ah u ambabaxay – waa maxay ujeedka safarka?

Yurub2 weeks ago

Nin ayaa la xiray ka dib markii uu weeraray ra’iisul wasaaraha Denmark

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Ururka Al-shabaab oo weeraray magaalada Ceel-dheer

koonfurta Bari Aasiya2 weeks ago

Narendra Modi ayaa ku soo laaban doona ra’iisul wasaaraha Hindiya mar saddexaad

Afrika2 weeks ago

Dhaqdhaqaaqayaasha Suudaan ayaa sheegay in illaa 40 qof ay ku dhinteen duqeymo ka dhacay meel u dhow Khartuum

Bariga dhexe2 weeks ago

Xuutiyiinta Yemen ayaa xiray shaqaale gargaar, oo ka tirsan Qaramada Midoobay

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Soomaaliya ayaa ku biirtay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay in ka badan 50 sano kadib

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Ku dhawaad ​​40 qof ayaa ku dhintay weerar ay Israa’iil ku qaadday iskuulka Nuseirat

Afrika2 weeks ago

Wafdi ka socda Difaaca Ruushka ayaa wadahadal la yeeshay dalalka Maali iyo Niger

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Spain ayaa doonaysa inay ku biirto kiiska xasuuqa ka dhanka ah Israa’iil

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Qorshaha Soomaaliya ay ku doonayso in ciidamada Itoobiya loogu saarro dalka waa sababo la xariira ‘Badda Cas’

Bariga dhexe2 weeks ago

Bashaar Al-asad iyo Ra’iisul wasaaraha Ciraaq ayaa ka wada hadlay isku-duwidda amniga, warbaahinta dowladda Ciraaq ayaa sheegtay

Buuggaag3 weeks ago

Ogaal yar oo ku saabsan buugga Saacadihii Badbaadada

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Waa maxay ujeedka K. Galbeed Soomaaliya ay ugu hortimid qorshaha ay Dowladda Soomaaliya kaga saareyso ciidamada Itoobiya?

Afrika3 weeks ago

Xisbiga ANC ayaa lumisay aqlabiyaddiisa 30-ka sano ee Koonfur Afrika

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Hay’adda CAIR ayaa dhaleecaysay madaxa difaaca ee Maraykanka in uu dafiray xasuuqa Gaza ee Israa’iil

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Shirkadaha Israa’iil ee hubka ayaa laga mamnuucay bandhiga carwada difaaca ee ka dhici doonta Faransiiska

Xul