Connect with us

Afrika

Biyo xireenka Niil ee Itoobiya: Maxaa xiga Masar iyo Suudaan?

Falanqaynta: Itoobiya ayaa si rasmi ah u daah-furtay wax-soo-saarka korontadda ee biya-xidheenka ugu weyn Afrika, kaasoo muran badan ka dhashay, taasoo kor u qaadaysa xiisadda kala dhexeysa dalalka deriska la ah Itoobiya.

Biyo-xireenka weyn ee Niilka Itoobiya

Published

on


Biyo-xireenkan oo awoodiisu dhan tahay 6,500 oo megawatts ayaa noqonaysa mid ka dhalatay xiisad ka dhex aloosan Itoobiya iyo dalalka ay walaalaha yihiin ee Niil-ka ee Suudaan iyo Masar.

Jawi farxadeed ayey kusoo dhammaatay kadib markii ra’iisul wasaaraha Itoobiya ku dhawaaqay in koronto laga bilaabo biyo xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD). Warshada koronto-dhaliyaha weyn ee wabiga Niil waxay ahayd isha muranka gobolka – gaar ahaan Masar iyo Suudaan – tan iyo markii la bilaabay dhismaha 2011-kii.

“Ahmiyadda uu biyo-xidheenka Renaissance u leeyahay Itoobiya maaha oo kaliya in uu daboolo baahida korontada ee deegaanka, laakiin sidoo kale waxaa loo arkaa ilaha mustaqbalka ee lacag adag oo qaali ah iyo heer-siyaasadeed” ayuu yiri RW Aby Axmed.

Fariinta Itoobiya ay dirayso

Marka laga tago jawiga hab-maamuuska ah, ra’iisul wasaaraha laftiisu wuxuu u muuqdaa inuu yahay ka faa’iidaystaha ugu weyn ee tallaabadan taariikhiga ah, oo farriimo calaamad u ah dhageystayaasha gudaha iyo dibaddaba.

Furitaanka wax soo saarka korontada ayaa loo adeegsanayaa in la sii wado sawirka ra’iisul wasaaraha oo ah mas’uul qaran oo awood u leh inuu fuliyo mashruuc ay Itoobiya oo dhan isku raacsan tahay, iyadoo ay wax walba isku khilaafsan yihiin.

Intaa waxaa dheer, ku dhawaaqista ayaa ka tarjumaysa rabitaanka dowladda ee ah in dib loo soo nooleeyo rajada laga qabo in biyo xireenka uu wax ka beddelo horumarka dhaqaalaha dalka xilli dagaallo, cunaqabatayn iyo abaaro.

Siyaasad ahaan, dabbaaldegyada ayaa abuuraya is-bahaysi gudaha ah oo uu ka dambeeya Abiy Axmed xilli xasaasi ah oo jawi cusub oo heer qaran ah loo samaynayo dib-u-heshiisiinta Jabhadda Xoraynta Shacabka Tigray (TPLF).

Wada-hadallada Qaran – oo loo saaray in la abuuro qodobbo la isku raacsan yahay – ayaa caqabado badan ku keenaya Raysal-wasaaraha Itoobiya dhismihiisa, iyadoo su’aalo la iska weydiinayo suurtogalnimada mashruucaas oo ay ka maqan yihiin dhinacyada waaweyn ee isku haya gudaha Itoobiya.

Dhanka kale, dib-u-heshiisiinta la filayo in lala yeesho kooxda TPLF ayaa kor u qaadaysa suurtogalnimada in RW Abiy Axmed uu ku burburo xulafadiisa ugu dhow ee Amxaarada, iyo dib u habeyn lagu sameeyo aqalka gudaha ee Itoobiya, iyada oo dhammaan jaahwareerka ay tani keeni doonto.

In kasta oo Abiy Axmed uu ugu yeeray koronto-dhaliyaha GERD war wanaagsan “dalalka hoose”, ka dib markii uu ku baaqay in dib loo bilaabo wada xaajoodyada, fariinta dhabta ah waxay ahayd in Addis Ababa ay sii waddo siyaasad ku salaysan in xaqiiqda lasoo rogo.

Intaa waxaa dheer, xilliga korontadu ka soo baxayso biyo-xidheenka ayaa ku soo beegmay iyadoo ay sii xumaanayso xiisadda Yukreyn, taas oo mashquulisay Maraykanka iyo xulafadiisa.

Abiy Axmed waxay u badan tahay inuu dareemay inay tahay wakhti ku habboon inuu cadaadis ku saaro ergayga Maraykanka ee u jooga Geeska Afrika, David Satterfield, kaasoo ka shaqaynaya sidii uu u dhex dhexaadin lahaa Addis Ababa iyo kooxda TPLF, isagoo dhanka kalena isku dayaya inuu xal waafiya u gaadho dhammaan dhinacyada.

Tamar ku maamulid

Muhiimadda uu biyo-xidheenka Renaissance u leeyahay Itoobiya maaha oo kaliya in uu daboolo baahiyaha korontada ee deegaanka balse waxa loo arkaa in uu yahay isha mustaqbalka ee dhaqaalaha iyo heer-siyaasadeed.

Daraasad 2021 ah oo ay samaysay MDPI, Xarunta Arrimaha Tamarta, fadhigeeduna yahay Basel, Switzerland, ayaa sheegaysa in “mid ka mid ah hamiga dawladdu waa horumarinta ganacsiga caalamiga ah iyo noqoshada dhoofinta korontada ee gobolka.”

Daraasaddu waxay intaa ku dartay in dawladdu ay u isticmaali karto dakhliga lacagta adag ee ka soo baxa dhoofinta korontada si loo horumariyo kobaca dhaqaalaha, taageerada horumarinta nidaamka tamarta, iyo maalgelinta maalgashiga tamarta dib loo cusbooneysiin karo.

Marka la eego in Itoobiya aysan ahayn gobolka kaliya ee la ildaran shabakadaha korontada oo daciif ah, Addis Ababa ayaa rajaynaysa in tamarta laga dhaliyo biyo-xidheenka loo dhoofiyo dalalka deriska ah sida Kenya, Jabuuti, Suudaan, iyo Koonfurta Suudaan.

Dhoofintaasi waxay dammaanad qaadi doontaa saamaynta juquraafiyeed ee Addis Ababa ee dalalkan, iyadoo la og yahay in korontadu ay noqon doonto aalad muhiim u ah geeddi-socodka horumarka.

“Mustaqbalka fog, waxay u muuqataa doorashada ugu wanaagsan ee Masar inay tahay in la sii wado istiraatijiyad dhinacyo badan leh oo furfuran oo ku wajahan qaaradda Afrika, gaar ahaan dalalka deriska ah iyo kuwa u dhow ee Itoobiya.”

Masar ayaa wajaheysa doorashooyin adag

Tallaabada Itoobiya ayaa si xun loogu soo dhaweeyay Masar, iyadoo Wasaaraddeeda Arrimaha Dibadda ay ku dhawaaqday in Addis Ababa “ay ku xad-gudbeen waajibaadkii ka saarnaa heshiiskii Mabaadi’da ee 2015 ee uu saxiixay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya.”

Dhanka kale, Qaahira ma haysato kaarar badan oo lagu ciyaaro. Masar ayaa la filayaa in ay ugu baaqdo Midowga Afrika (MA) in ay bilaabaan wada xaajoodyo hakad galay tan iyo bishii luulyo ee la soo dhaafay ka dib markii Itoobiya ay hal dhinac u buuxisay biyo xireenka.

Waxaa laga yaabaa inay jiraan kuwa Qaahira jooga oo ku xisaabtamaya guddoomiyaha cusub ee Midowga Afrika, madaxweynaha Senegal Macky Sall, oo madaxweynaha Masar Cabdel Fattah el-Sisi uu la kulmay saddex jeer intii u dhaxaysay Maay 2021 iyo February 2022.

Shir-madaxeedka cimilada ee lagu qaban doono Qaahira bisha Nofeembar ee sannadkan waxa uu u muuqdaa madal caalami ah oo ku habboon oo lagu soo bandhigayo aragtida Masar ee khatarta biyo-xidheenka Renaissance ee ammaankeeda biyaha.

Marka la eego dhibaatada dhaqaale ee Itoobiya ka soo gaadhay dagaallada iyo abaarta, waxay u badan tahay in Masar ay ku dhaqaaqi doonto dadaallo diblomaasiyadeed oo ku salaysan inay dalalka iyo hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah ku riixdo inay Itoobiya ku cadaadiyaan inay la qaataan wada-xaajoodka biyo-xidheenka si ay gargaar ugu beddelato. .

Mustaqbalka fog, waxa ay u muuqataa ikhtiyaarka ugu fiican ee Masar inuu yahay in la sii wado istiraatijiyad dhinacyo badan leh oo furfurnaan ah oo ku wajahan qaaradda Afrika, gaar ahaan dalalka deriska ah iyo kuwa u dhow ee Itoobiya.

Qaahira ayaa dhawaan heshiisyo milateri iyo amni la gashay dalalka Suudaan, Kenya, Uganda, Burundi, iyo Rwanda. Hay’adaha Masar ayaa sidoo kale gacan ka geystay dhismaha warshado tamarta la cusboonaysiin karo oo laga dhisayo Jabuuti, Soomaaliya, Uganda, Eritereya, Koonfurta Suudaan, iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo, marka lagu daro isku xirka koronto ee shabakadaha Masar iyo Suudaan.

Istaraatiijiyadani waxay ujeedadeedu tahay in la abuuro jawi amni iyo siyaasadeed oo la fahma kara, lagana yaabo in hadhow taageero ay hesho Masar. Taasoo keentay welwelka Qaahira ee la xidhiidha khatarta biyo-xidheenka Renaissance ee ammaankeeda biyaha.

Waxa kale oo ay hiigsanaysaa in la dhimo ku tiirsanaanta dalalka ay khusayso tamarta Itoobiya ee la filayo in laga soo saaro Biyo xidheenka Renaissance Dam, taas oo macnaheedu yahay in la dhimo labadaba faa’iidadeeda iyo saamaynta juqraafiyeed ee Itoobiya.

Dhinaca Suudaan waa mid ugu liita

Fal-celinta Suudaan markii hore kama duwana tii Masar, iyadoo ergada wada xaajoodka ee Suudaan ka socda ay soo saareen bayaan ay ku tilmaameen tallaabada Itoobiya “xadgudub aasaasi ah oo ka dhan ah waajibaadka sharci ee caalamiga ah ee Itoobiya” iyo xadgudub ku ah “Ku dhawaaqida mabaadi’da u dhexeeya saddexda waddan, oo lagu saxiixay Khartoum bishii Maarso 2015”.

Inkasta oo hadalkan aadka ah uu jiro, haddana mawqifka Suudaan waxa uu u muuqdaa mid daciif ah xilligan, taas oo ay ugu wacan tahay in uu galay qalalaase gudaha ah oo qallafsan, iyada oo hoggaamiyayaashii afgambiga ku qabsaday 25-kii Oktoobar aanay weli heshiis la gaadhin mucaaradka siyaasadda ama guddiyada iska caabinta dadweynaha oo horkacaya bannaanbaxyada waddooyinka.

Tirada badan ee xarumaha go’aannada ee ka dhex jira maamulka talada haya iyo kala qaybinta fikradaha biyo-xidheenka ayaa kordhinaya hubanti la’aanta jagada Suudaan ee la filayo.

Tallaabada Itoobiya ayaa sidoo kale ku soo beegantay xilli madaxda Suudaan ay dibadda kala kulmayaan caqabado waaweyn, iyadoo Mareykanku uu cadaadis ku saarayo in xal siyaasadeed laga gaaro, wuxuuna ku baaqay in si gaar ah loo cunaqabateeyo hoggaamiyeyaasha ciidamada Suudaan.

“Mawqifka Suudaan wuxuu u muuqdaa mid daciif ah xilligan sababtoo ah waxaa la geliyey qalalaase gudaha ah oo kacsan.”
Dhanka kale, mid ka mid ah xulafada ugu muhiimsan Suudaan ee heerka caalamiga ah, Ruushka, ayaa galay xiisad weyn ka dib duulaankii Yukreyn.

Iyadoo arrimahaas oo dhan la eegayo, in la codsado in dib loo bilaabo wada xaajoodyadii Addis Ababa, waxay u muuqataa xalka kaliya ee ay Suudaan ku xaqiijinayso in Masar aanay wejigeeda ka dhicin, iyadoo aanay sidoo kale ka cadhaysiinin Itoobiya, oo uu muran xuduudeed ka dhexeeyo Khartoum ee deegaanka Al-Fashqa.

Caqabadda hortaagan xaaladdan ayaa ah ka joojinta Midowga Afrika ee xubinnimada Suudaan ka dib afgambigii militariga ee 25 Oktoobar.

Sidan oo kale, dhaq-dhaqaaqa Masar iyo Suudaan waxay ku xirnaan doontaa in la kala saaro arrinta xubinnimada iyo wada xaajoodka, taas oo albaabka u furaysa Masar si ay u badbaadiso wixii ay awooddo iyo inay Khartoum hesho marin ay ku wada xiriiraan Midowga Afrika oo awood u siin kara inay qaadato tallaabooyin dheeraad ah.

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Geeska Afrika

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan ayaa ka wada hadlay colaada taagan iyo waddooyinka nabad lagu gaari karo.

Published

on

Madaxweynaha Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan (Dhexda) oo salaamaya Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed (Xarunta-R), isagoo booqasho rasmi ah ku yimid Garoonka Caalamiga ah ee Port Sudan luulyo 9, 2024. © AFP

Taliyaha guud ee ciidamada Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa maanta magaalada Port Sudan ku qaabilay ra’iisul wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, taasoo noqonaysa booqashadii ugu horreysay ee hoggaamiye ajnabi ah uu ku tago dalkaas tan iyo markii ay dagaallada sokeeye ka qarxeen in ka badan 12 bilood.

Sida laga soo xigtay wakaaladda wararka Suudaan ee SUNA, al-Burhaan waxa uu carabka ku adkeeyay “xariirka qotoda dheer ee laba geesoodka ah ee u dhexeeya Khartoum iyo Addis Ababa, isaga oo tixraacaya xiriirka taariikhiga ah iyo dhaqanka ee ka dhexeeya labada shacab ee walaalaha ah.”

Wada-hadallada labada dhinac ayaa ku qotomay muhiimadda ay leedahay kobcinta iyo horumarinta xiriirka labada dal.

Abiy Axmed ayaa ku nuux nuuxsaday in booqashadiisa ay muujineyso taageerada ay dowladdiisa iyo shacabka Itoobiya u hayaan dalka Suudaan oo ay ka socdaan dagaallo sokeeye tan iyo markii ay bilowdeen colaadda u dhaxeysa Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo Jabhadda Taageerada Degdegga – Rapid Support Forces (RSF) bishii Abriil, 2023.

“Dagaalkani wuu dhammaan doonaa, xiriirka ka dhexeeya labadeenna dal wuxuu ahaan doonaa mid adag oo xooggan,” ayuu yiri, isagoo carrabka ku adkeeyay doorka muhiimka ah ee nabadda oo aasaas u ah horumarka. Hogaamiyaha ayaa sidoo kale ku nuux-nuux saday in ummaduhu ay xaliyaan arrimahooda gudaha iyada oo aysan jirin faragelin dibadeed.

Markii hore loo arkayey in uu aad ula safan yahay Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) oo uu ku martigeliyey Hogaamiye Maxamed Xamdaan Dagalo Addis Ababa Diseembertii hore, Abiy Axmed waxa uu booqashadiisa u qaabeeyey qayb ka mid ah dadaal lagu doonayo in xasillooni loogu soo dabaalo Suudaan.

Madaxweynaha Golaha Ku Meel Gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa ku soo dhaweeyay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, xilli uu booqasho rasmi ah ku tagay Port Sudan Luulyo 9, 2024.

Safarka ayaa yimid ka dib markii RSF ay weerartay Sennar, oo ah xarun ganacsi oo ku taal koonfurta-galbeed ee Suudaan, Juun 24, taas oo colaadda ku sii durkisey xadka Suudaan uu la wadaago Itoobiya.

3-dii Luulyo, Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in in ka badan 136,000 oo qof ay ka carareen gobolka Sennar ka dib markii ciidamada RSF ay weerarro xiriir ah ka bilaabeen gobolka. Sawirro laga soo qaaday baraha bulshada ayaa muujinayay dad da’ kasta leh oo ku qulqulaya gobolka Blue Nile iyagoo doonaya inay ka baxsadaan isku dhacyada.

Dagaalada ka socda dalka Suudaan ee u dhaxeeya ciidamada dalkaasi iyo xoogaga awooda badan ee Ciidamada Taageerada Degdega ah – Rapid Support Forces (RSF) ayaa horseeday walaaca sii kordhaya ee gobolka iyadoo quwadaha caalamka ay ku baaqayaan in si degdeg ah loo joojiyo dagaalka.

Dagaalkan ayaa waxa uu ahaa mid ay isaga horyimaadeen labada mas’uul ee ugu awooda badan dalka Suudaan – Jeneral Cabdel Fattah Al-Burhaan oo hogaaminaya ciidamada iyo Jeneral Maxamed Hamdan ‘Hemedti’ oo madax ka ah RSF, waxaana dagaalkaasi ku dhintay ugu yaraan 350 qof, halka 1,800 ay ku dhaawacmeen.

Dagaalka u dhexeeya RSF iyo ciidamada Suudaan ayaa qarxay Sabtidii, taasoo meesha ka saartay qorshihii caalamku taageeray ee loogu guuri lahaa dimuqraadiyad rayid ah afar sano kadib markii xukunka laga tuuray Cumar Al-Bashiir oo ahaa mudaaharaadyo waaweyn iyo laba sano ka dib afgambi militari.

Shacab badan ayaa lagu barakiciyey, lagu dilay loolanka dhanka awoodda ah oo u dhexeeya laba hoggaamiye oo hore isbahaysi u ahaa xukuumaddii militariga ee talada dalka haysay, kuwaas oo kala ah taliyihii ciidanka Burhaan iyo hoggaamiyaha RSF Jeneraal Maxamed Xamdaan Dagalo.

Xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa khamiistii codsaday xabbad-joojin si loogu ogolaado dadka rayidka ah inay gaaraan goobaha amniga ah.

Imaraatka iyo Sacuudi Carabiya

Imaaraatka Carabta iyo Sacuudiga ayaa dhowrkii sano ee lasoo dhaafay isku dayay inay xoojiyaan saameyntooda gobolka Badda Cas ee Afrika.

Imaaraatka Carabta ayaa mudooyinkan waday balaarinta doorkeeda Geeska Afrika. Iyada oo ay weheliso quwadaha kale ee Khaliijka, waxa ay sii ballaarinaysaa xiriirka ay la leedahay gobolka. Loolanka istaraatiijiyadeed, oo ay ku jiraan kuwa ka tirsan Golaha Iskaashiga Khaliijka ee isku haya Imaaraadka, Sacuudiga iyo Qatar, ayaa inta badan dhiirigeliya saameynta sii kordheysa ee quwadaha Khaliijka.

Markii hore oo ay taageerayeen Madaxweynihii hore Cumar Al-Bashiir – oo dalka soo xukumayay 30 sano ka hor inta aan la ridin 2019 – Imaaraadka iyo Sacuudi Carabiya waxay dhabarka u riteen Golaha Militariga ee Ku Meel Gaarka ah ee dalka la wareegay ka dib kacdoon dadweyne oo looga soo horjeeday kaligii-taliyihii muddada dheer.

Golahan ayaa waxaa hogaaminayay taliyaha ciidamada Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan iyo hogaamiyaha RSF Hemedti oo hadda dagaal dhexmaraya. Labada jeneraalba waxay caan ka noqdeen xukunkii Cumar Al-Bashiir, iyadoo Hemedti RSF ay ka soo baxeen maleeshiyada Janjaweed oo lagu eedeeyay dambiyo dagaal oo ka dhacay Daarfuur.

Labada dal ee Khaliijka ayaa ku yaboohay deeq lacageed oo dhan 3 bilyan oo dollar kadib afgambigii Cumar Al-Bashiir. Imaaraatka iyo Sacuudiga ayaa u arkayay xilliga kala guurka ka dib xukunkii dheeraa ee Cumar Al-Bashiir fursad ay dib ugu soo celin karaan saameynta Islaamiyiinta Suudaan iyo guud ahaan gobolka oo ay ku xoojiyaan saameyntooda.

Kaligii-taliyihii hore waxa uu xulufo la ahaa kooxaha Islaamiyiinta waqtiyo kala duwan oo xukunkiisa, waxaana inta badan lagu tilmaami jiray Islaami.

Hemedti ayaa Isniintii u muuqday mid ku ciyaaraya khaliijka iyo cabsida caalamiga ah ee laga qabo in Islaamiyiinta Suudaan la wareegaan, isagoo ku eedeeyay Burhaan inuu yahay “Islaam xagjir ah” qoraal uu soo dhigay bartiisa twitter-ka.

Iyadoo ay u badan tahay inay run tahay inay jiraan xubno ka tirsan ciidamada qalabka sida ee Suudaan oo lala xiriirinayo dhaqdhaqaaqii Islaamiyiinta ee xilligii Cumar Al-Bashiir, haddana taasi maahan sababta khilaafkooda, ayuu yiri Mat Nashed, oo ah wariye iyo falanqeeye arrimaha Suudaan.

“Hemedti uma eka mid aad u dhiban taas markii uu sidoo kale ahaa ilaaliyaha Cumar Al-Bashiir. Si gaar ah uma uusan danayn markii uu ku biiray militariga si uu u abaabulo afgambi 25 Oktoobar 2021,” ayuu yirri.

“Sababta uu khilaafka ugu dhexeeyo ayaa ah in xubnahan militariga ah ee ku xirnaa xisbiga Cumar Al-Bashiir iyo kuwa daacadda u ah Bashiir ay ka baqayaan in isbedel cusub oo rayid ah uu dhaawaco awoodooda dhaqaale iyo kuwa siyaasadeed.”

Labada Imaaraadka iyo Sacuudiga ayaa loo maleynayaa inay si gaar ah ugu dhow yihiin RSF wuxuuna Hemedti isku dayay inuu xiriir dhow la yeesho labada waddan. Tusaale ahaan, wuxuu u diray ciidamo la dagaallama Xuutiyiinta Yemen ee xulafada la ah Iiraan si ay ugu adeegaan danaha Sacuudiga, iyo Liibiya si ay ugu adeegaan kuwa Imaaraadka. Baaritaan dhawaan la sameeyay ayaa lagu ogaaday in mid ka mid ah maamulayaasha maamula bogga Facebook ee Hemedti loo maleynayo inuu joogo Imaaraadka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dowladda Sierra Leone ayaa mamnuucay guurka caruurta ka yar 18 sano

Dowladda Sierra Leone ayaa soo saartay sharci dhigaya in 15-sano oo xabsi ah lagu xukumo dambiilayaasha.

Published

on


Madaxweynaha dalka Sierra Leone Julius Maada Bio ayaa saxiixay sharci mamnuucaya guurka caruurta ee dalka ku yaala galbeedka Afrika, halkaasoo seddex meelood meel gabdhaha ay guursadaan ka hor inta aysan gaarin 18 sano.

Marti-sharaf, oo ay ku jiraan marwooyinka koowaad ee Cape Verde iyo Namibia, ayaa goob-joog ka ahaa xafladda saxiixa mamnuucidda guurka carruurta ee 2024 Talaadadii caasimadda, Freetown. Waxay timid ku dhawaad ​​laba toddobaad ka dib markii sharci-dajiyayaashu ay meel mariyeen cabbirka, taas oo dadka u ololeeya ay ku ammaaneen tallaabo “taarikhi ah”.

“Si wadajir ah, waxaan rabnaa inaan dhisno Sierra Leone awood leh halkaas oo haweenka la siiyo madal siman si ay u gaaraan awooddooda buuxda. Mar walba waxaan rumaysnaa in mustaqbalka Sierra Leone uu yahay dumar,” ayuu madaxweyne Bio ku yiri hadal uu soo saaray.

Sida uu qabo sharciga, nin kasta oo ku lug yeesha guurka gabar ka yar 18 sano waxa uu wajihi doonaa ugu yaraan 15 sano oo xarig ah, $4,000 ganaax ah, ama labadaba. Waxa kale oo ku jira qodobbo lagu ilaalinayo xuquuqda dhibbanayaasha iyo in la hubiyo in carruurta ay saamaysay ay helaan adeegyo waxbarasho iyo taageero.

Sida laga soo xigtay The non-profit Girls Not Brides, ku dhawaad ​​30% gabdhaha Sierra Leone waxay guursadaan iyagoo aan gaarin da’da 18. Ku dhawaad ​​800,000 oo ka mid ah sideed milyan oo qof ee dalka ayaa ah caruur la guursado, iyadoo kala bar ay guursadaan ka hor intaysan gaarin 15, sida ay sheegtay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan carruurta ee UNICEF.

Kooxaha xuquuqul insaanka ayaa xaalada ku xidhiidhiyay faqri baahsan, maadaama qoysasku ay ku dhamaadaan in ay guursadaan gabdhahooda si ay u wanaajiyaan dhaqaalahooda ama ay isaga bixiyaan deymaha. Wasaarada caafimaadka ee dalka Sierra Leone ayaa sidoo kale ku eedaysay guurka caruurta inuu sabab u yahay kor u kaca heerka dhimashada hooyada.

Waddanka Afrika ayaa hore u dejiyay da’da guurka ugu yar ee sharciga ah ee 18 sida waafaqsan Xeerka Xuquuqda Carruurta ee 2007. Si kastaba ha ahaatee, tani waxaa khilaafay Xeerka Guurka iyo Furriinka ee 2009, kaas oo u oggolaanaya carruurta aan qaan-gaarin in lagu guursado ogolaansho waalid.

Fatou Gueye Ndir, oo ah sarkaal sare oo u ololeeya gabdhaha aan guursan, ayaa soo dhaweysay sharciga cusub oo ah “tallaabo muhiim ah oo hore loo qaaday” si wax looga qabto guurka qasabka ah ee Sierra Leone iyo u oggolaanaya gabdhaha inay “ku noolaadaan farxad, ammaan ah, oo ay gaaraan awooddooda buuxda.”

Cilmi-baadhaha Human Rights Watch Betty Kabari ayaa sheegtay in Sharciga Mamnuucidda Guurka Carruurta ee 2024 uu dhigayo “dariiq loo maro waddamo kale oo Afrikaan ah, sida Tanzania iyo Zambia, si ay meesha uga saaraan sharciyada oggolaanaya guurka carruurta iyo in la hubiyo in gabdhuhu ay dhammaystiri karaan waxbarashada aasaasiga ah iyo dugsiga sare.”

Sida laga soo xigtay UNICEF, Galbeedka iyo Bartamaha Afrika ayaa leh heerka guurka ugu sarreeya adduunka, iyadoo ku dhawaad ​​​​60 milyan oo caruur ah oo guursaday.

Bishii Abriil, mas’uuliyiinta Ghana waxay sheegeen inay faragelin ku sameeyeen si ay u ilaaliyaan gabadh yar oo la guursaday wadaad dhaqameed 63 jir ah, in kasta oo da’da guurka ugu yar ee waddanku ay tahay 18 jir.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Ruushka iyo Maali oo xoojinaya iskaashiga nukliyeerka

Moscow iyo Bamako waxay ku heshiiyeen inay horumariyaan xidhiidhka kaabayaasha tamarta.

Published

on


Shirkadda tamarta Ruushka ee Rosatom ayaa Maali la saxiixatay heshiisyo ku saabsan horumarinta iskaashiga tamarta nukliyeerka iyo meelaha kale ee muhiimka ah, shirkaddu waxay ku dhawaaqday Arbacadii.

Wafdi ka socda Rosatom oo uu hogaaminayo Nikolay Spassky, kuxigeenka agaasimaha guud ee xiriirka caalamiga ah, uuna ka mid yahay Grigory Nazarov, madaxa JSC NovaWind, laanta Rosatom ee ku takhasustay tamarta dabaysha, ayaa u safray dalka Galbeedka Afrika todobaadkan, halkaas oo ay kula kulmeen madaxweynaha ku meel gaarka ah Assimi Goita.

Spassky ayaa siisay Goita warbixin dhamaystiran oo ku saabsan horumarka mashaariicda iskaashiga waaweyn ee ay hormuudka ka tahay Rosatom gudaha dalka.

Safarka ayaa lagu soo gaba gabeeyay, iyadoo lagu kala saxiixday saddex qodob. Bintou Camara, wasiirka tamarta iyo kheyraadka biyaha ee Maali, ayaa saxiixay heshiis ku saabsan horumarinta kaabayaasha nukliyeerka, halka Bourema Kansaye, oo ah wasiirka tacliinta sare, uu saxiixay heshiis ku saabsan iskaashiga tababarka shaqaalaha.

Sida lagu sheegay war-saxaafadeed, wadahadal ayaa sidoo kale lala yeeshay wafdi ka socda Maali oo uu hoggaaminayo wasiirka dhaqaalaha iyo maaliyadda, Alousseni Sanou. Wadahadallada ayaa diiradda lagu saaray mashaariicda tamarta qorraxda iyo sahaminta juqraafiyeed. Qayb muhiim ah oo ka mid ah wada-hadallada ayaa udub dhexaad u ahaa bilaabista suurtagalka ah ee mashruuca istiraatijiyadeed ee lagu dhisayo warshad tamarta Nukliyeerka ah oo uu Ruushku naqdiyay, awood yarna ku leh Maali.

“Dhinacyadu waxay ku heshiiyeen in ay sii wadaan xiriirinta dhow iyo isku-dubaridka jagooyinka xilliyada shaqada wadajirka ah,” adeegga saxaafadda ee Rosatom ayaa sheegay.

Bishii Maarso, dhinaca bandhigga caalamiga ah ee 13 ATOMEXPO iyo forum ee Sochi, Rosatom waxay saxiixday heshiisyo dhowr ah oo ku saabsan horumarinta iskaashiga tamarta nukliyeerka Maali, iyo sidoo kale Burkina Faso, iyo Aljeeriya.

Intii ay socotay munaasabadda, Ryan Collier, oo ah ku-simaha maamulaha guud ee Rosatom Bartamaha iyo Koonfur Afrika, ayaa sheegay in waddamada Afrika ay muujiyeen xiisaha tamarta nukliyeerka ee Rosatom, iyaga oo u aqoonsanaya alaab-qeybiye caalami ah oo la isku halleyn karo iyo “lamaan la isku halayn karo.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Qaraxyo ismiidaamin ah oo ka dhacay dalka Nayjeeriya ayaa waxaa ku dhintay dad badan

Qaraxyo ayaa ka dhacay goob aroos, isbitaal iyo aas, sida ay sheegeen maamulka.

Published

on

Sawirka waa askar ka tirsan ciidamada Nayjeeriya oo la arkayay iyagoo baabuur milatari ku wata Ngamdu, Nayjeeriya, Noofambar 3, 2020. © Audu Marte AFP

Ugu yaraan 18 qof ayaa ku dhintay 48 kalana waa ay ku dhaawacmeen saddex qarax oo bambaano oo ka dhacay magaalo ku taal bariga Nayjeeriya, sida ay sheegeen maamulka deegaanka.

Bayaan ay soo saartay Axaddii, Hay’adda Maareynta Degdegga ah ee gobolka Borno (SEMA) ayaa sheegtay in qaraxii ugu horreeyay uu qabsaday dad isugu soo baxay xaflad aroos oo ka dhacaysay Gwoza, oo u dhow xadka Kaameroon. Booliisku waxay sheegeen in qof dumar ah ay “ku qaraxday walxaha qarxa oo ay ku haysay meel ay dadku ku badnaayeen oo baabuurta la dhigto,” isaga oo intaa ku daray in la arkay iyada oo ilmo dhabarka ku sidata.

Dhowr daqiiqo ka dib, qarax labaad ayaa ka dhacay isbitaal ku yaalla Gwoza, iyo qarax saddexaad – oo sidoo kale uu fuliyay qof isa soo miidaamiyay – ayaa ku dhacay tacsi, ayay hay’addu sheegtay.

Dhimashada ayaa waxaa ku jira dhowr caruur ah, 48 qofna dhaawacyo halis ah ayaa soo gaaray, SEMA ayaa sheegtay in dadka dhaawaca ah ay helayaan dhammaan daweyntii loo baahnaa.

Xubin ka tirsan maleeshiyaatka deegaanka, sida ay soo xigatay wakaaladda wararka ee AFP, ayaa sheegay in labo ka mid ah saaxiibadiisa iyo askari lagu dilay weerar kale oo lagu qaaday goob ay ku sugnaayeen ciidamada ammaanka, sheegashadaas oo aan si rasmi ah loo xaqiijin maamulka.

Madaxweynaha Nayjeeriya Bola Tinubu ayaa dhaleeceeyay weerarradaas, isagoo ku nuux-nuux saday in isaga iyo dowladdiisu ay qaadayaan tallaabooyin lagama maarmaan ah si loo sugo ammaanka muwaadiniinta” wuxuuna wacad ku maray in dembiilayaasha ay wajihi doonaan cadaalad. Ilaa hadda ma jirto koox sheegatay mas’uuliyadda.

Dalka Nayjeeriya ayaa sanado badan waxa uu ahaa meel ay ka dhacaan falal Argagixiso, iyadoo Kooxda Daacish ee Galbeedka Afrika iyo Boko Haram ay weeraro joogto ah ka geystaan. Boko Haram ayaa sanadkii 2009-kii qaaday kacdoon hubeysan oo ay ku dooneysay in ay gobolka uga dhisto dowlad Islaami ah, halkaasi oo ay ku dishay tobanaan kun oo qof, malaayiintana ay ku barakicisay.

Iyadoo madaxweynihii hore ee Nayjeeriya Muxammadu Buhari uu sheegay 2019 in Boko Haram laga adkaaday, haddana kooxdu waxay si joogto ah u bartilmaameedsato dadka rayidka ah iyo shaqaalaha ammaanka. Dabayaaqadii 2023, waxay ku dishay ilaa 40 tuulo laba weerar oo kala duwan oo ka dhacay waqooyi bari ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Booliska ayaa la sheegay in ay bilaabeen in ay rasaas furaan ka dib markii ay ka celin waayeen dad careysan oo soo galayay baarlamaanka.

Published

on

Dibad-baxayaashu waxay siteen nin dhaawac ah iyadoo qaar kalena ay jiifaan dhulka bannaanka hore ee baarlamaanka Kenya inta lagu guda jiro shaqo-joojin dalka oo dhan si ay uga mudaaharaadaan canshuur kordhin iyo sharciga maaliyadda 2024 ee bartamaha magaalada Nayroobi, Juun 25, 2024. © LUIS TATO/AFP

Ugu yaraan siddeed qof ayaa lagu toogtay dalka Kenya Talaadadii ka dib markii booliska rabshadaha ka hortaga ay isku dhaceen dibadbaxayaal looga soo horjeedo canshuuraha oo ka dhacay magaalada caasimadda ah ee Nayroobi, sida ay sheegtay warbaahinta gudaha Kenya.

KTN News ayaa daabacday muuqaalo muujinaya askarta oo rasaas ridaya si ay u kala eryaan dad isku dayayay in ay xoog ku galaan xarunta baarlamaanka qaranka xilli sharci-dajiyayaashu ay meel mariyeen sharciga maaliyadda oo soo bandhigaya canshuuro muran dhaliyay. Wakaalada wararka ee Reuters ayaa sidoo kale sheegtay in wariyaheedu uu tiriyay ugu yaraan shan meyd ah oo banaanka ka ah baarlamaanka kadib markii ay booliisku bilaabeen inay toogtaan. Sunta dadka ka ilmeysiisa iyo kuwa biyaha qaada ayaa mar hore ku guul darreystay inay joojiyaan dibadbaxayaasha.

Guddiga xuquuqul insaanka ee Kenya ayaa sheegay in ay goob joog u ahaayeen booliska oo toogtay afar qof oo mid ka mid ah uu dilay. “Waxaan si adag u cambaareyneynaa dilka booliska. Falalka noocaan ah waa wax aan la aqbali karin waxayna ka dhigan yihiin xad-gudub weyn oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha. Cadaaladda iyo isla xisaabtanka ayaa lama huraan ah. Waxaan si xoog leh ugu riixi doonnaa la xisaabtanka booliiska,” NGO-ga ayaa ku qoray X (hore Twitter-ka).

Sida laga soo xigtay dhowr warbixinood, dadkii badnaa ayaa “ka batay” sharci fulinta oo joogay oo u soo galay sharci-dejinta, qayb ka mid ah dab qabadsiisay. Sidoo kale waxaa la gubay gaari booliis ah, sida uu ku warramay wargeyska maalinlaha ah ee The Star.

“Waxaan dooneynaa inaan xirno baarlamaanka, xildhibaan kastaa waa inuu dego oo is casilaa,” Dibad-baxe lagu magacaabo Davis Tafari ayaa u sheegay Reuters. “Waxaan yeelan doonnaa dowlad cusub,” ayuu yiri.

Mudaaharaadyo ay hogaaminayaan dhalinyarada ayaa ka dhacay Kenya usbuucii hore iyaga oo ka jawaabaya sharciga maaliyadda ee dowladda ee 2024, kaas oo looga gol leeyahay in lagu aruuriyo $2.7 bilyan oo dheeri ah oo canshuur ah si loo yareeyo hoos u dhigida miisaaniyada dalka. Dibad-baxayaashu waxay ugu baaqayeen mudanayaasha inay ka laabtaan kordhinta la soo jeediyay – oo ay ku jirto canshuurta 2.5% ee lahaanshaha baabuurta iyo in 16% canshuurta laga qaado rootiga markii dambe laga saaray sharciga ka dib cabasho dadweyne.

Dawladdu waxay marmarsiiyo u dhigtay tallaabooyinka cashuuraha sida lagama maarmaanka u ah si loo yareeyo hoos u dhaca miisaaniyada dalka, laakiin dibad-baxayaashu waxay ku doodayaan inay waxyeello u geysan doonaan dhaqaalaha oo ay sare u qaadi doonaan qiimaha nolosha ee horeba u sarreeyay.

Hindise-sharciyeedka maaliyadda waxa uu jawaab u yahay soo jeedinta Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ee ah in Nayroobi ay ku sameyso isbeddel maaliyadeed “wax la taaban karo oo hor leh” miisaaniyadeeda 2024/25 si loo dhimo amaahda dawladda.

Madaxweyne Ruto, oo ku guuleystay doorashada 2022, ayaa la kulmay mudaaharaadyo soo noqnoqday oo lagu eedeeyay inuu ku guuldareystay inuu fuliyo ballanqaadyadii ololaha iyo wax ka qabashada qiimaha sare ee nolosha ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Dhaqaalaha1 day ago

Ruushka iyo Senegal oo kawada hadlay sidii loo ballaarin lahaa xiriirka tamarta iyo macdanta

Bariga dhexe1 day ago

Dib-u-habaynta hoggaanka: Maxay dunidu ka filan kartaa madaxweynaha cusub ee Iiraan?

Yurub3 days ago

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa Israa’iil ku eedeeyay faragelinta doorashada dalkiisa- warbaahinta

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Mareykanka oo hubka riddada dheer geynaya Jarmalka

Bariga dhexe4 days ago

Xaaska hoggaamiyihii kooxda Daacish Abu Bakar Al-Baghdadi oo dil toogasho lagu xukumay

Geeska Afrika4 days ago

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Sirdoonka & Militariga7 days ago

Militariga Mareykanka oo dhameystiraya ka bixitaankiisa Saldhigga Niger

Wararka1 week ago

Pezeshkian ayaa ku guuleystay tartanka madaxtinimada Iiraan

Bariga dhexe1 week ago

Wargeyska The Daily Telegraph ayaa soo saaray warbixin been abuur ah in Xisbullah ay ku kaydiyaan hub casri ah garoonka Beyruut

Wararka1 week ago

Ra’iisul wasaaraha cusub ee Ingiriiska oo xilka la wareegay

Afrika1 week ago

Dowladda Sierra Leone ayaa mamnuucay guurka caruurta ka yar 18 sano

Afrika1 week ago

Ruushka iyo Maali oo xoojinaya iskaashiga nukliyeerka

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

$20 milyan oo laga waayay qasnadda Dowladda Federaalka Soomaaliya – yey ku maqantahay lacagtaas?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxaa kasoo baxay wadahadalka Ankara ee u dhaxeeya Itoobiya iyo Soomaaliya?

Afrika2 weeks ago

Qaraxyo ismiidaamin ah oo ka dhacay dalka Nayjeeriya ayaa waxaa ku dhintay dad badan

Yurub2 weeks ago

Wasaaradda difaaca ee Ruushka ayaa sheegtay inay soo rideen 36 diyaaradood oo nooca aan duuliyaha lahayn ee Ukrayn

Wararka2 weeks ago

Madaxweynaha Mauritania Maxamed Ould Ghazouani oo mar labaad ku guulaystay xilka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Pentagon-ka ayaa beenisay in ay saldhig ka sameysaneyso gobolka koonfurta Afrika

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Maxamed Cusmaan Jawaari oo geeriyooday – Waa kumaa Barafisoor Jawaari?

Wararka2 weeks ago

Hindise sharciyeedka maaliyadda oo laga laabanayo kadib rabshado ay dad badan ku dhinteen – Madaxweynaha Kenya

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Mareykanka oo raadinaya saaxiibo militari oo cusub oo gudaha Afrika ah

Geeska Afrika3 weeks ago

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Wararka3 weeks ago

Julian Assange ayaa laga sii daayay xabsiga Ingiriiska

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada3 weeks ago

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Wararka3 weeks ago

Dagaal cusub ayaa soo socda – QM

Bariga dhexe3 weeks ago

“Meel Israa’iil ka mid ah kama badbaadi doonto gantaalladeena” – Xassan Nasrallah

Afrika3 weeks ago

Dalka Zimbabwe oo codsanaayo xubinnimada kooxda BRICS

Geeska Afrika3 weeks ago

Mudaaharaad rabshado wata ayaa ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga soo horjeedo sharciga canshuuraha

Diblomaasiyadda3 weeks ago

Booqashada Putin ee Vietnam: Laga soo bilaabo saaxiibtinimada taariikhiga ah ilaa qorshayaasha mustaqbalka

Wararka4 weeks ago

Tansaania oo furtay xaruntii ugu horeysay ee digniinta degdegga ah ee hawlgalka iyo isgaarsiinta

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Faransiiska oo dhimaya joogitaanka ciidamadiisa militariga ee Afrika – AFP

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Suudaan oo dacwo ka ah faragelinta ‘aan joogsiga lahayn’ ee Imaaraadka Carabta

Yurub4 weeks ago

Ra’iisul Wasaaraha Netherlands Mark Rutte, oo noqonaya madaxa NATO

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Kuuriyada Waqooyi oo roog cas u fidisay Putin, oo heshiis muhiim u ah la saxiixatay Ruushka

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Wadamada hubka nukliyeerka ku hubaysan oo kor u qaadaya awooda hubkooda arsenalka – cilmi baaris

Wararka4 weeks ago

Xujeyda Muslimiinta ah ayaa isugu tagay Buurta Carafa si ay u cibaadeystaan ​​maalinta oo dhan

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Xogta saraakiishii lagu dilay deegaanka Awdiinleh iyo degmada Bardaale

Siyaasadda Soomaaliweyn1 month ago

Ciidamada Mareykanka ee AFRICOM ayaa beeniyey eedeynta Al-Shabaab ee dilkii dhaqaatiirta Kuubba

Afrika1 month ago

Madaxweyne ku xigeenka Malawi Saulos Chilima iyo sagaal kale ayaa ku dhintay shil diyaaradeed, sida ay xaqiijisay dowladda

Siyaasadda Arrimaha Dibadda1 month ago

Maxay kawada hadleen Madaxweyne Xassan iyo Ra’isul wasaaraha Norway?

Xul