Connect with us

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Casriga kelitaliska iyo awoodeysiga siyaasadda midigta fog

Dibu dhalashada midigta fog ee caalamka iyo saansaanta casriga kelitaliska ee adduunka. Sooyaalka midigta fog iyo saansaanta awooddeed ee laga filan karo.

Published

on

Waa Paul Golding, oo midigta fog ah oo gacanta ku haaya calanka Ingiriiska, waa hogaamiyaha kooxda wadaniga ah ee 'Britain First', ayaa nin Muslim ah kaga hortagay meel ka baxsan Komishanka Sare ee Hindiya ee London (Demotix / Guy Corbishley)

Ugu horeyn xagjirnimada bulsheed ee ku aadan ku dhaqanka maba’diida iyo caqliyadaha ay aaminsantahay bulsho, waa ay ku kala duwanyihiim ummaduhu, hadba ummadii fikirka iyo aaminaadda ay haysato ama ay aaminsanyihiin ayay ku jaan-gooyaan nolosha guud ee ay ku suganyihiin. Waxaa jira bulsho ku ad-adag oo aaminsan in dhaxalka diimeed, af, dhaqan, fikir, iyo waddaniyadda qoomiyadnimo ay yihiin qiyamka iyo qiimaha ay tahay in ay ku dhaatan si ay jiraalkooda ummadeed uu ilaaliyaan, oo badana ummaddaasi waa ummad xir-xiran sida ummaddeenan soomaaliyeed.

Dhanka kale waxaa jira ummado aaminsan in isbeddelka iyo suulinta dhaxalka iyo dhaqamadoodii hore uu yahay waddo uu taabo-xaadhaysa aayaha horumarka iyo casriga ee ay doonayaan, oo waxay badana aaminsanyihiin in isdhexgalka dhaqamada iyo afkaarta ummaduhu uu ka qayb qaadanayo horumarka aadamaha ee marba marka ka dambeysa waddada uu jeexaya ka aaradnaanta qiyamka iyo ruuxda rabbaaniga ah. Xagjirnimada bulsheed waa qaybo badantahay, xaqiiqdiina waxaa laga soo waarida falcelinta iyo hummaagga ay ummadii uga falceliso xaaladaha nololeed ee la soo gudboonaada. Dhanka kale aragtiyadaha kala duwan ee ay ummaduhu aaminsan yihiin waxaa loo kala qaybiya midig, bidix iyo fikirka dhexdhexaadnimada ah. Haddaba fikradaha kala ah midig iyo bidix waa miisaan caqliyadeed lagu qiyaaso habdhaqanada, go’aanada iyo falcelinta bulsheed ee ku aadan xaaladaha badan ee soo foodsaara nolosha guud ee bulshooyiinka oo dhan ; Ha noqdaan kuwo siyaasadeed, kuwo bulsho, kuwo diimeed , kuwo dhaqan, kuwo dhaqaale iyo kuwo la hal-maala oo xaalado bulsheed ahba.

Inta la xasuusanyahay sooyaalka taariikhda aadamaha waxaa la ogsoonyahay in aadamuhu uu kala bixii jirey midig iyo bidix oo labaduba kala aaminsan laba aragti-bulsheed oo ay bulshooyiinka ummaduhu uu kala baxaan, oo inta la ogsoonyahay waxay asal ahaan labadan aragti soo ifbaxeen dabayaaqadii qarnigii 18aad, intii lagu gudo-jirey kacaankii faransiiska ee isbeddelka bulsheed lagu doonayay. Haddaba maanta waxaynu si gaar ah uga hadli doona sooyaalka iyo isbeddelada xaaladaha siyaasadeed ee ay la kulmeen siyaasadaha midigta fog ee caalamiga ah, sidoo kale waxaynu ka hadli doona dhalashooyinka taariikheed iyo kuwa casriga ah ee awoodaha keli-taliska ah ee ay tarmisay falsafadda siyaasadeed ee qoominimada asal-raaca ah ku saleysan ee falsafadda midigta/ fog (radical-right/ far-right/right wing). Waxaa aynu sidoo kale isbar-bardhig ku sameyn doona kala duwanaashaha aragtiyaha qunyar socodka ah iyo kuwa xagjirka ah ee ay aaminsanyihiin ummadaha kala duwan ee adduunka (gaar ahaan yurubiyaanka).

Haddaba inago hordhacayna, waxaan doonaya inaad fahantaan intaan ku jirno mawduuceennan macnaha loola jeedo siyaasadda midigta fog, kadib waxaynu falanqeyn doona isla markaana aynu dul-tagii doona asalkeedii, taariikhda ay soo martay, ujeeddooyinka siyaasadeed ee ay xambaarsantahay falsafaddaasi iyo ta ugu weyn ee ah saansaanta awoodeed ee laga filan karo qarnigan 21aad in ay yeeshaan awoodaha siyaasadda midigta fog aaminsan iyo suurtogalnimada ay ku dhalan karto kelitalis-wadareed caalami ah, oo adduunka ku sababa tartan asal-raac ah oo ay ummadaha caalamku ku tartaamaan. Haddaba marka aynu ka hadlayno siyaasadda midigta ama midigta fog waa nidaam fikreedyo ku dhisan aragtiyaha asal-raaca ah ee ay ummadd cayiman leedahay, isla markaana leh mabda’, dhaqan iyo qiyam jaan-go’an oo soo jireen ah. Aragtidanina waxay dhiirrigelisa oo ay xoojisaa waddaniyadda ummadaha, jecleysiga qoominimada, cunsuriyadda, awoodda ummadnimo, kala sarreynta dabaqadaha bulsho iyo isbalaarinta dhulleed ee ay ummadii ku taamto.

Sanadkii 2019kii Warar xog ogaal ah oo laga leeyahay mid kamida warbaahinaha yurub ayaa daboolka ka qaaday in kooxaha midigta fog ee Qaaradda yurub ay taageerayashooda iyo bulshooyiinka tageersana ku amreen in ay is-hubeeyaan isla markaana haystaan hubka sharciga ah iyo ka aan sharciga ahayn ee hubka culus riddooyinka ah, waxaanay ku sababeeyen arrinkan in ay tahay sabab macquul ah oo muujinaysa halganka iyo awoodeynta fikirka midigta fog ee xagjirka ah. Tanina waa mid kamida saansaanta awoodeed ee ay muujinayaan asxaabta midigta fog ee caalamku, waana tubta uu xaadheysa halganka ka dhanka ah qolyaha bidixda fog (far-left, Radical left).

Asalka siyaasadda midigta/fog iyo heererkii kala duwana ee ay soo martay

Asal ahaan siyaasadda midigta /fog waxay ka soo dhambaalmantay xilliyadii kacdoonkii faransiiska ee dabayaaqadii qarnigii 18aad, kadib Kacaankii Faransiiska ee 1789kii wuxuu abuuray isbeddel weyn oo xagga fikirka siyaasadeed ah isagoo caqabad ku noqday fikradaha aasaasiga ah ee taageeraya kala sarreynta bulshada iyo taliska xukunka boqornimo ama keligii talisnimo , wuxuuna abuuray qolyo cusub oo uu doodaya sinnaanta guud iyo xorriyadda. Muuqaalka dheer loollanka siyaasadeed ee bidix iyo midig ee casriga ah ayaa sidoo kale soo ifbaxay xilligan. Kadib kacdoonkii faransiiska, faransiisku wuxuu la kulmay kala jab siyaasadeed oo ku yimid barlamaankiisa oo uu kula baxay laba qaybood oo iskugu jira qolo aagga bidix ee barlamaanka fariisan jirtay oo ah dimuqraadiyiin, caalamiyiin (Globalist) iyo calmaaniyiin (Secularist) oo iyagu yeeshay summadda siyaasadda bidixda iyo Qolo kale oo asal-raac ah oo aagga midig ee barlamaanka fariisan jirtay oo ah qoommiyiin (nationalist), waddaniyiin, keli-talis uu xagliyaal iyo asal-raacyahano bulsheed (fundamental conservatism). Waxaa jiray dhaliilo badan oo ay soo jeediyeen aqoonyahanada taariikhda iyo falsafadda kuwaaso sii aad ah uga soo horjeeday xorriyadda iyo dimuqraadiyadda qarnigii 19aad dhalatay, sida Joseph de Maistre iyo Friedrich Nietzsche, waxay aad u dhaleeceeyeen Kacaankii Faransiiska, iyagoo tibaaxay in uu ahaa qorshe ay qolyo qarsoon oo yuhuud ihii ka dambeeyeen, oo xaqiiqatan waa xaqiiqo jirta in kacaanka faransiiska ay ka dambeeyen qolyaha qarsoodiga ah ee yuhuudda ku abtirsada.

Kuwii uu ololeeyey in lagu soo noqdo nidaamyadii boqortooyadnimada badhaxa-tiran (Oligarchical-monarchy) intii lagu jiray qarnigii 19aad waxay isku magacaabeen “ultra-monarchists” oo ah laan kamida aragtiyaha ay ku dhisantahay siyaasadda midigta fog, sido kale waxay qaateen aragtiyaha “mystic” iyo “providentialist” oo tibaaxaya in maamuulka guud ee noloshu uu yahay hawlo rabbaani ah oo ilaahay unkay, kana turjumaysa baahida aadamuhu uu qabo nolosha iyo dabeecadda guud ahaan. Kadib waqtiyadaas, qolyihii midigta fogi waxay bilaabeen in ay galaan halgan ka dhan ah bidixda fog oo uu aaminsanyihiin inay yihiin cadawga doonaya in ay qiimaha iyo qiyamka aadamaha suuliyaan. Ka soo horjeedka liddinimo ee ay midigtu uu muujisay bidixda waxay sababeen qalaalase caalami ah oo ay ka mid yihiin dagaaladii sokeeye ee ka dhex aloosamay qaaradaha ameerika iyo yurub, kuwaaso dhabada uu xaadhay labadii dagaal weyne adduunka iyo burburkii waayihii boqortooyanimada adduunka, taaso sababi doonta burbur ku iman doona cahdigii midigta fog ee caalamka.

Cadawtinimada ama ku liddinimada bidixda casriga ah ee ay midigtu uga soo horjeedday wuxuu ku salaysnaa aaminsanaanta ah in kala saraynta iyo xididnimada ama qoomiyadnimadu ay ka muhiimsan tahay sinnaanta iyo xorriyadda bulsheed ee bidixda, iyadoo labada dambe ay yihiin kuwo bani-aadamka sababaya inuu dhaafo xayndaabka aadamnimada taa liddigeedna uu noqdo xayawaan shahwaddiisa iyo yeermadiisa raacda.

Dooddo ka dhex dhacay faransiiska ka dib Kacaankii Balaashifada shuucigii ku qabsadeen ruushka sanaddi 1917kii, waxay sheegeen in midigta fog ee yurub ay noqon doonto liddiga cadaawe ee ugu weyn ee ay la kulmi doonaan balaashifada shuuciga ah ee isla markaana ah bidixda fog. Tiro ka mid ah mufakiriinta dhinaca midigta fog ayaa si kastaba ha ahaatee sheegay in ay saameyn kala kulmeen qeexitaanada liddiga ah ee ka dhanka ah maarkisiyadda iyo xorriyadda sinaanta ee qeexitaanada hantiwadaagga iyadoo lagu saleynayo iskaashiga millatari kasoo horjeeda aragtiyaha kaaral markis ee dabaqadaha , ama waxaa uu Oswald Spengler ugu yeeray “hantiwadaagga dhiigga”, taas oo mararka qaarkood ay aqoonyahannadu ku tilmaamaan qaab ah “dib u eegistii qaldanayd ee hantiwadaagga (The false reform of socialism) “. Balse sida la ogsoonyahay asalka hantiwadaagga asal-raaca ihii waa mid ka yimid qolyaha midigta fog, oo qaar kamida aqoonyahanada iyo siyaasiyiinti midigta fog waxay uu arkaan in ay tahay falsafadd ka soo jeedda afkaarta midigta fog, oo waxaa kamida shaqsiyaadkaas, Charles Maurras, Benito Mussolini, Arthur Moeller Van den Bruck iyo Ernst Niekisch

Laakiin Mufakiriintaas ayaa aakhirkii ku kala jabay khadadkii waddaniyadeed ee ka soo horjeeday dhaqdhaqaaqyadii shuuciga aha ee asalka ahaa. Karl Marx iyo Friedrich Engels oo ka hor imanaya aragtiyaha wadaniyiinta midigta fog ayaa yirri fikrad ah “ragga ama dabaqadaha shaqeeya ma laha waddan iyo xuquuq ay ku helaan dagganaansho.”, taas oo markii dambe ka careysisay kooxaha midigta fog ee ka dhisna jarmalka. Sababta ugu weyn ee jahwareerkaas xagga fikirka ah dhalisay waxaa lagu ogaan karaa cawaaqib xumadii ka dhalatay Dagaalkii Franco-Prussian ee 1870kii , kaas oo sida uu sheegayo taariikhyahankii reer Switzerland ee Philippe Burrin ku sheegay in dagaalkaasi uu gabi ahaanba dib u habeyn ku sameeyay muuqaalkii siyaasadeed ee Yurub ee xilligaas, isla markaana uu sababay faafidda fikirka shaqsiyad-diidka (Anti-individualistic) ah ee ku aadan midnimada qaranimo. Waqti kadib waxaa aad uu sare kacay kala qaybsanaanta labada mad-hab ee midig iyo bidix oo marka kadib geli doona halgan dheer oo midba midka kale ka dhan ah.

Waqtigaas kadib waxaa dhashay fikradihii ugu xagjirsana midigta fog ,kuwaaso la kala oran jirey faashiyadda (Fascio) iyo naasiyaddii jarmalka (Nationalie zocialismus). Waxaana jira sidoo kale hogaamiyaal islaami ah oo aragtidan asal-raacnimada dhiirigelinaysa ee midigta fog aaminsana isla markaana ku dhaatay halgan dib uu soo celin ah. Waxaana kamid ahaa labadii hogaamiye ee islaamiga ahaa ee ruuxulaah khomeyniigii iiraanta islaamiga ah iyo osaama binu laden oo iyaguu ahaa islaamiyiin asal-raac ah oo midigta fog ah, waayo waxay ahaayeen dhaxal ilaaliyaal guntida uu xirtay in ay ilaaliyaan qiyamka iyo aragtida ay aaminsanayeen bulshooyinkoodu ee awoow ka awoow.Waa Paul Golding, oo midigta fog ah oo gacanta ku haaya calanka Ingiriiska, waa hogaamiyaha kooxda wadaniga ah ee ‘Britain First’, ayaa nin Muslim ah kaga hortagay meel ka baxsan Komishanka Sare ee Hindiya ee London (Demotix / Guy Corbishley)

Taariikhda Midigta fog iyo kacdoonkii midig ee caalamiga ahaa. :- Kooxaha Midigta Fog ee Qaaradda Ameerika

BARAASIIL:- Intii lagu gudo jirey dagaalkii labaad ee adduunka, naasiyiintii jarmalku waxay sameyn jireen oo ay faafin jireen borobagaandooyin iyo been abuuro ku wajahan dhaladka iyo isirka aariga jarmalka ah ee ku noola brazil iyagoo marka uga gonlaha inay fikirka iyo aragtida naasiyadda ku dhex faafiyaan dadyowgaas asal ahaan ah ka soo jeeda jarmalka. Taliskii Naasiyiintu wuxuu xilligaas xiriir dhow la dhisay dalka Brazil isagoo u maraya qiyaastii 100 kun oo Jarmal asal ah oo ku dhashay jarmalka iyo 1 milyan oo isir ahaan Jarmal ah oo ku noolaa Brazil waqtigaas. Sanaddii 1928kii, xaruntii reer Brazil ee Xisbiga Naziga ayaa laga aasaasay magaalada Timbó, Santa Catarina. Xaruntani waxay yeelatay oo ay gaadhay 2,822 xubnood oo siyaasiyiin iyo tageeraba iskugu jira, waxayna ahayd qaybta ama xarunta ugu weyn ee Xisbiga Naziga ee ka baxsan gudaha Jarmalka. Intii lagu guda jiray 1920-meeyadii iyo 1930-yadii, summado maxalli ah oo faashiisnimo diimeed ah ayaa ka soo ifbaxay gudaha brazil, kuwaas oo loo yaqaanay ” integralism ” ama intaqraaliyiintii brazil kuwaas oo iskugu jiray kacdoonyahano iyo urur ciidan ah oo aaminsanaa aragtida dagaaleeed ee ku dhufo oo ka dhaqaaq, waxaanay lahayeen darays ama shaati midab cagaaran leh oo darajooyiinkii naasigii jarmalku ku taxnaayeen. Ururkaas faashiga ihii wuxuu abuuray kacdoono iyo nooca mudaharaadyada ee jidadka sida aadka ah loo buuxiyo, sido kale waxay isla markaana abuureen hadaaqyo iyo hadalo ka dhan ah Maarkisiyaddii shuuciga ahayd iyo libraaliyaddii reer galbeed.

Kadib jabkii Jarmalka ee Dagaalkii Labaad ee Adduunka, in badan oo ahaa dambiilayaal dagaal oo Naasi ah waxay u qaxeen Baraasiil waxayna ku dhex dhuunteen bulshooyinkii Jarmalka ahaa ama curuuqdii asalka jarmaliga lahayd ee Baraasiil. Waxaana kamid ahaa shaqsiyaadkii ama Kiiskii ugu caansanaa wuxuu ahaa Josef Mengele, oo ahaa dhakhtar ku caanbaxay “Malaa’igtii Dhimashada”, magacan oo loogu bixiyay falalkii aragagaxa lahaa ee uu ka geysan jiray xeradii urursiga ahayd ee Auschwitz ee yuhuuddi yurub lagu xareyn jiray. Josef Mengele wuxuu sameyn jiray tijaabooyin caafimaad oo naxdin leh, kuwaas oo uu ku sameyn jiray dadyowgii xerada ku jiray, isagoo marka ugu gonlaha inuu soo saaro cilmi-baarisyo caafimaad oo ay xilligaas naasiyiintu wadeen. Mengele oo sida aanu sheegnay baxsad ahaa, isagoo aan gaarin xeebaha bari ee brazil, wuxuu ku haftay deegan xeebedka Bertioga, oo ku taal xeebta gobolka São Paulo, isagoon weligiis la aqoonsan ama aan meydkiisi la aqoonsan ayuu dhintay. Waxaana waqtiyo badan la baadi goobayay isaga iyo dambiilayaal kale oo baxsad noqday markii naasigii jarmalku jabay.

Fikirka Midigta fogii waa sal-balaartay, waxaana uu sii waday inuu ku faafo Baraasiil dhan, waxaana xusid mudan in xisbiyo midigta-fog ay jireen xilligan casriga ah oo ay ka mid yihiin xisbiga Patriota, Xisbiga Dib u Cusboonaysiinta Shaqaalaha Brazil, Xisbiga midigta Qaranka, xisbiga Isbahaysiga Cusbooneysiinta Qaranka iyo Xisbiga Liberal-ka. iyo sidoo kale waxaa aad uga soo ifbaxay brazil, kooxaha midigta fog ee burcadda iyo gangistarayaasha dilaayada ah, sida Taliskii waddaniyiinta ee ” El caudillo ” oo qaabilsana burcadnimada iyo boobka hantida shisheeyaha iyo waddamada kale. waana kooxo uu maraykanku ila haatan uu ku daray kooxaha halista ah ee qaarrada ameerika ka dhex shaqeeya. Wuxuuna bar-bardhigay kooxihii burcadda ahaa ee ay hogaamin jireen labadii mandooriyaaliste ee Pablo Escobar iyo Joaquin “El Chappo “. Muuqaal ahaan, maanta brazil waxaa talada haya xisbiga midigta fog ee waddaniyiinta midowday ee ” Alliance for Brazil “, kaaso oo uu hogaamiyo madaxweynaha haatan ee brazil ee Jair Bolsonaro.

MEXICO:- Xisbiga ugu weyn ee midigta-fog ah ee Mexico waa Ururka Isbahaysiga Qaranka (National Synarchist Union). Waxaa uu taariikh ahaan ahaa dhaqdhaqaaq Katooliga midig ah oo xagjirka ah. Xisbigan haddi siyaabihiisa ama astaamihiisa qaarkood marka la eego waxay la mid yihiin faashiistinimadii yurub iyo Falangism’ka oo ah aragti faashiste ah oo asal ahaan ka timid taliskii francisco franco ee spain. Xisbigani waxaa uu si adag uga soo horjeeday garabyada bidix iyo siyaasadaha calmaaniyiinta ee ay wadaan Xisbiyadii Kacaanka ahaa ee “Institutionale” iyo kuwii ka horreeyay ee xukumayay Mexico laga soo bilaabo 1929kii ilaa 2000kii iyo 2012kii ilaa laga soo gaarayey 2018kii.

MARAYKANKA: – ” Midigta Xagjirka ah “, Midigta Fog “, ” ” Midigta Durugsan ” waa astaamaha iyo magacyada loo yaqaan ama loo adeegsado in lagu sharaxo “noocyada kooxeed ee xagjirka ah ee fikirka midigta-fog aaminsan ee maraykanka. Waana kooxo kacdoonyahano ah isla markaana ah qoomiyad-doon gooni goosad ah “, kuwaas kala ah ururka katooliga fog, Ururka xagjirka ah ee Antifa, ururka Ku Klux Klan iyo kooxda ” Red Scares “. Kooxahani waxay wadaagaan fikradaha shirqoolka ah ee awoodda, waxay si weyn uga soo horjeedaan yuhuudda, waxay isla markaana diidaan dimuqraaddiyadda ku saleysan wadajirka iyagoo doorbidaya nidaamka taliska kooxeed ku dhisan ee oligarchy-ka dabiiciga ah ee mideeya dadka loo arko inay isku midab-yihiin ama cirqiga goonida ah ka soo jeeda, tusaale ahaan cirqiga foolkishka ama aariga jarmalka. Laga soo bilaabo 1870-yadii ilaa dabayaaqadii dambe ee qarnigii 19aad, kooxo badan oo u ololeeya cadaaladda Midigta xagjirka ah ayaa ka hawlgalay Koonfurta maraykanka, iyada oo ujeedadoodu ahayd abaabul ka dhan ah ama cabsi gelinta taageerayaasha Xisbiyada liberaaliga ah ama xisbiyada uu janjeera fikirka bidixda.

Hogaamiyihii caanka ahaa ee xisbiga midigta ah ee ” KKK ” ee Dwight C. Stephenson wuxuu aaminsana oo uu ku andacooday in ay yuhuuddu maamusho hantida iyo lacagaha bangiyada taal ee ay shacabweynaha maraykanku leeyahay, waxaana uu sidoo kale ku andacooday in ay jeeb-weynta yuhuuddu ka dambeysay aloosankii iyo ololkii ka kacay dagaal-weynihii 1aad ee adduunka, waxaana uu sheegay in ay lahayeen qorshe ay ku doonayeen inay ku burburiyaan ilaha dhaqaale ee masiixiyiinta yurub iyo jiritaanka dawladda cusmaaniga ah ee islaamku dhistay lix qarni ka hor.

Sidoo kale Stephenson wuxuu aaminsana aragtida shirqoolleed sheegaysay in yuhuuddu ay ka dambeysay aloosankii kacaankii balaashifadii shuuciga ahayd, aragtidan oo magaceeda la yiraa ” Jewish Bolshevism “, oo wuxuu Dwight Stephenson ku andacoonaya in markii uu bilaabmayay kacdoonkaasii la maqlayay borobagaandooyiin lagu dhex faafinayay saxaafadaha reer-galbeed, kuwaaso soo tebinayay in yuhuuddi zionismka ahayd ay abaabuleen kacdoon wata fikirka shuuciyadda iyo markiisiyadda alle-koodka ah. Waqtiyo badan Stephenson wuxuu ku dadaalay in uu fashiliyo shirqoolada iyo xogaha yuhuudda, isagoo rajadiisaas tixraacaya wuxuu guntida uu xirtay daabicidda waraaqihii iyo dukumentiyadii ka hadlayey ” Borotookolladii Zionismka ” ee ay ku qorneyd qorshihii yuhuudeed ee Qabsashada awoodda caalamka. Waxaana uu dwight uu halgamey si uu shaki iyo qal-qal geliyo bulshooyinkii masiixiga ahaa ee reer galbeed. Intii lagu gudo jiray ” Murugadii Dhaqaale ee weyneyd ee adduunka ama ” World Great Depression ” waxaa jiray tiro aad u tiro yar oo ka mid ah kooxaha yar yar ee Asal-raaca ah, kuwaas oo fikradahooda iyo saldhigyadooda taageerada ay la mid ahaayeen kuwii asal-raacyada hore ahaa.

Si kastaba ha noqotee, dhaqdhaqaaqyo lagu magacaabo ‘proto-fascist’ ayaa soo ifbaxay, waxaana kamid ahaa ururka” Huey Long’s Share Our Wealth ” iyo Charles Coughlin’s National Union for Social Justice “, kuwaas oo ka duwan kooxaha kale ee garabka midig iyagoo kuwani marka weeraraya ganacsiyada waaweyn, isla markaana ku baaqaya dib u habeyn dhaqaale iyo diidmada soo galootiga iyo xaq-siinta dhaladka cad-cad ah. Ururka Coughlin ayaa markii dambe la soo baxay fikrad cunsurinimo oo argagax ku abuurtay dadyowga cirqaha kale ah ee maraykanka xilligaas ku noola, waxaanay la amakaageen xasuuqa ay geysanayaan kooxaha cad-cadka ah ee midigta fog. Intii lagu gudajiray Dagaalkii Qaboobaa, ” Red Scares ” oo ah kooxdii ugu tunka weyneyd ee axsaabta midigta fog ayaa waxay arkoodeen ama arkeen jaajuusiin iyo shuuciyiin saameyn ku yeelanaya nidaamkii dowladda maraykanka ee xilligaas iyo sidoo kale warbaahinta iyo madadaalada maraykanka, in kasta oo labada xisbi ee maraykanku (jamhuuriga iyo dimuqraadiga) ka soo horjeedeen shuuciyadda ku soo socotay Mareykanka, haddana waxay ahayd dagaal kaliya oo uu dhaxeeyay xisbiyada midigta iyo xisbiyada shuuciga ah ee caalamka kuwaas oo ah bidixda-fog, inta badan waxay uu la dagaallameen dagaal weyn oo xagga fikirka ah oo ka dhan ah shuuciyaddaas adduunka ku faafeysay.

Kooxaha Midigta-Fog ee Qaaradda Eeshiya

JABBAAN:- Sannadkii 1996-kii, Wakaaladda Bilayska Qaranka Jabbaan ayaa ku qiyaastay inay jiraan in ka badan 1,000 kooxood oo xagjirka ah oo garabka midig ee Japan ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin qiyaastii 100,000 oo xubnood wadar ahaan. Kooxahan waxaa Jabbaan looga yaqaana ” Uyoku dantai “. In kasta oo ay jiraan kala duwanaansho siyaasadeed oo udhaxeeya kooxahan, haddana guud ahaan waxay wataan falsafadda ah bidix-nacaybka, cadaawad uu muujinta siyaasadaha bidix ee Shiinaha, Waqooyiga Kuuriya iyo Kuuriyada Koonfureed. Sidoo kale waxay ay buunbuuniyaan oo ay qiil uu sameeyaan riddooyinkii nukliyeerka ee magaalooyinkii jabbaan ee hiroshima iyo nagazaki lagu qarxiyey iyo doorkii halyeeynimada ahaa ee ay jabbaan ku lahayd Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Kooxaha Uyoku dantai ayaa caan ku ahaa gawaaridoodii borobagaandada faafin jirtey, taas oo lagu rakibi jiray sameecado aad uu waaweyn iyagoo magaalooyinka jabbaan kula wareegii jirey hadalada dacaayadaha ah, isla markaana si weyn loogu calaamadeeyay magaca kooxda iyo halku dhigyo qurxoon oo dacaayad ah. Gawaaridan waxaa laga daari jirey heesaha waddaniga ah iyo kuwa gubaabada xilliyadii dagaalka.

Dhaqdhaqaaqayaasha ku xiran kooxaha noocaas ah waxay isticmaali jireen bambooyinkii ruushka ee Molotov iyo bambooyinka waqtiga ku shaqeeya, waxaanay ku qaraaci jireen gawaarida iyo xarumaha ay calaamadsadaan sii ay uu cabsi geliyaan siyaasiyiinta qunyar socodka ah iyo dadyoowga caanka ah, oo ay kujiraan wasiir kuxigeenkii hore ee arrimaha dibadda ee jabbaan Hitoshi Tanaka iyo guddoomiyihii xisbiga liberaalka bidixda ahaa ee Fuji Xerox Yotaro Kobayashi. Sida la sheegay Nin hore uga tirsanaan jiray kooxaha garabka midigta-fog ee jabbaan ayaa dab qabad siiyay guriga siyaasigii ugu weyna ee hogaamin jirey xisbiga ” Liberal Democratic Party ” ee Koichi Kato. Koichi Kato iyo Yotaro Kobayashi ayaa dhiilo ka muujiyay xaaladda siyaasadeed ee uu dhaxeysa kooxaha garabka-midigta fog iyo kooxaha xag-jirka ah ee bidixda-fog. Waxaanay walaac ka muujiyeen argagaxisnimada ay wadaan wadaaddada asal-raaca ah ee jabbaan kuwaaso lagu tiriyo inay yihiin hogaamiyaasha diimeed ee kooxaha midigta fog. Xisbiga midigta fog ee Nippon Kaigi waxaa loo arkaa inuu yahay “ururka ugu weyn ee garabka midigta fog ee Japan.”

___

La soco nuqulka 2aad

Facebook Comments Box

Jaalle Looshane waa qalinle iyo turjumme wax ka qora sooyaalka, falsafadda, iyo cilmiga bulshada. Si gaar ahaaneedna uu dhuunbaarra sooyaalka falsafiga ah. Ujeedkiisunna u yahay dib-u karaarinta iyo hilaadinta garaad wacyi leh iyo barraad tolmoon oo la jirsada bulshada Soomaaliga ah si gaar ahaaneed. Waxbarasho ahaana qibrad, fahan iyo barasho akademiyeedna u leh cilmiga daraasaadka dhulleed 'Geology'.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Published

on


Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Nuqulkii ama Qaybtii kowaad:

Beryahanan adduunka, falanqeeyayaasha qaar waxaa ay si dareen leh oo aan xinjireysnayn uga hadlaan ama ay wax uga qoraan Nibirowga “weynaanta” (Digital Leviathan) ku yimid ama ku timid dhigitaalka ama aan yiraahdo Aaladowga guud (Total Digitalization), sidoo kalena macmalaynta ama gacan-kusamayska maskaxeed, ama aan guud ahaan yiraahdo addooneynta aadamaha iyo uu beddelidda maqaar-saar la safan nolosha aaladowday (Computerized).

Haddaba asalka ereybixinta “Leviathan”, waxay ka soo farcantay sheeko xariiro lagu xusay buugga Yuhuudda ee “Biblical Judaism”, sheekadaas oo ka warramaysay noole-badeed saddex indhoole ah oo doomaha isbaarro iyo hagardaamooyin ku waday, weynaantiisunna ayna jirrin noole la babac-dhigi karaayay, weynaantiisa darteed. Waqtiyo kadib, waxaa eraygas isticmaalay, Thomas Hobbes, si uu ugu calaamadeeyo ama uu saadaaliyo xeerarka maamul ee ka koreeya dhammaan itaalka aadamaha ee jirsan doona, qarniyada xiga waayihiisi.

Waayahaso aanu haatan dhaadi karno, lana jirsanay, doonayana inaan ku fahfaahiyo inbadan, maxaa yeelay arrinkan waa mid uu baahan fiiro iyo danayn gaar ah, sii aannu uga hortagno dhaxalka rasmiga ah ee uu keensan karo waayaha Dhigitka ah ama Aaladeysan.

Laakiin iyadoo ay jiraan codadkan iyo yeermadaydan carradu ku dheehantahay, haddana nibirowga ama weynaanta ku imanaysa dhijitaalku wuu sii fidaaya oo awoodduu waxay ku baahaysaa arliga. Waxaa ay saamayntanii muuqatay, doorashadii Maraykanka ee ugu dambeysay, kadib markii Donald Trump laga xannibay Twitterka, taaso maxsuulkeedu uu ku dambeyay ku guuldarraysigiisii doorashada oo uu waayey Joe Biden dartiii. Waxaa farrin cad noqotay, haddii aadan ku dhex jirrin Aaladda baahineed iyo Tiknoolojiyadda, ugu yarraan jirritaan kuma lihid saaxadda weyn ee Siyaasadda iyo Nolosha wadarowga ah ee bulshada. Warbaahinta aaladeedna waxay gacanta ugu jirta Google, Meta, iyo Twitter ama aan yiraahdo Nibiriga koraaya ee aan la dhaadanayn. Ruushkanna, inkastoo dawladda hadda jirta ee Putin garwadeenaayo ay guud ahaan weerarto qolyaha xorriyiinta ah (Liberals), haddana taliska ama hoggaanka xor-doonku way sii xoojiyaan saameyntooda bulsheed ama aalad-baahineed ee ka dhanka ah fikirka qaysariyadda casriga ah (New-Tsarism) ee laga dhaxlay Qaysariyaddii duntay ee qarnigii horre.

Haddaba aan weyddimahaan is weyddiino:- Maxay tahay awoodda ama xoogannanta “Nibiriyowga Dhiijitalku ” (Digital Leviathan), ee tarmaaya, sidoo kale qaabke ayaa loo cayimi karaa (Halkaan kagama bannaana inaad si buuxda uu durtid, tanni looma baaahna, see uu janjeerii xagal kale oo loo qaadi karo mas’aladan, qaabkee, se qaabkee!!!. Haddaba si’aad uga warcelino weydiimahan, waa laga marmaan inaan ka soo bilawno, kaliyaata maaha dhalashadii “Cybernetics’ka”, see waqtigii horumarineed ee ka horreeyey waqtigaas.

Soo muuqashada ” Cyber’iyaddu ” ama aan iraahdo casriga Aaladoobay, inta aanay alkuman, waxaa ka hordhacay xaalad qalaalaase oo caqlaanii ahayd oo sii caalami ah ama guud loo aaminsanaa, taaso ku timid qaab dhaxaleed oo ay keensatay Caqlaaniyaddii Kalaasikada ahayd ” Classic Rationalism ee ka timid deekaarta, baaskal, bakkoon ee ay ku banbaxday ilbaxmimadii Yurub ee Iftiiminta.

Qalaalasahan waxaa keensatay soo-jeedino iyo baahin qaldan oo ku saabsannayd caqlaaniyadda, sii cayimanna looga jeedo dhamaystiranka ama aaraad-la’aanta sayniska ama guud ahaan cilmiga sayntifiga ah. Qalalaasahaas waxaa sabab u ahaa qodobo qar-iskatuur ah, oo ka mid ah caqlaaniyadda oo ah aarad-tirka sayniska, gaar ahaan, fikradda ah in cilmigu aanu waxba beddelin mar alla markii aqoonta la helo, balse uu wax cusub ku soo kordhiyo. Taaso looga jeedo in dhaxal walba oo sayniseed oo mar la alkumay in aannu lahayn iinno iyo tabnaan, taaso horseedii karta maxsuul walba iyo faham walba oo uu keensado saynisku in aannu qalad ka iman doonin oo uu heerka buuxda ee aqooneedna uu yahay, dhalanteedka iyo male’awaalkanna uu ka dheeryahay.

Qaladaadkannii waxa ay soo shaac baxeen ka dib markii ay soo baxday aragtidii Albert Einstein ” Nisbiyadu “, kadib markii ay caddaatay (caddaysay) in qaar kamida aragtiyihii Newton ee kala ahaa (Absolute time) iyo (Newton mechanics) ay dhab ahaantii ahayeen Nisbi (Relative), iyadoo la tixraacayo qaacidooyinkii Galileo iyo sidoo kale foormulooyinkii Lorentz’s.

Marka Dabadeed caqli-galnimadii ama caqlaaniyaddii bulshadii reer galbeedka waxa beddeshay saameyn ku yeelatay Nisbiyadii casriga ahayd ee uu alkumay Albert Einstein, taaso ah fahan ama aan yiraahdo caqiido ku dhawaaqaysa in aanay jirin xaqiiqo buuxda oo meel ka jirta ama loo gaaryeeli karo, qof kastaana uu leeyahay run ama xaqiiqo uu gaar ah, sidaas darteedna wax walba waa Nisbi (Relative), ha ahaato akhlaaqda, qiyamka, diimaha, aaminaadda iyo wixii lamida ah.

Markii ugu horeysay waxaa ay qaabeysay oo ay furdaamisay aragtida guud ee aqoonta (Theory of knowledge, Nisbiyada Ahaanshaha (ontological relativism), Nisbiyada Luuqadeed (Linguistic Relativism), Saamayn-dambeed (post-positivism). Intaa sooyaalka lagu hayanna wadajir uga qayb qaatay furdaaminta mawduucydan, ragga kala ah (Quine, Kuhn, Feyerabend, Sapir iyo Whorf, Popper, Lakatos, Bachelard, iyo qaarkale).

Dhammaan afkaartan iyo mawjadahanii waxay beeniyeen karaarka iyo awoodda sayniska uu leeyahay furdaaminta iyo alkumida aqoon dhab ah oo la isku halleyn karo. Waxaa xigtay guud ahaan falsafadda oo iyadu ka hadasha wixii suurre ah oo la malayn karo, kuna dhisan caqli-galnimada. Iyada laf ahaanteeda qaybo kamida, oo Jirraalka ah (Existentialism), Kasmo-nafeedka casriga ah (Modern-Psychoanalytic), iyo ” Freudianism ” oo ah goos yar oo kamida aragtiyihii Sigmund Freud, waxay dhammantood si haleel ah lid ku yihiin ama been ku tilmaameen, in qofku uu dhaqmi karo qaab caqlaanimo ah, maxaa yeelay hooseynta nafeed ee aadamaha, uu hagarbaxa dareemadiisa iyo ta ugu daran ee ah tamarta beerran ee is-dhallaan-rogaysa. Waxay dhammaan tilmaamahaasii ka dhigaysa shaqsiga iyo guud ahaan bulshada, kuwo la sababeeyo dareemadooda. Ugu dambeyn tannii waxay laf-ahaanteedu dhiirigelisay bulshooyinka ka guud ahaan, iyadoo ugu timid qaabab ah, afkaar-dhawaan dhalad oo la isku raaco, qaab aaminaad oo mabda’aysan iyo qaab anshaxeed.

Kacaankii jinsiyeed ee galbeedka

Guulihii kacaanka jinsiyeed (Sexual revolution 1960’s) ee ka dhacay galbeedku, waxay sababeen dhaqan-tuur ama aan iraahdo dhaqan-doorin dhan walba ah, ha ahaato dhanka anshaxeed, mabda’eed iyo dhanka dhaqan-dhaqaale.

Dhibtuu intaas kuma aysan ekaanin, ee waxaa ay uga gudubtay in meesha laga saaro dhammaan wax walba oo laga dhaxlay jiilashii Kacaankii Iftiiminta, sidoo kalena dhammaan fahannadii iyo afkaartii kala duwanayd ee ku tilmaamnayd dhamaystirnantuna, ee ay jiilashaasii horumariyeen iyaganna daaqadaha aya laga tuurshay. Macnihii Gacaltooyada iyo Jacaylkunna wuxuu noqday, kaliya wax dareen ahaan iyo jir-ahaan looga faashto.

Hiigsiga iyo ajandihii 1960 iyo 70-meeyadii ee Modernism-ka iyo Postmodernism-ka ee beddelay dhaxalkii fikir-bulsheed iyo dhaqameed ee galbeedkii hore, waa kaliya raadinta guul iyo habow maaddii ah iyo raaxo jinsiyadeed oo haqabtirta doonista jiilashan galbeedka ah ee nool qarnigan 21aad. Xaalladanii habowga ah, waxa ay horre uga dhacday boqortooyadii roomaanka markaas qarka uu saarnayd burbur. Waxa kaliya ee ay ku kala duwan yihiin labadan ilbaxnimo ayaa ah in hadda fikradaha iyo qiyamka la sheegay ama jira in si cilmiyeysan loo caddeeyey (Loo marsiyay/ sharciyeyn) oo la daraaseeyey, see jiilashii roomaanku, aannay tammartaasi ka jirrin.

Haddaba, haddii sayniska uusan awoodin inuu si kalsooni leh wax uu caddeeyo ama uu falkeeyo, kaliyaa waxaa la oran karaa dhammaan fikradahan sare waa heshiis uun ama uumi ama arrin moodada ah.

Shucuubta qaarii waa hal ama aan yiraahdo waa hal qoomiyad oo sidkan, isku af ah, halka kuwa kalena ay noqon karaan qaar kala duwan oo kala mab’aaddii duwan, waanna ay adagtay in la kaso ama la garto kooda fikirkoodu saxanyahay, ama kooda fikirkoodu uu horusocod yahay, welina inagoo og in aanay fadhiid ahayn, oo ay tarmayaan, qolya kale oo iyaga kamid ahna ay dhaxlayaan iyaga!.

Waxaa kaliya ee ka bini’aadam ahaan nala siiyay ayna tahay inaanu ogaanna, waa dareenka iyo fahmidda. Hadafka guud ee aadamahunna waa horumarinta wax walba oo ka qayb qaadanaya tamashleynta dareenkiisa iyo naftiisa iyo haqabtirka baahiyihiisa. Tannina waa mid loo sakhiray, in loo cayimanna waa gef iyo bini’adam darro. Tanina waa xuquuq muqqadas ah oo uu qofku iyo aadamuhu leeyahay, waana mid bani-aadminimada ku jirta inuu ku dhaqaaqo.

Isla mar ahaantaana, inkasta oo ay jirto khalkhal iyo dhibaato caqlaaniyadeed, haddana sayniska dabiiciga ihii waxaa uu horumarayaa sii aan loo aabbo-yeelin, sayniska iyo teknoloojiyadduna waxay aasaas uu noqdeen dhammaan qaab-dhismeedka maaddiga ah ee waayahan jira, waxaa ay dhanka kale ka qayb qaateen abuuranka dhibaatooyin hor leh: waxaana kamid ah wasakhowga hawada, masiibooyinka dad-same’ga ah, iyo ta ugu muhiimsan ee ah in ay nuglaatay dayacananta ku imannaysa xiriirada bulshada iyo gacalka. Sidoo kale waxaa adkaansho uu ku yimid loollankii ay maamuladuu kala hortagi jireen dhibaalaha bulsheed ee soo ifbaxa.

Burburka anshaxeed ee bulshada

Maxaa ka sii daray oo aannu ka xusii karna, habraaca aan kor ku soo xusnay ee ka hadlaaya burburinta anshaxa ee bulshada lagu haayo. Cilmiga aadanaha iyo culuumta bulshada kuwaas oo, aragti ahaan xal uu noqon karaayay dhibaatooyinkan cusub ee ay ina dhaxalsiisay casrigan tiknoolojiyaddu, waxay gebi ahaanba noqdeen kuwo aan awoodin inay la loollamaan casrigaan eedaadkiisa ee uu garwadeenayo tiknoolojigu. Natiijo ahaanna, fawdo anshaxeed ayaa ka kacday dalal gaar ah, guud ahaana waa ku sii siqaysaa adduunka. Waxaana isla ammintaas, markaas goobaha loollanka soo dhex mushaaxay, Aalladdan aan qoraalkayga ku xusay, ma kasii karta!.., Waxaan fili karnaa inay tahay awoodda lagu xallin karo ugu yaraan qaar ka mid ah dhibaatooyinkaas. Tani waxay u ogolaatay guud ahaan, hoggaamiyayasha dijitaalka (tusaale ahaan Jack Dorsey, Sundar Pichai, Mark Zucker….), in ay miisaan ku yeeshaan bulshooyinka iyo afkaartooda, isla markaanna ay bilaabaan inay sheegtaan xukunka iyo gacan-ku haynta xogta iyo talada adduunka oo dhan, iyaga oo heerka qofka uu leexinaaya (hooseyn) wax lagu magacabo shaqsiyadda “digit” ka ah , si loo xakameeyo, kaliya maaha ficillada qof kasta, laakiin xitaa fikradihiisa iyo dareenkiisa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Boqortooyadu waa nidaam xukun oo ah boqor ama boqorad, magaca guud ee loo yaqaano ayaa ah boqortooyo. Boqortooyooyinku waa mid ka mid ah noocyada nidaamka bulshooyinka ugu horreeyay Dunida.

Published

on


Boqortooyadu waa qaab dawladeed oo qofka, boqorka ama boqorada, uu yahay madaxa qaranka inta uu nool yahay ama inta uu ka tagayo xukunka, wuxuuna xukunka ku yimaada qaaab dhaxaltooyo ah, Boqorka inta oo noolyahay ayuu qooska reer boqor kasoo dhaxsaara qofkii xukunka kala wareegin lahaa markii oo dhinto, qofkaasi ayaa noqdo dhaxalsogaha boqortooyada, waa nidaam dowladeed oo qadiimi ah.

Waa maxay Boqortooyada?

Si aan u fahanno Boqortooyada, waxaan u baahanahay faham aasaasi ah oo ku saabsan boqortooyada iyo sida ay u shaqeyso. Boqortooyada uu maamulo boqor ama boqorad waxa uu leeyahay awood buuxda oo saamayn ku leh dadka waxana uu mas’uul ka yahay dhammaan dadka iyo dalka wanaaggooda. Xukunkiisu iyo maamulkiisu waa dhammaystiran yahay.

Boqortooyo kastaa waa inay yeelato boqor, sidoo kale boqor kastaa wuxuu si toos ah u yahay “Sayid”. Sayidka waxaa lagu qeexaa inuu yahay qof leh awood, ama saameyn; sayid ama taliye. Waa sifada sayidnimada. Sida runta ah, boqornimada way ka duwan tahay hoggaamiyeyaasha kale ee aadanaha. Sayidnimadu waxay ka dhigtaa boqorka mid gaar ah.

Boqortooyada waa nidaamnkii dowladnimo ee dunida kasoo jiray mudo qarniyaal ah Ilaa qarnigii 20aad, qaabka ugu caansan ee dawladnimadu waxay ahayd Boqortooyada. Mid kamid ah boqortooyadii ugu waqtiga dheereed waa Cusmaniyiinta waxay soo bilaabatay sannadkii 1299 waxayna soo dhamaatay 1922 waxaana lagu soo afjaray kacdoonkii oo hogaaminaaye Mustafa Kamal Ataturki oo noqday Madaxeynihii ugu horeeyey Jamhuuriyada Turkey 1923.

Boqortooyada Cusmaniyiinta waxay ahayd mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu waaweynaa uguna cimri dheeraa taariikhda adduunka. Inta ugu badan, boqortooyadu waxay ku fidday saddex qaaradood — oo ka soo bilaabantay Balkans-ka koonfur-bari ee Yurub oo dhan Anatolia, bartamaha Aasiya, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika. Aasiya Dhexe, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika.

Kadib kacaankii warshadaha iyo ilbaxnimadii qeybo kamid dunida ayaa keentay in la qaato nidaamka Dowladnimo casriga (Welfare State) oo ah dowlad shacab u qabato adeegyo sida caafimadka, waxbarashda, aminga gudaha, kobcinta dhaqaalaha iyo shaqooyin kale, wadamada qaar waxay ka guureen nidaamka boqortooyo sida Faransiiska, Ruushka, Talyaaniga, halka waddama yurub qaarkoodna ay xadideen awoodaha boqorka dastuurkana awoodaha fulineed ugu badan siiyay Ra’isal wasaraha sida Isbeyn, Beljimka, Iswiidhan iyo kuwa kale oo badan. Qaarada Afrika Nidaamnkan Boqortooyo wuxuu ka jiraa kaliya seddex waddan oo kala ah Morookko, Lesotho, Eswatini.

Faa’idooyinka iyo Qaasaraha Nidaamka Boqortooyo

Faa’iidada Nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah nidaamka waddanka wuxuu noqdaa xasillooni sidoo kale waxaa yaraado is qab-qabsiga siyaasadeed oo maanta ka jirra dalal badan oo Soomaaliya koow ka tahay, sababtoo ah boqorka ayaa leh marjica go’aanka ugu dambeeyo, haddii doorashada barlamaanka xisbiyada codadka isku dhawadaan oo la waayo xisbi helo aqlabiyada kuraasta barlamaanta, boqorka ayaa magacaabo ra’isal wasaraha si loogu fogaado qalaalaso siyaasadeed xukumada iyo barlamaanka.

Qaasaraha uu leeyahya nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah dadka muwadaniinta go’aan ama doorasho kuma lahan cida noqonayso boqor ama boqorad sababtoo ah waxay ku yimaaadaan qaab dhaxaltooyo ah, sidoo kale Miisaaniyada waddanka saami gooni ah ayaa loogu qoondeeyaa qooska boqortooyada, sida qaraska ku baxaayo qasriga boqortooyada, xafladaha qoyska reer boqor. Tusaalle, Ingiriiska xafladaha arooska waxaa loo qoondeeyey ku dhawaad 42 millyan oo dollar sida dhacday sanadkiii 2018 arrooskii amiir Harry iyo xaskiisa Meghan Markle, sidoo kale qarash badan ayaa ku baxo shaqaalaha ka shaqeeyo Qasriga, illaalada qaaska ah ee boqortooyada iyo qaraashad kale. Sida u diiwaan gashan Qaramada Midoobe 43 Waddan ayuu ka jiraa Nidaamka boqortooyo, dowladahaan waxay xubin ka niyihiin Qaramada Midoobe.

Sida ay u kala baxaan nidaamyada boqortooyo

Nidaamkan wuxuu u qeybsamaa labo qeybood oo kala ah: Boqortooyo buuxda (Absolute Monarchy), boqorka ama boqoradu waxay leeyihiin awood buuxda mana jiro sharci ama Dastuur xadiidaayo awoodaha boqorka sidoo kale boqorka ayaa isku ah madaxa waddanka iyo madaxda xukuumada, gollaha wasiirada waxaa si toos ah u magacaabo boqorka, waddankana kama jiraan xisbiyo siyaasadeed.

Nidaamkan boqortooyo weli lagama ilbixin waa midkii qadiimiga ahaa ee lagu soo dhaqmayey qarniyo, madama aysan jirin sharci xadidaayo awoodahiisa boqornimo. Wuxuuna sameenaa wuxuu rabo, waa nidaam boqortooyo oo kigiliis talis ah, tusaalle Sacuudiga, Sultanada Cumaan, Jordan, Brunei, Iswatini iyo kuwa kale ayaa wali ku dhaqmo nidaamka boqortooyo.

Boqortooyo dastuuri ah (Constitutional Monarchy), oo sidoo kale loo yaqaan Boqortooyada Baarlamaanka ama Boqortooyada Dimuqraadiga ah, waa nooc ka mid ah Boqortooyada oo Boqorka ama Boqorada ay ku shaqeyso awooddooda si waafaqsan dastuurka oo aan kaligeed go’aan ka gaarin, boqorka waa qofka waddanka ugu sarreeyo (head of State) sidoo kale Ra’isal wasaraha ayaa ah madaxa xukuumada oo ka yimaado xisbiga helo aqlibiyada kuraasta barlamaanka, sidaas awgeed inta badan awoodaha fulinta waxaa leh Ra’isal wasaraha halka boqorku leeyahay awoodda xadiidan sida ku cad Dastuurka wadanka, tusaalle Nidaaankan boqortooyo waxaa ku dhaqmo Yurub sida boqortooyada Norwey, Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska, Iswiidhan, Isbeyn, Beljimka iyo kuwo kale.

Waa maxay nidaamka Boqortooyo ee u goonida ah Midowga Boqortooyada Ingiriiska, Imiraadka iyo Malaysiya?

Midowga Boqortooyada Ingiriiska waa nidaam boqortooyo oo federaali ah waxayna ku mideysan yihiin afar boqortooyo gobolleed oo kala ah England, Weles, Scotland, iyo Woqoyiga Ireland, waxyaabaha u goonida ah boqorka U.K waa inuu yahay madaxa ugu sarreeyo ee waddanka (head of state) sidoo kale wuxuu ugu sarreeyaa illaa afar waddan oo kala ah Kanada, Australiya, New Zealand , United Kingdom, sidoo kale boqorka Ingiriiska wuxu awood u leeyahay inuu kala diro baarlamaanka Australiya, sababta keentay waa in Ingiriiska markii uu gumeysanaayey Austaliya iyo Zew Zealand wuxuu baabi’iyay dadka asalka ahaa wuxuuna meeshaasi ku beeray dad uu kasoo daad gureeyey waddankiisa oo maraakiib ayuu kusoo daldalay. Maanta la jooga dadka ugu badan labadaasi waddan waa British, sidoo kale calamadooda waxaa qeyb kaga dhegan calanka Ingiriiska.

Imiraatka Carabta waxaa jiro nidaam boqortooyo u gooni ah, waxaa ka jirto toddabo dowlad goboleed oo midkasto leeyahay boqortooyo u gooni ah, dowlada federaalka waxay ku dhisan tahay saami qeybsi, Boqorka Abu-Dhabi ayaa ah Madaxweynaha waddanka, sidoo kale Boqorka Dubai ayaa ah Ra’isal-wasare ahna Madaxweyne ku xigeen, sidoo kale Gollaha wasiirada waa lagu saleeyey saami qeybsiga toddobada dowlad goboleed.

Boqortooyada Malaysiya waxaa ka jirto nidaam u qaas ah, waddanka waxaa ka jirto sagaal dowlad goboleed midkasto wuxuu leeyahay boqor u gooni ah, boqorka federalka waa wareegto 5 tii sanno waxaa boqor noqdo mid kamid ah boqorada dowlad goboleedyada, boqorka gobolka asigoo xilka haayo ayuu noqdaa Boqorka federralka wuxuu isku hayaa labadaasi xil tusaalle hadda boqorka gobolkaa waa Johar sultan Ibrahim ayaa ah Boqorka guud ee waddanka, boqorka Federaalka marka wakhtiga shanta sano ka dhammaado ayuu 40 sanno kadib kusoo labanaa inuu boqor noqdo siddeeda kale ee soo hartay ayuu kiiba shan sanno u tirinaa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Taariikhda Madow ee Reer Galbeedka: Aragtiyo iyo shirqoolo la maleegay

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta.

Published

on


Waxaa jira aragtiyo badan oo shirqool ah oo aan la hubin oo leh heerar kala duwan oo baahsanaan iyo caanka ah dadweynaha. Baaxadda ay leedahay waxaa ka mid ah meelo kala duwan oo ay ka mid yihiin qorshayaasha dowladda sirta ah, shirqoollada dilalka qorsheysan, qarinta siraha farsamada iyo qorshayaal kale oo badan oo sharraxaya dhacdooyinka taariikhiga ah oo aan guud ahaan loo tixgalin inay la mid yihiin aragtiyaha la xaqiijiyay sida shirqoolkii Nazi-ga ee ahaa inuu qabsado Poland xilligii dagaalkii labaad ee adduunka.

Aragtida shirqoolka waxa ay ka hadlaysaa kooxo maamula dawladaha, warshadaha, iyo ururada warbaahinta ee adduunka oo dhan. Qalabka ugu muhiimsan ee ay u isticmaalaan inay ku maamulaan waddamada waa nidaamka bangiyada dhexe. Waxay maalgaliyeen oo xaaladaha qaarkood ay sababeen badi dagaalladii waaweynaa ee 200 oo sano ee la soo dhaafay, iyagoo qaaday weeraro been abuur ah si ay u huriyaan firqooyin iyo in ay dadka ku riixaan in ay isu soo baxaan ujeedooyinkooda.

Waxayna xulafadooda u horseedaan jagooyin sare si ay u gaaraan hadafkooda. Rumaystayaasha ku jira aragtiyaha shirqoolka adduunka cusub waxay aaminsan yihiin in ragga ugu muhiimsan ay yihiin Nidaamka Kaydka Federaalka, xubnaha Golaha Xiriirka Dibadda, Guddiga Saddex-geesoodka ee Masuuniyada, iyo Kooxda Bilderberg Hawlgallada qarsoodiga ah waxa loo yaqaan [False flags] calanka been abuur ah, waana hawlgallo ay fuliyaan dawlado, hay’ado iyo ururo si qarsoodi ah u fuliya, iyadoo la moodo inay qolo kale fulisay. Qaar ka mid ah hawlgalladan waa la xaqiijiyay, halka kuwa kalena ay yihiin kuwo qarsoon.

Tusaalle ahaan, sannadkii 1933-kii, waxa shuuciyada lagu eedeeyay inay gubeen baarlamaanka Jarmalka, kaas oo Naziga Jarmalku u adeegsan jiray ciribtirka shuuciyadda, si kastaba ha ahaatee, 2001 afar taariikhyahan oo Jarmal ah ayaa caddeeyey in Naasiyiintu ay fuliyeen hawlgalka iyada oo qayb ka ah qorshaha calanka beenta ah. Waxaa jira qaar weli ka soo horjeeda aragtidan.

Mid ka mid ah hawlgallada ugu caansan ee been abuurka ah dhismayaasha Ruushka ama Russian apartment 1999, qaraxyadii dhismaha ee Ruushka Jeejniyaanka ayaa lagu eedeeyay in ay fuliyeen howlgalka, balse aragtida shirqoolka ayaa ku eedeysay sirdoonka Ruushka in ay fuliyeen falkaas, taas oo dhalisay dagaalkii labaad ee Chechnya.Waxaa jiraan fikrado badan oo shirqool ah sida, ganacsatada hubka injineerada dagaalada u dhexeeya dadyowga. Waxaa jiraan sido kale eedeymo ah in qaar badan oo ka mid ah dagaallada lagu iclaamiyo sababo qaran ama kuwo bini’aadantinimo ay dhab ahaantii yihiin kuwo lagu xakameynayo kheyraadka dabiiciga ah iyo arrimaha ganacsiga Dagaalkii Falkland Dadka qaar ayaa u haysta in sababaha dagaalkan uu ahaa mid siyaasadeed oo ay soo dadajisay dowladdii milateriga ahayd oo ay la soo gudboonaatay dhibaato dhanka dadweynaha ah oo ka dhalatay dagaal si ay shacabka uga jeediso fashilinta siyaasaddeeda.

Dagaalkii Falkland (Guerra de las Malvinas) waa dagaal aan la shaacin oo ka dhex qarxay Argentina iyo Boqortooyada Ingiriiska 1982-kii kaas oo ka dhashay laba dhul oo Ingiriis ah oo ku yaal Koonfurta Badweynta Atlaantigga: Jasiiradaha Falkland iyo dhulalka Koonfurta Georgia oo ku darsaday Koonfurta Sandwich. Dagaalladii Khaliijka Aragtiyo badan ayaa faafiyay in dagaallada uu Maraykanku ka bilaabay Ciraaq ay sabab u yihiin balaarinta siyaasadeed iyo la wareegidda shidaalka iyo wadankii ay ka heleen shidaalka “Dagaalka ka dhanka ah Islaamka” waa aragti mu’aamarad ah oo jirta oo qeexaysa shirqool lagu dhaawacayo ama lagu burburinayo nidaamka bulshadeed ee Islaamka.

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta

Dagaal dhan walba ah ayey reer galbeedka nagu soo qaadeen sida muqaalo caadi ah, mid filim ah iyo muqaalada kartoonka musalsalada ay soo saaren shirkada Marvel sida musalsalka mss Marvel waxaa waday jilaayad u dhalatay dalka Pakistan Kamala Khan in ay tahay geesiyadii ugu horaysay ee Muslimad ah ee ku biirta Marvel Studio Waxayna kasoo muuqatay musalsalka Mss Marvel sida ay ku jilayso filimkan gabadhan waxay ka dhalatay qoys Muslim ah oo Pakistani ah oo ku nool Maraykanka. Kamala waxay jeclaanaysa waxa loogu yeero [super hero] ehelkeedana waxay u diidayan in ay aado habeenkii xafladaha ka dibna way ka tagaysa guriga waxayna aadaysa xaflad waxayna jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn, sidee gabar Muslimad ah ay u jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn waana farriin kale oo muujinayso fikrahaha ay rabaan inay ku faafiyaan Muslimiinta reer galbeedka.

Laakiin waxaan nahay dad diintooda jacel sido kale filimkan waxaa xooga lagu saaraya xuriyada dumarka qeybta koowaad musalsalkan wax dhibaato ah malahan laakiin qeebta labaad waxaa lagu soo muujinaya ihaano loo gaysanaayo Muslimiinta, waxay dhex fadhiyaan masjidka khudbad ayey dhagaysanayan dadka masjidka ku jiro hadana isla kuwa jiro masjidka oo iska isticmaalaya teleefoonka waxaa la leeyahay Snapchat haku isticmaalin masjidka iyadana waxay leedahay waa Instagram maxay tahay farriintan iyo in muqaal noocaan in ay baahiyaan.

Waxyaabaha la yaabka ah waxaa ka mid ah Kamala ayaa ku leh saaxiibadeeda masjidkan waa wasakh aan nadiifino wax kale ma waayeen oo ay filimka kusoo daraan maxay u doorteen wasakhda masjidka in ayku soo qaateen waxay u hadlayan in ay naga jecel yihiin diinteena waa fariin kale oo muujinayso dagaalka ay nagula jiraan reer galbeedka musalsalka mss Marvel markii ay soo aadan qeybta kabaha masjidka Kamala Khan saaxibadeeda kabaheedii ayaa la xadaya waxay leedahay gabadha 22 mar ayaa sidaan oo kale kabaha la iiga xaday farriin kale oo tuuganimo ah miyay waayeen oo ay ku soo dhex dareen Musalsalka mss Marvel waa dagaal lagula jiro diinta Islaamka waxayna ka dhigayaan in masaajida sidaan oo kale kabaha loogu xado.

Haddii aad u fiirsato filimada reer galbeedka ay soo saareen ma arkaysid iyagoo wax xumaan ah ka faafinaayo kaniisada waxayna ku muujiyaan kaniisada inay nadiif tahay tuugana aysan lahayn. Dagaalka intaasi kaliya kuma eko musalsalka Family Guy ee kartoonka ah xalqada magaceeda waa Santa killed by Muslim Stiwe ayaa leh aabe ma Muslimiinta ayaa dileen santa oo maxaa iska galay santa iyo Muslimiinta farriinta ayaa u muuqata Muslimiinta waa dad dila dadka waalidiinta.

Haka war haayaan awlaadooda kartoonada ay daawadaan waxaa ku jiraan farriimo leh qataro aad u wayn isla Family Guy Pretty Joe Cleveland waxay aadayan dhanka baska u qaada dadka airportka laakiin baska inta aysan korin wuu qarxaya waxaan kasoo dagaayo nin leh gar kaaso iyaga ku dhahaayo wuu wanaagsana codka aadna wuu u dheeraa qofka kasoo dagay waxay ka dhigayaan nin Muslim ah kaaso ku faraxsan qaraxa dhacay.

Sidoo kale Cartoonka Rick an Morty kaaso la rabay in loogu gafo Nebi Maxamed SCW Shakhsi ayaa hees qaadaayo isago oo dhahaayo Maxamed. Laakiin marka uu ku dhawaaqo erayga Maxamed way wada qoslaayaan – maxay ula jeedaan sababta keentayna maxay tahay waa farriin cad oo muujinayso cadaawada ay u hayaan Rasuulka SCW iyo ummada Islaamka. Simpson qeyb ka mid musalsalkan Marjorie Simpson ayaa waxay leedahay ‘waxaan filayaa in aanay jirin cid miiskan joogta oo runta noo sheegaysa mid waxa u qarsoon ayuu soo bixinaya midna waxa aan u qarsanayn ayuu dib u qarinaya laakiin Simpson Ayaa wuxuu wataa buug ama kitaab kaas uu ku qoran yahay Quraan wuuna qarinaya yacnii waa fariin kale taaso muujinayso Nacaybka ay u hayaan kitaabka Quraanka. Family Guy qaybo ka mid ah musalsalkan waxay kusoo darayan meel ka mid ah Afgaanistan waxaana hadal jeedinaayo Usaama bin Ladin sida loo sameeyay kartoonka Family Guy Laakiin Ramadaan ayuu ku jeesjeesayan eray ahaan ama qaab aan wanaagsanayn ayuu u leeyahay. Ramadaan Muslimiinta bisha Ramadan aad ayey u jacel yihiin waana bishii uu soo dagay Quraanka kariimka ah.

Waxayna ogyihiin in aan jacel nahay bisha Ramadaan. Dagaal ay adag tahay in ay fahmaan Muslimiinta ayaa dhan walbo ka socda waxaa ka mid ah filimada aan daawano kuwaaso Muslimiinta farriin ahaan loogu diro caalamka Hindida iyo reer galbeedka waxay nagu hayaan dagaal kiisa ugu xumaan sido kalena lagu sumcad dilaayo. Muslimiinta waxaan la yaabay maxay u isticmaalan magacyada Cabdulkhan Samir Khan iyo magaca Khan Hindida, Sidoo kale Hollywoodka iyagana waxay soo saaraan filimaan kuwaaso ayku jilayaan wax dhacay ama wax aan dhicin laakiin maxaa sababay inay adeegsadaan magaca Maxamed iyo magacyo kale oo Muslimiinta ay leeyihiin maxay u dooran waayen magacyo kale kuwa ku jilaayo qaabka askareed Bollywood ka iyo Hollywood ka maxay inta badan usoo gudbiyaan askari Hindi ama Maraykanka ah kaaso ka naxaayo gabar Muslimad sida iyadoo la kufsan rabo ama la dili rabo una dhimanaayo darteeda. Qaabkaasi ayey ku muujinayaan wax ku saabsan insaaniyad laakiin maxay Ciraaq ka gaystaan ciidamadii Maraykanka ahaa ee galay Ciraaq, Afgaanistan.

Kufsi, dil wadareed, dilal kuwii ugu foosha xumaa 2003 markii Maraykanka ay galeen Ciraaq waxaa ku dhimatay 100 kun oo qof Hindidana iyagana waxay ka gaysteen Asaam Kishmiira dil, dhac, kufsi. Masaajida muslimiinta oo la gubo barakacin waxayna filimada ku muujiyaan insaaniyad ay soo qoreen laakiin aan ahayn mida saxda ah oo ay ku soo gudbiyaan muuqaallada ay jilaan.

Maxaa sababay nin Muslim oo dukanaayo in uu agtiisa maro nin kale oo Muslim ah halka askariga Hindiga uu leeyahay qofkaani waa Muslim salaada ha dhamaysto oo ma agmaraayo sidee ayey u muujiyeen iyago Hindiya ku gumaaday Muslimiin aad u badan Masaajida Muslimiinta gubay aadankana diiday, xijaabka diiday, maxay u keeni waayen filimaan loogu hiilinaayo muslimiinta masaajidaasi muslimiinta cida gubayso Nacaybka lagu hayo muslimiinta Xibsiyada mayalka adag ee ka jiraan hindiya Maxay ugu sameen waayen filimaan waxyaabahaasi looga hadlaayo Ma og tihiin. kufsiga ay gaysteen ciidamadii maraykanka ahaa ee qabsaday jaban Gobolka Okinawa Mareykanka waxay ku kufsadeen gobolkaas haween badan dagaalkii Okinawa, Japan 1945, 1,336 oo kufsi ayaa la dii waan galiyay waliba tobankii maalmood ee ugu horeysay ayey kufsadeen tirada dumarka intaasi la ek askartii maraykanka Isla waqtigaana waxaa lagu lee yahay waa dowlad aduunka ku hogaaminaysa sinaan cadaalad iyo sheegida waxa ay ugu yeereen xuquuda dumarka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Taariikhda Madow ee Reer Galbeedka -Duullaan aqooneed iyo fikradeed

Duulaanka caqliga waa hubka ugu foosha xun ama ugu awooda badan ee duullaan la qaado, duullaankani wuxuu dhisaa oo burburiyaa ummadaha. Duulaanka aqooneed waxa lagu tiriyaa inuu ka khatarsan yahay kana qoto dheer yahay duulaanka ciidamada.

Published

on


Dunida Islaamka maanta waxaa lagu hayaa weerar ba’an oo ay reer galbeedku ku hayaan, kaas oo ka soo gudbay dhinac kasta sida diinta, siyaasad, dhaqaalaha iyo mid dhaqan waxaa duulaan siyaasadeed lagu qaaday kacdoonadii Guga Carabta, iyado faragelin qaawan lagu sameeyay go’aan gaar ah oo madax banaan oo lagu sameeyay dalalkii kacaanka Carabta illaa heerarkii afgambiga millatari iyo duullaan ciidan oo lagu qaaday waddamo Islaam ah, iyo khatarta duullaanka ka dhanka ah waddamo kale xilli ummaddu ay la ildaran tahay tabar darri iyo kala daadsanaan.

Kacdoonadii Carabta (Gugii Carabta)

Iyadoo ay ka dhex jiraan khilaafyo siyaasadeed, iyo mid dhaqaale qofka arrimahan u fiirsada waxa uu arkayaa in xaaladda daciifnimo iyo tafaraaruq ee ummaddu ku habsatay qayb weyn oo ka mid ah ay sabab u tahay duullaanadii balaarnaa ee reer galbeedka. Duulaankani waxa uu doorkiisii wax ku oolka ahaa ka qaatay marin habaabinta bulshooyinka khiyaamaynta, hufnaanta, leexinta iyo qalloocinta xaqiiqooyinka, kacdoonadii Carabta ka dhacay sida Liibiya, Masar, Suuriya iyo Yemen waxaa sii toos ah loo abaaray cid walbo isku kibirsiisay reer galbeedka waxaana kow ka ahaa madaxweynihii Liibiya Muammar Qadaafi oo xukunka laga tuuray si shacabka Liibiyanka nolosha iyo burwaaqada ay ku jiraan loogu saarro. Waxaana shacabka Liibiya loo meeriyey been ay ka shalaayeen illaa iyo maanta. Waxaana lagu yirri waxaad heli doontaan xorriyad, caddaalad bulsho iyo nolol hufan.

Yemen kacdoonadii ka jiray ugu dambeen dhulkii Yemen bar waxaa gacanta ku dhigay kooxdii Xuutiyiinta. Dagaalka sokeeye ee Yemen ayaa billowday bishii Sebteembar 2014 markii xoogagga Xuutiyiinta ay la wareegeen magaalada caasimadda ah ee Sanca, waxaana xigay dagaal degdeg ah oo ay Xuutiyiintu kula wareegeen dowladda.

Suuriya wali waxay ku jirta gacanta Bashaar Al-asad oo Shiica sidoo kalena taageero xoogan ka helayso Iiraan, Ciraaq xukunka waxa gacanta ku hayo Shiicada oo iyadana taageero ka helayso Iiraan taaso cadeen u ah reer galbeedka in aysan Rabin xukunada madaxda aan jecleen ìyaga sida uu yirri Wasiirka Arimaha Gudaha ee Faransiiska Gérald Darmanin

“argagixisada Islaamka Suniga ah waa khatarta ugu wayn ee Faransiiska iyo Yurub”

wuxuuna intaas ku daray,

“khatarta ugu wayn ee iyaga iyo reer Yurub haysata inay tahay argagixisada Islaamka Suniga ah”

Saddaam Xuseen waxay rabeen markii ay ridaan in ay ku badalaan Dhaariq Casiis kaaso ay wateen Ingiriiska sida ay iyaga sheegeen. Madaxweynihii Masar Maxamed Morsi waxaa lagu beddelay Cabdifataax Al-siisii. Madaxweynihii Liibiya Muammar Qadaafi waxay beddelkiisa geliyeen Xaftar Cali. Madaxweynihii Yemen Cali Cabdalla Saalax waxay ugu talla galeen marka ay ka tuuran xukunka kooxda xuutiyiinta in ay u dhaafan xukunka Yemen, iyagoo ujeedkoodu yahay in Yemen xaaladaasi aysan ka bixin illaa heer la gaarsiiyo halka ay Soomaalida gaartay maanta oo ah inay dhibaatooyinka iskala qabsadaan oo aysan waxbo qabsan karrin la’aanta reer galbeedka.

Dhammaan madaxdii xukunka laga riday waxay wada ahaayen Suniyiin. Bilowgii kacdoonada hadda iyo ka horaba dhallintu waxay sabab u tahay dib u dhaca ama horumarka ummadda, taas oo ay ugu wacan tahay soo gelitaanka dhaqamada reer galbeedka ee ka shaqaynaya burburinta bulshada, tirtiridda akhlaaqda wanaagsan, balwadda filimada xunxun, iyo faafitaanka ifafaalada guracan.

Sababta ugu weyn ee ka danbeysa in reer galbeedka ay weeraraan oo ay beegsadaan dhalinyarada ayaa ah in maskaxda dhalinyarada xilligaan jirra ay saameyn ku yeelato wax walba, haddii ay aragto waxaa lagu qancin karaa fikradahaas, siyaabaha ay reer galbeedku u soo duulaan, waxaa ka mid ah hubka wax dumiya kaaso loolla jeedo dagaalka maskaxda kaas oo ah duullaanka aqooneed ama midka fikirka ah.

Duullaanka aqooneed iyo fikradaha reer galbeedka

Duulaanka caqliga waa hubka ugu foosha xun ama ugu awooda badan ee duullaan la qaado, duullaankani wuxuu dhisaa oo burburiyaa ummadaha, duullaanka caqliga wuxuu tilmaamayaa inay hammi ummadi leedahay inay isku daydo inay awooddeeda iyo xukunkeeda u fidiso ummad kale oo ay gacanta ku dhigto si ay u maamusho una jihayso, jid gaar ah.

Duulaanka aqooneed waxa lagu tiriyaa inuu ka khatarsan yahay kana qoto dheer yahay duulaanka ciidamada, taas oo ay ugu wacan tahay duullaanka aqooneed ee lagu bartilmaameed-sanayo hab-dhaqanka iyo caqiidada shakhsiga, fikirkiisa iyo akhlaaqdiisa, sidaas awgeedna uu ku waayo ummadiisii oo dhan. Sababtoo ah duulaanka waxaa loo arkaa inuu leeyahay saameyn aad u xooggan.

Thomas waa Qoraa Ameerikaan ah wuxuu yiri sidaan “Dagaalka dhabta ah waa dagaalka ka socda goobaha waxbarashada iyo iskuulada, waxaana nagu waajib ah inaan badalno manhajka Islaamiga ah sidoo kale aan u badalno manhaj ka fog Islaamnimada si ardayga Muslimka ah uu u aqbalo siyaasadda iyo dhaqamada reer galbeedka”

Reer galbeedka dhan walbo ayey duulaanka ka soo qaadeen Duulaanka Saliibiyiinta: oo habab gaar ah u raacaya daraasado iyo shirar gaar ah oo si toos ah u saameeya maskaxda dhallinyarada Muslimiinta, iyaga oo xakameynaya, kharribaya fikradaha la dhisay, kuna beddela kuwo been abuur ah.

Duulaanka Sahyuuniyadda: waxa ay doonayaan in ay baabi’iyaan Muslimiinta, kuna faafiyaan xasilooni darro iyo in ay colaad ka dhex abuuraan bulshooyinka Muslimiinta ah, waxa ay diiradda saaraan akhlaaqda iyo caqiidada.

Duulaanka Shuuciga: waa duullaan maskaxeed waxa uu ku guulaystay in uu xakameeyo kuwa naftoodu liidato iyo kuwa iimaankoodu liito taasina waxa ay keentay aqoon xumo iyo jaahilnimo baahsan.

Duullaanku waxa uu miciin bidaa in ay si qoto-dheer u sii galaan ummadda ay bartilmaameedsadaan, oo ay taariikhdooda daraaseeyaan iyo in ay ka faa’idaystaan meelaha ay ka liidato iyo meelaha ay ku fiican yihiin, kana shaqeeyaan sidii ay u wiiqi lahaayeen, una dumin lahaayeen iyaga oo u cuskanaya si dad ban, taas oo ay ku qancaan rabitaanka bini’aadamka, una arkaan wax kasta oo xaaraan ah oo laga reebay, oo sii tartiib tartiib ah looga dhaadhiciyo inuu ka tago sida diintiisa akhlaaqdiisa, dhaqankiisa sido kalena hoos yimaada ilbaxnimada iyo xorriyadda shakhsi ahaaneed.

Rabitaanka dadka Muslimiinta ah ee lagu soo celinayo waqtigii jaahiliga, ciribtirka taariikhda Islaamka si loo sii wado: Qabsashada ama maamulida caqligu waa mid ka mid ah hababka duullaanka caqligu wuxuu u shaqeeyaa inuu kala diro dadyowga, oo uu kala fogeeyo caqiidadooda, iyo ilbaxnimadooda, si ay u noqdaan umad qalloocan oo ay leeyihiin dadka kale.

Duullaankani waxa uu noqon doona hab aan milatari ahayn oo ay qaadeen duullaankii Saliibiyiinta si ay uga takhalusaan muuqaallada nolosha Islaamka ee bulshooyinka Muslimiinta ah iyo in ay Muslimiinta ka leexiyaan ku dhegganaanshaha Islaamka, iyo waxa la xiriira caqiidada iyo fikradaha la xiriira, dhaqamada iyo qaababka habdhaqanka.Haddaba saliibiyiintu waxay adeegsadeen fikraddii, xogtii, barnaamijkii iyo habkii ay ugu duuli lahaayeen Muslimiinta si caqligal ah iyagoo isku dayaya inay burburiyaan aasaaska ummadda Islaamka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 8aad

“Waddanka ka majirto shaqo la’aan ee cudurka ayaa shaqadii waddanka laga qabanaayay oo loo wada sinaa oo la rabay in qofkasta oo ina kamida booskiisii lageeyo inaga gashay.”

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qebtii 7aad RIIX HALKAAN


Qoraalkaan waxa uu la socdaa kii ka horeeyay ee qeybtii 7aad ee buugga Haddimada Qabyaaladda

Dowlad walba waxay isku dayaysay sidii uga fogaan lahayd kala qaybsanaanta, qabyaaladda, quursiga iyo dib udhaca dadkooda iyo dalkooda balse wali waxaa jira qabqablayaal ama dad aan rabin horukaca dalka amaba waxaan dhihi karnaa waxay rabaan dano gaar ah ay leeyihiin noocay doonto ha ahaato dantaasi. Waxaa kaloo jira iyaguna urur diimeedka ururada sheeganaya laakiin magacu waa dad ka halaabay waddadii saxda ahayd, si khaldana wax uraadinaya hadaan si kale udhigno burburka, kala qaybsanaanta qayb wayn ayay ka yihiin.

Maanta qabyaaladdu heer waxay gaartay in ay meelkasta naga gasho oo bulshada qaybeheeda kala duwan ay ku milantay. Waxyaalaha bulshadu wada leedahay waxaa maraynaa in uu qabiilka dadkatirsan kuu fududeeyo maahan in aysan jirin in maanta shaqsiga aanan lafiiriin, ma yahay kii kasoo bixi lahaa dhanka shaqada oo kale? Ma yahay ehelkeedii? Mase uleeyahay aqoon? Ma yahay aqoontiisa uu sheeganayo ama run ahaato ama been ha ahaato shaqsigan wuxuu shaqada ku yimi reer hebel. Maanta ardaydii markay dugsiga sare dhammeeyaan ku hoobteen badaha iyaga oo u arkaya in ay udhaanto shaqo la’aanta ka jirta waddanka.

Waddanka ka majirto shaqo la’aan ee cudurka ayaa shaqadii waddanka laga qabanaayay oo loo wada sinaa oo la rabay in qofkasta oo ina kamida booskiisii lageeyo inaga gashay. Wajirtaa mar uu qofku ku guulaysto shaqadaas ama booska loo igmaday laakiin Soomaalida way isdaba marin lahaayeen waxaa laga yaabaa caddaanka la shaqaynayna in uu daba gal ku sameeyo oo qofkaas uu garab ka helo ajaanib.

Waa nasiibdaro qofkii waddanku ubaahnaa in uu qofkii Soomaaliga ahaa oo booskaas aan qabiilkiisa kaliya ufadhiyin uusan ugu shaqayn dadkiisa si siman, halka waddankiisa guul iyo horumarka gaarsiin kara. Waxay kaloo naga gashay qabyaaladdu waxbarashadii oo waxaa laga yaabaa waqtiyada deeqaha waxbarashada oo kale in ay jiraan musuqmaasuq baahsan. Labo arday oo aan isku mustawe ahayn ayaa waxaa laga yaabaa in ardayga mustawihiisu sareeyo lageeyo meel aan ku haboonayn meeshii uu mudnaa lana geeyo arday ka darajo hooseeya, meeshii uu lahaa ama xaqa ulahaa waayo muddo badan ayuu doonaayay ama ku haminaayay in uu gaaro meeshaas balse isaga majiraan cid qabiil ahaan ugu doodaysa amaba darajadiisa usoo celinaysa oo jooga meeshaas shaqada laga hayo.

Kuwaan kale waxay bixinayaan lacag amaba qabiil ahaan baa loogu fududaynayaa waqtigaas oo kale. Waxaad maqlaysaa waa loo iibiyay oo qofkaas muddo badan u soo jabaayay in uu gaaro natiijadaas waxay ku soo dhammaataa in laga siiyo waliba si fudud qof aysan isku si usoo dadaalin, isku waqtina aysan ku bixin, hankiisi in uu ku jabo ardayga lagana yaabee in uu go’aan khaldan oo naftiisa haligaya qaato amaba uu waxbarashadii iyo hiigsigiisa nololeed uu ka dhaco. Marka aad dhahdid dhalinta maad shaqaysatid ama meel heblaayo shaqo ka doonatid hadalka ama jawaabta ugu horraysa uu ka bixinayaa shaqadu waa garabayshin, sidaas si lamida ayay waxbarashaduna unoqotay garabayshin xoogna ay nagu dhexleedahay qabyaaladdu waxaa laga yaabaa dadkaa meesha kawada shaqaynaya in aysan kuwada shaqayn dan guud laakiin waa laga badanyahay qofkaa aan qabyaalad ku shaqaynayn oo wax is dabamarinayn ama wuu iska aamusa isagoo ciishoon kana xun waxa meesha ka dhacay. Cidna wax waa ka hoos qaadi wayday oo hadalkiisuba magalayo amaba qofku shaqada wuu iskaga tagaa caqabaduna waa qabiilka.

Waxaa dhacda amaba jirta maantay meelkasta isugu yimaadaan umadda ku wada hadasha halka Af in ay ka hadlayaan ama ku hadaaqayaan ha ubad naadeen meelaha baararka ah reer hebel, reer hebel saanay noqdeen ama saana layiri keeray ahaayeen waayo sidaan kor kusoo xusayba liduu naga galay cudurkan.

Cudurkaan maleh dad kawacyi galiya bulshada hadday jiraana waa dad yar laakiin wuxuu leeyahay dad horumariya, Kashaqeeya isaga jecel in ay sii jirto qabyaaladdu, jecel in ay sii jirto kalatagsanaanta umadda Soomaaliyeed waayo haddaysan intaas rabin ma u oleleeyeen kamana shaqayn lahaayeen in ay qabyaalad dugaashadaan qaranimadiina ka cararaan.

Waxaa kaloo lagu ceebeeya mar marka qarkood qofka qabiilada kale anaga waxnamatare qabiilkiisu ushaqeeyaa macnaha meeshii waxaa ka baxday ama lasaaray qaranimada iyo isu tanaasul si loo gaaro umad Soomaaliyeed oo mida lana jaanqaada waddamada kale.

Qabyaaladdu waxaa ay nagaarsiisay in maanta qabiilkasta uu ordayo sidii uu uhanan lahaa xilalka kala duwan ee laga qabto waddanka halka kuwo kale aysan isku dayin, waxaa kasii daran, uma dayno qofkii waqtiga ladoortay si uu ugaarsiiyo meel fiican, waay arag meelo badan wax kasoo arkay garanayana meelaha dacfigu ku jiro laakiin taasi madhacayso waayo isaga waqtigiisii intan lee ku ekaa reer hebel kale waqtigoodii weeye.

Intaa saa ku jirno qadarinayno qabyaaladda rabno in aysan imaan caddaalad, sinnaan, wax isbeddela ma imaanayaan waayo haddii aan laga run sheegin daacadna laga noqon in laga waantoobo lagana baxo qabiilaysiga taas micneheedu waa jug jug meeshaada joog.

Haddii umadda Soomaaliyeed waxaa lagud boon inay meel isugu gayso maskaxdooda, maalkooda iyo xoogooda kana fakari lahaayeen sidii loogu samayn lahaa inta aysan dhicin waxyaalaha masiibooyinka ah si hadhow ay uyaraato waxyeelada musiibadaas.

Nebiyullaahi Yuusuf Callayhi Salaam ka hor inta uusan noqon boqorka ama suldaanka Masar, boqorkii markaa talada hayay ayaa kuriyooday todobo sacood oo buurbuuran, ayna xigaan todobo sacood oo caato ah. Waxay ku dheheen dadkii jeelka kula jiray boqorow Yuusuf ayaa riyooyinka fasira ee keen ugaynee, wuxuuna usheegay in uu ku riyooday arrinkan.

Nebi Yuusuf Callayhi Salaam wuxuu ku yiri boqorow todobada sacood oo buur-buuran waa todobo sano oo barwaaqo ah, todobada sacood oo caatada ahna waa todobo sano oo abaar ah. Intaa kadib boqorkii ayaa su’aal waydiiyay Nebi Yuusuf Callayhi Salaam maxaa samaynaa, si looga hortago todobada sanoo abaarta ah, waa in aanu kayd samaynaa inta aan ku jirno barwaa qadda si aan uga badbaado todobada sano oo aynu ku guda jirno abaarta. Boqorkii taladii Nebi Yuusuf buu qaatay todobadii sano oo abaarta ahayd waxay uga baxeen kaydkii ay samaysteen kuna gaareen sanadkii barwaaqada ahaa.

Waxaan u soo qaatay qisadii Nebi Yuusuf Callayhi Salaam waa la samayn karaa kayd ka hor inta aysan dhicin masiibooyinku si looga baxo inta lagu gudajiro laakiin anagu ma aaminsanin in ay kayd la dhigto oo dadka intiisa badan waxay dhahaan war wixii dhacay Illaah baa garan, waa sax wixii dhacay Alle ayaa garan laakiin in lafeejignaado si aynaan hadhow u gab-gablayn aysana udhicin dhibaato baaxad leh naf iyo maaalba galaafata.

Inaga hadda waxaan haysanaa dowlad markaas aad ushaqaysa laakiin shaqadii dadwaynuhu way ma qantahay, xagee jirtaa fadhi ku dirir iyo ku hadaaqid qabyaalad dowladda laftarkeedu waqtigaas bay baraarugtaa meesha waxaa ka maqan in ay wada shaqeeyaan dowladdii iyo shacabkeedu. Lagana wada shaqeeyo waxkasta oo waddanka dib udhac ukeenikara ha ahaato qabyaalad ama musiibooyinka aan kasoo sheekaynaynay sidii aan uga hortagi lahayn waayo Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa (Gacmo wadajir bay wax ku qabtaan).

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul