Connect with us

Sirdoonka & Militariga

Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee Suudaan ma waxay askareysaa caruurta si ay uga dagaalamaan?

Falanqeyn: Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee Suudaan ayaa lagu soo waramayaa in ay ku soo noqdeen dhaqankoodii hore ee ahaa in ay askareeyaan carruurta si ay uga dagaalamaan.

Published

on


Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee loo yaqaano ‘Rapid Support Forces (RSF) ee Suudaan ayaa lagu soo waramayaa in ay askareeyaan caruur si ay uga dagaalamaan dagaalka ay kula jiraan ciidamada Suudaan, iyaga oo ka faa’iidaysanaya dhaqamada qabaa’ilka ee xaruntooda awooda ee Daarfuur ka dib markii ifafaale – oo la socday aasaaska kooxda 2003 – ay hoos u dhacday.

Ummu Kulthum Maxamed (oo magaceeda lagu soo koobay intaas walaacyo amni darteed) ayaa ku nooleyd cabsi joogto ah tan iyo markii walaalkeed oo 15 jir ah uu ka tagay si uu ugu biiro Ciidamada Taageerada Degdegga ah bishii Juun 2023. Qoyska wax war ah kama aysan helin ilaa hadda.

“Deriskayaga – sheekha qabiilka ee jooga magaalada Daein (caasimadda gobolka bari ee Daarfuur) ayaa aabbahay ku qanciyay in wiilkiisa Faaris uu ka qayb qaato walaalkii oo uu la dagaallamo RSF,” ayay u sharaxday warbaahinta Al-Araby Al-Jadeed.

“Tan iyo markii uu walaalkay ka baxay dagaalka uu kula jiro RSF-ta cidna iima sheegin isaga, mana garanayno inuu nool yahay iyo inuu dhintay”.

Si loo shaqaaleysiiyo carruurta Daarfuur si ay ula dagaallamaan Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF), RSF waxay ka faa’ideysataa dhaqankii qadiimiga ahaa ee “fazaa” ee ku dhex faafay qabaa’ilka Suudaan, ayuu yiri Dr Cabdul Qader Cabdullah, Xoghayaha Guud ee Golaha Qaranka ee Ilaalinta Carruurta.

Waxaa jiray kor u kac ku yimid xawliga askareynta carruurta ee RSF, iyadoo 200 oo kiis oo la diiwaan geliyay oo carruur la askareeyay laga soo bilaabo bartamihii bishii Abriil 2023 markaasoo uu dagaal ka dhex qarxay ciidanka Suudaan iyo RSF.

Fazaaku waa dhaqan soo jireen ah oo asalkiisu jirri jiray Islaamka ka hor, dhinac waxaa ka mid ah in qabaa’ilku ay ugu baaqaan dadkooda iyo xulafadooda in ay ku taageeraan weerarrada ay qabaa’ilka kale uga imanayaan ama ay uga aargoosanayaan dadka la dilayo.

Dr Cabdullah ayaa sheegay,

“in ay sare u kacday xawliga askareynta carruurta ee RSF, iyadoo 200 oo kiis oo la diiwaan galiyay oo caruur la askareeyay laga soo bilaabo bartamihii bishii Abriil 2023 markaasoo uu dagaal dhex maray ciidanka iyo RSF.”

Sawirro iyo muuqaallo lagu soo bandhigay baraha bulshada ayaa u muuqda kuwo muujinaya carruur aan qaan-gaar ahayn oo ku jira darajada RSF, oo ay ku jirto akoonnada ay maleeshiyada ku leeyihiin baraha bulshada ee X. Si kastaba ha ahaatee, Nizar Seyyid Axmad, oo ah sarkaalka warbaahinta ee RSF, ayaa beeniyay in carruurta la askareeyo.

Mar wax laga weydiiyay muuqaallada lagu baahiyay akoonnada RSF-ta, waxa uu Al-Araby Al-Jadeed u diray Dr Hasib Yonathan Hamad Koko, madaxa qaybta xuquuqul insaanka iyo ilaalinta carruurta ee RSF. Si kastaba ha ahaatee, Dr Koko kama uusan jawaabin su’aalaha soo noqnoqda ee ku saabsan fiidiyowyada.

Qorista carruurta ee Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee Suudaan

Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee Suudaan waxay shaqaaleysiisey carruurta markii la aasaasay 2003-dii iyagoo ah ‘Janjaweed’, dhaqankan ayaa sii socda maanta, gaar ahaan shanta gobol ee Daarfuur iyo sidoo kale Koonfurta Kordofan, ayuu yiri Dr Cabdullah, halkaas oo caadooyinka fazaaku ay ku xooggan yihiin.

Laba sarkaal oo ka tirsan sirdoonka milatariga Suudaan (kuwaasi oo magacooda ka gaabsaday) ayaa sheegay in tirada carruurta la askareeyay ee Ciidamada Taageerada Degdegga ah lagu qiyaasay inta u dhaxaysa 8,000-10,000 oo carruur ah.

Cumar Cabdurahman waxa uu Khartuum uga soo cararayey bas, isaga oo ku sii jeeday Gobolka Waqooyi dhamaadkii bishii Luulyo, markaasoo baska lagu joojiyay bar kontorool oo ay RSF leedahay. Wuxuu sheegay in koontaroolka ay ku sugnaayeen caruur askar ah, kadibna uu maqlay mid ka mid ah oo weydiinaya taliyihiisa bal inuu dili karo mid ka mid ah barakacayaasha.

Cumar Cabdurahman, oo ka yimid Al Kalakla Al Qubba, xaafad ku taal Koonfur-galbeed ee Khartuum, ayaa yiri: “Weligay noloshayda ma arag carruur dhiig-dhiig leh, waxay argagax geliyaan dadkii safarka ahaa, haddii aysan ahaan lahayn arsaaqda Eebbe iyo faragelinta saraakiisha waaweyn markaas, dhammaanteen waa la dabar gooyn lahaa”.

Amal al-Mahi, oo ku jirta da’da lixdameeyada, ayaa sidoo kale aaminsan inay aragtay caruur askar ah oo ku sugan bar kontorool oo RSF ah markii ay ka soo qaxday Khartuum una socotay Gobolka Wabiga Niil ee waqooyiga Suudaan horaantii bishii Maay.

“Hubkooda ayaa ka dheeraa iyaga,” ayay tiri, iyadoo raacisay “Anigu waxaan ahay macalin waxaanan hubaa in saddex ka mid ah askarta RSF ee baska u raacay inay kormeeraan ay weli ku jiraan waxbarashada aasaasiga ah”.

Xarunta Afrika ee Daraasaadka Caddaaladda iyo Nabadda (ACJPS) (ururka aan dowliga ahayn ee xuquuqda Suudaan) ayaa diiwaangeliyay “qoritaanka 20 carruur ah ee RSF ee koonfurta Darfur” iyo sidoo kale sii deynta “30 carruur ah oo ay qorteen Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo gaarsiintooda Guddiga Caalamiga ah ee Laanqeyrta Cas (ICRC) 15ka Sebteembar 2023”.

“Tirada carruurta la qorayo ee RSF waxaa lagu qiyaasaa inta u dhexeysa 8,000-10,000 oo carruur ah”

Warbaahinta Al-Araby Al-Jadeed ayaa wareystay labo caruur ah oo sidaan oo kale lagu sii daayay oo ay ICRC-da geysay xero ay maamusho wasaaradda horumarinta adeegga bulshada oo ku taalla degmada Wad Sharifi ee koonfurta gobolka Kassala.

Maxamed Nawai, 17, oo ka yimid magaalada Abu Jubayhah ee Koonfurta Kordofan, iyo Awab Cabdullah, 17, oo ka yimid Galbeedka Kordofan ayaa labaduba dafiray inay ka tirsan yihiin dagaalyahannada RSF.

Afhayeenka ICRC, Adnan Hazam, ayaa diiday inuu shaaciyo wax macluumaad ah oo ku saabsan labada qof ee aan qaan-gaarin, isagoo sheegay in kulammada ay yihiin kuwo qarsoodi ah oo lagu ilaalinayo sharafta carruurta.

Si kastaba ha ahaatee, Dr Cabdullah ayaa sheegay in “dhakhaatiirta xerada Wad Sharifi ay heleen calaamado laga tagay iyagoo hub ku sita garbaha carruurta markii baaritaan caafimaad lagu sameeyay,” isagoo raaciyay, “carruurtu waxay qirteen inay askar ahaan uga shaqeynayeen RSF, waxaana lagu xiray maxaabiis ahaan. Intii ay ka qaybqaadanayeen dagaalladii ka dhacay Omdurman iyo Waqooyiga Khartuum.

Iyadoo sarkaalka warbaahinta ee RSF Axmad uu beeniyay in carruur ay ku jiraan RSF, afhayeenka rasmiga ah ee ciidamada qalabka sida ee Suudaan, Brigadier Jeneral Nabil Cabdullah, ayaa taas ka hortagay, isagoo sheegay in “carruurta lagu xiray dagaal toos ah oo ka dhex jira safka mucaaradka, iyo inta badan. , waxaa la baray in ay diidaan in ay dagaalyahanno yihiin”.

Dukumeentiyo been abuur ah

Golaha Qaranka ee Daryeelka Carruurta iyo UNICEF ayaa booqday xeryo tababar oo ay leeyihiin RSF oo ku yaalla gobollada waqooyiga, koonfurta, iyo bartamaha Daarfuur, iyo koonfurta Kordofan sanadka 2019. Waxay daaha ka qaadeen 30 kiis oo dukumentiga aqoonsiga ee carruurta askarta ay u muuqdeen in laga been abuurtay, taas oo muujinaysa da’aha u muuqday kuwo ka weyn muuqaalkooda jireed, sida ay sheegtay Dr Amira Azhari, oo ka tirsan Golaha Qaranka ee Daryeelka Carruurta.

Dr Azhari ayaa xaqiijiyay kiisas been abuur ah oo wata shahaadooyinka dhalashada, halkaasoo nambarka diiwaangelinta (oo sidoo kale ah “lambarka qaranka” ee shaqaalaha RSF) laga been abuurtay. Xaaladdan ayaa ka sii dartay sababtoo ah saldhigga awoodda ee RSF wuxuu ku yaalaa meelaha sida gobolka Daarfuur, halkaas oo ay jirto la’aanta dhakhaatiirta takhasuska leh ee xafiisyada diiwaangelinta madaniga ah si ay u qiimeeyaan da’da dadka u soo baxaya qoritaanka.

Sarreeye Guuto hore Dr Essam Addin Cabbaas Axmad, oo ka soo shaqeeyay doorar kala duwan ee diiwangelinta madaniga ah intii u dhaxeysay 2005 iyo 2021 (kii ugu dambeeyay ee madaxa waaxda IT) ayaa beeniyay in tirooyinka qaranka lagu takri falay dukumentiyada.

“Ma rumaysni in dayacaad lagu sameeyay in qofna la siiyo lambarka qaranka, marka laga reebo in waraaqo been abuur ah la soo gudbiyay, sida warqadaha dhalashada, ama ay jirto dayacaad sarkaal, kuwaasna waa kiisas xaddidan,” ayuu yidhi.

Isaga oo hadalkiisa sii watana waxa uu yidhi: “Waxa aanu samaynay nidaamka xaqiijinta elektaroonigga ah ee diiwaanka madaniga ah kaas oo soo bandhigaya kiisaska wax is-daba-marineed, inta badan agaasimayaasha diwaan gelinta madaniga ah waxay ahaayeen kuwo aad u go’aan qaadasho leh oo adag oo ku soo rogaya ciqaabta ugu badan ee bilayska ee lagu helo inay ka dambeeyaan wax-is-dabamarinta xogta”.

Si kastaba ha ahaatee, Ismaaciil Tirab, oo ah xubin ka tirsan Guddiga Qaranka ee La-dagaalanka ka ganacsiga dadka ee Suudaan (NCCT) ayaa sheegay in RSF ay beenisay waraaqaha aqoonsiga ee carruurta, iyaga oo ka faa’ideysanaya la’aanta habab lagu qiimeeyo da’da Suudaan.

Waxa uu yiri: “Marka ay la kulmaan RSF xaqiiqda ah in ay askareynayaan carruur, waxay ku andacoonayaan in waraaqaha aqoonsiga ay xaqiijinayaan in [carruurtu] ay ka weyn yihiin 18, taas oo aan run ahayn”.

“Waxaa jira caqabado nafsi ah iyo kuwo bulsheed oo ku yimaada carruurta la askareeyo, sida cabsida, dareemo ammaan la’aan, walaac, niyad-jab, taxadar la’aan, go’aan qaadashada degdega ah, firfircooni, niyad-jabka, isku-kalsoonaanta hoose, iyo awood la’aanta la qabsiga bulshada.”

Ku xad-gudbida shuruucda iyo xeerarka caalamiga ah

Ilmaha askariga ah waa qof ka yar 18 jir, kaas oo la magacaabo, la aqbalo, ama lagu qasbo inuu ku biiro ciidan kasta ama ciidan kale, sida uu qabo Xeerka Carruurta Suudaan ee 2010, Qodobka 43, kaas oo mamnuucaya “qorista, magacaabista ama shaqaaleysiinta carruurta ee hubaysan. Ciidamada ama kooxaha hubaysan ama shaqaalahooda si ay uga qayb qaataan falalka dagaalka”.

Qodobka 4-aad ee Xeerka Ikhtiyaarka ee Heshiiska Xuquuqda Carruurta faqradiisa koowaad waxa uu dhigayaa: “Kooxaha hubaysan ee ka duwan kuwa xoogga dalka waa in aanay xaalad kasta qortaan, ama aanay u isticmaalin dagaal dad da’doodu ka yar tahay. 18 sano jir ah.”

Si kastaba ha ahaatee, “maleeshiyada RSF-ta waxay ku kaceen sharciyo iyo heshiisyadan” ayuu yiri Sarreeye Guuto Nabil Cabdullah, isaga oo intaa ku daray in u hoggaansanaantooda sharciga ay tahay mid aan qarsooneyn.

Khasaaraha caruurta ee dagaalka

Sida laga soo xigtay warqad ka timid Ergeyga Gaarka ah ee Qaramada Midoobay ee ka ganacsiga dadka, Siobhán Mullally, 12kii Oktoobar oo ku socota mas’uuliyiinta Suudaan: “Carruurta qoysaska ku nool faqriga ayaa lagu bartilmaameedsadaa xaafadaha bannaanka ee Khartuum iyo sidoo kale qabiilooyinka Carabta ee Daarfuur iyo Galbeedka Kordofan”. Warqaddu waxay khusaysay eedaymaha sheegaya in carruurta la tahriibinayo si loo askareeyo.

Waraaqda ayaa lagu xaqiijiyay in “wiilasha ay kor u dhaafeen 600 oo dhaawac ah dagaaladii ka dhacay Khartuum bishii Agoosto, iyo in caruurtan ay qorteen RSF-ta oo ay u adeegsanayeen door dagaal” RSF.

Dr Ikhlaas Cabbaas Maxamed, oo ah Agaasimaha Waaxda La-talinta Cilmi-nafsiga iyo Badbaadada ee xarumaha waxbarashada ee Wasaaradda Waxbarashada, ayaa yiri: “Carruurta waxaa loo isticmaalaa in lagu kaxeeyo baabuurta dagaalka, iyada oo aan la tixgalineynin xaaladdooda nafsiga ah ee ka sii daraysa habdhaqankan, saameyn xunna ku leh. shakhsiyadda ilmaha”.

“Waxaa jira caqabado nafsi ah iyo kuwo bulsheed oo ku yimaada carruurta la askareeyo, sida cabsida, dareemo ammaan la’aan, walaac, niyad-jab, taxadar la’aan, go’aan qaadashada degdega ah, firfircooni, niyad-jabka, isku-kalsoonaanta hoose, iyo awood la’aanta la qabsiga bulshada,” ayuu yiri Dr Cabbaas.

Tani, ayuu raaciyay, in ay sii dheer tahay “dacmooyinka sare u kaca ee dembiyada sida xatooyada, sigaarka, qaadashada daroogada iyo balwadda, iyo sidoo kale hurdo la’aan, dhibaatooyinka xusuusta, arrimaha xanaaqa iyo go’doominta bulshada, waxayna ku dambayn kartaa in la gaaro heerka isdilka. ama ku kaca xadgudubyo halis ah sida dil, naafeyn, iyo xadgudub galmo”.

____

Qoraalkaan tarjumaad la tafatiray oo ka timid daabacaadda Al-Araby Al-Jadeed. Si aad u akhrido maqaalka asalka ah halkan guji.

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Sirdoonka & Militariga

Jabhada Xoraynta Oromada – afka Oromada: Waraanna Bilisummaa Oromo

Qoomiyada Oromada ayaa tobaneeyo sano dagaal hubaysan kula jirto dowladaha Itoobiya soo maray oo dhan. Waa maxay qadiyadda ay u dagalamayaan?

Published

on

Jabhadda waxaa la sameeyay 1973-dii, hadafkeeda koowaad waa u doodista aayo-ka-tashiga dadka Oromada ah ee maanta deggan Gobolka Oromiya iyo Aagga Oromiya ee gudaha Gobolka Axmaarada ee Itoobiya.

Qoraalkaan waxaa lagu falanqeyn doona sooyaalka taariikhiyeed ee Jabhada Xoraynta Oromada, heerka ay dalka Itoobiya ka taagan yihiin qoomiyada Oromada marka ay noqoto siyaasad ahaan, taariikh ahaan iyo muhiimada ay u leedahay dowladda Itoobiya in Qoomiyada Oromada ay kamid noqdaan nidaamyada dowladdeed ee lasoo dhiso. Qoraalkaan falanqeynta ah, waxaa tifatiraayo kana jawabaayo su’aalaha aan ka qabno Cabdijabaar Sh. Axmed oo ah bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada Dowladnimada iyo Difaaca ee Jaamacadda Ramaas ‘Ramaas University’. Sidoo kale, waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com.

Qoomiyada Oromada ayaa tobaneeyo sano dagaal hubaysan kula jirto dowladaha Itoobiya soo maray oo dhan, iyagoo ujeedkooda yahay raadinta awooda siyaasadeed ee qoomiyada Oromada ee ku aadan awooda siyaasaddeed ee Itoobiya, siyaasada wakhtigan ee Oromada ayaa inta badan u muuqata mid dib u soo cusboonaatay oo is khilaafsan. Markii uu Abiy Axmed la wareegay xilka Ra’iisul Wasaaraha cusub bishii Abriil 2018, isagoo noqday siyaasigii ugu horeeyay ee Oromo ah oo soo gala qasrigii hore ee Imperialka xukumi jiray, dad badan ayaa aaminsanaa inay tahay xilligii Oromada xukunka la wareegi lahayd. Si kastaba ha ahaatee, horumaradii markaasi ka dambeeyay, ayaa daaha ka qaaday sawir aad uga sii adag, halkaas oo kala qaybsanaantii hore ee guduhu ay dib u soo cusboonaatay, iyo halka ay u muuqato in siyaasaddii Oromada ee asal ahaan ka soo jeedda ay u kala qaybsantay. Maqaalkaan waxaan sidoo kale ku falanqeyn doonaa in kala qaybsanaanta iyo mawqifyada siyaasadda Oromada ee hadda jira lagu qeexi karo iyada oo la adeegsanayo hab-dhaqan-dhaqameedyo badan oo kala duwan si loo ogaado halka ay ku sugan yihiin iyo halka ay salka ku hayaan. Labada mansab ee ugu waaweyn ee laga dhex helay siyaasadda Oromada – gooni-u-goosad, iyo federaal. Sidoo kale, waxaa daaha ka qaadeynaa xiriirka qotoda dheer ee ka dhexeeya mawqifka siyaasadeed ee hadda jira iyo mawqifkooda taariikheed iyo ku-xirnaanta qawmiyadaha kale ee Itoobiya.

Qoomiyada Oromada ee Itoobiya

Oromada ayaa ah qoomiyada ugu tirada badan Itoobiya waxayna haystaan dhul aad u wayn oo ka bilaabmaya xadka Suudaan ilaa xadka Kenya. Marka loo eego tirakoobkii 2007, Oromada ayaa qiyaastii 35 boqolkiiba dadweynaha Itoobiya. (OLF waxay sheeganeysaa in Oromada ay ka dhigan tahay ku dhawaad kala bar dadka Itoobiya.) Taariikhda dhow ee Itoobiya, Oromada waligood may qaban awood siyaasadeed oo u dhiganta tiradooda, taasoo keentay in la takooro siyaasadeed iyo cabasho dhab ah oo la dareemo. Oromada waxay ku dhaqmaan diinta Islaamka, Masiixiyadda iyo diimaha Oromada ee soo jireenka ah.

Kooxda ugu badan waa Muslim oo masiixiyiin aan ka fogeyn. Dadka raacaya caqiidooyin dhaqameed ayaa ah boqolkiiba kuwa ugu yar. OLF oo la asaasay 1973dii, ujeedada aasaasiga ah ee OLF waa xaqa ay qoomiyada Oromada u leeyihiin aayo ka tashi qarannimo. Qaar ka mid ah OLF ayaa arrintan ku macneeyay inay tahay Oromiya oo madax bannaan halka qaar kalena ay raadiyaan ismaamulka Oromada oo ku dhex jira Itoobiya midaysan oo nidaamka siyaasadeed uu ka tarjumayo tirada dadka Oromada ah. OLF waxa ay iska caabinteeda hubaysan ku tilmaantay fal is-difaacid ah oo ay shacabka Oromada kaga soo horjeedaan dawladihii Itoobiya ee kala dambeeyay. Si kastaba ha ahaatee, bilawgiisii, waxaa ka dhex jiray ururka OLF xiisad u dhaxaysa dadka wada xal siyaasadeed ama mid ciidan si loo xaliyo cabashooyinka Oromada. OLF waxa ay ka soo horjeedsatay taliskii Dergiga ee Mengistu Haile Mariam oo ay xataa la safatay TPLF muddadii isla markiiba ka hor afgembigii Mengistu 1991kii. Dabayaaqadii 1970-meeyadii iyo horraantii 1980-aadkii, OLF waxa ay ka talinaysay dhul baaxad leh oo ku yaalla Koonfur-bari Itoobiya. 1981kii waxa ay ka furatay galbeedka Itoobiya saldhigyo ay ku lahayd Suudaan. Sannadkii 1991-kii markii ay TPLF-tu Addis-Ababa u-baxday, OLF waxay ku doodday siyaasad ku dhisan federaalaynta qowmiyadaha. OLF waxay ku biirtay EPRDF iyo EPLF shir ka dhacay London oo ujeedadiisu ahayd isbedel siyaasadeed oo nabdoon kadib dhicistii Mengistu.

Jabhada Xoraynta Oromada

Jabhada Xoraynta Oromada waa xisbi siyaasdeed wadani Oromo ah oo la sameeyay 1973-kii si ay u horumariyaan aayo-ka-tashigooda umadda Oromada ah oo maanta degan Gobolada Oromiya ee Itoobiya. OLF ayaa xafiisyo ku leh Addis Ababa, Washington D.C. iyo Baarliin gudaha Jarmallka, oo ay ka hawlgasho idaacado ku hadla afafka Amxaariga iyo Oromada.

Qowmiyadda Oromada oo ka soo jeeda Gobolka Oromada ee dalka Itoobiya, waxay xornimada qaateen ilaa rubucii ugu dambeeyay qarnigii sagaal iyo tobnaad, wakhtigaas oo ay lumiyeen dawladnimadooda oo ay qabsatay Xabashida. Oromada waxa ay la kulantay cadaadis ba’an oo ku hoos jiray taliskii Imperialka ee Xayle Salaase, kaas oo ahaa qawmiyadda Axmaarada. Taliskii Haile Selassie, afka Oromada waxaa laga mamnuucay dugsiyada iyo dawladda. Isbadaladani waxa ay bilabeen inuu isbeddelo xukunka dhaqanka Axmaarada oo socday inta badan qarnigii labaatanaad. Labada dawladood ee Xayle Salaase iyo Dergigu waxay Amxaaro badan u rareen koonfurta Itoobiya, halkaas oo ay ka shaqaynayeen dawladda iyo maamulada ka jiray, sida maxkamadaha, kaniisadada iyo dugsiyo, halkaas oo qoraalladii Oromada laga tirtiray laguna beddelay kuwo Amxaariga ah. Madaxda sare ee Abyssinia oo ah magacigii hore Itoobiyada casriga ah, waxay u arkayeen aqoonsiga Oromada iyo luqadda inay caqabad ku tahay fidinta aqoonsiga qarannimo ee Itoobiya.

Sebteembar 6, 1974, Ciidankii Xoreynta Oromada ee ugu horreeyay waxaa lagu baabi’iyay Madaafiic lagu garaacay Dagaalkii Tiro oo ay ku waayeen Axmad Taqi iyo Elemo Qiltu labadaba; Saddex askari oo kaliya ayaa ka badbaaday.

Sannadkii 1967-kii, taliskii Xayle Salaase 1aad waxa uu mamnuucay ururka Mecha iyo Tuluma Self-Help Association (MTSHA) ka dibna waxa uu kiciyay mowjado xarig iyo dil ah oo ka dhan ah xubnahooda iyo madaxdooda. Waxaa sidoo kale xabsiga loo taxaabay sarkaal caan ah oo ka tirsan ciidamada iyo hoggaamiyaha ururka Tadesse Birru. Falcelintan uu talisku sameeyay waxa sabab u ahaa sumcadda MTSHA ee Oromada, iyo sidoo kale xiriirka ay la leedahay dhaqdhaqaaqa iska caabinta ee Bale Oromada. Mid ka mid ah xubnaha ururka oo lagu magacaabo Xuseen Sora, ayaa u baxsaday Soomaaliya 1967. Isaga iyo qaxoonti kale oo Oromo ah ayaa aasaasay jabhad la magac baxday Jabhadda Xoraynta Waddaniga Itoobiya, kaas oo loo magacaabay Sora Xoghayaha Guud. Jabhadda ENLF waxay markiiba u guurtay dalka Yemen, waxayna bilowday inay tababarto xubnaha qurba-joogta oo Oromada ah.

Isku daygii ugu horeeyay ee ENLF ay ku soo gashay dalka ayaa waxaa hagayay Jaarraa Abbaa Gadaa, balse waa uu fashilmay kadib markii ciidamada Nabadsugida Soomaaliya ay ku raadjoogeen dableydaasi oo ay gacanta ku dhigeen iyagoo doonayay inay Itoobiya ka galaan Waqooyiga Soomaaliya. Isku daygii labaad wuxuu noqday mid aad u guulaystay, kooxdii labaad ee fallaagada waxay xero ka dhigteen Buuraha Chercher. Halkaa marka ay marayso, kooxdu waxay go’aansatay inay ku hawlgasho magaca “Oromo” halkii ay ka ahaan lahayd magac guud oo Itoobiyaan xambaarsan “Ethiopian.”

Aasaasidii ururka Jabhadda Xoraynta Oromada

Sannadkii 1973-kii ayay xaaladdii siyaasadeed ee dalku is beddeshay, waxaana ciidammada Itoobiya ay meesha ka saareen taliskii Imbaraadooriyadda oo ay gacanta ku dhigeen. Hogaamiyaasha iyo xubnaha MTSHA, ee xabsiga ka baxsaday, waxay si qarsoodi ah uga hawlgalayeen dalka gudihiisa iyagoo dhaqdhaqaaqyo ka dhex kiciyey wargeysyo hoose oo ay ka mid yihiin “Kena Bektaa” iyo “Codka Oromada ee ka soo horjeeda Tyranny”. Waxay qabanqaabiyeen shir qarsoodi ah oo ay ka soo qayb galeen Xuseen Sora, Elemo Qiltu iyo madax kale oo kala duwan oo Oromo ah. Shirkan ayaa intii uu socday si rasmi ah loo aasaasay Jabhadda Xoraynta Oromada oo markii ugu horreysay la qoray barnaamijkeedii siyaasadeed. Unugyadii Oromada ee hubaysanaa ee Buuraha Chercher waxa loo qaatay inay noqdaan garabka millatari ee ururka ah iyagoo la magac baxay Jabhada Xoraynta Oromada, (Oromo Liberation Army) (Afka Oromada ah waxaa lagu yiraahdaa: Waraanna Bilisummaa Oromo ama WBO).

Ciidanka Xoraynta Oromada ee ku sugan buuraha Chercher waxa la hoos geeyey taliye Xasan Ibraahim oo loo yaqaanno Elemo Qiltu. Sannadkii 1974-kii, OLA waxay kordhisay dhaqdhaqaaqii ay ka waday buuraha, waxayna qeylo dhaan badan u dirtay maamulayaashii gobolada gaar ahaan markii ay dileen mulkiilihii caanka ahaa ee Mulatu Tegegn. Taliskii Milateriga ahaa ee Itoobiya ayaa markaas u diray Jeneraal Getachew Shibeshi si uu u burburiyo kacdoonkaas.

Sebteembar 6, 1974, Ciidankii Xoreynta Oromada ee ugu horreeyay waxaa lagu baabi’iyay Madaafiic lagu garaacay Dagaalkii Tiro oo ay ku waayeen Axmad Taqi iyo Elemo Qiltu labadaba; Saddex askari oo kaliya ayaa ka badbaaday.

Isku day lagu doonayo in lagu xakameeyo kacdoon kasta oo Oromada wado, dowladdii Dergiga waxay xarig iyo dil bareer ah ka fulisay magaalooyinka ku xeeran Ciidanka Xoraynta Oromada oo ay ka hawl-gashay, gaar ahaan magaalooyinka Gelemso, Badessa, Mechara, Boke, iyo Balbaleti. Dagaaladii jabhaddaynta ahaa ee mudada kooban socday ka dib, ururka OLF wuxuu sameeyey qalad istiraaji ah sababtoo ah qaar yar oo ka mid ah hogaamiyaasheeda waxay dib ugu laabteen magaalada Cadan ee dalka Yemen si ay dib u habayn ugu sameeyaan ururka balse waxba uma suurtagelin. Jeneral Tadesse Birru oo xabsiga ka baxsaday ayaa halgan hubaysan ka sii waday gobolka Shewa ee qoomiyada Oromada isaga iyo Hailu Regassa. Ugu dambayntii waa la qabtay waxaana la toogtay 1976-kii, laakiin ciidankiisa OLA ayaa sii waday dagaalka waxayna heleen dad badan oo askar ah markii la toogtay.

Qaabeynta rasmiga ah ee Ciidanka Xoraynta Oromada

Sannadkii 1976-kii, Ciidanka Xoraynta Oromada ayaa fadhiisimo ku yeeshay Buuralayda Chercher, arrintaasi ayaa sababtay inay helaan fursad ay dib-u-habayn ugu sameyn karaan Jabhadda.

Shirwayne qarsoodi ah oo socday mudo laba maalmood ah ayaa madaxda Oromada ay soo agaasimeen waxaana kasoo qayb galay goloyaashiisa iyo masuuliyiintiisa kala duwan oo ay ka kala socdeen dhamaan qeybaha Oromiya waxaana lagu doortay hoggaan sal balaaran leh. Xubno tiro yar oo ka tirsan jabhaddii ENLF, oo laga sii daayey xabsiga Soomaaliya 1975 iyo qaar kale oo dalka soo galay mar hore, iyo wakiillo ka socday unugyo daraasadeed oo dhulka hoostiisa ah, shakhsi Oromo ah oo waddaniyiin ah ayaa ka tirsanaa waxa hadda loo yaqaanno “Aasaaska Kongareeska”. Shirwaynaha wuxuu dib u eegis ku sameeyay barnaamijkii siyaasadeed ee OLF 1973 wuxuuna soo saaray barnaamij cusub oo faahfaahsan. Barnaamijkaas wuxuu ku baaqay in guud ahaan ummadda Oromada laga xoreeyo gumaysiga Itoobiya. Shirkan ayaa hadda loo yaqaanaa Congress-ka Aasaasay ururka wuxuuna astaan u ahaa bilawgii waddaniyadda Oromada ee casriga ah. Jabhad kale waxa furay ciidan cusub oo Ciidanka xoraynta Oromada (Oromo Liberation Army) ah oo ay beeralayda ka bilaabeen bariga Oromiya. Ardayda iyo wax garadka Oromada ee ku dhaqan magaalooyinka ayaa ku biiray boqolaal ka mid ah xeryaha OLA si ay u bixiyaan tababaro hogaamineed iyo waxbarasho. Dagaaladii ugu horeeyey ayaa ka dhacay dhulka miyiga ah ee ku teedsan magaalada Diridhaba sida Gara Mul’ata

Intii u dhaxayso dabayaaqadii 1970-yadii iyo 1980-aadkii

Qaabeynta Ururka OLF kadib, waxay hawlaheedii ku fiday galbeedka Oromiya waxayna dooratay gole dhexe oo cusub oo ka kooban 41 xubnood oo ay weheliyaan shan xubnood oo ka kooban Hoggaanka Sare ee Politico Command, kaas oo ka kooban Lencho Letta, Muhee Abdo, Baro Tumsa, Magarsaa Barii iyo Gadaa Gamada. Iyada oo qaab dhismeedkeeda si adag loo yagleelay, OLF waxa ay bilawday olole wax ku ool ah oo ay ku soo jiidanayso ardayda iyo dadweynaha guud ahaan qoomiyada Oromada. Garabkeeda militariga ayaa sidoo kale bilaabay qabsashada dhulka galbeedka Oromiya, gaar ahaan Wellega.

Intii u dhaxaysay 1977 iyo 1978, dagaalkii u dhexeeyay Soomaaliya iyo Itoobiya waxay u noqotay fursad qaali ah ee aan soo marin taariikhda ururka. Hubka ay ka tageen ciidamada Soomaaliya iyo Itoobiya dagaalka kadib ayaa waxay suurtagelisay in askar badan la hubeeyo. Dhinaca kale, ciidamada Itoobiya, kuwa Soomaali galbeed iyo Jabhadda Xoreynta Soomaali Galbeed ayaa dhamaantood ka soo horjeeday OLF waxayna isku dayeen in ay meesha ka saaraan ururkaas.

Sanadihii 1980-meeyadii, OLF waxay xafiis ka furatay Suudaan ka dib markii xafiiskeedii Soomaaliya la xiray. Waxa kale oo ay ahayd wakhtigaas wakhti dilka iyo xariga baahsan ee lagu hayo Oromada ayaa kasii daray iyadoo ujeedka dowaldda ay tahay isku dayday ay ku xakamayso kobaca OLF.

Ciidanka Xoraynta Oromada ayaa wakhtigaas waxaa sii kordhaayey kor u kaca xooggan dhawr boqol ilaa 10,000 oo askari. In kasta oo ay tiro ahaan jireen, haddana ciidanku ma ahayn kuwo qalabkoodu aad u liito marka loo eego jabhadihii kale ee wakhtigaas ka hawlgalayey Itoobiya, kuwaas oo kala ahaa Jabhadda Xoraynta Shacabka Ereteriya iyo Jabhadda Tigrayga. OLA ayaa gacanta ku haysay dhul aad u balaaran oo ku yaala koonfurta, galbeedka iyo bariga Oromiya waxaana xafiisyo iyo saldhigyo ciidan ka dhigteen magaalooyinka waaweyn sida Jijiga, Assosa, Dembidollo iyo Mendi. Sidoo kale tobankaas sano ayay ahayd markii ururka iyo xarakadu ay lumiyeen dad badan oo caan ahaa sida Muhee Abdo, Saartu Yousef, Kebede Demissie, Baro Tumsa, Juuki Barentoo iyo boqolaal kale. Dawladdii milatariga ahayd waxay kordhisay arxan-darrada ay ku hayso OLF iyadoo gubay dhammaan tuulooyinkii, xasuuqday ardaydii u ololaysay iyo xarig wadareedka. Hoggaanka OLF ayaa mar ku dhawaaday in la baabi’iyo markii ay weerar gaadmo ah ku qaadeen ciidamada dawladda oo uu ku dhawaaday in la dilo Xoghayihii Guud ee OLF Galassa Dilbo.

Isbeddelada ka dhacay Itoobiya sanadkii 1990-yadii

Dawladdii milateriga ahayd waxay qarka u saarnayd inay burburto iyadoo saddex jabhadood ay baabi’inayeen xukunkii dalka. Jabhadda Xoreynta Oromada, Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigrayga iyo Jabhadda Xoreynta Shacabka Ereteriya waxaa ka dhexeeyay isbahaysiyo kala duwan, TPLF iyo EPLF waxaa ka dhexeeyey isbahaysi xooggan oo labaduba waxay lahaayeen xiriir xaddidan oo ay la lahaayeen OLF. Sannadkii 1990kii, TPLF waxay samaysatay dhawr urur oo siyaasadeed oo qawmiyadaha kale ay ku jiraan maxaabiistiina waa ay sii daysay, waxayna dhammaantood hoos geeyeen urur la magac baxay Jabhadda Dimuqraadiga Kacaanka Itoobiya. Kooxda Oromada ee EPRDF waxay ahayd Ururka Dimuqraadiga Shacabka Oromada waxaana abuuritaankiisa loo arkayay isku day lagu doonayo in lagu wiiqo OLF.

EPRDF, ayaa markii ay burburisay xukunka dawladda ee Tigreega iyo gobolka Axmaarada, waxay u dhaqaaqday inay la wareegto magaalada Nekemte ee gobolka Oromiya. Isagoo ka jawaabaya, Jabhadda Xoreynta Oromada ayaa ku sheegtay war laga sii daayay Raadiyo Voice of Oromo Liberation 15-kii Abriil 1991: “OLF waxay si adag uga soo horjeedaa weerarka ah: Xoraynta Wellega ama qowmiyadda Oromada. Waa been u ah xoog kasta oo shisheeye ah si ay u sheegaan in ay xoreynayaan ummadda Oromada.”

Dagaalyahanada Jabhada Xoraynta Oromada

Saddexda kooxood ee fallaagada ah oo ay weheliyaan wakiillo ka socda dawladda ayaa ku kulmayay shirkii London Maay 1991 laakiin wakiilladii dawladda ayaa ka baxay ka dib markii ay maqleen warka sheegaya in madaxweynahooda, Mengistu Hailemariam, uu u baxsaday Zimbabwe. Shirkan ayaa lagu go’aamiyay in EPLF ay afti u qaado shacabka Eriteriya si ay uga go’aan dalka intiisa kale mawqifka istaraatiijiga ah ee dalka. Taas beddelkeeda, waxa la go’aamiyay in la abuuro dawlad ku meel gaar ah oo u tanaasulaysa OLF, EPRDF iyo jabhado kale oo kala duwan.

Iyadoo ay xiisadu jirto ayaa labada jabhadood waxay iska kaashadeen sidii ay u qabsan lahaayeen caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa, isla markaana ay soo ridi lahaayeen ciidamadii dawladda ee hadhay. Waxaa la qabtay shirweyne heer qaran ah, waxaana la dhisay dowlad ku meel gaar ah oo ururka OLF uu ku fadhiyo kuraastii labaad ee ugu sarreysay EPRDF. Labadan kooxood waxay ahaayeen, si kastaba ha ahaatee, waxay awoodi waayeen inay wada shaqeeyaan, sababtoo ah OLF ma xamili karin OPDO, iyagoo aaminsan inay tahay qorshe EPRDF ah oo lagu xaddidayo awoodda iyo saamaynta OLF. 

Ugu dambayntii waxa bilaabmay iska hor imaadyo dhex maray garabkooda ciidan inkasta oo ay labada kooxoodba ku heshiiyeen in ay ciidamadooda dejiyaan ilaa inta si sax ah looga bedelayo ciidan qaran. 1992, OLF waxa ay ku dhawaaqday in ay ka baxayso dawladda sababta oo ah “hagardaamo iyo dilal loo geystay xubnaheeda”. Iyaga oo ka jawaabaya, EPRDF waxay kooxo duullaan ah u dirtay aagagga xerooyinka askarta OLA. Labaatan kun oo ka mid ah dagaalyahanadeeda ayaa isla markiiba la xiray, kumanaanna waa lagu dilay duullaankii lagu qaaday xeryaha. Qaar ka mid ah askarta OLF ayaa taliyayaashooda si ula kac ah uga reebay xeryihii ay ku jireen sababo la xiriira shaki iyo kalsooni darro ay ka qabaan kooxda EPRDF waxayna kooxahaasi bilaabeen inay dagaal la galaan EPRDF. Inkasta oo ay guulo horudhac ah soo hooyeen, haddana sareynta EPRDF ee tirada iyo hubkaba waxay aakhirkii ku qasabtay ciidankii OLF in ay qaadaan dagaal dhuumaalaysi ah.

Dabayaaqadii sagaashamaadkii waxaa dalka ka baxsaday in badan oo ka mid ah hogaanka OLF waxaana dhulkii ay OLF ka talinaysay oo ay maamulaysay la siiyay EPRDF. Kumanaan shacab ah ayaa la xiray, la dilay, lagana eryay dalka kadib markii looga shakiyay inay taageersan yihiin ama ay ka tirsan yihiin OLF. Guusha EPRDF ay ku gaartay in ay si dhaqsa ah meesha uga saarto awooda ciidan ee OLF waxa ay ka dhigantahay in OLA ay qaadi karto halgan hoose oo kaliya.

Sanadkii 2000

Dagaalkii Ereteriya iyo Itoobiya ka dib, in badan oo hoggaankeedu waxa ay u guureen Ereteriya, garabkeeda ciidankuna waxa ay bilaabeen in ay tababar iyo taageero ka helaan dawladda Ereteriya. Intii u dhaxaysay 2000 iyo 2005, xubinnimada OLF way is bedbedeshay, taas oo ay ugu wacan tahay tacaddiyadii dawladda ee ka dhanka ahaa dhaqdhaqaaqa ardayda Oromada iyo diidmada guud. Iyada oo ay taasi jirto, OLF waxa sii wiiqmay markii ay kooxi ka go’day khilaafkii Xoghaye Dawud Ibsa. Dagaalka labadan kooxood ku dhex maray gaar ahaan gobolka Borana ee Oromiya ayaa si weyn u wiiqay awooddii ay OLF ku qaadi lahayd dagaal ka dhan ah dawladda.

2006, sannadkaas, Sarreeye Guuto Kemel Gelchu oo ka tirsan ciidammada Itoobiya wuxuu kaxaystay 100 askari oo ka mid ah askartiisii, wuxuuna ku biiray jabhadda OLF ee ka dagaallanta Ereteriya. In kasta oo markii hore uu OLF u gacan siinayay hoggaamiyaha garabkeeda millatari, 2008-dii, Jeneral Kemel Gelchu wuxuu ku dhawaaqay in OLF ay hubka dhigi doonto oo ay ka tanaasuleyso hadafkeedii hore ee ahaa in ay ka go’do Itoobiya, taa beddelkeedana ay ka shaqeyso sidii xisbi siyaasadeed oo dimuqraadiyaynta Itoobiya ah sameyso. Ku dhawaaqistaas, wuxuu ku amray askarta OLF ee ku sugan koonfurta Oromiya inay hubka dhigaan oo ay isku soo dhiibaan dawladda. Hogaanka dhexe ee Jabhada OLF ayaa ugu danbayntii ku dhawaaqay in Kemel Gelchu laga xayuubiyay xilka balse ka hor inta aysan isdhiibin ku dhawaad kala bar ciidanka koonfureed ee OLF Kemel Gelchu iyo ciidamadiisa ku sugan Ereteriya waxay samaysteen jabhad iyaga u gaar ah oo OLF waxayna la bahoobeen Ginbot 7.

Sanadkii 2012

20-kii Noofambar 2012, jabhaddii ugu weyneyd ee OLF iyo jabhaddii ka go’day horraantii 2000aadkii waxay ku dhawaaqeen inay dib u midoobayaan. 30kii Maajo 2015, warbaahin kala duwan ayaa sheegtay in jabhadda OLF ay weerar ku qaadday saldhigga federaalka ee magaalada Mooyaale ee Itoobiya ay ku dileen 12 askari oo Itoobiyaan ah. Arrintan ayaa dhacday todobaadyo kadib markii ciidamada Itoobiya ay kusoo qulquleen xadka Kenya, waxayna bilaabeen inay dadka deegaanka ee magaalada Sololo ku raadjoogaan ciidamada OLF. Ciidamadan ayaa markii dambe ka jawaab celiyay weerarka iyagoo weerar ku qaaday isbitaalka degmada Mooyaale, waxaana ay dileen hal askari oo ilaalo ahaa.

18-kii Maarso 2018, ciidamada OLA/OLF ee ku sugan galbeedka Oromiya ayaa weerar ku qaaday laba baabuur oo ay wateen ciidamada Itoobiya, waxayna halkaas ku dileen in ka badan 30 askari, inta kalena way qabteen.

Nabadda iyo kala qaybsanaanta Ciidanka Xoraynta Oromada ee OLF ayaa inta badan ugu faa’idaysataa dowladda Itoobiya. Bishii Agoosto 2018, waxaa heshiis nabadeed dhex maray dawladda Itoobiya iyo ururka OLF, kaas oo mabda’ ahaan soo afjaray colaaddii 45-ta sano ahayd ee Oromada. OLA kuma qanacsanayn waanwaanta nabadeed, waxayna ka go’een OLF. OLA ayaa sii waday weerarada hubaysan. Nagessa Dube, oo wax ku qoray Ethiopia Insight, ayaa ku tilmaamay kala qaybsanaantu inay tahay “Xeelad”, wuxuuna sheegay in laga bilaabo Agoosto 2020, OLA ay u muuqatay inay ka kooban tahay laba kooxood oo maamul ahaan u kala soocan koonfurta iyo galbeedka.

2dii Noofambar 2020, Amnesty International ayaa sheegtay in 54 qof oo u badan haween iyo carruur iyo dad waayeel Amxaaro ah lagu dilay tuulada Gawa Qanqa, Itoobiya. Dawladdu waxay ku eedaysay OLA, taas oo diiday mas’uuliyadda. Bishii Juun 29, Al Jazeera ayaa soo wariyay in fannaanka Oromada iyo dhaqdhaqaaqa Hachalu Hundessa la dilay; OLF ayaa ku eedeysay ra’iisul wasaare Abiy Axmed iyo dowladda federaalka.

Guud ahaan, laga bilaabo Abriil 2018 ilaa Abriil 2020, OLA waxay dishay 700 oo qof oo rayid ah sida uu sheegay halgamaagii xorriyadda, Xaaji Umar Nagessa, laftiisa waxaa dilay OLA 4 Abriil 2020.

Argagixiso-nimo ayaa lagu eedeeyay OLF

Dowladda Kenya ayaa ku eedeysay OLF inay ku lug lahayd xasuuqii Wagalla. Si kastaba ha ahaatee, xilligaasi, dowladdu waxay beenisay in jabhadda OLF ay ka hawl-gasho gudaha Kenya. Major Madoka ayaa sheegay in arrinta OLF loo baahan yahay in wax laga qabto, maadaama ay awood u leedahay inay carqaladeyso nabadda gobolka. Dhowr kun oo xoolo ah ayaa lagu qiyaasay in la xaday, sidoo kale waxaa la afduubay 52 gabdhood. Inta badan tani waxay keentay mawqif adag oo ay dawladda Kenya ka qaadatay OLF. Hadal ka soo baxay BBC-da ayaa lagu yiri “Dagaalku waxa uu ka dhashay markii qabiilka Dagoodi ay u ogolaadeen in ay xoolahooda daaqaan dhulka Borana iyaga oo aan wax fasax ah waydiin, dadkii ka badbaaday weerarka ayaa ku eedeeyay Kenya iyo Oromada oo ka soo jeeda dalka Itoobiya ee deriska la ah, hase ahaatee, xilligaasi dowladdu waxay beenisay in jabhadda OLF ay ka tirsan tahay. waxay ka hawlgalayeen gudaha Kenya.”

Run ahaantii, warbixin ay soo diyaariyeen guddi ayaa lagu sheegay in colaadda labada qabiil ay jirtay ka hor inta aysan jabhadda OLF ka billaabin deegaanka. Masuuliyiinta Kenya waxay si rasmi ah uga codsadeen Itoobiya inay ciidamadooda ka soo saarto Kenya taasoo muujinaysa ku lug lahaanshaha Itoobiya ee fududaynta rabshadaha u dhexeeya bulshooyinka.

Bishii Diseembar 1991-kii, waxaa la sheegay in Oromo hubeysan ay weerar ku qaadeen dad Amxaaro ah oo degganaa Aagga Arsi. Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay Human Rights Watch, boqol iyo afar iyo konton Masiixiyiin ah, oo u badan Axmaarada, ayaa lagu dilay Arba Guugu. Warbixinta ayaa lagu sheegay in xasuuqaasi uu ka dhashay ka faa’iidaysiga cadaawadda u dhaxaysa Oromada iyo Axmaarada ee deegaankaas oo ay dawladii hore ku kacday. Warbixintu waxa ay intaa raacisay in “Kaadirka OLF ay soo abaabuleen weeraro lagu qaaday dadka Axmaarada ah, waxaa la gubay xaafado, dad rayid ahna waa la dilay” xasuuq iyo “ku dhawaad 150 Amxaaro ah ku laayeen” deegaanka, laakiin waxay sheegtay in OLF aysan qorshayn ama raali ka ahayn dhacdadaas.

Xiriirka ay OLF la leeyihiin dowladaha iyo ururada kale caalamiga ah

Sida laga soo xigtay warbixinnada BBC-da ilaa 1999kii, OLF, oo ay weheliyaan ururada kale ee ka soo horjeeda Itoobiya ee ka hawlgala Itoobiya iyo Soomaaliya, waxay kaalmo ka heli jireen Ereteriya iyo sidoo kale inay caawiyaan Ereteriya xilligii dagaalkii Itoobiya iyo Ereteriya 1998-2002. Bishii Abriil 1998, OLF waxay ku qabatay Muqdisho shirweyne ay ku doorteen hoggaan ka sii xagjirsan. Ereteriya waxa ay sidoo kale ku taageertay dagaalyahannada Oromada markab hub ah iyo 1,500 oo dagaalyahan oo Oromo ah oo dheeraad ah oo laga soo raray Ereteriya oo la geeyay xarunta tababarka OLF ee Qorioli.

Bishii Luulyo 1999, OLF waxa ay fadhiisin ka dhigatay gobolka Shabeelada Koonfureed, waxaana hubaysay Ereteriya si ay ula dagaalanto Itoobiya dagaalkii xudduudda. Iyadoo Ereteriya ay Itoobiya la gashay dagaal xuduudeed, OLA waxay si aad ah u kordhisay dhaqdhaqaaqooda koonfurta Itoobiya. Intii uu socday dagaalkii ay Itoobiya kula jirtay Ereteriya 1998, OLF waxaa la ogaaday in ay kordhisay dacaayada idaacadaha ee Oromada ee Itoobiya.

OLF waxay xafiisyo ku leedahay Washington D.C. iyo Berlin waxayna xubin ka tahay Ururka Qaramada Midoobay iyo Shucuubta aan la matalin. Haaluma wal fakkaatu, SBO (Sagalee Bilisummaa Oromoo) ama VOL (Voice of Oromo Liberation) Barliin. Raadiyoo VOL waxa uu ku soo gudbiyaa Afaan Oromo iyo waliba Af Amxaari.

Aragtida ay xambaarsan yihiin OLF

Ujeedada aasaasiga ah ee Dhaqdhaqaaqa Xoraynta Oromada waa in ay helaan aayo-ka-tashiga dadka Oromada ah. Iyadoo aayo ka tashiga shacabka Oromada uu ahaa hadafka ugu weyn ee OLF, haddana xubnaha iyo madaxda xisbigu ma aysan sameynin go’aan lagu gaaray in is-xilqaanka qoomiyada Oromada uu noqon doono mid ka madax banaan Oromiya, iyo in kale iyada oo qayb ka ah Itoobiya dimuqraadi ah. Laakiin dhawaan, waxay sheegtay in hadafkeedu yahay in la sameeyo, haddii ay suurtogal tahay, urur siyaasadeed oo ay la yeeshaan ummadaha kale, taas oo ku salaysan sinnaanta, ixtiraamka danaha wadaagga ah iyo mabda’a ururada iskaa wax u qabso.

OLF waxa ay door weyn ka ciyaartay dhismihii dawladdii ku meel gaarka ahayd 1991 ka dib dhicistii taliskii Dergiga. Si kastaba ha ahaatee, OLF ayaa ka baxday ku meel gaarkii, iyadoo ku andacoonaysay in xubnaheeda lagu hagayo, la xirxiray, laguna dilay qaybo badan oo ka mid ah Oromiya. Wixii markaas ka dambeeyay OLF waxa ay ku hawlanayd halgan hubaysan oo daba dheeraaday oo ka dhan ahaa dawladda Itoobiya. OLF waxay aaminsantahay in dadka Oromada ah wali la duudsinayo xuquuqdooda aasaasiga ah. Sida laga soo xigtay OLF, Gumaysiga Itoobiya waxaa hogaaminayay Imbaraadoorrada Xabashida oo u badnaa dabaqadii Amxaarada ka talinaysay ilaa laga beddelay dawlad ay Tigreegu hoggaamiso horraantii 1990-aadkii. OLF waxay aaminsantahay in isbedelkii dawladnimo ee ka dhacay taliskii Dergiga ee 1991 aanu u saamaxayn dadka Oromada iyo kuwa kaleba inay helaan xuquuqdooda aasaasiga ah.

Bishii Janaayo 2012, war-saxaafadeed ayaa lagu sheegay in OLF aysan mar dambe raadin doonin inay ka go’aan Itoobiya. Taa beddelkeeda, kooxdu waxay ku dhawaaqday inay raadinayso midnimada iyo xorriyadda, oo ay la shaqayn doonto kooxaha kale ee siyaasadda. Si kastaba ha ahaatee, qoraal xigay oo ku soo baxay mareegaha OLF ayaa lagu sheegay in koox aan la ogolayn, oo aan matelin aragtida OLF ay ku dhawaaqday.

Dhaliilaha loo jeedinayo OLF iyo fikirkeeda ayaa ururka iyo qaar badan oo ka mid ah waxgaradka Oromada ay si joogta ah uga dhiidhiyeen inay yihiin dacaayad Itoobiyaan ah oo loogu talo galay in lagu sharciyeeyo dhaqdhaqaaqa. Qowmiyadda Axmaarada ayaa ku tilmaamay qowmiyadda Oromada kuwa liddi ku ah dowladnimada Itoobiya. Taasina waxay keentay in dadka Oromada ah iyo ururadii ku xirnaa Oromada loo beegsado midnimo-diid iyo cadaadis. OLF waxa loo abuuray in ay difaac ka dhigto noocaan la beegsanayo ee dadka Oromada ah.

Arrinka gumeysiga Itoobiya, waxaa xusid mudan in Imbaraadoor Menelik II uu si rasmi ah u dhisay Boqortooyada Itoobiya sannadkii 1888-kii isagoo ku dhawaaqay in dhammaan dhulka la qabsaday uu leeyahay Imbaraadooriyadda. Markii uu sidaas sameeyay, Imbaraadoorku wuxuu u qoondeeyay hantiilayaal Amxaaro ah dhulkii koonfureed ee la qabsaday (oo ay ku jirto Oromiya). Nidaamkan, mulkiilayaashani waxay kor u qaadeen caburinta iyo burburinta joogtada ah ee dhammaan qaybaha dhaqanka Oromada, afka iyo diinta Amxaarada lagu soo rogay dadka Oromada ah ee la qabsaday.

Ololaha ka dhanka ah Oromada ayaa gaaray meelo ka baxsan xudduudaha Itoobiya oo ay wadaagaan Amxaarada iyo Tigrayga. Qoxootiga Oromada ee ku sugan Jabuuti, Kenya, Soomaaliya iyo Koonfurta Suudaan ayaa dib loogu celiyay Itoobiya oo xitaa la geliyay xeryo shaqo. Mid ka mid ah dhacdadan ayaa ahayd masaafurinta qaxooti u diiwaan gashan UNHCR, Tesfahun Chemeda, oo ay mas’uuliyiinta Kenya dib ugu celiyeen Itoobiya 2007 ka dibna ku dhintay xabsiga Itoobiya 24kii Agoosto 2013 isagoo ku jira xabsi daa’im.

Yemen, wakiilo Itoobiyaan ah ayaa looga shakisan yahay dilkii 20kii Diseembar 2008 ee lagu dilay hoggaamiyihii Ururka Qaxootiga Oromada Axmed Ibraahim Roore. Warbixinta xuquuqul insaanka ayaa faah faahin ka bixisay rabshado lagula kacay qaxootiga Oromada, oo uu ku jiro kufsi. Waxa kale oo ay kor u qaadaysaa walaaca laga qabo sababta ay UNHCR Yemen u mamnuucday heesaha Oromada ee bandhigga dhaqanka Oromoda Yemen waxay bixisay warqad ay ku faahfaahiyeen dhibaatadii Qubee.

Cilmi-baadhis lagu sameeyey dalka Maraykanka ayaa xaqiijisay sheegashada jirdilka, kufsiga iyo dilka sharci-darrada ah ee inta badan lagu sameeyo Oromada, Ogaadeenka, Anuak, Sidama iyo qoomiyado kale oo badan. Isku dayga EPRDF ee ay kaga hortagayaan sheegashadooda, OLF waxaa inta badan loo bartilmaansadaa inay sababto jirdilka ama dhibanayaasha saxda ah. Sidoo kale, Jabhaddii mucaaradka ah ee ONLF ayaa sidoo kale loo gaystay jirdil iyo xadgudubyo ka dhan ah xuquuqul insaanka oo ay ku kaceen mas’uuliyiinta Itoobiya, taasoo lagu sheegay warqad ay senator-ada Mareykanka u direen ra’iisul wasaare Meles Zenawi.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Sirdoonka & Militariga

Maraykanka oo isu diyaarinaya weerar ‘aan laga fursan karin’ oo kaga imaan kara Iiraan – warbaahinta

Washington ayaa lagu soo waramayaa inay aaminsan tahay in Tehraan ay soo diri karto diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo gantaalaha maalmaha soo socda.

Published

on


Maraykanka ayaa aaminsan in Iiraan ay weerari doonto shaqaalaha Maraykanka ama Israa’iil ee ku sugan Bariga Dhexe si ay uga aargutaan duqeymaha ay Israa’iil ka geysanayso Suuriya, sida ay sheegeen dhowr wargeys oo Jimcihii iyo Sabtidii soo xigtay saraakiil Maraykan ah. Tehraan ayaa wacad ku martay in ay u aargudi doonto todobo sarkaal oo ay ku jiraan laba taliye sare oo ka tirsan Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah – kuwaas oo lagu dilay duqeyntii qunsuliyada Iiraan ee Dimishiq Isniintii.

Isniintii la soo dhaafay, ciidamada cirka ee Israa’iil ayaa weeraray dhismo u dhow safaaradda Iiraan ee caasimadda Suuriya. Natiijadii weerarka, waxaa la burburiyay dhismihii qunsuliyadda, waxaana lagu dilay taliyayaashii ciidamada Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan (IRGC) Jeneraal Maxammad Reza Zahedi iyo Maxammad Hadi Haji Rahimi.

Maxammad Reza Zahedi waa taliyihii ugu sareeyay ee militariga Iiraan ee la dilo tan iyo markii la dilay Qassem Soleimani sanadkii 2020. Waxaa sii kordhaya cabsida laga qabo iska horimaad furan oo dhexmara Israa’iil iyo Iiraan, iyadoo Suuriya iyo Lubnaan ay yihiin goobaha ugu muhiimsan ee suurtogalka ah ee laga weerari karro Israa’iil.

Sarkaal sare ayaa CNN u sheegay in dowladda Mareykanka ay aaminsan tahay in Iiraan ay ka aargoosan doonto, waxaana uu intaa ku daray in Israa’iiliyiinta ay la wadaagaan qiimeyntan. Saraakiisha ayaa ka digay in weerar uu imaan karo isla usbuuca soo socda.

Sida laga soo xigtay saraakiil la hadlay NBC News iyo CBS News, sirdoonka Maraykanku waxay soo jeedinayaan in Iiraan ay isticmaali karto “raxan” ah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Shahed kamikaze iyo gantaalada, iyo in Tehraan ay beegsan karto xarun diblomaasiyadeed ama qunsuliyada ee ay Israa’iil leedahay.

Weerarkan suurtagalka ah ayaa laga wada hadlay mar ay khadka taleefoonka ku wada hadleen madaxweyne Joe Biden iyo ra’iisul wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu Khamiistii, CNN ayaa sidaas sheegtay.

Ma jirin wax weeraro ah oo waaweyn oo lagu qaaday shaqaalaha Maraykanka ee gobolka tan iyo dabayaaqadii bishii Janaayo, markaasoo diyaarad nooca Kamikaze ah ay dishay saddex askari oo ku sugnaa meel fog oo u dhow xudduudda Urdun iyo Suuriya. Ciidamada Maraykanka ayaa todobaadkan ku soo riday laba diyaaradood meel u dhow saldhiga al-Tanf ee koonfurta Suuriya, sida uu sheegay CNN oo soo xiganaysa saraakiisha difaaca Maraykanka.

Hogaamiyaha ruuxiga ah ee Iiraan Ali Khamenei ayaa balan qaaday in Israa’iil ay ka heli doonto dharbaaxo wejiga ah. Saraakiisha Tehraan ayaa sidoo kale hanjabaad u jeediyay Mareykanka, inkastoo Washington ay sheegtay inaysan ka warqabin in weerarka lagu qaaday howlgalka Iiraan ee Dimishiq uu dhici doono.

Israa’iil ayaa Iiraan ku eedaysay inay taageerto Xamaas, Xisbullah iyo kooxaha kale ee Falastiiniyiinta ah ee taageera, waxayna wacad ku martay inay meesha ka saari doonto khatar kasta oo dhanka ammaanka ah inta uu socdo dagaalka ay Xamaas kula jirto Qaza. In kasta oo Israa’iil aysan si toos ah u sheegan mas’uuliyadda dhimashada Jeneraallada Iiraan, haddana wasiirka gaashaandhigga Yoav Gallant waxa uu ka digay in “qof kasta oo naga soo horjeeda dhammaan Bariga Dhexe” uu bixin doono “waajibkiisa la marin doona”.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Sirdoonka & Militariga

Sida ay Iiraan u samaysatay giraangirta cadawga ee ku xeeran Israa’iil

Falanqeyn: Immisaa agab militari ayay Iiraan awood u yeelan doontaa in ay u isticmaasho jawaabta weerarka qunsuliyadda ay ku leedahay Suuriya?

Published

on


Isniintii la soo dhaafay, ciidamada cirka ee Israa’iil ayaa weeraray dhismo u dhow safaaradda Iiraan ee caasimadda Suuriya. Natiijadii weerarka, waxaa la burburiyay dhismihii qunsuliyadda, waxaana lagu dilay taliyayaashii ciidamada Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan (IRGC) Jeneraal Maxammad Reza Zahedi iyo Maxammad Hadi Haji Rahimi.

Madaxweyne Ebrahim Raisi ayaa mar hore ka digay in, “Sionistiyiintu waa inay ogaadaan in aanay weligood ku gaari doonin hadafkooda xun ee ficillada noocaas ah ee ka baxsan bini’aadantinimada, maalinba maalinta ka dambaysana, waxaa sii xoogaysanaya horusocodka iska caabinta iyo nacaybka ay u qabaan ummadaha xorta ah ee ka dhanka ah dabeecadooda sharci darrada ah, dambigaas fulaynimada ah sidoo kale ma noqon doono mid aan laga jawaabin” ayuu yirri.

Jawaabtu waxay noqon doontaa ilaa hadda lama garanayo. Si kastaba ha ahaatee, sanadihii ugu dambeeyay, Tehraan waxay ku guuleysatay inay noqoto awood buuxda oo gobolka ah, iyada oo taageero ka heleysa dalal badan oo Bariga Dhexe ah.

Hooska Iran

Kor u kaca colaadda Qaza, oo ka billowday duullaankii ay Xamaas hoggaaminaysay ee Israa’iil bishii Oktoobar 7 ee la soo dhaafay kaasoo loogu magac daray (“Howlgalka Daadka Al-Aqsa”) iyo Ciidamada Difaaca Israa’iil (IDF) ee xiga hawlgal milateri oo galaafatay tobanaan kun oo qof oo Falastiniin ah, ayaa sababay kor u kac badan oo la isla dhexmarayo oo ku saabsan daciifnimada iyo aragti-gaabnida hoggaanka Israa’iil iyo tababbarka gaarka ah ee milatariga ee mucaaradka Israa’iil. Mana aha Xamaas oo kaliya waxa aan ka hadlayno, laakiin Iiraan.

Iiraan ayaa isla markiiba lagu eedeeyay inay ku lug lahayd weerarka Xamaas. Wakaaladda WSJ ayaa sheegtay in Iiraan ay tababartay falastiiniyiinta ayna u tabbabartay qaabka ay uga soo gudbi karaan xadka Israa’iil.

Waxaa intaa dheer, waxaa la sheegay in Tehraan ay iftiimisay weerarka. Xiriirinta faahfaahsan ee hawlgalka ayaa la sheegay in uu ka dhacay kulan dhexmaray xubno sare oo ka tirsan Xamaas, Xisbullah, iyo laba kale oo ka tirsan mintidiinta Iiraan ay taageerto ee Beyruut wax yar ka hor 7-dii Oktoobar. Saraakiisha ciidamada Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan (IRGC) ayaa sidoo kale ka qayb galay kulankaas.

Ka dib, IRGC waxay sheegtay in weerarka Xamaas loo qorsheeyay in uu ahaado aargudasho 2020-kii dilkii madaxii Ciidanka Quds (qayb ka mid ah IRGC), Jeneral Qassem Soleimani. Si kastaba ha ahaatee, wararka xanta ah ee ku saabsan ku lug lahaanshaha tooska ah ee Iiraan ee hawlgalka Israa’iil ka dhanka ah ayaan la xaqiijin.

Nofeembar 3, 2023, xoghayaha guud ee dhaqdhaqaaqa Lubnaan ee Xisbullah, Sayyed Xassan Nasrallah, wuxuu si cad u sheegay in Iiraan aysan ku lug lahayn howlgalka Al-Aqsa.

“Go’aanka ka dambeeyay howlgalkan waxa uu ahaa 100% falastiiniyiin, dhaqangelintiisuna 100% waa falastiin. [Waxaa la bilaabay] si indhaha caalamka oo dhan loogu soo jeediyo dhibaatadan. Qorsheeyayaasheeda ayaa ka qariyay qof walba, xitaa dhaqdhaqaaqa Axis of Resistance, “ayuu yirri.

“Sirta buuxda ayaa ah tan xaqiijisay guusha quruxda badan ee hawlgalka iyada oo loo marayo walxaha la yaabka leh. Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iiraan waxay si cad u taageertaa dhaqdhaqaaqyada iska caabinta laakiin ma samayso wax ilaalin ah iyaga ama madaxdooda.”

Dhinaca kale, hadalkan uu jeediyay hogaamiyaha ciidamada Iiraan u qaabilsan gobolka ayaa calaamadeeyay khadadka aysan Iiraan diyaar u ahayn inay ka gudubto. Dhinaca kale, Nasrallah wuxuu xasuusiyay caalamka in Iiraan ay awood u yeelatay inay iska horkeento Israa’iil iyo xulafadeeda iyadoo aan la bilaabin dagaalkii 3-aad ee Adduunka. Dhab ahaantii, Axis of Resistance – isbahaysi goboleed oo aan rasmi ahayn oo ka dhexeeya dhawr waddan oo Bariga Dhexe ah iyo ururo siyaasadeed oo ka soo horjeeda Galbeedka iyo Israa’iil oo ay ku midaysan yihiin fikradda Shiicada – ayaa loo abuuray ujeedadaas.

Marka loo fiiriyo, Iiraan waxay abuurtay isbahaysiga ugu guulaha badan adduunka, taas oo muujisay inay awood u leedahay inay soo celiso nidaamka gobolka iyo la dagaallanka argagixisada, laakiin sidoo kale caqabad ku ah xoogagga caalamiga ah.

“Xisbiga Ilaah” ayaa hogaaminaya iska caabinta

Ka dib qaraxii ka dhacay dekedda Beyruut, markii fowdo ka dhacday Lubnaan, waxaan la hadlay mid ka mid ah saaxiibaday oo ka tirsan Xisbullah. Waqtigaas, wuxuu ii xaqiijiyay in ay ugu weyn tahay dadaalka Xisbullah in waddanku aanu godka ku dhicin. Haa, maalgelinta Iiraan wax badan ayay ku lahayd. Dhammaanba, Xisbullah waxay ka kooban tahay dadka caadiga ah ee Lubnaan oo taageera dhaqaalaha dalkooda. Si kastaba ha ahaatee, ma noqon doonto mid caddaalad ah in la yiraahdo Xisbullah ayaa gebi ahaanba ku tiirsan Iiraan oo ay hoos yimaadaan, maadaama Iiraan ay xiriir gaar ah la leedahay dalalka qaybta ka ah Axis of Resistance. Si kastaba ha noqotee, si loo helo faham qoto dheer, aan ka bilowno bilowga.

Xididdada Xisbullah waxay dib ugu noqonaysaa horraantii 1960-meeyadii, markii ay ka curteen Lubnaan dhaqdhaqaaq wadaaddo ah oo doonayay inay soo nooleeyaan mabaadi’da muhiimka ah ee Islaamka. Fikirkan waxaa soo jeediyay dhowr culimo muslimiin ah oo dhawaan ka soo laabtay magaalada Najaf ee dalka Ciraaq, halkaas oo ay wax ku baranayeen machadyada Shiicada. Laba ka mid ah dadkan ayaa si gaar ah loogu xusi karaa.

Midka koowaad waa Imaam Muuse Al-Sadr oo wax ku bartay magaalada Qom ee dalka Iiraan. Waxa uu socdaalkiisa siyaasadeed ka bilaabay magaalada Tire ee dalka Lubnaan, hase yeeshee waxa uu dhaq-dhaqaaqiisu markiiba ku fiday dalka oo dhan. Al-Sadr waxa uu ahaa mid aad loo jecel yahay, waxa uu inta badan ka hadli jiray munaasabado kala duwan oo isugu jira dhaqan iyo waxbarasho, waxa uuna isku hareereeyay waxgarad caan ah oo meelo kala duwan ka yimid. Sannadkii 1967-kii, wuxuu abuuray Golaha Sare ee Shiicada Islaamka (SISC), oo ah hay’ad diimeed oo rasmi ah oo taageerta bulshada shiicada. Siyaasiyiin badan, xitaa kuwa la wadaaga iimaanka Sadr, ayaa diiday tan. Si kastaba ha ahaatee, al-Sadr waxa uu sii watay hawlihiisa siyaasadeed. Waxa uu aasaasay Dhaqdhaqaaqa Dulmiga iyo koox millatari si ay ula dagaallamaan Israa’iil, oo loo yaqaan Jabhadda Resistance Lubnaan (Dhaqdhaqaaqa Amal). Dhammaan khudbadihiisii, Imaamku wuxuu ku baaqay in lala dagaallamo Israa’iil. Ugu dambeyntiina, Al-Sadr ayaa lagu afduubay dalka Liibiya, halkaasoo uu ku yimid casuumaad uu ka helay Madaxweyne Mucamar Al-Qadaafi Agoosto 31, 1978-kii, lamana oga halka uu ku dambeyay.

Shaqadii Imaamku way sii socotaa

Xizbullah-da casriga ah waxa lala xiriiriyaa magaca fiqi kale oo Muslim ah, Ayatullah Muxammad Xusseen Fadlallah. Caalimkan caanka ah ee Shiicada ah ayaa ka dhisay xarun dhaqameed oo ay ku jiraan masaajid iyo dugsi diini ah oo ku yaal bariga Beyruut. Markii uu u soo wareegay dhanka koonfureed ee magaalada, waxa uu ku tujiyay masjidka Imaam Al-Rida, waxa uuna ku biiray siyaasadda, isaga oo ka faa’ideysanaya waaya aragnimada kacaankii Islaamiga ahaa ee Iiraan 1979-kii. Fadlallah waxa uu aasaasay Ururka Samafalka Ururada, kaas oo ay ku midaysan yihiin xarumo badan oo waxbarasho, diimeed iyo bulsho. Ururkan ayaa door muhiim ah ka qaatay horumarinta ururka Xisbullah, waxaana Fadlallah laftiisa loogu yeeraa hogaamiyaha ururka, inkastoo uu ku andacoodey inaysan taasi run ahayn. Si tartiib tartiib ah, ururku wuu koray, wuxuu aasaasay awood toosan wuxuuna helay sifooyin calaamad ah. Duullaankii Israa’iil ee Lubnaan 1982 ayaa si weyn uga qayb qaatay horumarka Xisbullah.

Lubnaan, waxaa jirtay baahi degdeg ah oo loo qabay in la abuuro urur Islaami ah oo mideeya dhammaan kooxaha shiicada ah. Islaamku wuxuu ahaa inuu noqdo maskax, diin, fikradeed, iyo aasaaska dhabta ah ee xisbiga siyaasadeed ee la soo jeediyay. Hadafka ugu weyn ee xisbigu waxa uu ahaa in uu iska caabiyo qabsashadii, hogaamiyihiisuna waxa uu ahaa sayyid – yacnii nabi Maxamed NNKH ka soo farcameen.

Sagaal wakiil oo ka socda kooxaha islaamiga ah ayaa shir yeeshay, waxayna soo saareen dukumeenti loo yaqaan Manifesto of the Sagal. Qoraalkan waxa loo diray Ayatollah Khomeini oo jooga Iiraan, wuuna ogolaaday.

Qoraalka waxaa markaas qaatay inta badan kooxaha diinta ee Lubnaan. Hogaamiyayaashoodu waxay kala direen iskaashiyadii hore u jiray si ay u helaan hal dhisme oo cusub, kaas oo loo yaqaan Xisbullah. Mid ka mid ah hoggaamiyayaasha caanka ah ee dhaqdhaqaaqa, Sheekh Naciim Qasem, ayaa buuggiisa ‘Xisbullah: The Story From Inin’ ku qoray in Shiicada Lubnaan ay taageero ka dalbadeen Tehraan bilowgii hore. Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah waxaa la siiyay amar ah inay ku taageeraan xulafada dagaalka ay kula jiraan Israa’iil, iyadoo ay ugu horreyso tababaro ciidan iyo bixinta kaabayaasha lagama maarmaanka ah. Wafdi saraakiil sare oo ka tirsan militariga Iiraan ayaa yimid Suuriya, waxayna Dimishiq ogolaatay in IRGC la geeyo Lubnaan.

Xeryo tababar ayaa laga sameeyay gobolka Bekaa ee Lubnaan, waxaana la sameeyay nidaam ay ku jiraan tababar ciidan, diimeed, iyo akhlaaqda dagaalyahannada. Dhalinyaro ayaa ku soo xoomay xeryihii tababarka. Waayo-aragnimada iska caabinta Falastiin ayaa sidoo kale la tixgeliyey. Waxaas oo dhami waxa ay ka soo baxeen natiijadii dagaalka ay la galeen Israa’iil oo markii dambe u ogolaatay Xisbullah in ay noqoto cudud siyaasadeed oo rasmi ah oo u taagan danaha qayb badan oo dadweynaha ka mid ah.

Maanta, Xisbullah waxa ay sii waddaa in ay dhisto cududeeda milatari, in kasta oo cadaadis dibadda ah iyo mid gudaha ahba (ciidanka qaarkood ee Lubnaan ay ku hadlaan in hubka laga dhigo dhaqdhaqaaqa). Saldhigyada militari ee Xisbullah waxaa ku jira tobanaan nooc oo gantaallo ah iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn. Kooxdan ayaa sidoo kale haysata gantaalada ballistic-ga ah oo gaaraaya inta u dhaxaysa 500km ilaa 700km. Sida uu sheegay xoghayaheeda guud, Xisbullah waxa ay haysataa ku dhawaad 100,000 oo dagaalyahan.

Iiraan ayaa ku taageerta ururka Xisbullah boqolaal milyan oo doolar sanad walba. Maanta, kooxdu waxay si firfircoon uga qaybqaadataa colaadda Falastiin. Sida lagu sheegay warbixin dhawaan la soo saaray, ururku waxa uu 1,194 hawlgal oo milatari ka fuliyay xuduudka Israa’iil, taas oo keentay in uu khasaare xoog leh ka soo gaaro dhinaca Israa’iil – oo lagu qiyaasay 2,000 oo qof ayaa la dilay oo la dhaawacay, boqollaal xabbadood oo qalab milatari ahna waa la burburiyay.

Saamaynta Iiraan ee Ciraaq

Horaantii bishii Sebteembar, waxay u aadeen Ciraaq si ay u soo gutaan waajibaadka Xajka oo aan ku soo aadayo Maarso Arbaciin, oo ay isugu yimaadaan tobanaan milyan oo Muslimiinta Shiicada ah oo ka kala yimid daafaha caalamka. Waxay ka lugeeyeen meel 82km u jirta magaalada Najaf (oo ay Shiicadu Muslimiinta u arkaan inay xurmaysan tahay) illaa magaalada Karbala, intii uu socdaalkani jiray, dadkan ayaa waxaa loo fidiyay cunto, adeegyo caafimaad, gaadiid, waxaana ugu muhiimsanaa in ammaankooda la sugay. Tani waxay si weyn u suurtagashay caawinta Iiraan, oo dhaqan ahaan ka caawisa abaabulka dhacdada muhiimka ah ee Muslimiinta Shiicada ah.

Si kastaba ha ahaatee, dhowr iyo toban sano ka hor (laga soo bilaabo 1980-1988), Ciraaq iyo Iiraan waxay ku dhex jireen dagaal dhiig badan ku daatay. Siddeed sano gudahood, colaaddan ayaa galaaftay nolosha boqolaal kun oo qof oo labada dhinac ah. Xaqiiqda ah in labada waddan loo tixgeliyo xarumaha Shiicada Islaamka ayaa dhibaatada sii kordhisay. Xarumaha ugu muhiimsan ee waxbarashada diinta waxay ku yaalaan Ciraaq iyo Iiraan labadaba – magaalooyinka Najaf iyo Qom, siday u kala horreeyaan. Mamulka ruuxiga ah ee Ciraaq waa hogaamiyaha ugu sareeya, halka Ciraaq uu yahay Ayatollah Ali al-Sistani. Taasina waxay keentay in shiicadii Ciraaq ay kala qaybsamaan iyadoo loo eegayo inay u janjeeraan dhanka Iiraan ama Ciraaq.

Xoogagga siyaasadeed ee ugu awoodda badan dalka waxay ku xiran yihiin Tehraan, natiijada Ciraaq waxay noqotay mid ka mid ah xarumaha muhiimka ah ee Axis of Resistance. Taas waxaa si cad u muujiyay khilaafka hadda ka taagan Falastiin. Tusaale ahaan, bishii Nofeember ee sannadkii hore, waxaa la sheegay in saldhigyada ciidamada Mareykanka ee Ciraaq iyo Suuriya la weeraray 58 jeer tan iyo markii uu billowday howlgalka Xamaas 7-dii Oktoobar.

Heerka sare ee isku-dubbaridka u dhexeeya kooxaha fuliya weerarada iyo Tehraan waa wax iska cad. Dhamaadkii Janaayo 2024, warbaahintu waxay sheegtay in weerarka lagu qaaday saldhigga Mareykanka la fuliyay saacado yar ka dib markii Iiraan ay wacad ku martay inay ka aargudan doonto weerarka lagu qaaday ciidamada IRGC ee Dimishiq. Sida ay sheegayaan wararka qaar, mintidiinta ayaa ka tirsan maleeshiyada Shiicada Ciraaq ee Xarakat al-Nujaba. Si kastaba ha ahaatee, kooxo badan oo la mid ah ayaa ka hawlgala Ciraaq.

Ciidamada Abaabulka ee caanka ah (Al-Hashd Al-Shaabi)

Ciidamada Abaabulka ee caanka ah ayaa ah kooxda ugu weyn uguna awooda badan kooxaha hubaysan ee Ciraaq. Wararka qaar ayaa sheegaya in sanadkii hore ay noqdeen ciidamada 3-aad ee ugu badan dalka. Warbixinnada rasmiga ah waxay muujinayaan in, laga bilaabo 2001 ilaa 2003, Ciidamada Abaabulka ee caanka ah ay labanlaabmeen tirada – laga soo bilaabo 116,000 dagaalyahan ilaa 238,000. Marka la barbardhigo, tirada askarta ee ciidanka caadiga ah waxay kordheen 25,000 (ilaa 450,000) isla muddadaas, halka tirada booliiska ee dalka ay kordheen 22,250 (ilaa 700,000). Kobaca waxaa lagu sharaxay maalgelinta firfircoon ee kooxdan ay taageerto Tehraan.

SAWIRKA: Dagaalyahannada Shiicada Ciraaq iyo xubno ka tirsan Al-Hashd al-Shaabi oo garab taagan calanka cutubkooda tuulada Albu Ajil, oo bari ka xigta magaalada woqooyiga Tikrit. © AHMAD AL-RUBAYE / AFP

Baahida loo qabo urur noocaan oo kale ah ayaa soo ifbaxday kadib markii magaalada Mosul laga qabsaday argagixisada Daacish oo sidoo kale ka hawlgala Soomaaliya, bishii Juun 2014. Xiligaas 1,500 oo argagixisadu waxay ku qasbeen kumanaan askari inay ka cararaan magaalada. Intaa ka hor, argagixisada Daacish waxay qabsadeen magaalooyinka Hit, Fallujah, iyo inta badan gobolka Anbar. Waxaa caddaatay in Ciidanka Ciraaq aysan awoodin inay la qabsadaan Daacish. Waqtigaas, dawladda Ciraaq waxay go’aansatay in maleeshiyada lagu daro hay’adaha ammaanka ee dalkaas, Aayatullah Cali Al-Sistani ayaa ‘Fatwa’ ka soo saaray “Jihaadka xaqa ah” ee ka dhanka ah Daacish Juun 13, 2014. Wuxuu baaq u diray shacabka Ciraaq si ay hubka u qaataan oo ay u difaacaan “Dalkooda, Dadkooda iyo Xaramka” oo ay ku biiraan hay’adaha amniga. Fatwadu waxay xoojisay awooda iyo sharcinimada Ciidamada Abaabulka ee caanka ah. Marka la eego khatarta Daacish, waxaa hoos u dhacay tartankii Shiicada, waxaana koray saameynta Iiraan ee Ciraaq.

Bishii Juun 2014, magaalada Tikrit waxaa qabsaday argagixisa 1,700 oo ka mid ah ciidamada milatariga ayaa si arxan darro ah loo toogtay (kan waxaa loo yaqaan xasuuqii Camp Speicher). Muuqaalka naxdinta leh ayaa si deg deg ah ugu faafay baraha bulshada, waxaana ciidamada abaabulan ee caanka ah ay heleen taageerada shacabka taasoo sii korortay kadib markii dagaalyahanada ay ku guuleysteen inay Daacish ka saaraan Tikrit. Bishii Abriil 2015, magaalada waa la xoreeyay.

Dagaal yahanada ka tirsan Xoogaga Abaabulka ee caanka ah waxay gacan ka heleen ciidamada Quds ee IRGC, oo uu hogaaminayay Jeneraalka Iiraan Qasem Soleimani. Ilaa maanta, Ciidamada Abaabulka ee caanka ah waxay sii wadaan inay sii wadaan xiriir dhow oo militari, sirdoon, iyo dhaqaale oo ay la leeyihiin Tehraan. Waxay noqotay urur sharci dhamaadkii 2016, markii baarlamaanka Ciraaq uu sharciyeeyay maqaamkiisa. Wasaaradda Arrimaha Guduhu waxay liiska ku qortay in ka badan 67 guuto oo kala duwan, kuwaas oo ka tirsan dallada. Waxaa muhiim ah in la ogaado in dhammaan guutooyinka aysan ahayn ciidamo wakiil ah oo Iiraan ah. Si kastaba ha ahaatee, Ururka Badr iyo Kataib Hezbollah ayaa loo arkaa kooxaha ugu awooda badan ee taageersan Iiraan.

Marka la gaaro 2019, Ciidamada Abaabulka ee caanka ah waxaa ka mid ahaa labada dagaalyahan ee u janjeedha dhanka Iiraan iyo kuwa aqoonsaday awoodda Ayatollah al-Sistani.

Ururka Badar

Kooxdani waxay soo ifbaxday wakhti dheer ka hor. Intii uu socday dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq, waxay Iiran ka caawisay la dagaalanka Saddaam Xuseen. Hadii al-Amiri – hogaamiyaha ururka iyo taliyaha goobta ee khibrada leh – wuxuu ahaa mid ka mid ah dadka tirada yar ee xagjiriinta Daacish ay si dhab ah uga cabsadeen 2014. Al-Amiri ayaa si cad u sheegay inuu taageersan yahay Iiraan. Muddo 30 sano ah, waxa uu soo maray waddo dheer – laga soo bilaabo dagaalyahankii jabhadda ee ka qayb qaatay dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq ee dhinaca Tehraan, ilaa taliye ciidan oo madax ka ah mid ka mid ah guutooyinka Shiicada ee ugu wanaagsan Ciraaq. Wuxuu sidoo kale soo noqday wasiirka gaadiidka Ciraaq. Al-Amiri waxa uu ka tagay khaa’inul waddan oo u dhashay Ciraaq oo loo arkayay in uu muhiim u yahay dagaalka ka dhanka ah Daacish.

Sannadkii 2019-kii, Mareykanka ayaa Al-Amiri ku eedeeyay inuu weeraray safaaradda Mareykanka. Weerarkan ayaa jawaab u ahaa duqeymo dhanka cirka ah oo Mareykanku uu ku qaaday saldhigyada maleeshiyaadka Kataib Xisbullah ee xulafada la ah Iiraan.

Kataib Xisbullah

Kooxda Xisbullah ee Ciraaq oo la aasaasay 2003-dii, ayaa waxay leedahay ilaa 30,000 oo dagaalyahan. Sida Ururka Badr, Xisbullah ee Ciraaq waxay si cad u taageertaa Iran, waxayna u janjeertaa dhanka Jamhuuriyadda Islaamiga ah iyo hoggaamiyaheeda ugu sarreeya xagga ruuxa iyo siyaasadda labadaba. Kooxdan ayaa si firfircoon uga qayb qaadatay iska caabinta ciidamada Maraykanka intii uu socday dagaalkii Ciraaq. Waxa kale oo ay la dagaalantay argagixisada dhinaca Madaxweynaha Suuriya Bashaar Assad. Wararka qaar ayaa sheegaya in dagaalyahanada Kataib Xisbullah ay tababaraan macalimiin ka socda ciidamada Quds, kuwaas oo qeyb ka ah IRGC-da Iiraan.

Mareykanka ayaa rumeysan in weerarkii dhawaan lagu dilay saddex askari oo Mareykan ah oo ka dhacay xadka Urdun iyo Suuriya uu ka dambeeyay Kataib Xisbullahh. Pentagon-ka ayaa arrintan si cad u sheegtay. Dhanka kale, Maleeshiyada ayaa sheegatay mas’uuliyadda in ka badan 150 weerar oo lagu qaaday ciidamada Mareykanka tan iyo markii uu billowday dagaalka Qaza 2023-kii.

Kooxdan waxaa madax u ahaa Jamaal Jacfar Ibraahiim oo ku magac dheeraa Abuu Mahdi Al-Muhandis oo ka yimid magaalada Basrah ee dalka Ciraaq. Si kastaba ha ahaatee, waxa uu u dhintay Janaayo 3, 2020 ka dib markii uu Maraykanku duqayn ka geystay meel u dhow garoonka diyaaradaha ee Baqdaad. Waxaa sidoo kale xilligaas la dilay Jeneraalka caanka ah ee Iiraan, madaxii ciidamada Quds, Qassem Soleimani. Al-Muhandis wuxuu ahaa ku xigeenka lataliyaha amniga qaranka Ciraaq, xubin ka tirsan baarlamaanka Ciraaq, iyo ku xigeenka madaxa ciidamada abaabulka caanka ah.

Marka laga soo tago kooxaha aan kor ku soo xusnay, ee ku hoos howlgala magaca Ciidamada Abaabulka ee caanka ah, waxaa sidoo kale laga yaabaa inaan xusno kooxaha xagjirka ah ee fadhigoodu yahay Ciraaq “Imaam Ali Brigades”, “Harakaat Xisbullahal-Nujaba,” iyo “Saraya al-Khorasani” .”

Saamaynta Iran ee Suuriya

Ma noqon doonto buunbuunin in la yiraahdo, intii lagu jiray dagaalka ka dhanka ah argagixisada ee bilaabmay 2011, Iiraan, oo ay weheliso Ruushka, ayaa door muhiim ah ka qaatay badbaadinta Suuriya. Bilowgii iskahorimaadka, Iiraan waxay u dirtay Suuriya dagaalyahanno iskaa wax u qabso ah, qalab milatari, daawo, shidaal, iyo rasaas. Tehraan waxay furtay khad deyn ah waxayna u qoondaysay lacag aad u badan si ay u taageerto xukuumadda Dimishiq. Tani waxay ka caawisay Bashar Al-Assad inuu sii haysto ilaa 2015, markii Ciidanka Cirka ee Ruushka ay u yimaadeen gargaarka Suuriya oo ay si weyn u beddeleen xaaladda hore.

Intii lagu guda jiray sannadihii dagaalka, Iiraan waxay samaysay kooxo badan oo ka mid ah kuwa milatariga Suuriya kuwaas oo caawiyay Ciidanka Suuriya. Si kastaba ha ahaatee, maleeshiyaadka Shiicada ah ee dalka ka jira ayaa ilaashaday madax-banaanidooda oo aan weligood si toos ah uga amar qaadan taliska rasmiga ah ee ciidankooda.

Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas (LAFA)

Guutada Al-Cabbas waxay si dhow xiriir la leedahay Ilaalada Jamhuuriga Suuriya, waxaana loogu magacdaray Cabbaas bin Cali – oo uu dhalay Imaam Cali Shiico. Guutada waxaa la aas aasay sanadkii 2012-kii iyadoo ujeedo gaar ah laga lahaa – si loo sugo ammaanka masjidka Sayida Zeinab ee ku yaalla Dimishiq iyo goobaha kale ee barakeysan ee Suuriya oo ay Shiicadu xushmeeyaan.

Ilo wareedyo lagu kalsoon yahay ayaa sheegaya in guutadaasi ay u kala qeybsantay kooxo yar yar, waxaana loogu magac daray 12-ka Imaam ee Shiicada ah, waxaana inta badan ay ka kooban yihiin Shiicada Ciraaq, Lubnaan iyo Siiriya. Markii hore, waxaa jiray ilaa 500 oo dagaalyahan, laakiin 2013 tirada mutadawiciinta ayaa kordhay ilaa 10,000. Dhammaan dagaalyahannada ayaa soo gabagabeeyay tababar socday 45 maalmood oo ay Iiraan ku qaadanayeen, iyadoo muddadaas lagu tababarayay adeegsiga hubka sida bambaanooyinka gacanta laga tuuro, qoryaha darandooriga u dhaca ee Kalashnikov, iyo qoryaha shiishka.

Guutada Fatemiyoon

Kooxdan waxaa si rasmi ah loo sameeyay 2014. Inta badan waxaa ku jira Shiicada Afgaanistaan ka timid, oo loo yaqaan Xazaras (kuwaas oo ka kooban ku dhawaad 10% dadweynaha guud ee dalka). Dagaalyahanada ayaa laga shaqaaleysiiyay malaayiin Qaxooti Afgaanistaan ah oo ku nool Iiraan. Afgaanistaan lafteeda, guutada waxaa loo yaqaan “Xisbullah Afgaanistaan.”

Sidan ayay Tehraan u qortay Afgaanistaan ​​si ay u ilaaliyaan danaha Suuriya iyo dawladda Suuriya, taas oo, inta taariikhda jirta, daacad u ah Jamhuuriyadda Islaamiga ah. Sida laga soo xigtay xogta qaar, Guutada Fatemiyoon waxay inta badan ka kooban tahay Ciidanka Muxamed – koox Shiico ah oo mintidiin ah oo la sameeyay intii lagu jiray dagaalkii Soofiyeeti iyo Afgaanistaan. Maleeshiyaadkan ayaa sidoo kale la dagaalamay Daalibaan. Guutada waxay u qaybsantaa unugyo yaryar. Tusaale ahaan, kooxda waxaa ka mid ah Abuzar Brigade, oo gebi ahaanba ka kooban dagaalyahanada Afgaanistaan.

Sida laga soo xigtay Machadka Nabadda ee Mareykanka (USIP), mintidiinta Fatimiyoon waxay guud ahaan u dhexeeyaan 17 iyo 35 sano jir. Shiicadu maaha dhiirigelinta kaliya ee ku biirista guutada – dagaalyahanno badan ayaa la kulma dhibaatooyin dhaqaale waxayna u nugul yihiin xaaladdooda socdaalka. Warbixintu waxay sheegtay in mintidiinta inta badan laga soo qoro hal tuulo ama goob shaqo – tani waxay ku dhiirigelinaysaa inay is ilaaliyaan oo ay si hufan uga hawlgalaan safka hore.

Guutada Fatimiyoon oo ka amar qaata saraakiisha IRGC ayaa ka qayb qaatay weerarrada Assad. Waxay ka dagaallameen magaalooyinka Xums, Xalab, Deyr ez-Zor iyo Idlib ee Suuriya. Guutooyinku waxay haystaan taangiyada casriga ah ee Ruushka T-90. Sida laga soo xigtay ilo kala duwan, waxay haystaan inta u dhaxaysa 10,000 ilaa 20,000 dagaalyahan. Si kastaba ha ahaatee, xogtan ayaa dib u bilaabatay 2017, tan iyo markii Iran ay yareysay tirada dagaalyahanada ka dib guushii IS. Halgamayaashii ugu da’da yaraa iyo kuwii ugu da’da weynaa iyo weliba kuwii ku xad-gudbay anshaxa ayaa ahaa kuwii ugu horreeyey ee laga saaray. Maanta, guutadaasi hadda ma shaqaynayso, laakiin khubaradu waxay rumaysan yihiin, haddii loo baahdo, Iran ay u yeedhi karto ilaa 40,000 oo dagaalyahanno ah oo tababaran wakhti kasta. Ugu yaraan 10,000 oo ka mid ah waxay leeyihiin khibrad dagaal.

Guutada Zainebiyoon

Kooxdan inta badan waxaa ku jira Shiicada Pakistan (ka soo jeeda gobollada Kurram iyo Balochistan). Magaca cutubka ayaa loola jeedaa macbadka ugu weyn ee Shiicada ee Dimishiq, kaas oo ay si bahalnimo ah u weerareen mintidiinta Daacish 2013. Dhacdadan ka dib, gobolka ayaa si firfircoon u abaabulaya xagjiriinta Shiicada. Guutada Pakistan ayaa tiradooda u dhexeysay 2,000 ilaa 5,000 oo dagaalyahan. Inta badan waxaa lagu arkay meel u dhow Dimishiq, iyo sidoo kale meel u dhow Xalab iyo Idlib, waxayna ka qayb qaadatay weerarrada ciidamada Suuriya. IRGC waxay kaloo mas’uul ka ahayd tababarka iyo maalgelinta Guutada Zainebiyoun.

Si ka duwan, khubaradu waxay aaminsan yihiin in guutadaasi ay ka mid tahay kooxaha hubaysan ee Shiicada ah ee ugu caansan uguna liidata, kuwaas oo ka hawlgali jiray Suuriya oo ay ka amar qaataan Iiraan.

Mid ka mid ah Shiicada Pakistan ee ugu dambeysay ee ku dhintay Suuriya wuxuu ahaa Zaki Maxammad Abbas. Waxaa lagu aasay magaalada Qom ee dalka Iiraan, taasoo Shiicadu ay u aqoonsan tahay inuu yahay mid muqadas ah. Wax yar ayaa laga yaqaan Cabbaas – magaciisa waxaa laga yaabaa inuu yahay magac been abuur ah, iyo meesha iyo sanadka uu ku dhashay, shaqadiisa, iyo sidoo kale goobta iyo xaaladaha uu ku dhintay Suuriya ayaan la garanayn.

Wareysi lala yeeshay Panjereh bishii Juun 23, 2016, taliyaha guud ee Zainebiyoun, Seyyed Abbas Mousavi, ayaa sheegay in sababta ugu weyn ee abaabulka kooxda ay tahay khatarta goobaha Shiicada xujayda ee Suuriya. Waxa uu sheegay in Shiicada Pakistan ay rabeen in ay “ku degdegaan difaaca xaramka” oo ay ka qayb qaataan “dagaalka rajada ah ee ka dhanka ah argagixisada.”

Sida laga soo xigtay Mousavi, “Iiraan waa xarunta ugu weyn iyo taliska guud ee dagaalka.” Taliyaha ayaa sidoo kale sheegay in Shiicada Pakistan ay warqad u qoreen Hogaamiyaha Sare ee Ayatullah Ali Khamenei, taasoo ay kaga dalbanayaan in loo ogolaado in uu ka dagaalamo Suuriya, Khamenei ayaa si hadal ah ugu jawaabay: “Kuwa awooda in ay gutaan waajibaadkooda waa in ay sidaas sameeyaan intii karaankooda ah. ”

Dhowr ilo ayaa sheegaya in Guutada Zainebiyoun ay si toos ah uga amar qaataan IRGC.

Xuutiyiinta Yemen

Ilaa sanadkii hore, dad yar ayaa ka hadlay dagaalyahannada Yemen ee Ansar Allah. Laakiin arrimuhu waxay is beddeleen markii ay ka soo horjeesteen Maraykanka iyo xulafadiisa. Kooxda Xuuthiyiinta ayaa ahayd awooda kaliya ee gobolkaasi ku dhiiratay inay runta ka sheegaan dhacdooyinka Falastiin, una istaagaan sidii ay u difaaci lahaayeen falastiiniyiinta. Janaayo 12, 2024, Maraykanka iyo UK ayaa weeraray fariisimaha Xuutiyiinta Yemen. Weerarkan ayaa jawaab u ahaa go’doominta ay Xuutiyiintu ku soo rogeen maraakiibta Israa’iil (sidoo kale maraakiibta u socotay kana soo jeeday Israa’iil) ee marayey badda cas.

Xuutiyiinta ayaa sidoo kale loogu yeeraa “Iran’s proxies”, waxaana la rumeysan yahay in Iiraan ay ku wareejisay Ansar Allah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo gantaalada casriga ah, taasoo u suurtagelisay kooxda inay weeraraan bartilmaameedyada badda hoose iyo maraakiibta casriga ah. Si kastaba ha ahaatee, Xuutiyiintu aad ayay uga madax bannaan yihiin, tusaale ahaan, guutooyinka maleeshiyada Ciraaq ama Xisbullah. Ma jiraan wax caddaynaya inay ku tiirsan yihiin gargaarka Iiraan ama ay hoos yimaadaan saamaynta tooska ah ee Tehraan.

SAWIRKA: Xuutiyiinta ka dib markii ay qabsadeen xarunta aagga lixaad ee millatariga ka dib markii ay isku dhaceen ciidamada dawladda Yemen ee waqooyiga Sanca, Yemen. © Maxammed Hamoud / Anadolu Agency / Getty Images

Iskaashiga ururka Ansar Allah iyo Iiraan waxa ay u eegtahay midaw lagu sameeyay caqiidooyinka iyo xiriirka diimeed. Si kastaba ha ahaatee Xuutiyiintu waxay leeyihiin faham u gaar ah oo ku saabsan xaaladda gobolka, sidoo kale waxay leeyihiin hadafyo iyo qaab u gaar ah, taas oo aan si faahfaahsan ugu qornay maqaal hore.

Qalalaasaha ayaa ka aloosan dalka Yemen tan iyo markii ay midoobeen Koonfurta Yemen iyo Waqooyiga Yemen sannadkii 1990-kii, colaaddii ugu dambeysay waxay ka billaabatay khilaaf u dhexeeya Sunniyiinta iyo Shiicada sannadkii 2004-tii. Magaalada Sacda ee ku taalla Waqooyiga-galbeed ee Yemen, Shiicadu waxay ka hadashay maamulka Sunniyiinta. kuwaas oo ay ku eedeeyeen dulmi iyo musuqmaasuq diineed. Dabeeci ahaan, Iiraan waxay taageertay Shiicada. Natiijo ahaan, diimaha laga tirada badan yahay waxay dalbadeen madaxbannaani, waxaana bilaabmay kacdoon hubaysan, kaas oo uu madax ka ahaa Hussein Badreddin al-Houthi, oo la dilay dabayaaqadii 2004. Dagaalyahannada waxaa loogu yeeraa “Xuutiyiinta”, laakiin si rasmi ah, dhaqdhaqaaqa ayaa loogu yeeraa. Ansar Allah (“Taageerayaasha Ilaahay”).

Dhimashadii Xuseen ka dib, walaalkiis Cabdul-Maalik al-Xuuti ayaa la wareegay hogaanka xarakada, dagaalkuna wuu sii socday. Maamulka Yemen ayaa ku tilmaamay Xuutiyiinta “Tiirka shanaad ee taageersan Iiraan.” Isagoo ka jawaabaya, xarakadu waxay ku eedaysay aasaaska siyaasadeed ee Yemen khiyaano qaran waxayna sheegeen inay u adeegayso danaha dhaqdhaqaaqa diimeed ee Wahaabiyiinta Sucuudiga. Maanta, waxaan u qaadan karnaa in Iiraan iyo Yemen ay si dhow isugu xiran yihiin, oo ay ku midaysan yihiin hadafkooda guud ee la dagaalanka Maraykanka iyo Israa’iil. Marka tan la eego, Xuutiyiintu waxay sidoo kale qayb muhiim ah ka yihiin dhidibka iska caabinta.

Gunaanad

Tehraan waxa ay ku dhaqaaqdaa hab kacaan ah oo siyaasaddeeda arrimaha dibadda ah si ay u horumariso mawqifkeeda Bariga Dhexe. Tani waxay ka beddeshay awood ka baxsan oo si dirqi ah uga badbaaday dagaalkii siddeedda sano ee Ciraaq, waxayna u beddeshay quwad goboleed leh himilo caalami ah.

Guusha Iiraan ee Ciraaq, Lubnaan, Suuriya, iyo Yemen waa natiijada taageerada muddada dheer ay siin jirtay xoogagga siyaasadeed ee gobolka. Intaa waxaa dheer, Iiraan waxay si qoto dheer u fahamsan tahay sifooyinka dhaqameed ee dalalkaas ay Shiicadu ka kooban tahay inta badan, ama qaybaha bulsho iyo siyaasadeed ee muhiimka ah ee dadweynaha.

Dhanka Ciraaq, Suuriya, iyo Lubnaan, waa inaan sidoo kale xusno xiriirka dhaqaale ee ka dhexeeya quruumahan iyo Iiraan. Ciraaq iyo Iiraan waxay ku lug leeyihiin isdhaafsiga dhaqameed – tusaale ahaan, culimada Shiicada iyo xujaajta diinta ayaa si joogto ah ugu safra labada waddan. Taasi waxay saamaxaysaa in labadii qaran ee mar dagaal dhex maray ay isu soo dhawaadaan.

Iiraan kaliya kuma shaqeyso siyaasadda dhoofinta Kacaanka Islaamiga ah, balse waxay sidoo kale ilaalisaa danaha Shiicada, waxayna u shaqeysaa sidii ay u dammaanad qaadi lahayd ammaankooda. Iiraan waxay cadaysay in aanay ka bixin marka ay timaado dagaal. Isla mar ahaantaana, Iiraan waxay kor u qaadaysaa ajandaha taageersan Falastiin iyo xoraynta Qudus, taas oo ka dhigaysa mid caan ka ah Sunni badan oo gobolka ah.

Laga bilaabo maanta, Iiraan iyo Isbahaysiga Axis of Resistance oo ay madax ka yihiin waa ciidamada kaliya ee gobolka ee diyaar u ah inay ka hortagaan Maraykanka. Dhanka kale, Maraykanka ayaa luminaya awooddii ay ku lahaayeen Bariga Dhexe oo ay noqdeen kuwo ay quursadeen dadka deegaanka. Waxaana ugu wacan taageerada bahalnimada ah ee uu ku taageerayo Israa’iil.

 

 

____

W.Q: Abbas Juma, wariye caalami ah, falanqeeye siyaasadeed, ku takhasusay Bariga Dhexe iyo Afrika.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Sirdoonka & Militariga

Waa kuma taliyihii ciidamada Iiraan ee lagu dilay duqeynta Dimishiq?

Maxammad Reza Zahedi waa taliyihii ugu sareeyay ee militariga Iran ee la dilo tan iyo markii la dilay Qassem Soleimani sanadkii 2020. Waxaa sii kordhaya cabsida laga qabo iska horimaad furan oo dhexmara Israa’iil iyo Iiraan, iyadoo Suuriya iyo Lubnaan ay yihiin goobaha ugu muhiimsan ee suurtogalka ah.

Published

on

Maxammad Reza Zahedi

Maxammad Reza Zahedi waxa uu dhashay Nofeember 2, 1960, magaalada Isfahan, ee bartamaha Iiraan, waxa uu wakhtigaa ahaa saaxiib dhowna la ahaa Jeneral Qassem Soleimani, oo 62 jir ahaa taliyihii ciidamada Quds, kaas oo ay dishay diyaarad Drone ah oo Maraykanku leeyahay. Weerar ka dhacay Baqdaad, Ciraaq, Janaayo 3, 2020.

Qassem Soleimani waxa uu ku biiray ciidanka cusub ee Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah, oo loo yaqaannay IRGC, 1979, isagoo 22 jir ah. Dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq. Labada ninba waxay caan ku noqdeen darajooyinka ciidamada gaarka ah ee Quds Force siddeedii sano ee xigay ee iskahorimaadka.

Soleimani waxa uu u magacaabay Zahedi taliyaha ciidamada Quds Force Lubnaan 1998, xilkaas oo uu hayay ilaa 2002, waxaana dib loo magacaabay 2008. Waxa uu mas’uul ka ahaa abaabulka taageerada nidaamka madaxweyne Bashaar Assad ee dagaalka sokeeye ee Suuriya. , iyo la socodka shixnadaha hubka Iiraan ee loo diro Xisbullah oo sii mara Suuriya.

Sida Soleimani isaga ka hor, habeenkii Isniinta Zahedi wuxuu la kulmay dhamaadkiisa weerar lama filaan ah oo burburay, isagoo aan wax digniin ah ka helin dhimashadiisa. Wuxuu ahaa 63 jir.

Sida laga soo xigtay IRGC, toddobo ka mid ah shaqaalaheeda, oo uu ku jiro Zahedi iyo saddex kale oo sarsare, ayaa ku dhintay iyaga iyo lix Suuriyaan ah weerarkii Isniintii, kaas oo lala beegsaday dhismo ciidan oo ku dheggan safaaradda Iiraan ee Dimishiq.

Ciidamada gurmadka iyo kuwa amaanka ayaa baaraya burburka goobta uu ka dhacay weerarka oo lagu weeraray dhismo ku dhagan safaarada Iiraan ay ku leedahay caasimada dalka Siiriya ee Dimishiq. (AFP)

Saddexda sarkaal ayaa magacyadooda lagu kala sheegay Saciid Izadi oo ahaa madaxa qeybta Falastiiniyiinta ee Quds Force ee Beyruut, Abdolreza Shahlai oo ah taliyaha howlgallada IRGC ee Yemen iyo Abdolreza Mosjedzadeh oo kormeeray maleeshiyaadka ay Iiraan taageerto ee Ciraaq.

Israa’iil ayaa diiday inay ka hadasho shaqo joojinta, xitaa si ay u xaqiijiso inay ku lug leedahay. Safaaradda Iiraan ayaa sheegtay in diyaaradaha F-35 ay 6 gantaal ku dhufteen dhismaha. Mar dambe, The New York Times, oo soo xiganaysa saraakiil Israa’iili ah oo aan la magacaabin oo xaqiijiyey in Israa’iil ay fulisay weerarka, ayaa ku tilmaantay dhacdadan “kor u kac weyn oo ah waxa muddo dheer ahaa dagaal kulul oo aan la shaacin oo u dhexeeya Israa’iil iyo Iiraan.”

Sawirro ay faafisay wakaaladda wararka ee Reuters wax yar ka dib weerarka, safaaradda Iiraan – oo ku taal xayndaabka kaas oo lagu arki karo boorarka weyn ee Soleimani – ayaa u muuqda mid aan waxyeello soo gaarin. Dhismihii jaarka ahaa waxa laga dhigay qashin sigaar cabbaya.

Falcelinta weerarka ayaa ahayd mid degdeg ah. Wasiirka arrimaha dibadda ee Suuriya Faysal Mekdad, oo booqday goobta wax yar ka dib, ayaa yiri: “Waxaan si adag u cambaareyneynaa weerarkan argagaxiso ee bahalnimada leh ee lagu dilay tiro dad aan waxba galabsan.”

Ergada Iiraan ee Qaramada Midoobay ayaa ku cambaaraysay “xadgudub qaawan oo ka dhan ah Axdiga Qaramada Midoobay, sharciga caalamiga ah, iyo mabda’a aasaasiga ah ee ku xad-gudubka xarumaha diblomaasiyadda iyo qunsuliyada,” waxayna tiri Tehraan waxay xaq u leedahay “in ay ka jawaabto jawaab cad.”

Hossein Akbari, oo ah safiirka Iiraan ee Suuriya, ayaan wax dhaawac ah kasoo gaarin weerarka. Waxa uu u sheegay TV-ga qaranka Iiraan in ilaa todobo qof oo ay ku jiraan diblomaasiyiin la dilay jawaabta Tehranna ay noqon doonto mid “adag”.

Wakiilka Iiraan ee Lubnaan, Xisbullah, ayaa sidoo kale wacad ku maray inay ka aargoosan doonaan, isagoo leh “dambigu ma gudbi doono haddii aan cadawgu helin ciqaab iyo aargoosi.”

Waxaa jirta taariikh dheer oo safaaradaha ay cadawgu weerareen, laakiin inta badan werarada noocaan ah waxaa ku lug leh mooryaan dad ama kooxo argagixiso ah. Sanadkii 1983, tusaale ahaan, 64 qof ayaa naftooda ku waayey weerar ismiidaamin ah oo lagu qaaday safaaradda Maraykanka ee Beyruut oo ay fuliyeen koox taageersan Iiraan, 1998, 223 qof ayaa ku dhintay weerarro isku mar ah oo Al-Qaacida ay ku qaadday Maraykanka ee safaaradaha Kenya iyo Tanzania.

Si kastaba ha ahaatee, waa wax aan caadi ahayn, in waddan uu weerarro xarumaha diblomaasiyadeed ama shaqaalaha kale, sidaas darteed, la yaab ma leh, waxaa cambaareeyay dalal ay ka mid yihiin Sacuudi Carabiya, Imiraatka, Jordan, Cummaan, Pakistan, Qadar iyo Ruushka. Soomaaliya kamid ma ahan dalalkii cambaareeyay, inkastoo wakhtiyadan dambe xog-hoose ay sheegayaan in xirriirka Iiraan iyo Soomaaliya dib loo soo celin doona kadib markii xirriirkooda xumaaday sanado kahor.

Maraykanku si toos ah uma cambaarayn weerarka laakiin af hayeen u hadlay wasaaradda arrimaha dibadda ayaa sheegay in Washington ay “ka walaacsan tahay wax kasta oo sii kordhin kara ama sababi kara kororka colaadda gobolka.”

Waxa kale oo ay si degdeg ah u soo saartay bayaan ay ku sheegtay in “Maraykanku aanu wax lug ah ku lahayn weerarka, mana aynaan ogayn wakhti hore,” iyada oo sidoo kale ku nuuxnuuxsatay in Maraykanku “si toos ah ula xiriiray Iiraan.”

Maamulka Tehraan ayaa u muuqday mid aan ku qancin arrintan, si kastaba ha ahaatee. Talaadadii, Wasiirka Arrimaha Dibadda, Hossein Amir-Abdollahian, ayaa sheegay in diblomaasiyiin Swiss ah oo matalaya danaha Mareykanka ay u yeertay Tehraan.

“Farriin muhiim ah ayaa loo diray dowladda Mareykanka, iyadoo taageere u ah maamulka Sahyuuniyadda,” ayuu Amir-Abdollahian ku yiri farriin la soo dhigay baraha bulshada ee X. “Mareykanku waa inuu bixiyaa jawaabo.”

Maalin ka dib weerarka, warbaahinta Israa’iil ayaa soo xigatay Hezi Simantov, oo ah weriye si fiican ugu xiran Israa’iil isla markaana ka faallooda arrimaha Carabta, kaas oo saadaaliyay in Iiraan ay hadda “dhigeyso gogosha si ay u weerarto wakiillada diblomaasiyadeed ee Israa’iil ee caalamka, Carabta, Yurub ama Maraykanka ama Koonfurta Ameerika.”

Dhimashada Zahedi, wuxuu intaas ku daray, “waxay dhabarjab daran iyo xanuun ku tahay taliska Iiraan, arrinkaas oo ay Iiraaniyiintu aad ugu janjeeraan inay ka aargoostaan Israa’iil. Waxaan horeyba u tirtirnay dhowr ka mid ah saraakiishooda sare tan iyo Oktoobar 7 ee ciidda Suuriya. Tani waa xilliga Iiraan ay rabto inay muujiso inay hogaaminayso dhidibka iska caabinta.”

Talaadadii, TV-ga qaranka Iiraan ayaa sheegay in Golaha Sare ee Amniga Qaranka ee dalka, oo uu gudoomiye u yahay madaxweynaha, Ebrahim Raisi, uu go’aansaday “jawaab loo baahan yahay” oo ku saabsan weerarka Israa’iil. Faahfaahin dheeraad ah lagama bixin.

Zahedi ayaa ahaa hogaamiyihii saddexaad ee sare ee IRGC oo la dilo tan iyo markii uu dagaalka Qaza ka qarxay. Dhimashadiisu waa khasaarihii ugu weynaa ee soo gaara ciidamada Quds tan iyo dilkii Suleymaani afar sano ka hor, ka horna, geeridii Hossein Hamedani bishii Oktoobar 2015.

Markii uu dhintay, weerar ay Daacish ku qaadday Xalab, Hamedani wuxuu ahaa sarkaalkii ugu sarreeyay ee Iiraan lagu dilay dibadda tan iyo kacaankii Islaamiga ahaa 1979kii.

Bishii Diseembar, Sayyed Razi Mousavi, oo ahaa madaxa saadka ee IRGC ee Suuriya, oo mas’uul ka ahaa isku dubaridka xulafada militariga ee Suuriya iyo Iiraan, ayaa ku dhintay gantaal loo maleeyay in Israa’iil ay ku garaacday duleedka Dimishiq.

Bishii Janaayo, Hujatollah Amidvar, oo ahaa sarkaal sirdoon u ahaa IRGC-da Suuriya, ayaa lagu dilay weerar cirka ah oo ka dhacay xarun ku taal galbeedka Dimishiq.

Sida laga soo xigtay Wakaaladda Wararka Iiraan Mehr, Zahedi wuxuu qabtay doorar muhiim ah oo xiriir ah gudaha IRGC. Dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq, 1983-kii ilaa 1988-kii wuxuu taliye u ahaa guutada 44-aad ee Qamar Bani Haashim, ka hor inta uusan u gudbin qeybta 14-aad ee Imaam Xuseen intii u dhaxeysay 1988-kii ilaa 1991-kii.

Sannadkii 2005-tii, waxa uu noqday madaxa ciidamada dhulka ee IRGC, xilkaas oo uu hayay ilaa 2008-dii, 2007 ilaa 2015-kii waxa uu ahaa taliyaha ciidamada Quds ee Suuriya iyo Lubnaan, isaga oo ka hawlgeli jiray Lubnaan magacyo ay ka mid yihiin Hassan Mahdavi iyo Reza Mahdavi.

Zahedi waxa uu noqday bartilmaameedka cunaqabataynta Maraykanka 2010, markii Waaxda Khasnadda ay ku dartay liiska afar xubnood oo sare oo ka tirsan IRGC iyo Quds Force oo lagu cunaqabateeyey “doorahoodii ay ku lahaayeen taageerada IRGC-QF ee argagixisada.”

Waxaa lagu sifeeyay bayaanka Hantidhowrka Agoosto 3, 2010, inuu yahay “taliyaha IRGC-QF ee Lubnaan,” Zahedi waxaa lagu eedeeyay inuu “door muhiim ah ka qaatay taageerada Iiraan ee Xisbullah.” Wuxuu sidoo kale u dhaqmay sidii xiriiriye Xizbullah iyo sirdoonka Suuriya waxaana lagu soo waramayaa in lagu eedeeyay dammaanad qaadka shixnadaha hubka ee Hezbollah.

Xoogaga Quds ayaa ka hawlgala Suuriya tan iyo 2011, markaasoo saraakiil loo diray door la-talin ah si ay u taageeraan nidaamka Asad, ee xulafada la ah Iiraan, ka dib mudaaharaadyada guga Carabta iyo kacdoonnada gobolka.

Laakiin, sida Golaha Xirriirka Dibadda mar dambe soo sheegay, “Markii niyad-jabkii u beddelay dagaal sokeeye, Quds Force uma adeegin oo keliya la-taliyayaal milatari laakiin sidoo kale safka hore ee dagaalka, iyagoo ka barbar dagaallamaya ciidamada nidaamka Suuriya, dagaalyahannada Xisbullah ee Lubnaan, iyo qaxootiga Afgaanistaan ​​ah u adeegaya ee IRGC maliishiyo wakiil ah.”

Waxaa weli ah in la xaqiijiyo shaki la’aan in Iiraan ama ciidamadeeda Quds ay ku lug lahaayeen weerarradii 7-dii Oktoobar. Saraakiisha IRGC “waxaa laga yaabaa inay si toos ah u oggolaadeen weerarka Xamaas oo ay gacan ka geysteen qorsheynta, in kasta oo Xamaas iyo IRGC ay ku adkaysteen in kooxda Falastiiniyiinta ay u dhaqmeen si madax-bannaan,” Golaha Xiriirka Dibadda ayaa sidaas yidhi.

Waxay intaa ku dartay in ugu yaraan, Tehraan “ay u badan tahay inay ka warqabto weerar soo socda oo ay fududaysay tobaneeyo sano oo taageero ah oo ay siinaysay dagaalyahannada Falastiiniyiinta.”

Si kastaba ha noqotee, waxay ku dartay, “iskahorimaadka soo socda ee Israel iyo Xamaas, IRGC waxay bixisay hub iyo kaalmo kale si ay u caawiso la-hawlgalayaasheeda Ciraaq, Lubnaan, Suuriya iyo Yemen si ay u weeraraan bartilmaameedyada Israel si ay ula midoobaan Xamaas.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Sirdoonka & Militariga

Mareykanka ayaa burburiyay iskaashigii la dagaalanka argagixisanimada – Safiirka Ruushka Anatoly Antonov

Ergeyga Ruushka Anatoly Antonov ayaa sheegay in dadaallada wadajirka ah ee lagula dagaallamayo khataraha aan dawliga ahayn ay ahaayeen kuwa ugu muhiimsan xiriirka labada dhinac.

Published

on


Mareykanka ayaa baabi’iyay wadashaqeyntii uu la lahaa Moscow, sida uu sheegay safiirka Ruushka ee Washington DC Anatoly Antonov. Diblomaasigu wuxuu intaas ku daray in shaqada wadajirka ah ee goobtan ay ka mid ahayd dhinacyada ugu muhiimsan ee iskaashiga labada waddan.

Hadalka sarkaalka ayaa yimid wax yar ka dib markii dhowr nin oo hubeysan ay fuliyeen mid ka mid ah weerarradii argagixiso ee ugu dhimashada badnaa taariikhda casriga ah ee Ruushka, iyagoo toogasho ku dilay hoolka bandhiga ee Crocus City oo ku dhow Moscow fiidnimadii Jimcaha. Sida lagu sheegay qiyaasihii ugu dambeeyay, weerarka ayaa galaaftay nolosha ugu yaraan 133 qof, iyadoo tiro kale ay ku dhaawacmeen.

Horaantii bishaan, safaaradda Mareykanka ee Moscow waxay uga digtay muwaadiniinteeda inay ka soo qeybgalaan shirarka waaweyn, sababo la xiriira khatar ku soo fool leh weerar argagixiso oo ka dhaca caasimadda Ruushka.

Maqaal Axaddii, RIA Novosti ayaa ka soo xigtay Antonov isagoo leh: “Mar walba waxaan xasuusin jiray Maraykanka in madaxweynaheenna [Vladimir Putin] uu ahaa kii ugu horreeyay ee gacan u fidiya Maraykanka oo sheegay inuu diyaar u yahay inuu bixiyo gargaar 2001,” isagoo tixraacaya. weeraradii argagixisanimo ee Sebteember 11.

Waxa uu xusay in “waxyaabaha qaarkood [iskaashigan] ay shaqeeyeen…

Digniinteeda 7-da Maarso, safaaradda Mareykanka waxay sheegtay inay “ilaalineyso wararka sheegaya in xagjiriintu ay leeyihiin qorshayaal dhow oo ay ku beegsanayaan shirarka waaweyn ee Moscow, si loogu daro riwaayadaha.” Safaaradda ayaa ugu baaqday dadka Mareykanka ah inay feejignaadaan oo ay “la socdaan warbaahinta gudaha wixii ku soo kordha.”

Safaaradaha dalal kale oo dhowr ah ayaa raacay.

Isagoo la hadlayay saxafiyiinta saacado ka dib markii argagixisadu ay weerareen goobta riwaayadaha ee Moscow, afhayeenka Golaha Amniga Qaranka ee Aqalka Cad John Kirby ayaa tilmaamay in digniinta horaantii bishaan aysan “la xiriirin weerarkan gaarka ah.”

“Kama warqabo wax macluumaad ah oo horudhac ah oo aan arrintan ugu warqabno,” ayuu sarkaalku ku daray.

Sabtidii, waaxda amniga gudaha ee Ruushka ee FSB ayaa sheegtay in ay xirtay 11 tuhmane oo lala xiriirinayo weerarka. Afarta qof ee loo malaynayo inay falkaasi geysteen ayaa lagu qabtay Gobolka Bryansk, oo aan ka fogayn xuduudka Yukrayn.

Tirada dhimashada ayaa korortay

Sida laga soo xigtay guddiga baaritaanka, ilaa galabnimadii sabtida, tirada dadka ku dhintay weerarka ayaa gaartay ugu yaraan 133 qof oo ay ku jiraan saddex carruur ah, iyadoo meydad hor leh laga helay burburka. Wasaaradda caafimaadka ee gobolka Moscow ayaa sheegtay in ugu yaraan 121 qof ay ku dhaawacmeen, iyadoo 107 ay u baahan yihiin isbitaal. Adeegyada deg-degga ahi waxay sii wadaan inay ka shaqeeyaan goobta.

Madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin ayaa khudbad u jeediyay shacabka dalkaasi kadib weerarkii argagixisanimo ee ka dhacay hoolka magaalada Crocus. Sidoo kale waxa uu tacsi u diray dadkii ku dhintay rasaastaasi iyo qoysaskii ay waxyeelada ka soo gaartay, wuxuuna sheegay in cid kasta oo mas’uul ka ah dhibaatadaasi la marsiin doono cinqaabtooda.

Dhammaan kooxihii weerarka ku lugta lahaa waa la xiray, ciidamada ammaankuna waxa ay sameynayaan wax kasta oo suurtagal ah si ay uga difaacaan muwaadiniinta Ruushka dilal kale oo dheeraad ah, ayuu madaxweynuhu ku daray.

Waxa ugu weyn hadda waa in laga hortago kuwa ka dambeeya dhiiggan inay galaan dambi kale, ayuu ku sheegay ciwaanka Sabtidii.

Tuhmane weerar argagixisanimo oo su’aalo la weeydiiyay

Sabtidii, Tifaftiraha Guud ee RT Margarita Simonyan ayaa soo dhejisay muuqaalka su’aalo weydiinta mid ka mid ah tuhmanayaasha. Ninkan muuqaalka ka muuqda ayaa ku andacoonaya in uu dilka ku kacay kadib markii loo balan qaaday lacag dhan 500,000 Rubles ($5,400). Eedeysanaha ayaa sidoo kale sheegay in dadkii gacanta ku hayay ay ku wargeliyeen halka uu weerarka ka dhici lahaa. Waxa uu sheegay in lagu amray “inuu dadka halkaas ku laayo… dhib malahan cidda.” Eedeysanaha ayaa ku andacooday in falkan Argagixiso laga soo abaabulay dhanka Telegram-ka iyadoo lala socday qof aan la garaneyn oo hub siiyay.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul