Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Dhacdooyinkii Shaqada iyo Xafiiska Gudihiisa

Published

on

 


Intii aan xafiiska madaxtooyada joogay, waxyaabo badan ayaa i soo maray, gaar ahaantay, ama si guud noo soo wada maray. Dhacdooyinka aan ka xasuusto, ee xusitaanka mudan, ayaan qaybtan ku soo bandhigi doonaa.

 

#1

Madaxtooyadu waxaa madaxweynaha ku wehelinayay madaxweyna-ku-xigeenka Cabdiraxamaan Cabdillaahi Saylici. Waxaan marar badan dhibaato kala kulmi jiray iskuxidhka iyo u-kala-dabqaadka madaxweynaha iyo ku-xigeenka, ama waxa soo bixi jiray cabashooyin ka yimaadda madaxweyna-ku-xigeenka, taas ku saabsan wada shaqaynta aniga iyo isaga. Taas kuma aanan guulaysan sababahan soo socda dartood. Ugu horrayn Somaliland madaxweyna-ku-xigeenka waxa dastuurku awood u siiyey saddex qodob oo kala ah: Ku-simidda xilka madaxweynaha marka uu madaxweynuhu maqan yahay ama uu buko;
Gudashada hawlaha uu madaxweynuhu u igmado; iyo
qabashada xilka madaxweynannimo marka ay jagadu bannaanaato.

Marka labaad, In kasta oo labada oday ay ahaayeen saaxiibbo is ixtiraama, laakiin may jirin dhinaca madaxweyna-ku-xigeenka kasbasho iyo hannaan xodxodasho oo uu saaxiibkii ku qanciyey in uu shaqada qayb libaax ka siiyo. Sidoo kale madaxweynahu iima muujin rabitaanka shaqo-igmasho (Job delegation) wax dhaafsiisan intii uu u xil saaray madaxweyna-ku-xigeenka.

Marka saddexaadna, in kasta oo jireen shaqooyin madaxweynuhu u xil saaray madaxweya-ku-xigeenka, waxa baaxad badnayd shaqooyinka xafiiska madaxweynaha ka socda ee aan madaxweyna-ku-xigeenka loo igman, kuwaas oo uu jeclaa madaxweyna-ku-xigeenku in uu talo ku yeesho. Qawadka shaqo ee madaxweyna-ku-xigeenka iyo ismaandhaafka ka imanayey awoodihii madaxweynaha ee uu shaqooyinka iigu xilsaaraa, waxay ahayd halxidhaale siyaasadeed oo hawl badani iga soo gaadhay.

Maadaama oo aan joogay xafiiskii madaxweynaha, shaqooyin badana uu ii igmado waxaan isku deyey in aan xidhiidhkooda shaqo wanaajiyo. Maalin maalmaha ka mid ah ayaan ka warhelay in madaxweynu golihiisa wasiirrada isbeddel ku samaynayo. Ka dibna waxaan qorsheeyey in aan la socodsiiyo madaxweyna-ku-xigeenka. Markii aan u sharraxay sida wax u socdaan, wixii aan xog hayayna u faahfaahiyay, ayuu ii soo bandhigay qorshe u gaar ah oo waxyaalo badan uu kaga duwan yahay sidii madaxweynuhu qorsheeyay. Markii aan arkay in aad loo kala ra’yi duwan yahay oo meel fog la kala joogo, waxaa igu adkaatay in aan madaxweynihii u sheego halka madaxweyna-ku-xigeenku joogo. Sidoo kale waxaa ceeb igu ahayd in madaxweynuhu ogaado in aan xogtiisii la wadaagay cid kale. madaxweyna-ku-xigeenku muu ahayn qof shakhsiyad xun, balse wuxuu ahaa dadka wax ku dhega, ee ra’yigooda ku adkaysta inta badan. Ugu dambayn waxaan ku khasbanaaday in aan wixii intaa ka danbeeyay madaxweynaha ku koobnaado. Marka aad tahay wasiirka madaxtooyada ama masuul madaxweynuhu xil u igmaday, waxaad amaawiirta shaqo ka qaadanaysaa madaxweynaha. Way qurux badan tahay in aad isku waddo madaxweynaha iyo ku-xigeenkiisa.

Shaqadu waa meesheeda, laakiin waxaa muhiim ah in aad ilaaliso haybadda madaxweyna-ku-xigeenka. Intii aan shaqada ku jiray marnaba may dhicin wax yooyootan ah, ama af-xumo iyo qadaf ah oo iga gaadhay madaxweyna-ku-xigeen, in kasta oo aan ra’yiga ku kala duwanayn. Haddana wuxuu ka mid ahaa hawlaha xafiiska intii aan joogay i qabsaday ee maaraynta iiga baahday.

Madaxweyna-ku-xigeennimadu waa shaqo dhib badan oo u baahan isfahamka labada ruux ee isku xiga (madaxweyne iyo ku-xigeenkiisa). Dariiqa ugu wanaagsani waa in madaxweynaa-ku-xigeenku kasbado kalsoonida madaxweynaha, isla markaana uu saaxiibtinimo dhow la yeesho inta ku xeeran. Sidoo kale masuulka jooga kaalinta wasiirka, Chief Of staff, Chief of Cabinet ama agaasime ka ah madaxtooyada waxay uga baahan tahay hannaan uu ku maareeyo wadashaqaynta madaxweyna-ku-xigeenka.

 

#2

Sannadkii ugu horreeyey ee 2011 ee aannu xafiiska ku cusbayn ayaa waxaannu la kulmi jiray dhacdooyin ugub nagu ah. Waxaa maalin maalmaha ka mid ah noo yimi wefti Sucuudiga ka socda oo wata diyaarad khaas ah. Waxaa hoggaaminayey nin sheegtay in uu maamulo xafiiska mid ka mid ah amiirrada Sucuudiga iyo in uu yahay lataliyihiisa khaaska ah. Markii kulankii bilaabmay waxay noo sheegeen in ay u socdeen arrin khusaysa ganacsiga saliidda (Oil Industry), taas oo ay doonayaan in ay soo saaraan shidaalka ceedhin ee dhulka hoostiisa ku jira. Haddii loo oggolaadana in ay dhaqaale badan dalka soo gelin doonaan. Waannu soo dhoweynay, waxaana aannu waydiinnay qaabka ganacsi ee ay doonayaan in aannu u wada shaqayno iyo sida ay u fekerayaan.

Waxay la soo baxeen warqado diyaarsan (MOU – Qoraalka Heshiis Is-faham), kaas oo sheegaya in dalka Somaliland guud ahaan wixii shidaal ku jira ay Jumlad kula wareegaan soo saaristiisa, isla markaana aan cid kale awood u lahayn shidaalbaadhis kale (Exclusive). Markii aannu soo bandhignay aragtidii darafkayaga, waxaa ka muuqatay in aanay wax gorgortan ah diyaar u ahayn. Sidoo kale waabay qariibsadeen nimankan masaakiinta ah ee barwaaqada loo soo bandhigay ee haddana rabitaankii amiirkooda ka gorgortamaya! Annaguna waxaannu ka yaabnay nimankan dalkayagii yimi ee doonaya heshiis aanay waxba naga waydiin in aannu u saxeexno. Dhexdayadii markii aannu is waydiinay waxaa noo soo baxay shaki ah in shidaalka Somaliland ku jira soo saaristiisa la doonayo in la xannibo, sidaa darteed waxaannu u sheegnay in aannaan ku qancin soojeedintooda. Isla markiiba diyaaraddii oo madaarka u fadhida ayay dib u raaceen.

Annagoo arrintaa la yaabban, ayaannu booqasho ku tagnay caasimadda Abu-Dabey ee dalka Isutagga Imaaraadka Carabta. Sidii hore si la mid ah ayay noo soo bandhigeen in aannu siinno qaybo (Blocks) ka mid ah dhulka shidaalku ku jiro ee Somaliland. Waxay nagu noqotay fajiciso dalalkii khaliijka ee shidaalka qaniga ku ahaa maxay dhulkeenna u doonayaan, haseyeeshee waannu soo dhowaynay waxaana loo oggolaaday labo meelood in ay baadhaan (2 Blocks) muddo sannad ilaa labo sannadood ah. Waxaana wakhtigaasi dhammaaday iyaga oo aan wax baadhis ah ka samaynin dalka. Arrintan waxay nagu beertay dareen yaab leh, iyada oo sii xoojisay sheegashada Soomaalida ee odhanaysay in khaliijku aad uga werwersen yahay shidaal laga soo saaro geyiga Soomaalida guud ahaan. Taas oo abuuraysa shaki weyn oo ku wajahan in burburka geyiga Soomaalidu uu salka ku hayo hirdanka damacyo shisheeye iyo dawlado lacag haysta oo aan horuumar Soomaalida jeclayn.

 

#3

Qalinshubatadii Caalamka: Waxaan maqli jiray markii aan yaraa sheekooyin laga sheekeeyo oo la odhan jiray qalinshubato, taas oo macnaheedu ahaa dad bulshada ku samayn jiray indhasarcaad oo qofka lacagta uu sito uga furan jiray qaab xirfadaysan oo ay lacagtiisii waraaqo cadcad ugu beddelayaan. Run ahaantii ma garan karo qaabka ay qofka u furanayaan iyo waxa ay u adeegsanayaan, laakiin waxay arrintani caasimaddii Soomaaliya ee Muqdisho ka ahayd arrin caan ah. Tiradooda lama soo koobi karo dadka qaabkaa loo dhacay, walow aanay aniga igu dhicin xilligaa.

Markii uu muddo kooban oo sannad ka yar joogay madaxweynuhu xukunka, ayuu safar shaqo ugu baxay dalka Ingiriiska. Annaga oo maalin iyo labo joognay ayaa waxa ila soo hadlay qof ka soo hadlaya dalka Austria.

Wuxuuna ii   sheegay in uu hayo shirkad weyn oo Yurubiyaan ah oo dawladaha soo koraya ka caawisa arrimaha horumarka isla markaana doonaysa in ay Somaliland timaaddo. Waxaan ugu jawaabay cid kasta oo dalkayaga wax taraysa ama maalgashanaysa waannu soo dhawaynaynaa. Wuxuu yidhi waxay maqleen madaxdii ugu sarraysay in aad joogto London, markaa waxay doonayaan in ay halkaa idiin ku yimaaddaan. Waxaan ku idhi Wasiirka khaarajiga ayaan kuu gudbinayaa ee ha kula eego haddii kulankaasi suurtagal yahay. Waxaan ku wareejiyay wasiirkii arrimaha debadda ee xilligaa, Maxamed Cabdillaahi. Wax kooban ayay is yidhaahdeen, waxaanay u sheegeen in ay diyaarad khaas ah soo qaadanayaan oo u soo baxayaan London.

Waxay noogu yimaaddeen badhtamaha London, Sofitel Hotel oo aannu degganayn ballamana nooga socdeen. Iyadoo kulamada hawluhu nagu badnaayeen ayaannu wakhti siinnay oo la fadhiisannay saddex nin oo mid Soomaali yahay, labada kalana ay caddaan yihiin. Waxay noo dhiibeen Business Card-koodii kulankiina wuu noo bilawday. Waxay sheegeen in ay ka socdaan shirkad. Ujeeddada safkooduna waxay ku sheegeen in ay doonayaa in ay Somaliland yimaaddaan oo ay caawiyaan.

Madaxweynihii wuu soo dhoweeyay waxa aannu u sheegay in diyaar loo yahay wixii ay tarayaan dalka Somaliland iyo wixii ay la qabsanayaanba. Waxay yidhaahdeen waxaannu haynaa illaa labo boqol oo milyan oo Dollar oo aannu doonayno in aannu Somaliland ku caawinno, balse waxaa la idiinka baahan yahay in aad soo shubtaan lacag afartan milyan ah si aad lacagtaa u heshaan. Madaxweynihii wuxuu ku yidhi adeer annagu dawlad yar oo faqiir ah ayaannu nahay oo ma hayno lacagtaas e, lacagtan aad na siinaysaan ee labada boqol ah ka goosta afartanka oo na siiya baaqiga. Nimankii intay hadalkii soo gaabiyeen ayay kaceen. Ma hubo in ay ballan danbe noo sheegeen, balse markii aannu is waydiinnay waxaan ku idhi madaxweynaha iyo wasiirka waxaan u malaynayaa in ay yihiin qalinshubatadii Xamar lagu sheegi jiray oo caddaan ah. Aad ayaa loogu qoslay, waana la isla qaatay in ay qalinshubato ahaayeen.

Mar labaad ayuu wasiirka macdantu xafiiska madaxtooyada noogu keenay nin waayeel ah oo caddaan ah, kaas oo sheegtay in uu ka soo jeedo asal ahaan waddanka Israa’iil, laakiin uu sito jinsiyad Kanediyaan ah. Waxaa la socota gabadh meel dhexaad ah oo iyaduna caddaan ah. Ninkii wuxuu ka warramay taariikhdiisii oo aanan hadda wada xusuusan, balse waxa uu ujeeddada socodkiisa ku sheegay in uu doonayo in uu naga caawiyo arrimaha ictiraafraadinta. Wuxuu sheegay in uu bil gudaheed ku keenayo aqoonsiga Somaliland doonayso, isaga oo sheegay in uu ka soo dhammaynayo dawladda Ruushka aqoonsi buuxa, taas oo ay ka wada socdaan dawladda Maraykanka gaar ahaan xarunta difaaca ee Batigonka. Ugu danbayna wuxuu codsaday in ay raacaan labo wasiir. Waxay Nairobi isu raaceen wasiirka macdanta iyo Baashe Cawil iyada oo uu halkaa kaga sii horreeyey wasiirkii arrimaha debaddu.

Markii kulankii ugu horreeyay ay foodda is geliyeen labadii wasiir, Baashe iyo odaygii gadhwadeenka ahaa, odaygii wuxuu dalbaday lacag afar milyan oo Dollar ah in loo shubo iyo goobo shidaal (oil blocks) in ay saxeexaan. Qoladii reer Somaliland hareeraha ayuun bay eegeen, oo aayar ayay iskaga soo baxeen Hotel-kii. Way nala soo hadleen oo waxay noo sheegeen in uu ninkii noqday qalinshubato. Markaa ogow qalinshubatadii Xamar qurbaha ayay iminka joogaan waxaana u calaamad ah ballanqaadyo waaweyn iyo dalabaad macquuliyaadka ka fog.

 

#4

Waxay ahayd May 2012, markii na loo sheegay in malayshiyo isu urursanayaan in ay weeraraan xerada ciidamada mileteriga ee Wershadda Kabka, ee ku taalla bariga magaalada Hargeysa. Waxay nagu ahayd lamafilaan. Wasiirkii Kaluumaysiga, Cabdillaahi Geeljire ayaan arrintii wadaagnay oo ka sheekaysannay annagoo raadinayna xogta dhabta ah, isla markaana wuxuu wasiirku uga hawlgalay si hawl karnimo leh. Laakiin ismay taagin arrintii. Waxaa noo yimi odayaashii degaanka, oo noo sheegay in xiligii Siyaad Barre qoys beertoodii laga qaaday oo xerada ay qayb ka tahay ay wakhtigan doonayaan dhulkii, iyaguna ergo u yihiin in la siiyo xerada. Waxay ahayd wax af ka weyn xerada ciidanka, oo ah meelaha shicibka ka caaggan, in ay doonayaan oo weliba isku deyayaan in ay xoog kula wareegaan.

Gar iyo gardarro, duruuf kasta oo soo korodha, waxaad ku khasban tahay in aad maarayso oo ku daydo xal siyaasadeed inta aanay xoog iyo xabbad la isku muquuniyo gaadhin. Waxay se arrintani muujinaysaa sida aanu dadku ugu carbisnayn dawladnimada iyo raacista sharciga, marka ciidanka qolabka sida, ee shaqadooduba tahay dagaal iyo xabbad, qori lagala hortago. Markii aannu cabbaar wada hadalnay odayadii, madaxweyne ku xigeenka iyo tiro wasiirro ah ayaannu meeshii ku booqannay, oo raacnay odayaashii bal si aannu u eegno in ay tahay wax maangal ah waxa ay ka hadlayaan. Markii aannu meeshii tagnay waxay noqotay xerada ciidan badhtankeedii. Markii aannu ka bogannay kormeerkii, ayaannu odayadii kula balannay xafiiskii madaxtooyada, oo aannu ballan u qabannay 10:00 subaxnimo, haseyeeshee markii aannu ka dhaqaaqnay ayaa abaabul la galay.

Subaxii, abbaaro 5:30 ayaan maqlay rasaas agagaarkii ka dhacaysa. Si degdeg ah ayaan u lebbistay oo u baxay dhinacii xerada. Wasiirka daakhiliga ee xilligaa, Maxamed Duur, oo aan gurigiisu ka fogayn meesha xeradu tahay, ayaan u tegay. Sidoo kale waxaannu is helnay Geeljire, oo isna arrinta maqlay. Labadii wasiir ayaan is raacnay, oo meeshii wax ka dhacayeen ayaan tagnay. Intaa waxaannu isku deyaynay in aannu baajinno dagaal iyo khasaare yimaadda. Waxaa isaguna hawl aan yarayn ka galay xildhibaan Timacadde, oo  nimankii malayshiyada ahaa oo rasaas ku soo riday ciidanka isku deyay in uu xal ka raadiyo, balse ugu danbayn isagii ayaabay nabarro u geysteen. Wax yar uun ka dibna waxaa na soo galay gulufkii weerarka ahaa, waxaanay bilaabeen rasaas aan loo miidaan deyayn. Markii xaaladdii dhabaqday, meeshii waan ka baxnay, oo waxa aannu tagnay xerada Taraafigga oo aan meesha ka fogayn. Ciidankii Qaranku waxay galeen difaac adag, wakhti kooban ka dibna way qabqabteen malayshiyada badankeedii, wixii firxaday mooyaane, iyadoo khasaare dhimasho iyo dhaawac lihi labada dhinacba soo kala gaadhay.

Waxay ahayd nasiibdarro weyn in aannu baajin kari weynay dhimashada dadkayaga, balse dedaal lamaannu hadhin. Ciidamadu waxay leeyihiin hannaankooda u gaarka ah, waxana isla galabnimadii aannu ku warhelnay xukun ay maxkamadda mileterigu ku ridday 23 xubnood oo malayshiyadii ka mid ah, kuwaas oo ay dil iyo xadhig dheer ay ku qaadday. Waxaa se dhaqamada wanaagsan ee reer Somaliland ka mid ah, madax-dhaqameedkii beesha oo uu hor kacayay Suldaan Yuusuf Xiiray ayaa la hadlay dadkoodii, dejiyay xaaladdii, dawladdana ku ayiday tallaabada ay qaadday iyaga oo garawshiyo iyo xaalna ka bixiyay weerarka aan laga fiirsan ee lagu qaaday xerada ciidamada qaranka.

 

#5

Waxay ahayd, October 2014, abbaarro lixdii ilaa toddobadii subaxnimo. Waxaanu joognaa meel aan ka fogayn istabta bariga ee Hargeysa, qiyaas ahaan waxaanu u jiraa ilaa 1Km. Waxaannu wadannaa labo gaadhi, waa aniga iyo xoghayihii dawladda hoose ee wakhtigaa, Mawliid Weris. Waxaannu u joognaa waddada Hargeysa iyo Berbera u dhexaysa oo la samaynayo, oo aannu olole ugu jirnay hirgelinta iyo dhiirrigelinta ilaa ay magaalada soo dhex marto oo u dhaafta dhinaca Gebilay.

Waddadu waxay ka xidhan tahay labada dhinac, waxaana yaalla calaamadaha muujinaya in la samaynayo. Injineerradii iyo shaqaalihii waxay ku mashquulsan yihiin waddada dhexdeeda. Mar keliya ayaa waxaa na soo galay gaadhi xamuul ah oo ah nooca jaadka qaada, kaas oo ku soconayay xawaare aad u sarreeya. Labadii askari ee gaadhka ahaa ayaa gacanta u taagay, iyaga oo doonaya in ay ka joojiyaan meesha la samaynayo, balse isuma taagin ee xoog ayuu ku dhaafay. Mid ka mid ah ayaa xabbad kor u riday si uu u joojiyo. Cabbaar markii uu taraaray ayuu istaagay gaadhigii, waxaanu filaynay in ay cudurdaaranayaan oo aanay arkeen, haseyeeshee waxaa ka soo degay ilaa afar nin oo budhadh iyo bakoorado la yaacaya, kuwaas oo ku qamaamaya labadii askari. Askartiina difaac ayay galeen, oo qoryihii ayay diyaarsadeed.

Nimankii isma taagin, ee waxaa hore loogu socday oo budhadhkii lagu waabwaabiyey askartii! Waxaa weerar ah ninka shicibka ah ee budhka sita, askarigii qoriga haystayna dib ayuu u guranayaa oo difaac ayuu ku jiraa; waa yaab! Markii aan arkay meesha xaal marayo, ayaan u soo dhaqaaqay dhinacoodii, oo aan isku deyay bal in aan la hadlo oo u caqli celiyo, balse isma taagin ee waxay ku qaatan yihiin askarta qoryaha sidata in ay la dagaalamaan!

Waxay ila noqotay in aan askariga dhiirrigeliyo, oo dawladnimada u hiiliyo mar haddii laga haybadaysan waayey. Waxaan ku idhi nimankii “waar ma waxaa laydinka hayaa askarta dirayska ku lebbisan ee qoriga sidata, kibirkaaga tudhaalaha askariga ayaa dhiirrigeliyay.” Askartiina waxaan amar ku siiyay haddii ay tallaabo danbe hore u soo qaadaan toogta, sidoo kale darawalladii gaadiidka noo wadayna waxaan ku amray in ay gaadhiga xamuulka ah labada dhinac gawaadhida kaga gooyaan, isla markaana taayirada naqaska ka sii daayaan. Intaa markii aan amar ku bixiyay, aniga oo aad u cadhaysan ayaan telefoon u diray booliska oo ka dalbaday gurmad degdeg ah in ay noo soo diraan ciidanka Istabta ee nagu dhaw, anigoo u sharraxay xaaladdii jirtay.

Markii ay arkeen in xaaladdii is beddeshay, isla markaana askartii dib uga guranayey ku soo dhiirratay ee ay hore ugu soo socdeen, ayay daadiyaan wixii farolaab ay haysteen ee budhadh iyo bakoorado ahaa. Isla markiiba booliskiina waa na soo gaadhay. Ileen nin caleen sita iyo qofka mukhaadaraadka ka ganacsada ayaa dadka ugu nugul! Waxay nagu bilaaabeen baryo iyo calaacal ‘qaadkaa qalalaya’ iyo ergo! Waxaa se yaab leh,

in ilaa xadkaa lagu soo dhiirrado dawladnimadii, ninka shicibka ahi ciidankii ilaalinayay sidaa ula dhaqmo, waxaanay muujinaysaa heerka fahamka bulshada ee dawladnimada iyo dhaqan soomaaliga iyo debecsanaanta maamulku in uu wiiqi karo kala danbaynta iyo guud ahaanba dawladnimada.

 

#6

Waxay ahayd habeen habeennada ka mid ah markii aannu shir isugu nimi madaxweynaha iyo qaar ka mid ah xubnihii wadahadallada Somaliland iyo Soomaaliya. Mid ka mid ah ayaa soo jeediyey in Faysal Cali Waraabe laga reebo guddida wadahadallada, isaga oo eedaymo u soo jeedinaya. Anigu waxaan jeclaa in labada xisbi mucaaradba nagala qayb qaataan, balse waxaa saddex xubnood oo kale isku raaceen in laga reebo. Go’aankiina sidii ayaa lagu qaatay. Markii shirkii dhammaaday ayaa ninkii fekradda soo jeediyay telefoon u diray oo ku yidhi: Faysal shirkaa waa lagaa reebay! Galabnimadii danbe ayuun baan isku soo baxnay Faysal oo cadhaysan oo hadallo kulul igu boobay.

Markii hore waxaan is idhi deji, balse aad ayuu u kacsanaa gudgoomiyuhu. Ugu danbayntii wuxuu ka hadlay warbaahinta isaga oo dhaleecayn iyo maag igu wajahan ka hadlaya, aniguna waan u jawaabay. Muddo ayaannu saxaafadda hadallo dhiif leh isku waydaarsanaynay, laakiin ugu danbayn Faysal wuxuu ogaaday sidii wax u jireen iyo in ninka u soo warramay yahay ninkii soo jeediyay in Faysal shirka laga reebo. Kulan denbe oo  aannu ku yeelannay ayuu Faysal garawshiiyo iga siiyay, balse waxaa labadayadaba layaab nagu noqotay in dad masuuliyiin ahi siyaasad ka dhigtaan sidatan oo u shaqaystaan, ileen “waxaad ceebta u taqaan rag bay camalkiisa tahay!” Haddii aad masuuliyad haysana, wax kastaa way kaa soo marayaan oo dhibaato aanad gaysan ayaad mararka qaar dhibbane u noqonaysaa.

 

#7

Waxay ahayd 6:00 subaxnimo, markii aniga oo markaa shaqada soo galay uu telefoon ii soo diray Cismaan Awrliqe oo shaqaalaha madaxtooyada ka tirsanaa, isla markaana ii sheegay dhacdo naxdin badan oo ka dhacday magaalada Agabar ee hoos timaadda Gebilay, taas oo labo gaadhi oo ka tallaabayay dooxa daad ku qaaday 13 qof oo dadkii saarnaa ka mid ahina ay dhinteen, maydkii iyo dhaawiciina meeshii yaallo. Aniga oo naxsan ayaan jahadii wax ka dhaceen u dhaqaaqay, ilama socoto cid aan ahayn darawalka iyo labo askari oo gaadh ah. Intii aannu sii soconnay ayaan isa soo gaadhnay wasiir Samsam Cabdi Aadan, wasiirkii maaliyadda, oo iyana qaylo dhaanta maqashay. Waxaa iyaduna na soo gaadhay wasiir ku xigeenkii caafimaadka, Nimco Qawdhan. Muddo saacad iyo waxoogaa ah ka dib ayaannu meeshii gaadhnay. Waxaannu la kulannay mashaqo ballaadhan iyo maydkii oo wadhan, qaarna gawaadhidii oo dooxa ku jirtaa ay ku jiifto maydkoodii

Waxaa isugu yimi meesha ummad badan, qaylada iyo baroorta dadka dadkoodii waayay, waxaa ka muuqata murugo iyo jaahwereer, nidaam iyo qof qof dhegaysanayaa ma jiro ee waa fawdo. Annaguna ma wadano qalab ama gaadiidkii cuslaa sida cagafyo iyo wiishash, sidoo kale ma sidanno, meeshana ma yaallo, codbaahiye (Microphone and speekers) dadka lagula hadlo oo warka lagu gaadhsiiyo oo shaqada lagu jeheeyo. Waxay noqotay meel aan derajadaadu waxba ka tarayn, oo amarkaaga cidina maqlayn lana tixgelinayn mashaqada jirta iyo dhibta meesha ka taagan darteed. Waxaa ka sii daran dadkii ayaa na lagu soo jeediyay oo lagu yidhi waxba idiin qaban maayaan, ee way iska noqonayaan oo maydka yaalla ayay qaadayaan, oo qaar ayaaba na maagaya oo leh maxaad naga soo doonteen. Waxay kuugu daran tahay adiga oo masuul ah oo soo gurmaday marka aad waxba qaban kari weydo, ilmada ayaa indhahayga ku soo taagan, waxa aannu ku sigannay in aannu oohinta isku darno oo baroor miciinsano! Markii aannu cabbaar qaskii ku sugnayn, ayaannu markii danbe askartii na ilaalinaysay meel isugu keenay oo wixii mayd yaallay khasab gawaadhida ku saarnay, oo Hargeysa u dirnay, dadkiina hannaan qorshaysan u gelinnay meeshii gaadiidku ku aasnaa si loo qodo, anaguna la galnay oo la qodnay. Markii ay arkeen in aannu meeshiina la qodayno, maydadkiina qorshe lagu qaado u samaynay, ayaa dadkii degay. Waxaa noogu dhacay qorraxdii, oo makhribkii ayaannu ka soo saarnay dooxa maydkii ugu danbeeyay.

In kasta oo mararka qaar aanay kugu simayn, haddana marka aad masuul tahay ee mashaqo dhacdo waa muhiim in aanad caaddifad ku gurman ee aad bulshada qorshe ula tagto si aanad ula mid noqon shicibka.

 

#8

Dedaalladii aannu ku jirnay xilligii xafiiska, kumay koobnayn hawlaha xukuumadda oo keliya ee waxaa ka mid ahaa, markii doorashadii dawladaha hoose ee 2012 uu ka hadhay Xisbigii weynaa ee UDUB, sababo khilaaf dhexdooda awgood, waxaan wadahadal la bilaabay qaar ka mid ah xubnihii kaadirka xisbiga, gaar ahaan intii markaa la socotay madaxweyne ku xigeenkii hore ,Axmed Yuusuf Yaasiin, ama ku bohoobay inay dhisaan Jamaal Cali Xuseen, oo ka mid ahaa xubnihii u tartamayey inay hoggaanka xisbiga noqdaan. Waxaan shirar la yeeshay dhawr iyo toban xubnood oo markii aan is fahannayna aan madaxweynaha isu keenay. Waxaa ka mid ahaa Maxamed Qaasim, Abiib Filfil, Xasan Daahir Dhinbiil, Maxamed Cabdi Daauud, Cali Yufle, iyo qaar kale oo badan. Waxaanan ku heshiinnay in ay ku la midoobaan oo xubno iyo madaxba ka noqdaan xisbigii Kulmiye, sidoo kale dawladda oo ay markaa xiisaynayeen in xilal ka helaan ku soo dhoweynay qofba wixii nasiibkiisu uu ka siiyo. Markii aan faham guud isla qaadannay ayaan isu geeyey gudoomiyhii Kulmiye ee xilligaa, Muuse Biixi, si uu ay wixii gorgortan ah ee khuseeya xisbiga ula yeeshaan, halkaas ayaana lagu heshiiyey oo ay xisbigii kaga mid noqdeen.

Sidaa mid la mid ah, markii ay soo baxeen saddexda xisbi ee Kulmiye, Waddani iyo UCID, wixii ururro ahaa ee dhacay dhammaantood waxaan geliyay tacab iyo dedaal iyada oo sidii aan qoraallada hore ku soo sheegay aan hoggaankii Xaqsoor guriga ku booqday, wadahadalna aannu la furnay, oo  markii danbena intii badnayd ee masuuliyiinta Xaqsoor iyo taageerayaashiiba ay Kulmiye ula midoobeen. Taa mid la mid ah ayaan labadii xubnood ee kala hoggaaminayay ururradii Rays iyo Dalsan iyagana aan guryahooda ugu tegay oo wadahadal la soo bilaabay, markii aan hawlahoodii isla soo dhoweeyayna waxaan isu keenay madaxweyanaha oo la dhammaystiray is fahamkii wixii ay ka dalbadeen.

Markii danbena waxaanu ugu yeedhnay guddoomiye Muuse oo la dhammaystiray heshiiskii. Halkaas ayaanay kula midoobeen Kulmiye, oo ku noqday xisbigii ugu ballaadhnaa xisbiyada Somaliland. Markaa in kasta oo aan siyaasadda ku kala duwanayn hoggaanka xisbiga, madaxweynahana ay isku dhaceen xilliyada qaarkood aad loo kala fogaa, haddana xukuumad ahaan kamaanu cidlayn kaalintii dhismaha xisbiga ee inta badan madaxweyne Siilaanyo iyo intii ka ag dhoweyd waxaan cayaarta ka cayaaraynay xagga danbe. Waxaanay ka mid tahay falsafadda hoggaaminta, oo waxaa la yidhaahdaa: “Lead from the back”, oo macnaheedu yahay, “xagga danbe ka hag.”

 

#9

Siyaasiyiinta Soomaalida guud ahaan, gaar ahaan kuwa Somaliland, waxa ku badan harawsiga siyaasadeed iyo hadallo ay dadka iskaga diraan. Waa dhacdooyin si maalinlaha ah laga yaabo in aad uga la kulantid siyaasi mashquulsan, ama duruufo uu keligii garanayo dartood aan diyaar u hayan in uu kula shaqeeyo, oo dabadeed uu hadallo dulucdoodu yahay in uu iska kaa diro iyo halxidhaale uu kuu diro.

Maalin maalmaha ka mid ah waxaa ii yimi mid ka mid ah Salaadinta Somaliland. Wuxuu ii sheegay in ay madaxtooyada ku ballansanaayeen, Maxamed Kaahin, oo ka mid ah ragga ugu waaweyn siyaasiyiinta Somaliland. Waxay u ballansanaayeen in uu xukuumadda kala dhammeeyo mashaariic ahaa horumarka bulshada, oo u doonayey degaankiisa, waxa aanu filayey in odaygan siyaasiga ahi madaxtooyada uga soo horreeyo oo wuxuu u qabay tuhun weyn. Wuxuu garaacay telefoonkiisii, wuu ka qabtay oo hadalba kama sugine markiiba wuxuu ku boobay: suldaan madaxtooyadii maanta waa xidhan tahay oo wefti caddaan ah ayaa yimi oo madaxweynihii jaanis ma laha ee anigaa kula soo hadlaya! Suldaankii wuu naxay marna cadhooday, isaga oo telefoonkii si degdeg ah u dhigay, markaa ayuu igu soo jeestay oo yidhi “waar maxaanu samaynaa bal kii dadkaba ugu weynaa ee aan isla Xirsi iyo Madaxweynaaha ha kuu raaco baahidii degaanka ha kaala dhammeeyo, ayaa war aan jirin ii sheegaya oo madaxtooyadan aan dhex fadhiyo igu leh way xidhan tahay oo wefti caddaana ayaa jooga!” Waxay ahayd lamafilaan, balse way dhacdaa tan oo kale, oo waxa laga yaabaa in siyaasiyiintu, wax ay ka tahayba, ay wax kala asturaan, oo ku kellifmaan in ay sheegaan warar sida kan aan waaqici ahayn. Waxaan dhacdadan ka bartay muhiimadda ay leedahay hubsashadu. Warka laguu sheegaa mar kasta ma aha ka keli ah ee jira. Iska hubi, oo yaan lagu harawsan.

 

#10

Waxaan marar badan xusuustaa, dad muwaadiniin ah oo runtii ay ka muuqato samo jecayl iyo waddaniyadi, balse aan habaysnayn iskana war hayn, oo qof waliba doonayo in uu madaxweynaha arko. Ka ugu sahlanina waa ka doonaya in uu aniga i arko. Qof kastaa wuxuu la socdaa talo, waxaa laga yaabaa wax isku mid ah in konton qof kaala hadasho balse iyagu isma oga oo qofna qofka kale kama war hayo. Way xanaaqayaan haddii la yidhaahdo qorshihiina soo qora oo shaqaalaha u soo gudbiya.

Maalin maalmaha ka mid ah ayaa waxaa ii yimi oday muxtarim ah da’a weynsidaas oo kale talo la socda, oo ka yimi dibadda. Markii aan waraystay ee uu saacad ama labo ila joogay ee uu ii dhammeeyay ayuu yidhi madaxweynahana waxaan doonayaa in aan arko. Sida muuqata waa nin u soo dhoofay oo ay ku weyn tahay in taladan na soo gaadhsiyaa. Waxaanu igala hadlay horumarinta xeebaha oo wasaarad dhami u xil saaran tahay, isla markaana laga yaabo in boqol talo oo cilmibaadhis ku fadhida laga keenay.

Madaxweynihii ayaan u galay oo u sheegay in odaygaasi doonayo. Wuxuu i waydiiyey waxa uu la socdo, waxaanan u sheegay in uu talo caynkaa ku saabsan igala hadlay, lagana yaabo in uu intii iyo wixii kale ee uu ku daro kala hadlo. Madaxweyne Siilaanyo, oo dhegaysi badnaa, haddana ka daalay sidii talo loogu waday, ayaa igu yidhi: “waar adeer talo ayuun bay odhanayaan cid wax qabanaysaana waa yartay. qof kastaa talo ayuu la socdaa, waanu ku dacaaqudhunnay sidii ay talo noogu wadeen ee iga daa!” Waxaan ugu jawaabay madaxweyne waa oday weyn oo muxtarima, waxaana laga yaabaa wuxuu is leeyahay taladaa ayaa ka dhiman oo haddii ay qaataan Somaliland cirkay gaadhaysaa ee ka dhegayso. Waanu aqbalay, odaygiina intii uu ii sheegay ayuun buu ku celiyay, oo labo ama saddex saacadood ayuu aniga iyo madaxweynaba naga qaatay maalintaa.

Dhegaysigu maamulka ayuu ka mid yahay, taladuna waa muhiim, laakiin waxay u baahan tahay hab iyo hannaan lagu shaandheeyo oo wixii muhiim ah lagaga soo saaro, balse dad qof kasta mid talo u ehel ah iyo mid aan u ahayn, mid kastaa madaxweynaha doonayo in arko oo la taliyaa sax ma aha.

***

Runtii way badnaayeen dhacdooyin xiiso badan oo intii aan xafiiska joogay i soo maray, balse mashquulkii aan ku jiray dartii qaar badan waan illaaway oo wakhtiga ayaan ii saamixin in aan si fiican u qoro ama aan u xasuusto, mana doonayo mala-awaal iyo wax aanan hubin in aad akhrista la wadaago.

Facebook Comments Box

Waa qoraagga Buugga ‘Miyiga Ilaa Madaxtooyada’ Xirsi Cali Xaaji Xasan waa wasiirkii hore ee wasaaradda madaxtooyada ee Maamulka Somaliland. Waxa uu saaxadda siyaasadda Maamulka Somaliland ku biiray dabayaaqada sanadkii 2007. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa wasiirka ugu awoodda badan, uguna firfircoon 26-ka wasiir ee xukuumadda Kulmiye ka koobnayd xilligaas. Dhinaca waxqabadka waxa uu aad u dhiirrigeliyaa, xil weyna iska saaraa arrimaha horumarinta adeegyada bulshada, gaar ahaan dhismaha waddooyinka. Xirsi Cali buugga uu qoray waa buuggii kowaad ee silsiladda buugaagta Dhaxalgalka ah, waa taariikhnollolleed. Intiisa badan waa taariikh ku saabsan qoraagga wuxuuna yiri "waa taariikhdii noloshayda, min dhalasho ilaa hadda"

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Aruurinta madxafyada adduunka ugu caansan waxay inta badan ka kooban yihiin alaab Afrikaan ah oo la bililiqaystay xilligii gumeysiga. Ilaa maanta, wax ka yar boqolkiiba hal ayaa lagu celiyay Afrika. Qoraalkaan waxaa luuqada Ingiriiska ku daabacay ©RT / waxaana turjumay Cabdijabaar Sh. Axmed.

Published

on

Boqorka Ingiriiska Charles III (B) waxa uu eegayaa farshaxan ciwaankiisu yahay 'Europe Supported by Africa and America' oo uu sameeyay farshaxaniste asalkiisu Nayjeeriya yahay Sokari Douglas Camp. © ISABEL INFANTES / AFP

Intii ay socdeen dagaalada iyo gumeysiga Afrika, wadamada reer galbeedka waxay ku lug lahaayeen bililiqada boqolaal kun oo walxaha fanka Afrika ah. Matxafyada dawladuhu waxay isticmaali jireen si ay uga qaybqaataan abuurista gumeysiga iyo sharciyeynta gumeysiga.

Soomaaliya iyo dalal badan oo Afrikaan ah waxaa laga qaaday alaabo badan oo tilmamaya taariikhda iyo dhaqanka ummada ay leedahay. Warbixin uu diyaariyay taariikhyahan faneedka Faransiiska Benedicte Savoy iyo dhaqaaleyahan Senegalese Felwine Sarr, oo ay u xilsaartay dowladda Faransiiska 2018, ayaa sheegaysa in inta u dhaxaysa 90% iyo 95% dhaxalka dhaqameed ee agabka Afrika ay ku nool yihiin meel ka baxsan qaaradda Afrika. Dhanka kale, alaabada madxafyada qaranka Afrika ayaa si dirqi ah uga badan 3,000 oo shay dhaqameed.

Ku dhawaad dhammaan wadamada Afrika waxay lumiyeen agabkoodii ugu muhiimsanaa ee dhaqanka intii lagu jiray waagii sahanka reer Yurub iyo gumaysigii xigay. Walxaha ku haray Afrika waxay lahaayeen qiimo taariikhi iyo dhaqameed ka yar kuwii la keeni jiray madxafyada Yurub. Dhowr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, reer galbeedku waxay si isdaba joog ah u heli jireen sheegashooyin lacag celin ah oo ka yimid wadamada Afrika.

Ajendaha 2063 – Qorshaha horumarinta mustaqbalka fog ee Afrika, kaas oo uu ansixiyay Midowga Afrika 2015-kii – waxa uu tilmaamay in ilaalinta hiddaha dhaqanka ay tahay mid ka mid ah mudnaanta ugu weyn ee qaaradda. Marka loo eego dukumeentiga qaab-dhismeedka, dhammaan hantida dhaqameed ee Afrika waa in lagu soo celiyaa qaaradda marka la gaaro 2025. Laakiin qorshahan hamiga ah ma la xaqiijin karaa?

Safarada ciqaabta ee Britain iyo muhiimada ay u leeyihiin ururinta farshaxanka Ingiriiska

Taariikhyahannada farshaxanku waxay ku qiyaaseen in ku dhawaad 70,000 oo farshaxan Afrikaanku leeyahay lagu xareeyay Matxafka Ingiriiska illaa 2020. Si kastaba ha ahaatee, sharraxaadda bandhigyada ayaan wax badan ka sheegin xaaladihii ay ku danbeeyeen UK.

Qaar badan oo ka mid ah alaabooyinka waxaa laga jabsaday Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad, xilligii Benin Expedition Expedition 1897. Boqortooyada Benin (dal qadiimi ah oo ku taal Galbeedka Afrika) waxay ku taallaa dhulka Nayjeeriyada casriga ah. Safarka ciqaabta ah ayaa loo abaabulay sidii “ciqaab” ka dib markii dadka deegaanka ay weerareen cutub ka mid ah 250 askari oo Ingiriis ah oo loo diray inay maamulaan dhulka.

Ciidanka ciqaabta ayaa aad uga tiro badnaa cutubkii ugu horreeyay oo ka koobnaa 1,500 oo nin oo hubaysan. Ciidamada Ingiriiska ayaa xoog ku galay magaalada caasimadda ah ee Benin, waxayna burburiyeen boqortooyadii, waxayna qabteen taliyihii. Natiijadii ololahan, inta u dhaxaysa 2,500 iyo 4,000 Benin artifacts (waxa loogu yeero “Benin Bronzes”) ayaa laga saaray Afrika. Nayjeeriya ayaa dalbanaysa in Ingiriiska ay soo celiso walxahaas. Dhacdadan ayaa lagu tiriyaa mid ka mid ah kiisaskii ugu weynaa ee bililiqo ee soo mara taariikhda fanka Afrika.

Si loo magdhabo kharashaadka safarka, qaar ka mid ah alaabtii la helay ayaa la xaraashay. Taasi waa sida Benin Bronzes ay u mareen waddamo kala duwan oo Yurub ah, halkaas oo ururinta farshaxanka Afrika ay noqdeen kuwo caan ah.

Xilligii fin de siecle, Yurub waxay muujisay xiisaha fanka Afrika. Tani kama hor istaagin dadka reer Yurub inay ugu yeeraan farshaxanka “primitive” ilaa maantadan la joogo, ereyga “primitivism” ayaa inta badan loo adeegsadaa marka lagu tilmaamayo farshaxanka Afrika. Dhab ahaantii, fikradaha reer Yurub ee ku saabsan dhaqamada kale ayaa ka muuqda doorashada kelmadda loo doortay si loo qeexo qaabkan gaarka ah.

Ingriiska ayaa sidoo kale helay isticmaalka alaabada la xaday oo aysan ku iibin xaraashka, kuwaas oo intooda badan ka tarjumaya ruuxa dadka Benin. Qaar ka mid ah walxahaas ayaa la siiyay saraakiisha ciidamada si loogu abaalmariyo guusha ciidan ee socdaalka (taas oo aan faa’iido lahayn marka laga eego dhinaca dhaqaalaha), qaar kalena waxay ku dhammaadeen Matxafka British-ka.

Sidoo kale Jarmalka wuxuu kamid yahay dalalka soo xaalufiyey Afrika

Boqortooyada Jarmalku waxay sidoo kale ka mid ahayd kuwii ku lug lahaa bililiqada hidaha dhaqanka ee Afrika. Si ka duwan Ingiriiska iyo Faransiiska, xilligii gumeysiga ee Jarmalku wuxuu ahaa mid gaaban. Si kastaba ha ahaatee, Jarmalku waxay isku dayeen inay la socdaan deriskooda oo ay wax u qabtaan ururintooda.

Intii lagu guda jiray safarada Jarmalka, farshaxano badan, iyo noocyo flora iyo fauna deegaanka ah kuwaas oo xiisaynaya cilmi-baarayaasha, matxafyada, ama kuwa gaarka loo leeyahay (sida saraakiisha gumeysiga) ayaa laga saaray Afrika.

Marka laga reebo Benin Bronzes, oo Jarmalku ka iibsaday xaraashka, wuxuu kaloo helay farshaxanka dadka Kameroon iyo Namibiya. Taallooyinka, dahabka, iyo qalabka shaqada – walxaha muhiimka ah ee dhaqanka iyo diinta ee kooxaha qowmiyadaha Afrika – ayaa lagu hayaa Matxafka Ethnological ee Berlin.

Askarta Jarmalku waxay heleen walxo badan oo ay sababeen dembiyo dagaal. Ilaa 2019, Matxafka Stuttgart waxaa ku jiray karbaashkii Hendrik Witbooi, geesiga qaranka Namibiya. Jarmalku waxa uu helay intii lagu jiray xasuuqii Herero iyo Nama ee 1904-1908. Witbooi waxa uu helay darajada geesiga Namibiya ee la dagaalanka gumaystaha iyo hogaaminta kacdoonada.

Dhanka farshaxanka ilaahadda Ngonnso, oo laga keenay Kameroon laguna hayo Matxafka Ethnological Museum ee Berlin ilaa 2022, looma iibin mana deeqin Jarmalka dadka Nso ee ay ka tirsan yihiin. Sannadkii 1903-dii, sarkaal Jarmal ah ayaa si xoog ah u qabsaday farshaxanka wuxuuna u soo bandhigay shaqaalaha madxafka hadiyad shakhsi ah. Sida lagu sheegay daraasad ay samaysay Atlas of Absences, oo ay sameeyeen shaqaale ka tirsan madxafyada Jarmalka, in ka badan 40,000 oo walxood oo farshaxan ah oo laga soo saaray Cameroon ayaa la dhigay Jarmalka.

Mandu Yenu Throne oo leh cag ka timid Kameroon, oo ah kursi loogu talagalay boqorka qabiilka Bamum ee Afrika (qarnigii 19-aad), ayaa lagu sawiray inta lagu guda jiro safar saxaafadeed ee Matxafka Ethnological ee Xarunta cusub ee Berlin Palace Humboldt ee Berlin. © JENS SCHLUETER / AFP

Isha waxyiga ee la xaday

Xilligii aadka u weynaa ee xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu helay in ka badan 90,000 oo farshaxan Afrikaan ah. Qayb weyn oo ka mid ah ururintan waxa lagu kaydiyaa Musee du quai Branly ee Paris, iyo sidoo kale matxafyada kale ee dawladda iyo meelo gaar loo leeyahay.

Sharaxaadaha bandhigyada waxay soo jeedinayaan in farshaxannada Afrikaanka ah iyo maaskaro ay qiimo leeyihiin ugu horrayn sababtoo ah waxay u adeegeen dhiirigelinta fannaaniinta Faransiiska, kuwaas oo la kulmay qalalaase hal abuur leh. Dareen yar ayaa la siiyaa hal-abuurka ee sayidyada Afrika laftooda.

Markii hore, walxaha farshaxanka ee la bililiqaystay waxaa lagu soo bandhigay madxafyada qawmiyadaha Yurub waxaana loo tixgeliyey “waxyaabo gaar ah” oo inta badan loogu talagalay daraasad cilmiyeed. Kaliya qaar ka mid ah kuwa gaarka loo leeyahay ayaa awooday inay qadariyaan hibada fanaaniinta Afrika.

Xitaa ka dib dhamaadkii xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu sii waday inuu dhoofiyo alaab qiimo leh oo ka baxsan Afrika. Tusaale ahaan, 2005 iyo 2007, in ka badan 10,000 oo walxood oo ah hidaha dhaqanka Mali ayaa lagu qabtay garoomada diyaaradaha ee Paris. Kuwaas waxaa ka mid ahaa dugaagado, faasas, iyo faraanti. Inta badan alaabooyinka waxay soo jireen ilaa 8,000 oo sano.

Farshaxannada waxaa lagu soo bandhigay qayb ka mid ah bandhigga ‘Fircoon ee Labada Dal. Sheekadii Afrikaanka ee boqorradii Napata’ ee Matxafka Louvre ee Paris. © STEPHANE DE SAKUTIN / AFP

In ka yar boqolkiiba hal

Isagoo ka hadlayay magaalada Ouagadougou, Burkina Faso sanadkii 2017, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa sheegay in aan la aqbali karin in hidaha dhaqanka Afrika ay ku sii jiraan madxafyada Faransiiska. Wuxuu ballan qaaday inuu qaadi doono dhammaan tallaabooyinka ku habboon ee lagu soo celinayo walxahaas shan sano gudahood.

Bayaanka ayaa soo jiitay dareen badan, tan iyo sharciga Yurub ma ogola in la fogeeyo dhaxalka qaranka (iyo farshaxanka Afrika waxaa loo tixgeliyaa ‘dhaxalka qaranka’ ee Galbeedka), taas oo laga yaabo in aan si joogto ah uga tagin ururinta matxafyada dawladda.

Lix sano ka dib hadalka Macron, dowladda Faransiiska ayaa ugu dambeyntii bilowday horumarinta tillaabooyinka hirgelinta siyaasadda dib u celinta. Bishii Abriil 2023, madaxwaynihii hore ee Louvre, Jean-Luc Martinez, ayaa daabacay warbixin leh talooyin ku wajahan dawladda, oo ay ku jiraan shuruudo dib-u-celin ah. Faransiisku waa inuu xaqiijiyaa in walxaha farshaxanka lagu helay si sharci darro ah oo aan sharci ahayn, sheegashada soo celinta wadamada Afrika waa in ay baaraan guddi gaar ah. Codsiyada magdhowga maaliyadeed lama tixgelin doono.

Ilaa hadda, Faransiisku wuxuu dib ugu celiyay Benin 26 qalab iyo hal Senegal. Tani waxay ka dhigan tahay in ka yar boqolkiiba hal tirada guud ee walxaha fanka Afrika ee ku jira madxafyada.

Baarlamaanka Faransiiska ayaa la rabay inuu meel mariyo sharci leh shuruudaha cusub ee soo celinta December 2023, laakiin dukumeentiga waxaa xannibay mucaaradka. Samaynta sharci tixgalinaya dhammaan talooyinka iyo dhaqangelintooda wax-ku-oolka ah waxay qaadan kartaa waqti dheer, sidaas awgeed dib u dhigista hannaanka dib-u-celinta sannado badan.

Matxafyada Ingiriiska ayaa ka baqaya bililiqo

Ingiriiska, oo ah boqortooyadii labaad ee ugu weyn adduunka, ayaa ah mid aad u maskax badan marka ay timaado soo celinta. Matxafyada qaranka ee madxafyada iyo goobaha galeeriga ee dalka kuma dhacaan sharciga fasaxaya dib u soo celinta. Waxay sii wadi doonaan inay raacaan sharciga hadda jira, kaas oo aan ogolayn ka fogaanshaha farshaxanka ee ururinta dawladda.

Bishii Janaayo ee sanadkan, Matxafka British-ka iyo Matxafka Victoria iyo Albert ayaa ugu dambeyntii ku heshiiyey inay “soo celiyaan” farshaxanka laga xaday ee dadka Asante ee Ghana. Si kastaba ha ahaatee, “soo-noqoshada” waxay noqotay oo kaliya “kiro waqti dheer ah” oo ilaa lix sano ah.

Dadka degan UK waxay ka baqayaan in dib u celintu ay faaruqin doonta ururinta madxafyada Ingiriiska. Wargeyska The Telegraph ayaa xitaa qoray in madxafyada Ingiriiska ay “khatar ugu jiraan in la dhaco” sababo la xiriira dalabaadka lagu soo celinayo agabka Afrika.

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron (B) oo daawanaya taallo boqortooyo qarnigii 19-aad oo ah shimbir nus-nin ah, oo matalaya boqorka Benin Ghezo, oo lagu soo bandhigay matxafka Quai Branly ka hor inta aan loo dhoofin waddanka Galbeedka Afrika dabayaaqada bishii Oktoobar ee Paris 2021. © Michel Euler / BELGA / AFP

Hogaaminta dariiqa soo celinta?

Jarmalku waxa uu fuliyaa siyaasadiisa soo celinta si la mid ah Faransiiska. Labada dal waxay sameeyeen sanduuq wadajir ah, lacagtaas oo lagu samayn doono cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan asalka alaabada Afrika ee hadda ku kaydsan madxafyada labada dal. Shaqada diyaarinta ee soo celinta walxaha waxaa lagu qaban doonaa seddex sano gudahood.

Jarmalka ayaa hore ugu celiyay Nayjeeriya 21 Benin Bronzes. Sida ku cad heshiiska ay wada galeen wadamada 2022, madxafyada Jarmalku waxa ay qaadeen in ay soo celiyaan 1,130 walxood.

Jarmalka ayaa la sheegay in uu “hogaamiyo dariiqa soo celinta” Yurub. Wadamada Afrika, si kastaba ha ahaatee, way khilaafsan yihiin. Tusaale ahaan, wargeyska Galbeedka Afrika ee Modern Ghana ayaa ku doodaya in Jarmalku yahay hoggaamiyaha “Saliibiga dib u celinta.” Suxufiyiintu waxay xuseen in dalabka dadka Afrikaanka ah ee alaabtooda faneed in loo soo celiyo “mar walba Jarmalku waa ka caabiyay,” sida wadamada kale ee Yurub, iyo in Berlin ay soo celisay waxyaabo farshaxan ah dhawaan.

In kasta oo ay qireen in Jarmalku uu juhdi badan geliyay soo celinta walxaha la dhacay marka loo eego, tusaale ahaan, Great Britain, Afrikaanku weli kuma heshiin karaan in dalka lagu ammaano in uu soo celiyo qayb yar oo ka mid ah alaabtii uu haystay boqollaal sano. Intaa waxaa dheer, Jarmalku wuxuu ku dadaalayay inuu ballaariyo saameynta uu ku leeyahay qaaradda Afrika, waxaana laga yaabaa in hindisayaasha dhaqanku ay noqdaan wax aan ka badnayn hab lagu hagaajinayo muuqaalkeeda.

Taallo Afrikaan ah oo alwaax ah oo ku yaal Matxafka Afrika / Matxafka Royal ee Bartamaha Afrika, hiddaha iyo matxafka taariikhda dabiiciga ah ee Tervuren, Belgium. © Arterra / Kooxda Sawirada Caalamiga ah ee loo maro Getty Images

Yaa la socda xogta soo celinta?

Tobankii sano ee la soo dhaafay, tiro sii kordheysa oo ururo dadweyne ah iyo shaqsiyaad u ololeeya ayaa sameynayey codsiyo dadweyne oo ku saabsan soo celinta hidaha dhaqanka ee Afrika.

Mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee hindisayaashan waa mashruuca dib u celinta furan ee Afrika, oo ay aasaaseen Afrikaaniyiin danaynaya masiirka hidahooda dhaqameed. Qabanqaabiyayaashu waxay ku dadaalayaan inay si furan u helaan macluumaadka ku saabsan heerka hadda ee hababka dib-u-celinta ee Afrika. Xogta mashruuca waxaa ku jira macluumaad ku saabsan in ka badan hal milyan oo xabbo oo farshaxan Afrikaan ah oo lagu hayo meel ka baxsan qaaradda. Hadda, wax ka yar 1,000 walx ayaa la soo celiyay.

2022, ururku waxa uu soo saaray warbixin ku saabsan dhaqdhaqaaqa hawl-wadeennada adduunka oo dhan, cinwaankeeduna yahay Soo celinta Sheegashada ah – Reclaiming Restitution. Tan iyo 2016, tirada daabacaadaha sayniska ee u heellan soo celinta fanka Afrika ayaa kordhay 300%, tirada doodaha mowduucan ee wararka iyo baraha bulshada ayaa kordhay 600%.

Si kastaba ha ahaatee, inta badan waraysiyada ku saabsan soo celinta ma bixiyaan Afrikaaniinta, cilmi-baarayaasha ka socda Dib-u-celinta Furan ee Afrika. Khubarada Afrikaanka ah ee si xirfadaysan u baara dhibaatada dib u soo celinta ayaa inta badan ku jira dhamaadka liiska qorayaasha la soo xigtay.

Ururka aan macaash doonka ahayn ee fadhigiisu yahay Nayroobi ee African Digital Heritage ayaa sidoo kale ku hawlan raadinta xog cusub oo ku saabsan hababka soo celinta. Khubarada Kenya ayaa baaraya hidaha dhaqanka Afrika iyo xogta kaydka iyagoo isticmaalaya tignoolajiyada dhijitaalka ah. Kooxdu waxa ay ku dadaalaysaa in ay si joogto ah u cusboonaysiiso xogta macluumaadka iyada oo la socota macluumaadka la xiriira hababka soo celinta hadda.

Muhiimadda soo celinta fanka Afrika

Farshaxan Afrikaan ah oo la dhacay intii lagu jiray xilliga fidinta Yurub kaliya ma hayo qiimaha bilicda. Waxyaabahan farshaxanku aad bay muhiim ugu yihiin marka laga eego dhinaca dhaqanka.

Sawirrada, wajixirka, iyo dahabka ayaa ka tarjumaya ruuxnimada in ka badan 2,000 oo qowmiyadood oo Afrikaan ah. Koox kasta iyo aragtideeda adduunku waa mid gaar ah, sidaa awgeed ka soo qaadida agabka Afrika iyada oo aan oggolaansho laga helin dadka deegaanka ma aha oo kaliya arrin ku saabsan helitaanka sharci-darrada ah ee farshaxanka. Dhab ahaantii, waa dhoofinta sharci-darrada ah ee hidaha dhaqanka shisheeye.

Sida Maya Nikolskaya, oo ah cilmi-baare oo ka tirsan Xarunta MGIMO ee Daraasaadka Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Ruushka, ay u sheegtay wakaaladda wararka ee RT, dib u soo celinta hiddaha dhaqameed ee Afrika ayaa door weyn ka ciyaarta dhismaha aqoonsiga qaranka.

“Dhaqanku waa mid ka mid ah baahiyaha aasaasiga ah ee aadanaha. Soo noqoshada hidaha dhaqameed ee Afrika, oo ay ku jiraan farshaxanno kala duwan iyo walxo diimeed, waxay calaamad u tahay dib u soo celinta aqoonsiga lumay. Si kastaba ha ahaatee, Afrikada laga soo xaday alaabtan qiimaha leh ayaa aad uga duwan Afrikada casriga ah. Maanta, wadamo badan oo Afrikaan ah ayaa ku jira geeddi-socod dhismo dowladeed ah, in la siyaasadeeyo qowmiyadaha ayaa ah arrin muhiim u ah geeddi-socodkan. Dhaqanku waa ‘meelaha intercellular’ ee isku xiri kara qaybaha kala duwan ee bulshada,” ayay tiri.

Dhalinyaro badan oo Afrikaan ah weligood ma arkin shay dhaqan maadi ah oo ay leeyihiin dadkooda. Marka walxaha dhaqameed ee muujinaya kumanaanka sano ee taariikhda Afrika lagu hayo meel ka baxsan qaaradda, tani waxay ka reebaysaa Afrikaanka fursad ay kula xiriirto dhaqankooda.

Ms Nikolskaya waxay sidoo kale xoogga saaraysaa ku-habboonaanta dhaqanka Afrika ee casriga ah iyo aqoonsigiisa gaarka ah. “Tafsiirrada cusub ee noocyada farshaxanka dhaqameed iyo qaababka ayaa hadda ku soo koraya shineemo, muusig, suugaan, sawir iyo farshaxan, oo ay ku jiraan farshaxanka dhijitaalka ah. Waa muhiim in aan loo oggolaan in fanka Afrika ee casriga ahi uu dhibane u noqdo burcad-badeednimada internetka, laga waayo aragtida guud ee meelaha gaarka ah, ama uu noqdo qarsoodi,” ayay tirri.

Brian Mugabi, oo ah arday PhD ka bartay Waaxda Aragtida iyo Taariikhda Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda RUDN, ayaa sidoo kale la wadaagay RT fikirkiisa ku aaddan muhiimadda soo celinta dhaqanka. “Ku soo celinta qaybaha farshaxanka mulkiilayaashooda asalka ah waxay ka dhigan tahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca gumeysiga. Farshaxannadan waxaa la helay xilligii gumeysiga, iyaga oo u adeegaya xasuusin xusuusin u ah cutub madow oo taariikhda,” ayuu yirri.

“Qaar badan oo ka mid ah iibsiyadan waxaa lagu helay habab shaki leh, taasoo ka tarjumaysa ka faa’iidaysiga iyo hababka asaasiga ah ee loo isticmaalo xilligii gumeysiga.”

Brian sidaas darteed wuxuu aaminsan yahay in “u doodista dib u soo celinta buuxda ay tahay hab lagu saxayo caddaalad-darrada taariikhiga ah.”

“Intaa waxaa dheer, qaybinta aan loo eegin ee hidaha dhaqameed ee Afrika, oo lagu qiyaasay 90% ilaa 95% meel ka baxsan qaaradda, waxay hoosta ka xariiqaysaa baahida loo qabo ilaalinta dhaqameed ee siman. Kala duwanaanshiyahani kaliya kuma koobna kartida madxafyada Afrikaanka si ay u soo bandhigaan hidahooda, laakiin sidoo kale waxay sii wadaa kala duwanaanshiyaha dhaqaale, maadaama bandhigyada ugu muhiimsan ay ku yaalliin meel ka baxsan Afrika.

“Sidaas darteed, soo celinta farshaxannada la soo xaday kaliya uma adeegi doonto muhiimad niyadeed laakiin waxay sidoo kale horumarinaysaa sinnaanta dhaqanka iyo ilaalinta,” ayuu yirri.

Sida cad, maaha Yurub inay go’aamiso masiirka farshaxanka Afrika – mid qadiimi ah iyo mid casri ah – laakiin Afrika lafteeda. Tani waa lama huraan taariikheed oo cad.

_

Qofka sida gaarka ah u baaray xogtaan waa Daria Sukhova, waa intern-ka cilmi-baarista ee Xarunta Cilmi-baarista Afrika ee Jaamacadda HSE.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 3aad

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 2aad RIIX HALKAAN


Maanta sidee u adeeg Sanaa qabiilka haddaanahay Soomaali?

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay.

Waxaa kaloo moodaa maantay in ay nahaysato sidii Nebi Luud loo galay oo qabyaalad ayay ku dhibi jireen anagana maantay kii aan doorano qabiilkuu doono ha ahaado waxaa jira dad huwan shaati qabiil kuwaas oo iyagu dan gaara wata laakiin marka hore qabiilka ku soo kicinaya si reer hebel oo ninkaas uu isaga ku kacsanyahay looga tuuri lahaa xilka maxaayeelay isaga dantiisu waxa weeye aad heshid xoolo laakiin qabiiilkan uu ku laabanayo oo ku kicinaayo hebel oo reer hebela sidii looga tuuri lahaa booska waana laga tuuraa oo meesha ma sii joogo reer hebalkii uu ka dhashayna waxba uma qabto ileen tiisu watay kii soo laa luushayna tiisuu ufududaynayaa. Reerka uu ka dhashay waxay dhahaan mar hadduu magacii reerka huwanyahay noogu dhan oo waxaanba cisaynaynaa magaca iyo maamuuska uu helay qofkaas laakiin ma fiirinayno qofkaan muxuu qabtay? Caadil ma yahay? Ma udhexeeyaa dadka doortay? Ileen markaan ma huwana shaati qabiile wuxuu huwan yahay shaati bulsho isku tagtay, maka fakerno qofkaa aakhiradiisa waayo Imam Caadila booska uu tagayo waanu kawar haynaa imaam aan caadil ahayna booskuu tagayo waan garanaynaa.

Waxaa kaloo jirta in ay dadkaa iyaga ah dad shisheeye lashaqay sanayaan oo ay iyagu dabada ka soo wadaan wax kasta oo uu u baahdana ay ku taakullaynayaan, qabiil kiisuna uu markasta garab istaago gar iyo gardaroba waana waxyaalaha maantay nahaysta oo uu waddankeena udagi la’yahay.

Waxaa kaloo uu qabiilku nagaarsiiyay in dadkii diinta waxyeelada ugaysanaayay aan qabiil ku difaacno oo haddiiba ay hadlaan culimadii waday dacwada in qofkaas uu qabiilkiisu difaaco in la diido diinteena islaamka iyo waxa ay ka qabto in uu qofkaas uu kuwado meel aan fiicnayn, halkaas waxaa moodaa in aan haysano dhaqankii jaahiliyada qayb kamida waayo iyaga ayaa qabiil ku difaaci jiray kay rabaan oo ka dhashay, kaan ka dhalana dhibi jiray.

Maantay waxaa waddanka ka jira nabadgalyo la’aan wallow ay hadda sidii hore ka soo fiicnaatay. Maalinkasta dadka Soomaaliyeed oo masaakiinta ah, dadkii halyeeyadii waddanka wax uqabanaayay qarax ladaba taagan marka ay ka soo baxaan. Waxay ku talogaleen in ay waddanka wax ka noqdaan qofkii shalay dadka islaamka ah dhiigooda bannaystay, ku sheegay gaalo raac, aan u aabbo yeelin culimo, aqoonyahan, siyaasi, isin, haween, dhaqtar, macalin   ayaan ku difaacaynaa qabiil. Shalay goortuu umadda islamka ah gumaadayay qabiil malahayn oo qofkasta naftiisa ayuu uga baqaayay laakiin markuu kasoo baxay dadkii jihadu ka halowday oo aan lagaranayn dan uu uga soo baxay oo aan lagaranayn in uu si dhaba uga toobad keenay waxyaalihii uu dadka wala alihiisa ku dhibaateeyay oo aan lagaranayn in uu wali la ra’yi yahay dadkii rabay in uusan waddankaan dagin.

Markii laxiray oo dowladii waddanka xukumaysay ay qabiilkiisii udoodayaan oo ay ku sheegayaan in uu ku xiranyahay cadaaladdaro tii uu soo sameeyay oo xitaa idinka uu ka dhashay cadaaladdarro ma aysan ahayn miyaa? Maya taas uuma muuqato oo way ilaaween kaliya waxaa umuuqata in uu kursiga uu ku fariisto.

Illaahay Subxaanahu Watacaalaa waxba ma ilaawo ama adduun ha looga jaro ama aakhiro halooga jaro hadduusan ka towbad keenin, waan ba ilownay in aan dhimanayno oo qabiilkii ayaa namadax maray iyo raadin kuraas laga dhimanaayo amaba laga dheeraanayo.

Bulshada Soomaaliyeed in ka badan 80% ma fahansana qabyaaladda waxay tahay. Waxaana daliil kuugu filan in dalkooda ay burburkiisa iyo dib udhiciisa ka shaqaynayaan. Waxay kuwada haminayaan dhammaantood ama badankood in ay dalal shisheeye aadaan, waxna waa tahriibeen, waxna waa qalbi ka dhoof, inta kale ee soo hartana waa dad dantu biday ama duruufta haysata awgeed aysan ugu hanqaltaagin dalkale.

Burburkii waxa uu nadhaxalsiiyay in aan weyno halyeeyo Soomaaliyeed, waddaniyiin Soomaaliyeed, hooyooyin nagu qaaliya. Waxaan nahay dad isla quman, isla saxan, iyagu is arka, damiirkii ka tagay, waxaa la yiri Mayd maxaa udanbeeyay? Saa la dhahay kan la siisido oo tusaale waxaa kugu filan caruur yaryara oo dugsi Qur’aan dhigata oo lawada dilay qabyaalad awgeed.

Abwaan Abshir Nuur Faarax {Bacadle}:- waxa uu yiri:

Dab miyey sureen waa dulli aan xuma ka daaleyne

Dusha aadmigey shabahaan ficilna duurjoogta

Deggani iyo kheyr lama tusoo way ka diriraane

Dabciga riibigey leeyihiin mana dareemaane

Qabiilku waxa uu meeshii ka saaray dhaqankii suubanaa ee Soomaali lagu yaqaanay, Soomaalinimadii, waxa uu baaba’shay damiirkeenii. Waxa uu nagaarsiiyay in aan seeraaro samaysano, qolo kastana tiraahdo anagoo reer hebel ah baa iskaleh goobtaan. Qabiil hebel isma guursano, kab iyo qaraan ma wadaagno, geelayagu isku meel madaaqo.

Gabay uu tiriyey Alle ha unaxariistee abwaan Abshir Nuur Faarax Baxadle waxaa ka mid ahaa:

Quruun waliba cudur qaasahoo qaybiyaa jira’e

Soomaali belo loo qoraye qallinka loo saarey

Wax qabiil ka daran jahanamaan qiray aqoontayda

Qadartaana iga hiilisaye qolo ma sheegteen

Maanso dastuurka

Dastuur caamahoo

Leexleexad lahaynoo

Dambas aan lahaynoo

Dadka wada simaayoo

Daruus aan dhamaanayn

Rabaa noogu deeqee

Waan ku mahadnaqaynaa

Umad yahay islaamka ah

Dastuurkiina qaatoo

Dayac iyo darxumo iyo

Dayuusiinta qaarkood

Waxa ay daliishaan

Ka dhiidhiya xumaantoo

Dastuurkii Illaahay

Mideeyihii islaamkoo

Samawadka laga keenayoo 

Dadkii loo jideeyoo

Dib usoo ceshoo 

Ku adkaada waligiin

 

Qeybtii 4aad RIIX HALKAAN

Qeybtii 4.aad Buugga Haddimada Qabyaaladda

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Yurub2 days ago

Norway ‘waxay diyaar u tahay’ inay aqoonsato madax-bannaanida Falastiin: Ra’isul Wasaaraha Norway

Bariga dhexe2 days ago

Waa maxay sababta ay Israa’iil halis usii gelinayso xiisadda Bariga Dhexe?

Bariga dhexe2 days ago

Maxaa kasoo cusboonaday weerarkii ugu dambeeyey ay Iiraan ku qaadday Israa’iil?

Ameerika3 days ago

Victor Manuel Rocha, safiir hore oo Mareykanka ah – Safiirkii u basaasayay Cuba tobanaan sano, waxaa lagu xukumay 15 sano

Bariga dhexe4 days ago

Iiraan iyo Israa’iil oo lagu booriyay in ay xiisadda u dhexeeya qaboojiyaan

Siyaasadda Arrimaha Dibadda4 days ago

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Sirdoonka & Militariga4 days ago

Jabhada Xoraynta Oromada – afka Oromada: Waraanna Bilisummaa Oromo

Geeska Afrika5 days ago

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Gumeysi iyo isir sifeyn5 days ago

Kumanaan shaqaale Hindi ah oo imanaya Israa’iil – mas’uuliyiin dowladda

Afrika1 week ago

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Geeska Afrika1 week ago

Kenya: Isbitaalka Qaranka ee Kenyatta ayaa ku dhawaaqay in la tuuri doono haraaga 541 qof, oo ay ku jiraan 475 carruur ah

Dhaqaalaha1 week ago

Zimbabwe waxay soo saartay lacag ‘dahab’ ah oo ay ku beddeshay dollarka

Sirdoonka & Militariga1 week ago

Maraykanka oo isu diyaarinaya weerar ‘aan laga fursan karin’ oo kaga imaan kara Iiraan – warbaahinta

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Sida ay Iiraan u samaysatay giraangirta cadawga ee ku xeeran Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Yukreyn ‘waxay noqon doontaa xubin ka tirsan NATO’ – Xoghayaha Arimaha Dibada ee Mareykanka Antony Blinken

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Ergeyga Mareykanka ee QM ayaa uga digay Iiraan inaysan weerar ku qaadin dadka Mareykanka ah ee weerarka qunsuliyada Suuriya

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Waa kuma taliyihii ciidamada Iiraan ee lagu dilay duqeynta Dimishiq?

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Wararka2 weeks ago

Waa maxay sababta doorashada Istanbul ay u tahay doorasho aad indhaha loogu hayo ee Turkiga?

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Ciidamada Israa’iil ayaa isbitaalka Qaza ee Al-Shifa ku dilay 400 oo Falastiini ah

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Qaza waxaa ka socda weerarro, iyadoo ay jiraan warar sheegaya in wadahadallada xabbad joojinta ay dib u bilaabmeen

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Cutubyada 1aad illaa 4aad ee dastuurka Soomaaliya oo la ansixiyay – sidee loogu falceliyey?

Wararka3 weeks ago

QM: Burcad Haiti ah waxay dileen 1,500 qof saddex bilood gudahood

Aasiya3 weeks ago

Iscasilaadii Madaxweynihii Vietnam waxay muujinaysaa khilaaf ka dhex jira xisbiga – Falanqeeyayaasha

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Madaxa Qaramada Midoobay ayaa ku booriyay Qaza in la gaarsiiyo gargaar bini’aadantinimo oo ballaaran

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Banaanbax uu soo abaabulay guddoomiyaha gobolka Banaadir Yuusuf Madaale oo lagu taageerayo wax ka beddelka dastuurka

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Haddii ‘Soomaali oo heshiis ah la rabo dastuurka yaanan la siyaasadeynin’ – Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Mareykanka ayaa burburiyay iskaashigii la dagaalanka argagixisanimada – Safiirka Ruushka Anatoly Antonov

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Doorka ciidanka iyo daryeel la’aantooda

Afrika4 weeks ago

Kacaankii Liibiya: Sida NATO ay u burburisay dowlad tobanaan sano la soo dhisaayey

Bariga dhexe4 weeks ago

Xiriirka Israa’iil iyo Sacuudi Carabiya oo isbeddel horumar leh laga gaaray

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Maxbuus Falastiini ah ayaa ku dhintay xabsiga Israa’iil ka dib caafimaad xumo iyo jirdil loo gaystay: warbixin

Diinta Islaamka4 weeks ago

Fanaanka caanka ah ee u dhashay dalka Maraykanka Lil Jon ayaa qaatay diinta Islaamka

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska4 weeks ago

Muhiimada ay inoo leedahay aqoonta ama waxbarashada

Islaam Naceybka4 weeks ago

Qaramada Midoobay ayaa si aqlabiyad ah u meel marisay qaraar la dagaallanka Islaam Naceybka

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Dowladda Niger oo joojisay xiriirkii militari ee kala dhaxeeyay Mareykanka

Xul