Connect with us

Afrika

Dhinacyada ku dagaallamaya Suudaan ayaa gaysta xad-gudubyo ay ka mid yihiin duqaymo ay ku hayaan dad rayid ah – Warbixinta Qaramada Midoobay

“Qaar ka mid ah xad-gudubyadan waxay noqonayaan dambiyo dagaal,” Volker Turk, oo ah madaxa Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha, ayaa ku yiri hadal la socday warbixinta.

Published

on

Sawirka waa qaxooti Suudaani ah iyo qooysaska Koonfurta Suudaan ka soo qaxay ee ka soo qaxay dagaalka Suudaan ayaa isugu soo baxay ka dib markii ay ka soo gudbeen xadka iyaga oo sugaya in ay maamulku ka diiwaan galiyaan barta goynta xudduudda ee Joda, oo u dhow Renk, Febraayo 14, 2024. [LUIS TATO/AFP Sawirada Getty]

Labada dhinac ee dagaalka sokeeye ee Suudaan ayaa geystay xadgudubyo laga yaabo inay u dhigmaan dambiyo dagaal, oo ay ku jiraan weeraro aan loo meel dayin oo lagu qaaday goobaha rayidka sida isbitaallada, suuqyada iyo xitaa xeryaha barakacayaasha, xafiiska xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sidaas sheegay Jimcihii, Reuters ayaa warisay.

Dadaallada lagu joojinaayo dagaalka ilaa iyo hadda waxay ku guul-darreysteen in lagu soo afjaro colaadda 10-ka bilood jirsatay ee u dhexeysa ciidammada qalabka sida ee Suudaan iyo kuwa Rapid Support Forces (RSF). Kumanaan kun oo qof ayaa la dilay ilaa siddeed milyanna waxaa lagu qasbay inay guryahooda ka cararaan, taasoo ka dhigaysa dalka ugu badan ee barokacay tan iyo sanadkii horre.

“Qaar ka mid ah xad-gudubyadan waxay noqonayaan dambiyo dagaal,” Volker Turk, oo ah madaxa Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha, ayaa ku yiri hadal la socday warbixinta. “Waa in hubka la aamusiyaa, dadka rayidka ahna waa in la ilaaliyo.”

Si ka duwan warbixinta, oo baaraysa shilalka ilaa bishii Diseembar, xafiiska Volker Turk ayaa sheegay, jimcihii in ay dib u eegtay “laguna kalsoonaan karo” inkasta oo cadeymo muuqaal ah oo aan la xaqiijin ay u muuqdeen in ay muujinayaan askar xiran dareeska ciidanka oo ay la socdaan madax taageerayaasha RSF ah, iyaga oo ku dhawaaqaya qowmiyada iyo caay.

Ciidamada Suudaan ayaa sheegay in muuqaalku uu ahaa “naxdin” ayna baaritaan ku sameyn doonaan. Afhayeen u hadlay Qaramada Midoobay ayaa sheegay in xafiiska Volker Turka uu la socon doono mas’uuliyiinta Suudaan sida uu u socdo baaritaanka.

Mareykanka ayaa horey si rasmi ah u go’aamiyay in dhinacyada dagaallamaya ay galeen dambiyo dagaal, waxayna sheegeen in RSF iyo maliishiyaadka xulafada ah ay ku lug lahaayeen isir sifeynta galbeedka Daarfuur. Labada dhinac ayaa sheegay inay baaritaan ku sameyn doonaan dilalka iyo tacadiyada loo geysto, isla markaana ay sharciga la tiigsan doonaan dagaalyahanada lagu helo inay ku lug leeyihiin.

Warbixinta Qaramada Midoobay waxay ku salaysan tahay waraysiyo lala yeeshay in ka badan 300 oo dhibanayaal ah iyo markhaatiyaal iyo sidoo kale muuqaallo iyo sawirro dayax-gacmeed.

Waxa ay leedahay, mararka qaarkood kuwa naftooda la baxsanaya ama ku barakacay rabshadaha, waxay noqdeen dhibanayaal weerarro loo adeegsado hub iyo qaraxyada.

Hal dhacdo, daraasiin dad ah oo barokacayaal ah ayaa lagu dilay xeradooda oo ku taal Zalingei, Daarfuur ay RSF duqeysay intii u dhaxeysay 14-17 Sebteembar, ayaa lagu yiri warbixinta. Ilaa 26 qof oo rayid ah, oo u badan haween iyo carruur, ayaa 22kii Agoosto ku dhintay madaafiic la sheegay in ay rideen ciidamada qalabka sida ee Suudaan xilli ay gabaad ka dhiganayeen buundada hoosteeda.

Warbixinta ayaa sidoo kale sheegaysa in RSF ay qaadatay istiraatijiyad milatari oo ah adeegsiga gaashaanka bini’aadmiga, iyadoo soo xiganaysa markhaatiga dhibbanayaasha ku lug lahaa.

Waxay qeexaysaa shilal ka dhacay caasimadda Khartuum, halkaas oo daraasiin dad ah la xiray oo la dhigay bannaanka u dhow xarumaha milatariga ee RSF si loo joojiyo duqeymaha cirka ee diyaaradaha dagaalka Suudaan.

Baarayaasha Qaramada Midoobay, ayaa ilaa hadda, diiwaangeliyay kiisas ku saabsan tacaddiyada galmada ee saameeyay 118 qof, oo ay ku jirto hal qof oo dumar ah oo la xiray oo si isdaba joog ah loo kufsaday toddobaadyo. Kufsi badan oo ka mid ah waxaa geystay xubno ka tirsan RSF, ayay tiri warbixintu.

Wakaalada wararka ee Reuters ayaa sidoo kale diiwaan galisay kiisas kufsi wadareed oo ka dhacay weeraro isir ahaan lala beegsaday oo ay fuliyeen ciidamada RSF-ta iyo maleeshiyaadka Carbeed ee xulafada la ah.

Facebook Comments Box

Xafiiska wararka ee Diblomaasi waa xafiiska u qaabilsan wararka maalin laha ah. Waxaa lagu aruuriyaa warbixinada iyo war-saxaafeedyada ay daabacaan hay'adaha caalamiga, kuwa maxaliga iyo ururada siyaasaddeed. Qofka mas'uulka ka ah xafiiska wararka Diblomaasi waa madaxa Xafiiska Wararka.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Geeska Afrika

Taliyihii ciidamada Kenya ayaa ku dhintay shil diyaaradeed

Toban askari ayaa ku dhintay shilkaasi, waxaana ka badbaaday laba askari oo kaliya.

Published

on

Sawirka waa Madaxa Ciidamada Difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla oo eegaya mar uu kormeerayay ilaalada qaaska ah intii lagu guda jiray booqashadiisa rasmiga ah ee uu ku tagay Aqalka Madaxtooyada ee Nayroobi, Febraayo 28, 2024. Luis Tato/AFP/Getty Images

Taliyaha difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla iyo sagaal sarkaal oo kale oo ka tirsan ciidamada militari ah ayaa Khamiistii ku dhintay diyaarad helikobter ah oo ay la socdeen wax yar uun ka dib markii ay ka kacday tuulada Chesegon, sida uu ku dhawaaqay madaxweynaha dalka Kenya, William Ruto.

Madaxweynaha Kenya isagoo ku sugan magaalada Nayroobi ee caasimadda dalka Kenya, ayuu sheegay in taliyaha ciidamada xoogga dalka iyo kooxdiisa ay booqasho ku tageen ciidamada ku sugan gobolka Waqooyi-galbeed ee dalka Kenya, halkaasoo ay kula dagaalamayaan burcadda hubeysan iyo dhaca xoolaha.

Si kastaba ha ahaatee, diyaarada ay wateen ayaa hoos u dhacday daqiiqado uun kadib markii ay ka dhooftay Dugsiga Sare ee Wiilasha ee Cheptulel oo ku yaala Galbeedka Degmada Pokot, waxaana ka soo haray kaliya labo ka badbaaday oo hadda la daweynayo, ayuu yiri.

“Dalkayaga hooyo waxa uu waayay mid ka mid ah jeneraalkeedii ugu geesisanaa. Geerida Jeneral Ogolla waxay ii tahay khasaare xanuun badan…Jeneraal afar-xiddigle ah oo magac leh ayaa ku dhex jiray shaqadiisa, iyo u adeegidda dalkiisa,” ayuu yiri madaxweynaha.

Ogolla, oo 61 jir ah, waxa uu xilka hayay hal sano. Waxa uu hogaaminayay ciidamada cirka Kenya ka hor inta uusan noqon taliye ku xigeenka ciidamada militariga, waxaana bishii Abriil ee sanadkii hore uu madaxaweyne William Ruto u dalacsiiyay madaxa ciidamada cirka.

Sida laga soo xigtay Wasaaradda Difaaca Kenya, waxa uu Ciidanka Difaaca galay 1984-kii, waxa uuna tababar dhanka Duuliyenimo ah la qaatay Ciidanka Cirka ee Mareykanka, ka hor inta uusan macalin ka noqon Ciidanka Cirka ee Kenya (KAF).

Dhacdadii Khamiista, sida warbaahinta maxalliga ah ay ku warrantay, waxa ay ahayd shilkii shanaad ee helikobtarrada milatariga 12-kii bilood ee la soo dhaafay, kaas oo lagu eedeeyay in ay la xiriirto dayactir xumo.

Ugu yaraan toban askari ayaa ku dhintay bishii Juun 2021 kadib markii ay burburtay diyaaradii ay la socdeen xilli uu tababar ku socday koonfurta Nayroobi.

Khamiistii, hogaamiyaha dalka ayaa sheegay in koox baaritaan hawada ah loo diray si ay u soo cadeeyaan waxa sababay shilkan, kaas oo ka dhacay deegaanka Elgeyo Marakwet, oo qiyaastii 400km (250 mayl) waqooyi galbeed kaga beegan magaalada Nayroobi.

Muuqaalo uu madaxweynuhu soo dhigay X (Twitter-kii hore) ayaa muujinaya meydadka dhibbanayaasha oo lagu soo celinayo caasimadda oo huwan calanka Kenya oo saarnaa diyaarad ciidamada cirka ah gelinkii dambe ee Khamiistii.

Saddex maalmood oo baroor-diiq ah ayay mas’uuliyiinta dalkaas ku dhawaaqeen oo bilaabanaya Jimcaha, iyadoo calamada rasmiga ah ay ka baban doonaan meel-sare.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Deeq bixiyayaasha aduunka ayaa balaayiin gargaar ah u balan qaaday dalka Suudaan oo ay dagaaladu halakeeyeen

Deeqaha sanadguurada koowaad ee iskahorimaadka hubeysan ayaa gacan ka geysan doona sidii looga hortagi lahaa macaluul ka jirta waddanka Suudaan, ayuu yiri Faransiiska

Published

on

Qaxootiga ka imaanaya Suudaan oo sugaya in loo daabulo xerada taraansitka ah ee magaalada Renk oo u dhaw xadka kadib markii ay kasoo gudbeen xadka Koonfurta Suudaan. © Eva-Maria Krafczyk/Sawirada Getty

Faransiiska iyo xulafadiisa ayaa ku yaboohay in ka badan 2 bilyan oo Yuuro oo dhiganto ($2.13 bilyan) si ay u taageeraan dadaallada gargaarka ee Suudaan, halkaas oo Qaramada Midoobay ay sheegtay in ku dhawaad 18 milyan oo qof oo ay ku jiraan carruur ay soo food saartay cunto yari ba’an oo ay ugu wacan tahay iskahorimaadyo lagu hoobtay oo socday tan iyo bishii Abriil ee la soo dhaafay.

Lacagtan ayaa lagu soo ururiyay shir deeq bixiyayaasha oo Isniintii ka dhacay magaalada Paris, kaasoo ay ka soo qayb galeen wakiilo ka kala socday 58 dal, sida lagu sheegay bayaan ka soo baxay wasaaradda arrimaha dibadda Faransiiska.

“Deeq bixiyayaasha caalamiga ah ayaa maanta ku dhawaaqay in ay bixinayaan in ka badan 2 bilyan oo Yuuro, oo ay ku jiraan ku dhawaad 900 milyan oo Yuuro oo ka yimid Midowga Yurub iyo dalalka xubnaha ka ah, si ay u taageeraan dadka rayidka ah ee Suudaan iyo kuwa magan-gelyo u soo doontay dalalka deriska ah sanadka 2024.” Wasaaraddu waxay tiri.

Dalka ku yaal waqooyi bari Afrika ee Suudaan ayaa qalalaase galay 15-kii bishii Abriil ee sanadkii hore, markaasoo iska horimaad uu dhex maray ciidamada qalabka sida ee Suudaan (SAF) iyo jabhadda Rapid Support Forces (RSF), ka dib bilo ay ku muransanaayeen ku biiritaanka maleeshiyada ee la qorsheeyay in ay ku biiraan ciidamada qaranka ee hubeysan. Ugu yaraan 14,600 oo qof ayaa ku dhintay 26,000 oo kalena way ku dhaawacmeen dagaalka muddada sanadka ah ka socday guud ahaan dalka Suudaan, sida lagu sheegay tirokoobyada Qaramada Midoobay.

“Dadka Suudaan wuxuu la kulmay dhibaatooyin aan la soo koobi karin intii lagu jiray iskahorimaadka kaas oo ay ku asteeyeen weerarro aan loo meel dayin oo ka dhacay goobaha dadku ku badan yihiin, weerarrada qowmiyadeed, iyo dhacdooyin badan oo rabshado galmo ah oo la xiriira colaadda,” Wakiilka Sare ee Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay Volker Turk ayaa sheegay Isniintii.

Waxa uu ka digay in rabshaduhu ay ka sii dari karaan iyadoo dhinacyada dagaallamaya la sheegay inay qorteen oo hubeeyeen dad rayid ah, iyadoo saddex kooxood oo millatari ah ay ku biireen SAF ee dagaalka kula jira RSF.

Isagoo ka hadlayay shirka deeq bixiyayaasha Paris muuqaal ahaan, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, Antonio Guterres, ayaa sheegay in dunidu ay tahay in aanay oggolaan in xaaladda Suudaan, oo uu ku tilmaamay “qarowga” ay noqoto mid aan la dareemin.

Guterres waxa uu ka codsaday “deeqsinimada deeq bixiyayaasha in ay kordhiyaan tabarucaadkooda” Qorshaha ka jawaabista bini’aadantinimada ee Suudaan, kaas oo u baahan 2.7 bilyan oo doolar balse waxa uu helay kaliya 6% maalgelinta ka hor kulankii Paris.

Sanduuqa qorshaha Qaramada Midoobay “waxaa hadda la keenay in ka badan 50%” taasoo gaarat $2.13 ee deeqaha ah, Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Faransiiska Stephane Sejourne ayaa ku qoray X (hore Twitter-ka).

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron, si kastaba ha ahaatee, wuxuu sheegay in lacagta la ballanqaaday “wali ay ka yar tahay intii ay abaabuleen dhowr awoodood tan iyo bilowgii dagaalka si ay u caawiyaan hal ama dhinaca kale [ciidamada iska soo horjeeda] midba midka kale.

Jimcihii, Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Suudaan waxay ku dhaleecaysay Faransiiska iyo xulafadeeda inay shirka ku qabteen “la-tashi la’aan ama isku-dubarid” dawladda Suudaan iyo “iyada oo aan laga qaybgelinin.”

“Waa inaan xasuusinnaa qabanqaabiyeyaasha in nidaamka ilaalinta caalamiga ah la baabi’iyay muddo tobanaan sano ah,” ayaa lagu yiri bayaan, iyada oo raacisay “dadka Suudaan kaligood waxay xaq u leeyihiin inay maareeyaan arrimahooda guud … iyada oo aan la ilaalin ama faragelin ka helin xoogagga dibadda. ”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dalka Burkina Faso oo eryay diblomaasiyiin Faransiis ah – sababta waa maxay?

Burkina Faso ayaa ku eedeysay mas’uuliyiintan inay wadaan howlo qaran dumis ah.

Published

on

Askarta Burkina Faso ayaa booqday safaaradda Faransiiska. © Ahmed OUOBA / AFP

Dowladda Burkina Faso ayaa ku dhawaaqday in saddex diblomaasiyiin Faransiis ah aan la aqoonsanayn, iyadoo la siiyay 48 saacadood inay uga baxaan waddanka Galbeedka Afrika. Dhacdadan ayaa sii kordhinaysa dib u dhacyo waaweyn oo diblomaasiyadeed oo Paris ku haysay dalkaasi sanadihii u dambeeyay.

Waraaq ku taariikheysneyd Talaadadii kuna socotay safaaradda Faransiiska ee Ouagadougou, ayaa Wasaaradda Arrimaha Dibadda Burkinabe waxay ku eedeysay mas’uuliyiinta inay sameeyeen falal “qabudin ah”, iyada oo aan wax faahfaahin ah laga bixin.

Wasaaraddu waxay u magacawday Gwenaielle Habouzit iyo laba lataliye siyaasadeed, Guillaume Reisacher iyo Herve Fournier, inay yihiin mas’uuliyiinta ay tahay inay dalka ka baxaan Khamiista.

Xidhiidhka u dhexeeya Paris iyo Ouagadougou ayaa si weyn u xumaaday tan iyo markii millatariga Burkina Faso ay xukunka kula wareegeen afgambi 2022. Bishii Maarso ee sannadkii hore, dawladdu waxay joojisay heshiis gargaar milatari oo 1961 ah oo ay la gashay Faransiiska kaas oo jiray tan iyo markii Paris ay xornimada siisay waddanka Saaxil.

Waxay tan iyo markii ay amartay in dalka laga saaro safiirka iyo ciidamada Faransiiska, iyadoo sidoo kale shaqada laga joojiyay qaar ka mid ah wakaaladaha wararka ee Faransiiska, oo ay ku jiraan baahinta telefishannada France 24 iyo Burkina-Radio France International. Maamulka militariga ayaa ku eedeeyay shabakadaha warar been abuur ah iyo inay gogol u fidiyeen kooxaha jihaad doonka ah.

Bishii Sebteembar ee la soo dhaafay, Emmanuel Pasquier oo u qaabilsanaa difaaca Faransiiska iyo kooxdiisii ayaa sidoo kale laga soo eryay Burkina Faso sababo la xiriira “waxqabadyo qaran dumis ah.” Afhayeen aan la magacaabin oo u hadlay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Faransiiska ayaa xilligaas meesha ka saaray eedeynta isagoo ku tilmaamay “mid cajiib ah,” waa sida ay sheegtay AFP.

Burkina Faso ayaa Maali ku biirtay xoojinta xiriirka ay la leedahay Ruushka ka dib markii labada dal ay ka ceyriyeen ciidamada Faransiiska, iyagoo ku eedeeyay gumeystihii hore inay faragelin ku sameeyeen oo ay ku guuldareysteen inay damiyaan rabshadaha xagjirka ah muddada tobanka sano ah ee ay ku jirtay howlgalka milatari.

Inkasta oo dawladaha reer galbeedka ay walaac ka muujiyeen saamaynta sii kordhaysa ee Ruushka ee gobolka Saaxil, Maali, Burkina Faso, iyo Niger, oo dhammaantood ku hoos jira xukunka militariga, ayaa dhawaan sameeyay isbahaysi waxayna ku heshiiyeen inay xoojiyaan iskaashiga ay la leeyihiin Moscow ee dagaalka ka dhanka ah argagixisada.

Hogaamiyeyaasha saddexda gumeysi ee hore ee Faransiiska ayaa si isdaba joog ah u ammaanay Ruushka oo ah “Istaraatijiyad” lammaane waxayna ballan qaadeen inay xoojiyaan xiriirkooda “wanaagsan”.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Bate Urgessa waxa uu xubin ka ahaa Jabhadda Xoraynta Oromada, kaas oo tobanaan sano khilaaf kala dhexeeyey dawladda dalkaas ee Itoobiya.

Published

on

Bate Urgessa

Xubin muhiim ah oo ka tirsan xisbiga mucaaradka Itoobiya ayaa la afduubtay oo toogasho lagu dilay. Bate Urgessa ayaa xubin ka ahaa xisbiga OLF oo mar la mamnuucay, kaas oo ka soo laabtay musaafuris siyaasadeed ka dib markii uu ra’iisul wasaare Abiy Axmed la wareegay xafiiska sannadkii 2018-kii.

War qoraal ah oo la soo dhigay X (oo hore u ahaan jiray Twitter), xisbigu wuxuu ku sheegay in Urgessa oo 41 jir ah, oo dhawaan la sii daayay ka dib laba toddobaad oo xabsi ah, lagu dilay habeenkii Talaadada magaaladiisa oo ku taal waddanka ugu weyn uguna dadka badan Bariga Afrika, waa gobolka Oromiya.

“Waxaan ka codsaneynaa dhammaan hay’adaha xuquuqul insaanka iyo dadka nabadda jecel inay sameeyaan baaritaan dhexdhexaad ah oo degdeg ah,” Xisbiga OLF ayaa tiri.

War qoraal ah oo la soo dhigay X (oo hore u ahaan jiray Twitter), xisbigu wuxuu ku sheegay in Urgessa oo 41 jir ah, oo dhawaan la sii daayay ka dib laba toddobaad oo xabsi ah, lagu dilay habeenkii Talaadada magaaladiisa oo ku taal waddanka ugu weyn uguna dadka badan Bariga Afrika, waa gobolka Oromiya.

“Waxaan ka codsaneynaa dhammaan hay’adaha xuquuqul insaanka iyo dadka nabadda jecel inay sameeyaan baaritaan dhexdhexaad ah oo degdeg ah,” Xisbiga OLF ayaa tiri.

Sida laga soo xigtay wakaalada wararka ee Addis Standard, oo soo xiganaysa ilo qoys, Bate ayaa xoog lagaga soo saaray qol uu hotel ku jiray galabnimadii Talaadadii, waxaana maydkiisa laga helay wadada dhinaceeda subaxnimadii xigtay ee Meki, oo qiyaastii 90 mayl (150 kiiloomitir) koonfurta ka xigta caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa.

Waxaa bishii Febraayo lagu xiray hotel ku yaalla magaalada Addis Ababa isaga iyo weriye Faransiis ah oo lagu magacaabo Antoine Galindo, isagoo lagu eedeeyay inuu wareysi la yeeshay. Labadaba waxaa lagu eedeeyay in ay la shaqaynayeen jabhadaha Oromada ee OLF, oo ah garab milatari oo ka tirsan jabhadda gooni u goosadka ee OLF, iyo jabhadda Fano ee fallaagada ah, iyaga oo lagu eedeeyay “shirqool lagu hurinayo kacdoon.”

Galindo ayaa la sii daayay toddobaad ka dib, halka Bate la siiyay dammaanad laba toddobaad ka dib. Dhaliilaha dawladda ayaa sannado badan ku qaatay xabsiga dhexdiisa iyo dibadiisaba dhawr jeer. Waxa uu aad u xanuunsaday 2022 isaga oo xabsiga ku jiray oo la sii daayay.

Komishanka Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa ku baaqay in si “degdeg ah, eex la’aan” iyo “baaritaan buuxa” lagu sameeyo dhacdada, labada mas’uul ee gobolka Oromiya iyo federaalka Itoobiya, si loola xisaabtamo Bate.

OLF iyo dowladda federaalka ayaa tobanaan sano isku khilaafay sheegashada in la takooro oo la dayacay dadka Oromada ah, oo ah qowmiyadda ugu badan dalka. Rabshado sanado ah oo ka socday Oromiya ayaa galaaftay nolosha boqolaal qof iyo barakaca tobanaan kun.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Paul Kagame ayaa marti galiyay munaasabad Axadii lagu xusayay sanadguuradii 30-aad ee xasuuqii ka dhacay wadanka bartamaha Afrika ee Ruwaanda

Published

on

Madaxweynaha dalka Ruwanda Paul Kagame iyo xaaskiisa Jeannette Kagame ayaa shiday holac xusuus ah oo ay ku hareereysan yihiin madax ka tirsan dowladaha iyo marti sharaf kale oo qeyb ka ah xuska sanad guurada 30-aad ee xasuuqii Ruwanda ka dhacay sanadkii 1994-kii oo lagu qabtay Kigali Abriil 7, 2024. © LUIS TATO / AFP

Madaxweynaha Ruwanda Paul Kagame ayaa ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen ka hortagga xasuuqii 1994-tii ka dhacay dalkiisa, kaasoo ay ku dhinteen in ka badan hal milyan oo qof, sida lagu sheegay qiyaas rasmi ah.

Madaxweyne Paul Kagame ayaa hadalkan ku sheegay khudbad uu jeediyay ka dib markii uu shiday holac xusuus ah oo ubax dhigay goob xusuus ah oo lagu hayo haraagii 250,000 ee xasuuqii ka dhacay caasimadda Ruwanda ee Kigali, Axaddii si loo xuso sannad-guuradii 30-aad ee 100-ka maalmood ee dhiig-baxa.

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Koonfur Afrika Cyril Ramaphosa ayaa ka mid ahaa madaxda caalamka ee ka qeyb gashay xafladda. Waxaa sidoo kale goob joog ka ahaa wafdi uu hogaaminayay Bill Clinton oo ahaa madaxwaynihii Maraykanka ee xiligaas xasuuqa ka dhacayay iyo madaxwaynaha Israa’iil Isaac Herzog.

“Ruwanda gabi ahaanba aad bay u hoosaysay baaxadda khasaaraha na soo gaaray, casharradii aan baranayna waxay ku xardan yihiin dhiig. Laakiin horumarka baaxadda leh ee dalkeenu waa mid muuqda, waana natiijada doorashada aan si wadajir ah u sameynay si aan u soo nooleyno qarankeena,” ayuu yirri Kagame.

Xasuuqa Ruwanda, oo bilaabmay Abriil 7, 1994, waxa la arkay Tutsiga iyo Hutu-ga qunyar u socodka ahaa oo ay si nidaamsan u xasuuqeen Hutu-ga xagjirka ah muddo 100 maalmood ah. Dilalka ballaaran ayaa yimid saacado ka dib markii diyaarad uu la socday madaxweynihii Ruwanda ee xilligaas, Juvenal Habyarimana, la toogtay xilli ay ku soo dhawaatay Kigali. Tutsiga ayaa lagu eedeeyay in ay ka danbeeyeen weerarkii diyaarada iyo dilkii madaxweynaha, iyaga oo bartilmaameed u ahaa xasuuqa.

Beesha caalamka iyo ciidamada Qaramada Midoobay ee fadhigoodu yahay dalka aan badda lahayn ayaa la sheegay inay ku guul-darreysteen inay heshiis ka gaaraan tallaabo kasta oo wax ku ool ah oo lagu joojinayo dilalka, taas beddelkeedana ay daawanayeen masiibada dhacday.

Axadii, Kagame wuxuu ku ammaanay dalalka deriska ah, oo ay ku jiraan Itoobiya, Uganda, iyo Tanzaniya, taageerada ay siiyeen qaabilaadda qaxootiga Tutsiga iyo joojinta dilalka ballaaran.

“Wadamo badan oo halkan matalay ayaa iyaguna wiilashooda iyo gabdhahooda u soo diray inay nabad-ilaaliyeyaal ka noqdaan Ruwanda. Askartaas kuma aysan fashilmin Ruwanda. Waxay ahayd beesha caalamka oo dhammaanteen nagu fashilantay, haday quursi tahay ama ha noqoto fulaynimo,” ayuu yiri hoggaamiyaha Ruwanda.

Kigali ayaa in badan ku eedaysay beesha caalamka gaar ahaan Faransiiska inay ku lug leeyihiin dhiiga daadanayay. Mas’uuliyiinta dalka Afrika ayaa ku eedeeyay Paris inay ilaalinayso qaar ka mid ah dadkii xasuuqa geystay, isla markaana diiday in loo gacan geliyo Ruwanda, halkaasoo ay caddaaladda uga carareen. Dowladda Faransiiska ayaa beenisay inay gacan ka geysatay dilka, laakiin waxay aqbashay “mas’uuliyadda culus” ee ah inaysan ka jawaabin qulqulka keentay in la gowraco.

Muuqaal horay loo duubay oo ka horreeyay xuska Axadda, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron wuxuu sheegay in Faransiiska iyo xulafadiisa ay ka hortagi kareen xasuuqa laakiin ay waayeen rabitaan ay ku sameeyaan.

Madaxweynihii hore ee Mareykanka Clinton ayaa sidoo kale horey u qirtay in xasuuqaasi uu ahaa fashilka ugu weyn ee maamulkiisa.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow.

Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Diblomaasiyadda1 hour ago

Diidmada qayaxan ee Maraykanku waxa uu si weyn u taageeray dalabka Falastiiniyiinta ee xubinnimada Qaramada Midoobay

Geeska Afrika2 hours ago

Taliyihii ciidamada Kenya ayaa ku dhintay shil diyaaradeed

Geeska Afrika20 hours ago

Deeq bixiyayaasha aduunka ayaa balaayiin gargaar ah u balan qaaday dalka Suudaan oo ay dagaaladu halakeeyeen

Afrika20 hours ago

Dalka Burkina Faso oo eryay diblomaasiyiin Faransiis ah – sababta waa maxay?

Yurub5 days ago

Norway ‘waxay diyaar u tahay’ inay aqoonsato madax-bannaanida Falastiin: Ra’isul Wasaaraha Norway

Bariga dhexe5 days ago

Waa maxay sababta ay Israa’iil halis usii gelinayso xiisadda Bariga Dhexe?

Bariga dhexe5 days ago

Maxaa kasoo cusboonaday weerarkii ugu dambeeyey ay Iiraan ku qaadday Israa’iil?

Ameerika6 days ago

Victor Manuel Rocha, safiir hore oo Mareykanka ah – Safiirkii u basaasayay Cuba tobanaan sano, waxaa lagu xukumay 15 sano

Bariga dhexe7 days ago

Iiraan iyo Israa’iil oo lagu booriyay in ay xiisadda u dhexeeya qaboojiyaan

Siyaasadda Arrimaha Dibadda7 days ago

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Sirdoonka & Militariga7 days ago

Jabhada Xoraynta Oromada – afka Oromada: Waraanna Bilisummaa Oromo

Geeska Afrika1 week ago

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Kumanaan shaqaale Hindi ah oo imanaya Israa’iil – mas’uuliyiin dowladda

Afrika2 weeks ago

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Geeska Afrika2 weeks ago

Kenya: Isbitaalka Qaranka ee Kenyatta ayaa ku dhawaaqay in la tuuri doono haraaga 541 qof, oo ay ku jiraan 475 carruur ah

Dhaqaalaha2 weeks ago

Zimbabwe waxay soo saartay lacag ‘dahab’ ah oo ay ku beddeshay dollarka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Maraykanka oo isu diyaarinaya weerar ‘aan laga fursan karin’ oo kaga imaan kara Iiraan – warbaahinta

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Sida ay Iiraan u samaysatay giraangirta cadawga ee ku xeeran Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Yukreyn ‘waxay noqon doontaa xubin ka tirsan NATO’ – Xoghayaha Arimaha Dibada ee Mareykanka Antony Blinken

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Ergeyga Mareykanka ee QM ayaa uga digay Iiraan inaysan weerar ku qaadin dadka Mareykanka ah ee weerarka qunsuliyada Suuriya

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Waa kuma taliyihii ciidamada Iiraan ee lagu dilay duqeynta Dimishiq?

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Wararka3 weeks ago

Waa maxay sababta doorashada Istanbul ay u tahay doorasho aad indhaha loogu hayo ee Turkiga?

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Ciidamada Israa’iil ayaa isbitaalka Qaza ee Al-Shifa ku dilay 400 oo Falastiini ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Qaza waxaa ka socda weerarro, iyadoo ay jiraan warar sheegaya in wadahadallada xabbad joojinta ay dib u bilaabmeen

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada3 weeks ago

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Cutubyada 1aad illaa 4aad ee dastuurka Soomaaliya oo la ansixiyay – sidee loogu falceliyey?

Wararka3 weeks ago

QM: Burcad Haiti ah waxay dileen 1,500 qof saddex bilood gudahood

Aasiya4 weeks ago

Iscasilaadii Madaxweynihii Vietnam waxay muujinaysaa khilaaf ka dhex jira xisbiga – Falanqeeyayaasha

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Madaxa Qaramada Midoobay ayaa ku booriyay Qaza in la gaarsiiyo gargaar bini’aadantinimo oo ballaaran

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Banaanbax uu soo abaabulay guddoomiyaha gobolka Banaadir Yuusuf Madaale oo lagu taageerayo wax ka beddelka dastuurka

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Haddii ‘Soomaali oo heshiis ah la rabo dastuurka yaanan la siyaasadeynin’ – Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Mareykanka ayaa burburiyay iskaashigii la dagaalanka argagixisanimada – Safiirka Ruushka Anatoly Antonov

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Doorka ciidanka iyo daryeel la’aantooda

Afrika4 weeks ago

Kacaankii Liibiya: Sida NATO ay u burburisay dowlad tobanaan sano la soo dhisaayey

Bariga dhexe4 weeks ago

Xiriirka Israa’iil iyo Sacuudi Carabiya oo isbeddel horumar leh laga gaaray

Gumeysi iyo isir sifeyn1 month ago

Maxbuus Falastiini ah ayaa ku dhintay xabsiga Israa’iil ka dib caafimaad xumo iyo jirdil loo gaystay: warbixin

Xul