Doorashada Aadan Maxamed Nuur “Aadan Madoobe” ee xilka hoggaanka Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya waxay noqotay dhacdo siyaasadeed oo saamayn weyn ku leh maamulka Koonfur Galbeed, dowladda federaalka Soomaaliya, iyo guud ahaan nidaamka federaalka ee dalka.

Doorashadan oo ka dhacday magaalada Baydhabo ayaa timid xilli uu jiray muran siyaasadeed, loollan hoggaamineed, iyo cabashooyin la xiriiray hufnaanta habraaca doorashada. Natiijada doorashada waxaa hareeyay dood iyo su’aalo ku saabsan habkii loo maareeyay geeddi-socodka doorashada. Waxaa si qotodheer u falanqeynaynaa macnaha siyaasadeed, maamul, amni, iyo dimuqraadiyadeed ee ka dhalan kara doorashada Aadan Madoobe, iyadoo la qiimeynayo fursadaha iyo caqabadaha horyaalla hoggaankiisa cusub.

Asalka doorashada iyo xaaladda Siyaasadeed

Doorashada hoggaanka Koonfur Galbeed waxay dhacday kadib muddo ku-meel-gaar ah oo socotay 72 maalmood. Intii lagu guda jiray diyaarinta doorashada, waxaa jiray muran ku saabsan habraaca codbixinta iyo qaabka loo maareynayo tartanka musharraxiinta. Wararka ka soo baxay Baydhabo waxay muujiyeen in musharraxiin gaar ahaan Shariif Xasan Sheekh Aadan ay muujiyeen walaac ku saabsan jebinta heshiisyo hore loo gaaray, kuwaas oo ay ka mid ahayd in aan taleefannada gacanta lala geli karin goobta codbixinta.

Cabashadan waxay dhalisay su’aalo ku saabsan heerka madax-bannaanida codadka xildhibaannada iyo hufnaanta doorashada. Inkasta oo murannadaas jireen, doorashadu waxay ku dhammaatay in Aadan Madoobe uu helo 88 cod oo ka mid ah 90-ka xubnood ee coddeeyay. Natiijadan aadka u ballaaran waxay muujisay in inta badan wakiilada Koonfur Galbeed oo inta badan ka socdeen ururka JSP ay taageereen musharraxnimadiisa.

Muhiimadda doorasho si dimuqraadiyaddi ah ku dhacda

Doorashadu waa tiirka ugu muhiimsan ee lagu dhiso dowladnimo casri ah iyo nidaam dimuqraadiyadeed oo ku saleysan rabitaanka shacabka. Waa habka kaliya ee muwaadiniintu si xor ah ugu doortaan hoggaankooda, uguna muujiyaan aragtidooda siyaasadeed. Marka doorashooyinku noqdaan kuwo hufan, xor ah oo caddaalad ku dhisan, waxaa sii xoogeysanaya kalsoonida shacabka ee hay’adaha dowladda iyo sharciyadda hoggaanka talada haya. Dhanka kale, haddii la waayo nidaam dowladnimo oo dimuqraadi ah, waxaa halis gelaya xuquuqaha aasaasiga ah ee muwaadiniinta, gaar ahaan xorriyadda hadalka, xorriyadda saxaafadda iyo xaqa ka qaybgalka siyaasadda. Bulsho aan lahayn nidaam dimuqraadiyadeed oo shaqeynaya waxay wajahdaa caburin, musuqmaasuq iyo awood ku ururta kooxo ama shaqsiyaad gaar ah.

Doorashooyinka caddaaladda ku dhisan waxay sidoo kale abuuraan jawi tartan siyaasadeed oo caafimaad qaba, kaas oo dhiirrigeliya isla xisaabtan iyo in hoggaamiyeyaashu ka shaqeeyaan danaha shacabka. Haddii geeddi-socodka doorashada lagu xadgudbo ama lagu shaki geliyo hufnaantiisa, waxaa dhaawacmaya kalsoonida shacabka, waxaana soo baxa khilaafyo siyaasadeed iyo xasillooni darro. Sidaas darteed, illaalinta doorasho xor iyo xalaal ah waa waajib saaran dowladda, guddiga doorashooyinka, siyaasiyiinta iyo shacabka, si loo xaqiijiyo dowladnimo ku dhisan cadaalad, isla xisaabtan iyo rabitaanka shacabka

Muhiimadda siyaasadeed ee doorashada

Doorashada Aadan Madoobe ku guulaystay sida ay sheegeen guddiga doorashooyinka waxay leedahay muhiimad siyaasadeed oo heer gobol iyo heer qaranba leh. Marka hore, wuxuu ka mid ahaa siyaasiyiinta ugu miisaanka culus Soomaaliya, isagoo muddo afar sano ah soo hayay xilka Guddoomiyaha Golaha Shacabka ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Khibraddiisa siyaasadeed waxay siinaysaa awood uu ku fahmi karo habka ay u shaqeeyaan hay’adaha dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Taasi waxay kordhin kartaa wadashaqeynta u dhexeysa Koonfur Galbeed iyo dowladda dhexe. Doorashadiisu waxay sidoo kale muujin kartaa in dowladda federaalku ay doonayso inay xoojiso saameynteeda siyaasadeed ee maamulka Koonfur Galbeed. Sababta oo ah Aadan Madoobe wuxuu ahaa mas’uul si dhow ula shaqeynayay madaxda dowladda federaalka. Sidaas darteed, guushiisa waxaa loo fasiran karaa tallaabo lagu adkeynayo xiriirka siyaasadeed ee Muqdisho iyo Baydhabo.

Dhanka kale, mucaaradka qaarkood waxay u arkaan arrintan inay keeni karto cabsi la xiriirta madax-bannaanida dowlad-goboleedyada. Haddii maamul goboleed lagu arko inuu si weyn ugu tiirsan yahay dowladda dhexe, waxaa dhici karta in kalsoonida qaar ka mid ah bulshada ama siyaasiyiinta deegaanka ay yaraato.

Saameynta dowladda federaalka Soomaaliya

Nidaamka federaalka Soomaaliya wuxuu ku dhisan yahay wadaagista awoodda u dhexeysa dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada. Sidaa darteed, doorashada Aadan Madoobe waxay noqon kartaa tijaabo cusub oo lagu qiimeeyo sida uu nidaamka federaalku u shaqeynayo. Haddii hoggaanka cusub uu si guul leh ula shaqeeyo dowladda federaalka isagoo isla markaana ilaalinaya danaha shacabka Koonfur Galbeed, waxaa laga yaabaa inay tani noqoto tusaale wanaagsan oo muujinaya faa’iidada nidaamka federaalka.

Hase yeeshee, haddii la dareemo in maamulka cusub uu si buuxda ugu xiran yahay dowladda dhexe, waxaa laga yaabaa inay soo baxaan muranno siyaasadeed oo ku saabsan madax-bannaanida maamulka. Sidaas darteed, dheellitirka xiriirka labada dhinac wuxuu noqon doonaa mid muhiim u ah guusha maamulka cusub.

Muranka hareeyay doorashada

Mid ka mid ah qodobbada ugu badan ee laga hadlay doorashada ayaa ahaa muranka ku saabsan taleefannada gacanta ee lagu galay goobta codbixinta. Guddiga doorashada ayaa hore u mamnuucay arrintan si loo ilaaliyo sirta codbixinta iyo madax-bannaanida xildhibaannada. Wararka ka soo baxay goobta doorashada waxay tilmaameen in amarkaasi aan si buuxda loo dhaqan gelin. Taasina waxay dhalisay eedeymo iyo shaki siyaasadeed.

Marka laga eego dhinaca dimuqraadiyadda, kalsoonida lagu qabo doorasho kasta waxay ku xirnaanaysaa hufnaanta habraaceeda. Xitaa haddii natiijada la aqbalo, jiritaanka cabashooyin aan si buuxda loo xallin waxay dhaawici kartaa sumcadda geeddi-socodka doorashada. Sidaa awgeed, maamulka cusub waxaa waajib ku ah inuu abuuro jawi siyaasadeed oo ay ku jiraan wada-hadal, dib-u-heshiisiin, iyo ka qeybgal siyaasadeed oo loo siman yahay.

Saameynta amniga

Koonfur Galbeed waa mid ka mid ah dowlad-goboleedyada ugu muhiimsan Soomaaliya marka laga hadlayo amniga. Deegaannada maamulkaasi waxay muddo dheer wajahayaan caqabado amni oo ay ka mid yihiin weerarrada Al-Shabaab, colaadaha deegaanka, iyo khilaafaadka siyaasadeed. Doorashada Aadan Madoobe waxay dadka qaar u arkaan fursad lagu xoojin karo amniga maadaama uu leeyahay khibrad siyaasadeed oo heer qaran ah. Waxaa laga filayaa inuu si dhow ula shaqeeyo dowladda federaalka, ciidamada qaranka, iyo saaxiibbada caalamiga ah si loo xoojiyo amniga gobolka.

Dhanka kale, haddii murannada siyaasadeed ee ka dhashay doorashadu sii socdaan, waxaa suuragal ah inay abuuraan jawi amni darro ah oo ay ka faa’iideystaan kooxaha nabad-diidka ah. Sidaas darteed, xalinta khilaafaadka siyaasadeed waxay muhiim u tahay sugidda amniga Koonfur Galbeed.

Saameynta horumarka dhaqaale iyo bulsho

Shacabka Koonfur Galbeed waxay muddo dheer la tacaalayeen dhibaatooyin la xiriira saboolnimo, shaqo la’aan, adeegyo caafimaad oo liita, iyo caqabado dhinaca waxbarashada ah. Hoggaanka cusub waxaa laga filayaa inuu mudnaanta siiyo horumarinta adeegyada bulshada. Guusha Aadan Madoobe waxay siinaysaa fursad uu ku isticmaalo xiriirradiisa siyaasadeed si loo helo taageero dheeraad ah oo gudaha iyo dibaddaba ah. Haddii si wanaagsan loo maareeyo, waxaa suuragal ah in maamulka cusub uu hirgeliyo mashaariic horumarineed oo kor u qaada nolosha shacabka.

Waxaa sidoo kale muhiim ah in la xoojiyo maalgashiga, kaabayaasha dhaqaalaha, beeraha, iyo ganacsiga. Koonfur Galbeed waxay leedahay dhul beereed hodan ah, waxaana suuragal ah in horumarinta wax-soo-saarka gudaha ay door weyn ka ciyaarto koboca dhaqaalaha gobolka.

Caqabadaha horyaalla hoggaanka cusub

Madaxweynaha cusub waxaa horyaalla dhowr caqabadood oo waaweyn. Sidoo kale hoggaankan cusub ee Koonfur Galbeed Soomaaliya waxaa lagu xantaa qof ay aad u liidato aqoontiisa dowladnimo iyo xittaa uusan fahansaneen marxaladda KG marayso maanta ee loogu baahan yahay inuu samatabixiyo. Waxaan kusoo koobay 6 qodob oo aan isleeyahay haddii uu xoogga saarro wuxuu meesha ka saari doonaa xantii ahayd inay liidato aqoontiisa dowladnimo:

1. Xoojinta amniga iyo la dagaallanka kooxaha hubeysan.
2. Dib-u-heshiisiinta dhinacyada siyaasadeed ee isku khilaafsan doorashada.
3. Horumarinta adeegyada bulshada.
4. Xoojinta dhaqaalaha iyo maalgashiga.
5. Ilaalinta dheellitirka xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedka.
6. Dhisidda kalsoonida shacabka ee hay’adaha maamulka.

Guusha ama fashilka maamulka cusub waxay si weyn ugu xirnaan doontaa sida uu uga jawaabo arrimahan. Doorashada Aadan Maxamed Nuur “Aadan Madoobe” ee hoggaanka Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya waa dhacdo siyaasadeed oo leh saameyn heer gobol iyo heer qaranba ah. Waxay muujinaysaa isbeddel hoggaamineed, xoojinta xiriirka dowladda federaalka iyo maamulka Koonfur Galbeed, iyo rajada laga qabo horumar cusub oo dhinacyada amniga, dhaqaalaha, iyo maamulka ah. Doorashadan waxay iftiimisay caqabado la xiriira hufnaanta geeddi-socodka siyaasadeed, kalsoonida ay bulshada ku qabto hay’adaha dowliga ah iyo Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha. Sidaa darteed, maamulka cusub waxaa laga filayaa inuu xoogga saaro dib-u-heshiisiin, wadatashi siyaasadeed, iyo hirgelinta barnaamijyo horumarineed oo wax ku ool ah.

Haddii Aadan Madoobe uu ku guuleysto inuu isku dheellitiro danaha siyaasadeed, amniga, iyo baahiyaha shacabka, doorashadiisa waxaa loo aqoonsan karaa tallaabo muhiim ah oo ka qayb qaadatay xasilloonida, dowlad-dhiska, iyo horumarka Soomaaliya. Hase yeeshee, haddii tabashooyinka jira aan xal loo helin, waxaa jiri karta khatar ah in murannada siyaasadeed ay sii socdaan, taas oo saameyn ku yeelan karta mustaqbalka maamulka Koonfur Galbeed iyo guud ahaan nidaamka federaalka dalka.

Mucaaradka waxay rabaan doorasho dadban, Madaxweyne Xasan Sheekhna wuxuu ku adkeysanayaa hirgelinta doorasho qof iyo cod ah. Haddaba su’aasha weyn waxay tahay: shacabka Soomaaliyeed maxay dhab ahaantii rabaan? Arrintan ayaa noqotay doodda ugu weyn ee siyaasadda Soomaaliya xilligan, iyadoo waqtiga dastuuriga ah ee Madaxweynaha uga harsan uu sii yaraanayo, isla markaana la galayo marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah.

Kadib markii lagu heshiin waayay shirkii dhawaan la qabtay ee u dhaxeeyay saamileyda siyaasadeed qaarkood oo ay ka maqan yihiin xisbiyaddii ka qeyb galay doorashadii golaha deegaanka iyo dowladda dhexe. Sida ay warbaahinta qaarkeed, oo ay ku jirto Diblomaasi.com, sheegtay, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa la kulmay siyaasiyiin ay ka mid ahaayeen Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, Xildhibaan Cabdiqaadir Cali Cosoble iyo Musharrax Khaliif Cabdiqaadir Macalin Nuur. Siyaasiyiintan oo wada ah shaqsiyaad miisaan ku leh siyaasadda dalka isla markaana qaarkood ay hore u wada shaqeeyeen Madaxweynaha, ayaa la sheegay inay ugu tageen si ay ugu soo jeediyaan inuu dib uga fiirsado mowqifkiisa ku aaddan doorasho qof iyo cod ah, taasoo ay ku tilmaameen mid aan waqtigan suurtagal ahayn.

Wararka la helayo waxay tilmaamayaan in kulankaas uusan miro dhalin, islamarkaana Madaxweynaha uu ku adkeystay in la sii wado dadaallada lagu hirgelinayo nidaamka doorasho qof iyo cod ah iyo wax ka beddelka dastuurka. Tani waxay muujineysaa kala aragti duwanaansho qoto dheer oo ka dhex jirta hoggaanka siyaasadeed ee dalka, xilli ay Soomaaliya u baahan tahay midnimo iyo wada tashi qaran.

Tallaabadan ayaa imaaneysa iyadoo natiijo la’aan ay kusoo dhammaadeen wadahadalladii Madaxtooyada Soomaaliya ku dhexmaray Dowladda Federaalka iyo xubnaha Mucaaradka ee Midowga Golaha Mustaqbalka Soomaaliya. Qoddobada ugu weyne ee xasaasiga ah isla markaana is-mari-waaga dhaliyay ayaa ah nooca hannaan doorasho loo dhan yahay ee dalka lagu aadi doono iyo wax-ka-beddelka lagu sameeyay dastuurkii 2012 ee heshiiska ku ahayd Soomaalida.

Nidaamka doorasho ee hadda ka jirra Soomaaliya

Doorashada dadban ee Soomaaliya lagu soo dhaqmay tan iyo 2000, gaar ahaan nidaamka 4.5, ayaa lagu dhisay xaalado amni iyo kala guur ah. Nidaamkan wuxuu salka ku hayay awood qeybsiga beelaha, si loo helo xasillooni ku meel gaar ah. Si kastaba ha ahaatee, waxaa si joogto ah loo dhaliilay in nidaamkaas uu curyaamiyay dimuqraadiyadda, korna u qaaday musuqmaasuqa, isla markaana shacabka ka fogeeyay ka qeybgalka tooska ah ee doorashada hoggaankooda.

Dhanka kale, doorasho qof iyo cod ah waa himilo qaran oo muddo dheer la hiigsanayay. Shacabka Soomaaliyeed waxay si weyn u jecel yihiin inay codkooda si toos ah ugu doortaan Madaxweynaha iyo wakiilladooda. Aragtidan waxaa taageeraya jiil cusub oo doonaya isbeddel dhab ah, kana daalay nidaamyo ku saleysan heshiisyo siyaasadeed oo xaddidan. Hase yeeshee, su’aasha taagan ayaa ah: ma jiraa amni, hannaan sharci iyo diyaargarow farsamo oo suurto gal ka dhigaya in doorasho qof iyo cod ah lagu qabto dalka oo dhan waqtigan?

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, oo dib loo doortay 15-ka May 2022, wuxuu noqday Madaxweynihii ugu horreeyay ee laba jeer xilka qabta tan iyo burburkii dowladdii dhexe. Doorashadiisii labaad waxay timid xilli la rajeynayay isbeddel siyaasadeed, balse sidoo kale waxay la timid caqabado waaweyn. Isbeddellada lagu sameeyay dastuurka kumeelgaarka ah, gaar ahaan qodobbo la xiriira nidaamka doorashooyinka iyo qaab dhismeedka dowladnimada, ayaa dhaliyay dood iyo muran ballaaran.

Ma jiraa amni, hannaan sharci iyo diyaargarow farsamo oo suurto gal ka dhigaya in doorasho qof iyo cod ah lagu qabto dalka oo dhan waqtigan?

Saamileyda siyaasadeed qaarkood waxay ku doodayaan in wax ka beddelka dastuurka aan loo marin hannaan wada tashi qaran oo dhameystiran, taasoo keentay in kalsooni darro ay soo baxdo. Qaar kale waxay aaminsan yihiin in dib u eegista dastuurka ay lama huraan tahay si dalka looga gudbiyo nidaamka ku meel gaarka ah loona helo sharci rasmi ah oo hagaya dowladnimada.

Waqtiga Madaxweynaha uga harsan xilkiisa dastuuriga ah ayaa lagu sheegay 83 maalmood, taasoo ka dhigan in la joogo marxalad kala guur ah oo xasaasi ah. Siyaasiyiinta mucaaradka iyo musharraxiinta xil doonka ah waxay si dhow ula socdaan tallaabo kasta oo Villa Soomaaliya qaaddo, iyagoo ka cabsi qaba in muddo kordhin ama isbeddel sharci oo muran dhaliya uu yimaado.

Hadaba, shacabka Soomaaliyeed maxay rabaan?

Marka laga tago loollanka siyaasadeed ee u dhexeeya mucaaradka iyo Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud, su’aasha udub-dhexaadka u ah mustaqbalka dalka waxay tahay: shacabka Soomaaliyeed maxay rabaan? Jawaabta su’aashan ma aha mid ku kooban doodda ku saabsan doorasho dadban ama doorasho qof iyo cod ah, balse waxay si qotodheer ula xiriirtaa baahiyaha aasaasiga ah ee bulshada: amni, dowladnimo la isku halleyn karo, iyo hannaan doorasho oo sharciyad leh. Aan isku dayno inaan u falanqeyno qodobkaan si cilmiyaysan waxaan adeegsanayaa aragtiyo cilmiyeed iyo warbixino hay’ado caalami ah.

Amniga oo ah mudnaanta koowaad

Daraasado badan ayaa muujinaya in bulsho kasoo kabanaysa colaado sokeeye ay mudnaanta koowaad siiso amniga iyo xasilloonida (Paris, 2004). Soomaaliya oo burbur dowladeed soo martay tan iyo 1991, amnigu wuxuu noqday tiirka ay ku xiran tahay dhammaan arrimaha kale ee siyaasadeed iyo bulsho. Warbixin ay soo saartay hay’adda International Crisis Group (2021) ayaa tilmaamaysa in shacabka Soomaaliyeed ay si weyn uga walaacsan yihiin amni darrada joogtada ah, gaar ahaan weerarrada kooxaha hubeysan iyo khilaafaadka siyaasadeed ee sababa dib u dhac dowladeed.

Amni la’aantu waxay saameyn toos ah ku leedahay kalsoonida shacabka ee dowladnimada. Sida uu sheegay Max Weber (1919), dowladnimadu waxay ku dhisan tahay awoodda sharciyeysan ee adeegsiga xoogga. Marka dowladdu ku guuldareysato inay sugto amniga muwaadiniinteeda, sharciyaddeedu way wiiqantaa. Sidaas awgeed, shacabka Soomaaliyeed waxay rabaan dowlad awood u leh inay xaqiijiso nabad waarta, si ay u helaan nolol caadi ah iyo horumar dhaqaale.

Amni la’aantu waxay saameyn toos ah ku leedahay kalsoonida shacabka ee dowladnimada.

Doorasho xor iyo xalaal ah

Arrinta labaad ee shacabka mudnaanta siiyaan waa doorasho lagu kalsoonaan karo. Sida ay qeexayso Freedom House (2023), doorasho xor iyo xalaal ah waa tiirka ugu muhiimsan ee nidaam dimuqraadi ah. Soomaaliya muddo dheer waxay ku dhaqmeysay nidaam doorasho dadban oo ku saleysan awood qeybsiga beelaha (4.5), taasoo lagu tilmaamay xal ku meel gaar ah oo lagu maareeyo kala guurka siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, shacabka badankood ma daneeyaan magaca nidaamka—ha noqoto dadban ama qof iyo cod—haddii natiijadu noqoneyso mid sharciyad leh oo horseedda xasillooni. Sida uu tilmaamay Larry Diamond (1999), dimuqraadiyaddu ma aha oo keliya in la qabto doorasho, balse waa in doorashadu noqotaa mid ay bulshadu ku kalsoon tahay. Haddii kalsoonidu maqnaato, xitaa doorasho qof iyo cod ah waxay noqon kartaa mid khilaaf dhalisa.

Shacabka badankood ma daneeyaan magaca nidaamka—ha noqoto dadban ama qof iyo cod—haddii natiijadu noqoneyso mid sharciyad leh oo horseedda xasillooni.

Hamiga guud ee shacabka ayaa ah in la gaaro doorasho qof iyo cod ah, maadaama ay taasi ka tarjumeyso mabda’a sinnaanta codka muwaadinka. Hase yeeshee, si taas loo hirgeliyo waxaa loo baahan yahay diyaargarow farsamo, amni, iyo sharci dhameystiran. Sida ay UNDP (2018) ku caddeysay warbixin ku saabsan dhismaha hay’adaha dimuqraadiyadda ee dalalka kasoo kabanaya colaadaha, doorasho degdeg ah oo aan loo dhisin hannaan wadatashi leh waxay keeni kartaa khilaaf hor leh.

Dowlad la isku halleyn karo

Qodobka saddexaad ee muhiimka ah waa helitaanka dowlad daahfuran, isla xisaabtan leh, oo adeegyo bixisa. Shacabka Soomaaliyeed waxay muddo dheer la daalaa dhacayeen musuqmaasuq iyo maamul daciif ah. Sida ay sheegtay Transparency International (2022), Soomaaliya waxay ka mid tahay dalalka ugu hooseeya marka la eego qiimeynta musuqmaasuqa, taasoo muujineysa baahida loo qabo dib-u-habeyn hay’adeed oo dhab ah.

Aragtida “social contract” ee Jean-Jacques Rousseau (1762) waxay tilmaamaysaa in dowladnimadu ku dhisan tahay heshiis bulsho oo u dhexeeya shacabka iyo hoggaanka. Haddii dowladdu ku guuldareysato inay bixiso adeegyada aasaasiga ah ama ay ku shaqeyso dano gaar ah, heshiiskaas bulsheed wuu burburaa. Sidaas darteed, shacabka Soomaaliyeed waxay rabaan dowlad ku shaqeysa danta guud, kana fogaata go’aanno hal dhinac ah oo sii kala fogeeya bulshada.

Baahida wada hadal qaran

Soomaaliya waxay ku jirtaa marxalad xasaasi ah oo u baahan hoggaan bisil iyo wadatashi ballaaran. Khibradaha dalal kale ee kasoo kabanaya colaadaha, sida Sierra Leone iyo Liberia, waxay muujinayaan in wadahadal qaran uu yahay furaha lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed (Linz & Stepan, 1996). Haddii hal dhinac isku dayo inuu go’aan kali ah qaato, waxaa sii kordhaya suurtagalnimada qalalaase siyaasadeed.

Miiska wadahadal oo ay ku kulmaan dowladda federaalka, dowlad goboleedyada, xisbiyada iyo bulshada rayidka ah wuxuu abuuri karaa jawi kalsooni lagu dhisayo. Sida ay ku talisay African Union (2020), wada tashiga siyaasadeed waa aaladda ugu wax ku oolsan ee lagu xaqiijin karo kala guur nabdoon iyo doorasho sharciyad leh.

Ugu dambeyn, marka laga tago loollanka u dhexeeya mucaaradka iyo Madaxweynaha, shacabka Soomaaliyeed waxay rabaan saddex arrimood oo saldhig u ah dowladnimada casriga ah: amni, doorasho lagu kalsoonaan karo, iyo dowlad la isku halleyn karo. Ma doonayaan muran siyaasadeed oo cusub ama dib u dhac kale. Inkastoo hamiga guud uu yahay doorasho qof iyo cod ah, haddana waxa ka muhiimsan waa in nidaamka la qaato uu noqdo mid wadatashi ku yimid, sharciyad leh, kana tarjumaya rabitaanka shacabka.

Mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya kuma xirna hal shaqsi ama hal koox, balse wuxuu ku xiran yahay sida hoggaamiyeyaashu u ixtiraamaan rabitaanka bulshada. Haddii la hormariyo danta guud oo laga fogaado dano gaar ah, Soomaaliya waxay u gudbi kartaa marxalad dimuqraadi ah oo waarta, taasoo ku dhisan kalsooni, wada noolaansho, iyo sharciyad siyaasadeed.

Tixraacyo

African Union (2020). Guidelines on Democratic Elections in Africa.
Diamond, L. (1999). Developing Democracy: Toward Consolidation.
Freedom House (2023). Freedom in the World Report.
International Crisis Group (2021). Somalia’s Political Transition.
Linz, J. & Stepan, A. (1996). Problems of Democratic Transition and Consolidation.
Paris, R. (2004). At War’s End: Building Peace After Civil Conflict.
Rousseau, J.J. (1762). The Social Contract.
Transparency International (2022). Corruption Perceptions Index.
UNDP (2018). Supporting Democratic Transitions in Fragile States.

Ma sii wadi karnaa inaan Israa’iil ugu yeerno dal dimuqraadiyadi ah? Jawaabtu waa maya, waana ku filan tahay guuldarada doorashada Netanyahu iyo joojinta dagaalka Qaza midna waxba kama bedeli doono. Isbeddel aasaasi ah oo aad uga fog ayaa loo baahan yahay.

Kahor inta uusan dagaalka Qaza bilaabanin wixii ka dambeeyay 7dii Oktoobar 2023, doodda siyaasadeed ee Israa’iil waxaa hareeyay qorshayaasha dib-u-habaynta sharciga ee uu soo bandhigay ra’iisul wasaaraha Israa’iil, Benjamin Netanyahu. Si fudud haddii loo dhigo, dadka dhinac ka mid ah dooddu waxay doonayeen inay ilaaliyaan mabda’a kala qaybinta awoodaha, ilaalinta madaxbannaanida garsoorka ee faragelinta siyaasadeed, halka kuwa kale ay rabaan inay awood badan ku wareejiyaan siyaasiyiinta la soo doortay.

Nooca dib u habaynta ee Netanyahu uu isku dayay inuu fuliyo ayaa kiciyay mucaaradadka, iyadoo kumanaan Israa’iiliyiin ah ay mudaaharaad dhigayaan toddobaadba toddobaadka ka dambeeya.

Marka loo eego siyaabaha la aqoonsan yahay ee lagu cabbirayo dimuqraadiyadda, sida kuwa ay isticmaalaan V-Dem iyo Freedom House, dib-u-habayntan oo kale waxay hoos u dhigi kartaa dhibcaha dimuqraadiyadda xorta ah ee dalka. Dib-u-habaynta la midka ah ee lagu sameeyay waddamo ay ka mid yihiin Hungry iyo Turkiga ayaa saamayn ba’an ku yeeshay xaaladda dalalkaas oo ah dimuqraadiyad. Dawladda Israa’iil waxay sidoo kale hirgelisay tillaabooyin kale oo caadi ahaan hoos u dhigaya dhibcaha dimuqraadiyadda xorta ah ee waddanka. Tusaale ahaan, waxay xakamaysay madax-bannaanida NGO-yada, waxayna xaddidday xorriyadda saxaafadda.

Muddo ka dib, qiimaynta dimuqraadiga ah ee Israa’iil waxa soo gaaray hoos u dhac joogto ah. Sida laga soo xigtay Freedom House, Israa’iil hadda waxay heshay 73/100, marka la barbar dhigo 80/100 ee 2017. Dhibcaha ugu hooseeya ee Norway isla muddadaas waxay ahayd 98. Sida laga soo xigtay V-Dem, Israa’iil waxay lumisay maqaamkeeda ‘dimuqraadiyadda xorta ah’ 2024.

Hoos u dhaca heerka Israa’iil ee dimuqraadiyadda waa mid la wada fahmi kara. Dhibaato aad uga sii daran ayaa jirta. Haddii aan dhibaatadan ku darno xisaabaadkayaga, Israa’iil maaha dimuqraadiyad. Runtii muddo dheer ayaa laga joogaa markii uu dalku ku jiray nidaamka dimuqraadiga ah, laakiin hadda dhibka jira waa mid aan indhaha laga qarsan karin.

Mabda’a ah in Israa’iil ay tahay dimuqraadiyad waxay ku tiirsan tahay laba fikradood: dadkeedu waxay xaq u leeyihiin inay codeeyaan; doorashadeeduna waa kuwo macno leh. Malaha labaad waa sax: Israa’iil waxay qabataa doorashooyin joogto ah. In kasta oo ay fududahay in laga fikiro in Netanyahu mar walba guuleysto, ra’yi ururintu way isbedelayaan. Su’aalaha adag ee la iska weydiinayo cidda ku guulaysan karta dhismaha isbahaysi siyaasadeed, iyo xisbiyada ka gudbaya heerkii doorashada, waa kuwa go’aamin kara nooca dawladnimo ee dalku helayo.

Malaha koowaad, si kastaba ha ahaatee, waa kala badh sax ah. Dimuquraadiyadda badhkeedna maaha dimuqraadiyad.

Ka hadlida Israa’iil sidii dimuqraadiyad ahaan waa dhibaato marka aynaan caddayn waxa aan ula jeedno Israa’iil. Ilaa 1967, Israa’iil waxay qabsatay Daanta Galbeed iyo Qaza. Intii u dhaxaysay 2005 iyo 2023, Israa’iil way ka baxday Qaza, laakiin hadda waxay ku soo noqotay ciidan qabsaday dhulkaas sidoo kale. Bariga Quddus iyo Buuraha Golan waxa si sharci darro ah u qabsaday Israa’iil.

Labada V-Dem iyo Freedom House waxay ula dhaqmaan aagagga la haysto si ka baxsan dawladda Israa’iil oo sidaas daraaddeed ma sameeyaan qayb ka mid ah saldhigyadooda si ay u qiimeeyaan heerka dimuqraadiyadda Israa’iil. Natiijadu waa sawir aad u qalloocan. Nasiib darro, doodda ku saabsan qiyamka dimoqraadiyadda xorta ah ee Israa’iil iyo dooda ku saabsan qabsashada waxay inta badan ku dhacdaa meelo kala duwan. Tani ma sii socon karto.

Kaliya marka aan si wadajir ah u eegno su’aalahan waxaynu ogaan karnaa nooca dhabta ah ee dawladda Israa’iil. Sababtoo ah shaqadu maaha mid ka reeban. Ka dib ku dhawaad ​​60 sano, qabsashadu waa caadada. Shaqadu waa Israa’iil.

Qiimeynta tirada dadka ee Israa’iil

Israa’iil waxay leedahay ku dhawaad ​​10 milyan oo muwaadiniin ah. Muwaadiniintani waxay xaq u leeyihiin inay codeeyaan ama waxay noqon doonaan marka ay gaaraan 18. Laakiin waxaa jira tiro badan oo dad ah oo dheeraad ah oo ku hoos nool xukunka Israa’iil.

Ku dhawaad ​​350,000 oo Falastiiniyiin ah ayaa ku nool dhulka la qabsaday ee Bariga Quddus. Inkasta oo dadkani ay ku nool yihiin gudaha xudduudaha Israa’iil, tiro yar oo keliya ayaa ah muwaadiniin Israa’iil ah. Sidaa darteed, ku dhawaad ​​dhammaan Falastiiniyiintan ayaa leh xuquuq iyo ilaalin sharci oo aad uga yar marka loo eego deriskooda Israa’iil.

3 milyan oo Falastiiniyiin ah ayaa ku nool Daanta Galbeed ee la haysto guud ahaan. Waxay ku hoos nool yihiin gacanta militariga Israa’iil, iyo in kasta oo meelaha qaar (Aagga A iyo ilaa xad Aagga B) ay maamusho Maamulka Falastiin, way caddahay cidda dhabta ah ee masuulka ah.

Daanta Galbeed, oo ay ku jirto Bariga Quddus, waxaa sidoo kale jira ku dhawaad ​​700,000 oo Israa’iil ah oo degay. Deganayaashu waa muwaadiniin Israa’iil ah waxayna leeyihiin xuquuq buuxda, xuquuq codbixin iyo ilaalin sharci, in kasta oo ay ku nool yihiin meel ka baxsan xudduudaha caalamiga ah ee Israa’iil.

Xaqiiqda ah in ku dhawaad ​​boqolkiiba 10 dadka Israa’iil ay ku nool yihiin meel ka baxsan xudduudaha caalamiga ah ee la aqoonsan yahay laakiin si kastaba ha ahaatee loola dhaqmo qayb ka mid ah dawladda Israa’iil, waxay muujinaysaa sida xudduudaha Israa’iil ee dhabta ah ay “u dhexeeyaan webiga iyo badda”. Waxaa jira dood ka socota Israa’iil oo ku saabsan in ay ku darto qayb ama dhammaan Daanta Galbeed, laakiin ficil ahaan waxay samaysay wakhti dheer ka hor.

2 milyan oo kale oo Falastiiniyiin ah ayaa ku nool Qaza. Waa meel ka dhac ku ah xaqiiqda ka jirta dhulka xitaa in la isku dayo in la qeexo sida Israa’iil ula dhaqanto dadka Qaza iyadoo la adeegsanayo ereyo ay ka mid yihiin xuquuqaha iyo ilLaalinta sharciga.

Buuraha Golan Heights ee laxiray, waxaa jira 20,000 oo kale oo Druze Suuriyaan ah oo aan ahayn muwaadiniin Israa’iil ah. Waa run in la siiyay dhalasho, laakiin ma ay rabin, sababtoo ah waxay isku haystaan ​​inay yihiin Suuriyaan.

Meelaha ay Israa’iil maamusho ee ay maamusho madaxbannaanida, waxaa jira 10 milyan oo qof oo leh xuquuq buuxda iyo 5.5 milyan oo aan haysan dhalasho oo aan helin xuquuqaha ay haystaan ​​muwaadiniinta Israa’iil. Tani waxay ka dhigan tahay in 70% oo keliya dadka Israa’iil ay xaq u leeyihiin inay codeeyaan ama ay xaq u yeeshaan inay codeeyaan markay da’doodu tahay 18 jir.

Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda (ICJ) waxay ku caddahay qiimaynteeda sida Falastiiniyiinta loola dhaqmo marka la haysto: “[T] nidaamka xayiraadaha dhamaystiran ee ay Israa’iil ku soo rogtay Falastiiniyiinta dhulka Falastiiniyiinta ee la haysto waxay ka dhigan tahay takoorid nidaamsan oo ku salaysan, alia, jinsiyad, diin ama asal qowmiyadeed.”

ICJ waxay joojisay adeegsiga ereyga midab-takoorka, laakiin “takoorka nidaamsan” aad ugama wacna. Tanina waa isla caqligii ka dambeeyay warbixinnada miisaanka culus ee doortay inay adeegsadaan ereyga midab-takoorka, sida kuwa Amnesty, Human Rights Watch, B’Tselem iyo Al-Haq.

Laba waddo oo laga baxo

Doorashada soo socota ee Israa’iil ayaa dhici doonta ugu dambayn Oktoobar 2026. Halkaa marka ay marayso, muwaadiniinta Israa’iil waxay u codayn karaan Netanyahu. Taasi weli Israa’iil kama dhigi doonto dimuqraadiyad.

Waxaa jira laba siyaabood oo kaliya oo ay Israa’iil ku gaari karto xaalad dimuqraadi ah. Ama shaqada waa in la soo afjaraa, si aysan Israa’iil mar dambe u xukumin nolosha Falastiiniyiinta, ama Israa’iil waa in ay siiso qof kasta oo ku hoos nool dhalashada iyo xuquuqda codbixinta.

Israa’iil, tani waxay u taagan tahay kala doorashada laba shar, laakiin waa waqtigii la aqbali lahaa in Israa’iil loo tixgelin karo oo keliya dimuqraadiyad haddii ay doorato mid ka mid ah kuwan beddelka ah.

Dimuqraadiyadda laguma qiyaaso xuquuqda ay leeyihiin dadka mudnaanta leh ee waddanku leeyahay. Waxaana lagu qiyaasaa hadba xuquuqda ay dadkeeda ku leeyihiin guud ahaan.

____

Qoraalkaan waxaa qoray: Jørgen Jensehaugen – waa borofisar cilmi baarre ah oo ka tirsan PRIO. Qoraalkaan waxaa lagu daabacay Machadka Cilmi-baarista Nabadda Oslo (PRIO). Waxaa af soomaali u rogay Cabdijabaar Sh. Axmed

Maqaamka siyaasiga ah ee Somaliland waxa uu Geeska Afrika ka ahaa muran iyo is-maan-dhaaf ka taagnaa muddo ka badan soddon sannadood. Sannadkii 1991-kii, burburkii dawladdii dhexe ee Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga ahayd ee Soomaaliya ka dib, siyaasiyiinta Somaliland waxay ku dhawaaqeen inay ka go’een Soomaaliya. Wixii markaas ka dambeeyay, waxa ay u shaqaynaysay sidii waddan madax-bannaan oo ka madax bannaan Soomaalida inteeda kale – oo leh dawlad u gaar ah, dastuur, ciidan, lacag, iyo nidaamyo maamul. Marka laga yimaado guulahaas dawladnimo ee gudaha, ma jiro dal madax-bannaan oo aqoonsan maamulka, Midowga Afrika (MA), ama Qaramada Midoobay (QM) oo si rasmi ah u aqoonsaday Somaliland dal madax-bannaan.

Taageerayaasha ictiraaf-raadinta ayaa ku doodaya in Somaliland buuxisay shuruudihii dawladnimo ee ku xusan Axdigii Montevideo ee 1933-kii oo ahaa dad joogto ah (dad si joogta u deggan), dhul cayiman, dawlad tayo leh, iyo awood ay xiriir ula yeelato dawladaha kale. Waxa kale oo ay soo xiganayeen xasilloonida Somaliland marka loo eego koonfurta Soomaaliya, doorashooyinkeedii dimuqraadiga ahaa, iyo maqaamkeedii taariikheed ee ahaa maxmiyad kooban oo madax bannaan oo British Somaliland ah 1960 ka hor inta aysan la midoobin Soomaalida kale.

Si kastaba ha ahaatee, xaqiiqada dhabta ah ee siyaasadda caalamiga ah iyo dhaqdhaqaaqyada is-beddelaya ee ka jira dhulka ay Somaliland sheeganayso ayaa sababaya in aysan helin ictiraaf. Waxa jira arrimo sharci ah oo xooggan, siyaasad juquraafiyeedka geeska Afrika, iyo arrimo gudaha ah oo ka dhigaya waddada ay Somaliland u marayso aqoonsiga caalamiga ah mid adag oo aan caadi ahayn, haddii aanay suurtogal ahayn mustaqbalka la saadaalin karro. Sida caalamku aqoonsan yahay, Somaliland waa qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Intaa waxaa dheer, mucaaradka gudaha – gaar ahaan dhaqdhaqaaqa Awdal State ee galbeedka oo aamin midnimada Soomaaliya iyo iska caabbinta hubaysan ee gobollada Sool, Sanaag, iyo Cayn (SSC Khaatumo), ee ugu dambaysay 2023-ka hadda ah dowlad goboleedka Waqooyi Bari ee Soomaaliya (2025) waxay wiiqaysaa sheegashooyinka midaysan oo la isku raacsan yahay “Somaliland.”

Tan iyo markii si rasmi ah loogu dhawaaqay 30-kii Luulyo, 2025, Dowlad Goboleedka Waqooyi-Bari waxay ku tallaabsatay horumar la taaban karo: ansixinta dastuur cusub iyo calan maamul gobolleed cusub oo ka tirsan Soomaaliya iyo dhisidda baarlamaanka dowlad goboleedka. Taasi waxay ka dhigan tahay isbeddel siyaasadeed oo rasmi ah oo ka dhacay deegaankii hore loogu yiqiin maamulka SSC-Khaatumo.

Marka hore dib u qiimeyn aan ku sameyno kala qaybsanaanta gudaha Somaliland, gaar ahaan dhaqdhaqaaqa Awdal state iyo colaadda Laascaanood, inagoo muujinayna caqabadaha ay ku keeni karaan madax-banaanida midaysan. Dabadeed, waxaa ku lafo-guri doonaa waxa aqoonsiga caalamiga ahi ka kooban yahay-iyo waxa aanu ahayn- oo muujinaya sababta qaddiyadda Somaliland u buuxin weyday halbeegyadan indhaha bulshada caalamka. Ugu dambayntii, waxaa sahamin doonaa xaqiiqooyin-siyaasadeed oo ballaaran oo ay ka mid yihiin welwelka xasiloonida gobolka, xirriirka Soomaaliya iyo caalamka, iyo danaha istiraatijiyadeed ee quwadaha shisheeye, kuwaas oo si wada jir ah u xaqiijinaya in aqoonsiga Somaliland ay u baahan tahay ka fiirsasho qotodheer leh.

Kala qaybsanaanta gudaha: Mawqif ka dhan ah gooni-isu-taagga

Dhaqdhaqaaqa Awdal State

Qaranimada Somaliland waxa ay ku xiran tahay xuduudihii la oran jiray British Somaliland Protectorate, kaas oo la midoobay Italian Somaliland 1960 si ay u sameysato Jamhuuriyad Somaliland. Si kastaba ha ahaatee, kala qaybsanaanta gudaha ayaa caqabad ku ah isku xirnaanta sheegashadan. Gaar ahaan Gobolka Awdal oo ku yaala Waqooyi Galbeed ee Somaliland ayaa waxaa ka socda dhaq dhaqaaqyo ay ku doonayaan in ay xiriir dhow la yeeshaan dowladda Federaalka Soomaaliya.

Dhaq-dhaqaaqa Awdal state ayaa sheeganayo inay la kulmaan faquuq siyaasadeed, saluug dhaqaalle, iyo dhaqdhaqaaq beeleed. Awdal waxa degan beesha Gadabuursi oo taariikh ahaan xirriir adag la lahayd beesha Isaaq ee ku abtirsada gobolada dhexe ee Somaliland. Kala qaybsanaantan gobollada dhexe waxay adkaynaysaa sharcinimada iyo jiritaanka maamulka gudaha Somaliland, maadaama qayb ka mid ah dadka ay sheeganayso ay muujinayaan inay doorbidayaan dawladda federaalka ah ee Soomaaliya halkii ay ka dooran lahaayeen jamhuuriyadda iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida. Jiritaanka dhaqdhaqaaqyada firfircoon ee sida Awdal oo kale waxay muujinaysaa in xuduudaha Somaliland iyo in siyaasaddeeddu tahay mid keli-talis ah ama aanan loogu tartamin xilalka sarre si caddalaad leh — arrintaan waxay caqabad weyn ku tahay shuruucda caalamiga.

Colaada Laascaanood iyo soo ifbaxda dowlad goboleedka Waqooyi Bari ee Soomaaliya

Cod-bixiyayaasha doorashooyinka baarlamaanka iyo dawladaha hoose ee Somaliland Laascaanood waa xarunta awoodda siyaasadeed ee beesha Dhulbahante. Laga bilaabo 2021-ka, dadka reer Laascaanood waxa u metelaya 12 xildhibaan oo Sool u metelaya doorashada baarlamaanka Somaliland. Iyadoo magac ahaan looga qayb galayo doorashada Somaliland, 5 wakiil oo kaliya ayaa ka soo jeeda Dhulbahante oo si gaar ah u deggan gobolka Sool. Laga soo bilaabo doorashadii baarlamaanka ee 2005-tii, beesha Isaaq ee degta degmada Caynaba waxay ka faa’iidaysteen maqnaanshaha beeshan.

Xubno ka tirsan beelaha Daarood ee ka soo jeeda bariga Somaliland, ee gobollada Sool iyo Sanaag, ayaa goor hore qaatay mawqif ka dhan ah gooni-isu-taagga. Badankoodu kamay qayb gelin aftidii dastuurka iyo doorashooyinkii xigay. Sidaa darteed, Somaliland inteeda badan waxay maanta noqotay ‘ maamul hal-beeleed ku dhisan’: dhammaan xafiisyada muhiimka ah ee dalka waxa haya xubnaha beesha Isaaq ee ugu tirada badan.

Intaa waxa dheer, dadka deegaanka waxa metelaya 13 xildhibaan oo golaha deegaanka ah oo laga soo doortay doorashadii dawladaha hoose ee Somaliland. Doorashadii baarlamaanka iyo dawladaha hoose ee 2021 ilaa 100,000 oo qof ayaa isu diiwaangaliyey inay codkooda dhiibtaan guud ahaan gobolka Sool iyagoo aqlabiyad khafiif ah iska diiwaangeliyey caasimadda Laascaanood. Tani waxay ahayd mid aad u foolxun oo codbixiyeyaashu ka soo qayb galeen, iyada oo aqbalka joogitaanka Somaliland ee gobollada bari ay tahay mid aan sinnayn. Beelaha qaar ayaa sidoo kale dhibaato ka soo gaartay ka dib markii ay si xun ugu soo baxeen bariga, halkaas oo aqbalka dadweynaha ee maamulka Somaliland uu yahay mid aan sinnayn. Deegaanada bariga gobolada Sool iyo Sanaag iyo sidoo kale degmada Buuhoodle ee Togdheer ayaa waxaa dega inta badan beelaha Dhulbahante iyo Warsangali oo ka tirsan beelaha Daarood. Waxa muddo dheer ku loolamayay Somaliland iyo Puntland (dawlado xubin ka ah Soomaaliya).

Safiirkii hore ee Turkiga Dr. C. Kani Torun: “Qabiil kasta ma noqon karo dowlad gaar ah. Haddii qabiil dowlad noqon kara, Afrika waxay yeelan lahayd 500 dowladdood. Madax bannaanida Somaliland ma ahan mid waaqici ah marka loo eego isir ahaan, diin ahaan iyo luuqad ahaan”

Burburkii ugu xumaa ee soo gaaray mashruuca gooni-isutaagga Somaliland ayaa kasoo ifbaxay gobollada bari ee Sool, Sanaag, iyo Cayn (SSC). Deegaanadan oo ay inta badan degto beesha Dhulbaante, ayaa taariikh ahaan ka soo horjeestay labada sheegasho ee Somaliland iyo Puntland. Dabayaaqadii 2022 iyo ilaa 2023kii, Laascaanood, ee xarunta Sool, waxay noqotay xudunta iskahorimaad rabshado wata oo u dhexeeya ciidamada Somaliland iyo kooxaha iska caabinta deegaanka. Rabshadahaas oo sababay barakac baahsan iyo khasaare soo gaaray dad rayid ah, taasoo madaxda deegaanka iyo goob-joogayaasha caalamiga ahi ku tilmaameen fal xasuuq ah oo ay geysteen ciidamada maamulka Somaliland.

Iyagoo ka jawaabaya shacabka SSC waxay ku dhawaaqeen in aanay dib u aqoonsanayn Somaliland. Taas beddelkeeda, waxay mar kale caddeeyeen inay la safan yihiin dawladda Faderaalka ee Soomaaliya, waxayna ku dhawaaqeen in la dhisayo maamul cusub oo ka madax bannaan Waqooyiga Soomaaliya. Maamulkan ayaa taageero weyn ka helay dadka deegaanka iyo qurbajoogta, waxayna si hufan uga saareen ciidamadeeda ciidamada Somaliland ee Laascaanood.

Luminta dhulka Laascaanood ee maamulka Muqdisho hadda u dhisay maamul gobolleed cusub ayaa muujineysa in Somaliland aysan si buuxda u maamulin dhammaan deegaanada ay sheegato, taasoo sii wiiqmeysa aqoonsi raadiskeeda. Aqoonsiga caalamiga ahi wuxuu inta badan ku xiran yahay dawlad xasiloon, oo aan muran ka taagnayn, sheegashada dhuleed ee Somaliland-na wali waa qayb lagu muransan yahay.

Horta, waa maxay Aqoonsi: goormaa dowlad la aqoonsan karaa?

Xeerarka iyo dhaqanka caalamiga ah, aqoonsigu waa ficilka ay dawladaha ku aqbaleen bulsho siyaasadeed xubin ka ah nidaamka caalamiga ah, xaqna u leh xuquuqda iyo waajibaadka madax-bannaanida. Marka dal la aqoonsanayo ama ay noqonayso dowlad madax banaan sharci yaqaanada waxay inta badan ku saleeyaan heshiiska Montevideo (1933), kaas oo taxaya afar shuruudood oo dawladnimo: dad joogto ah, dhul qeexan, maamul dawladdeed, iyo awood u yeelashada xariir lalla yeesho dawladaha kale. Liiskani waa aasaaskaa koowaad; Sidaa darteed axdigu waxa uu u shaqeeyaa sida albaab si toos ah u furma marka shuruuduhu lagu qanco, iyo in ka badan sida ereyada doodaha ku saabsan dawladnimada ee goobaha siyaasadda.

Laba aragtiyood oo ictiraafka ah dhaqan ahaan way is khilaafsan yihiin: aragtida caddaynta (aqoonsigu waxa uu qirayaa xaqiiqo hore u jirtay) iyo aragtida dastuurka (aqoonsigu waxa uu abuuraa shakhsiyad sharci oo caalami ah). Ficil ahaan, aqoonsigu waa labadaba: waxay qiraysaa xakamayn wax ku ool ah iyadoo isla mar ahaantaana la siinayo mawqif sharci ah oo furaya ka-qaybgal buuxa ee ururada caalamiga ah, heshiis samayn leh, iyo ilaalinta diblomaasiyaddeed. Goobta go’aamintu waa mid siyaasadeed, ee maaha garsoor. Axdiga Qaramada Midoobay, tusaalle ahaan, ma “aqoonsado” dawladaha dawladaha xubnaha ka ah ayaa sameeya. Gelitaanka Qaramada Midoobay waxay u baahan tahay talo-bixin Golaha Ammaanka iyo oggolaanshaha Golaha Guud; Dawladi way jiri kartaa iyada oo aan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay, laakiin oggolaanshaha Qaramada Midoobay waa heerka dahabiga ah ee bulsho-wadaagga caalamiga ah.

Warqad ahaan, Somaliland waxay si ka qancin badan u qancisay shuruudaha Montevideo marka loo eego hay’ado badan oo la isku haysto. Laakiin ictiraafku waa dhibaato hawlo wadareed oo ku xiran horudhac, xeerar goboleed, iyo xisaabinta awooda weyn. Fahamka sababta ay Somaliland uga maqan tahay naadiga waxay u baahan tahay in la raaco siyaasadahaas. Waa maxay sababtu? Waayo ictiraafku maaha kaliya waxaad tahay; waxay ku saabsan tahay cidda u baahan in laguu aqoonsado iyo kharashka iyaga iyo kuwa kaleba.

Xaqiiqooyinka Juqraafiyeedka iyo Caqabadaha Aqoonsiga

Is-fahamka Itoobiya iyo dib u dhaca

Bishii Janaayo 2024, Somaliland waxay heshiis is-afgarad ah la saxiixatay Itoobiya si ay u hesho dekedda Berbera si ay u hesho ballan aqoonsi mustaqbalka ah. Heshiisku waxa uu dhaliyay diidmo ka timid dowladda dhexe ee Soomaaliya, oo u yeeratay safiirkeedii, iyo cambaareyn uga timid Midowga Afrika, Masar, Jabuuti, iyo kuwa kale ee saaxibada caalamka. Itoobiya ayaa tan iyo markaas hoos u dhigtay qodobka aqoonsiga, iyadoo Somaliland ka dhigtay go’doon diblomaasiyadeed.

Midowga Afrika ee illaalinta Xudduuddaha

Caqabadda aasaasiga ah ee diidayo in maamulka Somaliland aqoonsi caalami ah helo ayaa ah axdiga Midowga Afrika ee nabadda iyo ilaalinta xuduudaha qaaradda. Kaas oo qotoma ku dhawaaqistii Qaahira ee 1964tii OAU oo la geliyey sharciga dastuuriga ah ee Midowga Afrika, mabda’a uti possidetis juris – “sida sharcigu leedahay” – wuxuu dhigayaa xudduudaha maamulka gumeysiga oo saldhig u ah xudduudaha gobolka ee madax-bannaanida. Cabsidu maaha mid aan la taaban karin: Khariidadda Afrika waxay ka tarjumaysaa gorgortanka la galay si looga hortago dagaallada xuduudaha iyo kala-goynta. Wax kasta oo ka reeban waxay halis gelinaysaa furitaanka sanduuqa Pandora ee sheegashooyinka qarannimada-gobol-hoosaadyada muddada dheer taagnaa. MA waxa ay si isdaba joog ah u cadaysay in jebinta xeerkan ay u baahan tahay is-afgarad aan caadi ahayn iyo maarayn taxaddar leh.

Dadka ictiraafka u raadinayo Somaliland waxa ay inta badan soo xiganayeen guddigii xaqiiqo-raadinta ee Midowga Afrika ee 2005, kaas oo soo bandhigay natiijooyin naxariiseed oo ku saabsan xasilloonida Somaliland, waxaanay ku doodeen “in aan kiiska lagu xirin fikradda ‘furitaanka sanduuqa Pandora’” sababtoo ah taariikhdeeda gaarka ah ee gumaysiga iyo midawgii is-xilqaamay ee 1960-kii. Hase yeeshee, ku dhawaad ​​labaatan sannadood ka dib, warbixintu ma soo saarin wax ka reebis siyaasadeed oo si aan caadi ahayn u adag wali.

Isku soo wada duuboo, Midowga Afrika khaladkiisu waa ilaalinta xuduudaha. leexleexadna waa suurtogal laakiin waa naadir oo caadi ahaan waxay ku xiran tahay in laga saaro gumeysiga (tusaale, Eriteriya oo ka mid ahayd Itoobiya waxay ka go’day Itoobiya kadib markii loo qaaday afti la kormeeray), dhexdhexaadin caalami ah oo ballaaran ayaa soo dhexgalay kadib markii uu dhexmaray rabshado iyo dagaal lagu riiqmay oo quwadaha waaweyni ay go’aansadeen inay aqbalaan gooni isutaaga Eriteriya. (Waxaa jira kiis kale uu muran wali ka taagan yahay sida Kosovo). Laakiin arrinta Somaliland ma ahan “xaalad gaar ah” oo meesha ka saaraysa axdiga adag ee Midowga Afrika.

Midowga Afrika (AU) wuxuu raacayaa siyaasaddiisa adag ee ku wajahan dhaqdhaqaaqyada gooni-goosadka ah. Sidaas awgeed, Ictiraafka Somaliland waxa uu noqon doonaa tusaale dhiirigelin kara dhaqdhaqaaqyada gooni-goosadka ee Afrika oo dhan, laga bilaabo Itoobiya ilaa Nayjeeriya. Sidaa awgeed, dalalka xubnaha ka ah AU-da waxay ka fogaadaan inay taageeraan sheegashada Somaliland, iyagoo ka baqaya xasillooni-darro gudaha Soomaaliya iyo gobolka. Waddamada deriska la ah Soomaaliya sida Itoobiya iyo Jabuuti ayaa Soomaaliya la leh xiriir istiraatiiji ah. Waxay ku tiirsan yihiin Muqdisho heshiisyada amniga gobolka, ganacsiga, iyo kaabayaasha dhaqaalaha. Aqoonsiga Somaliland waxa uu khalkhal gelin karaa qorshayaashaas oo uu colaad ka dhex abuuri karaa Soomaaliya, taas oo abuuraysa khatar diblomaasiyadeed oo aanay dawladahani diyaar u ahayn in ay qaadaan.

Codka diidmada qayaxan ee Soomaaliya

Dastuurka ku meel gaarka ah (oo la ansixiyay 1-dii Agoosto 2012, waxna laga beddelay 2024) wuxuu xaqiijinayaa in madaxbannaanida iyo midnimada Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ay yihiin lama taabtaan. Sharciga iyo diblomaasiyadda, Muqdisho waxay ku celcelisaa in Somaliland tahay qeyb ka tirsan Soomaaliya. Dawladaha awooda leh iyo nidaamka Qaramada Midoobay waxay si joogta ah u ilaashadaan midnimada dhuleed ee dawladaha xubnaha ka ah haddii aysan soo bixin is-afgarad sharci iyo mid siyaasadeed oo xad dhaaf ah oo liddi ku ah.

Horraantii 2024 iyo 2025, tusaale ahaan, heshiisyada Itoobiya iyo Somaliland ee ku saabsan gelitaanka dekedaha iyo aqoonsiga suurtagalka ah ee suurtogalka ah waxay kicisay dib u dhac weyn oo ka imanaya Muqdisho iyo jilayaasha gobolka, taas oo kicisay “wadahadallo farsamo” oo Turkigu fududeeyey si loo qaboojiyo xiisadda loona xaqiijiyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya oo gundhig u ah wadahadalka. Dhacdadu waxay hoosta ka xariiqday xaqiiqada gobolka: derisku waxay raadsan karaan qabanqaabada Hargeysa, laakiin u gudbidda aqoonsi rasmi ah iyada oo aan Muqdisho aysan aqbalin waxay khatar gelinaysaa xidhiidhka Soomaaliya iyo Midowga Afrika guud ahaan.

In kasta oo ay Somaliland jirtay dhawr iyo toban sano oo xasillooni, dawlad dimuqraadi ah, iyo hay’ado shaqaynayey, haddana Somaliland waxa soo food saartay caqabado aan laga gudbi karin oo ku wajahan aqoonsiga caalamiga ah. Kala qaybsanaanta gudaha, muranka dhuleed, diblomaasiyadeedda ee daciifka ah, iyo diidmada ka imanaysa jilayaasha gobolka iyo kuwa caalamiga ahba waxay abuuraan jawi siyaasadeed oo aan u cuntami karin aqoonsi dawladeed.

Aqoonsigu maaha kaliya in la buuxiyo shuruudo sharci ama shaqo; waa fal siyaasadeed oo ay saamaysay isbahaysi, walaac amni, iyo dhaxal taariikhi ah. Heshiis la’aanta Somaliland ee xuduudaheeda, lumintii Laascaanood ee Soomaaliya, iyo mabaadi’da Midowga Afrika ee hubinta midnimada xuduudaha waagii gumeysiga ayaa si wada jir ah uga dhigaya aqoonsi aan macquul ahayn. Isku soo wada duuboo, Somaliland xaalkeedu waxa uu muujinayaa in ictiraafka caalamku uu yahay go’aan-siyaasadeed oo la mid ah mid sharci ama mid damiir leh. Iyadoo laga yaabo inay u shaqeyso sidii dawladnimo dhab ah, waxay u badan tahay inay ahaan doonto mid aan la aqoonsanayn mustaqbalka dhow, oo ay xaddidan tahay kala qaybsanaanta gudaha, mucaaradka gobolka, iyo xaqiiqada siyaasadeed ee caalamiga ah.

Barofisoor Cabdi Ismaaciil Samatar, oo ka tirsan Aqalka Sare ee Soomaaliya ayaa beeniyay wararka sheegaya in Maraykanka aqoonsanayo Somaliland. Wuxuu sheegay in dunidu hadda dadaal ugu jirto yaraynta kala-go’a dalalka, sidaas darteedna aan suuragal ahayn in Soomaaliya la kala qaybiyo.

Isagoo ka hadlaya arrintaas ayuu yiri: “Ma huuhaadaa mise xaqiiqda jirta? Wasaaradda Arrimaha Dibadda, waxay sheegtay inaanay jirin qorshe Soomaaliya lagu kala goynayo. Yurub oo dhan ayaa isku imaaneysa, Afrika-na waxaa laga shaqeynayaa sidii loo mideyn lahaa loona yarayn lahaa kala qaybsanaanta.”

Shirkadaha qandaraaslayaasha ee Lobiga loo yaqaano ayaa kordhiyay hadal hayntooda ku aadan aqoonsiga Somaliland iyagoo adeegsanaya siyaasiyiin iyo shirkadu warbaahineed. Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Mareykanka ayaa sheegtay in ay aqoonsan tahay madax-bannaanida iyo xuduudaha Soomaaliya, oo ay ku jirto Somaliland. Waxa kale oo ay caddeeyeen in aysan hadda wadahadal rasmi ah la lahayn Somaliland si loo aqoonsado sidii dal madax-bannaan.

Dowladda Mareykanka ayaa si cad u sheegtay inay si adag ugu taagan tahay siyaasaddeeda muddada dheer soo jirtay ee taageeridda midnimada Soomaaliya, xilli uu Washington kusii kordhayo cadaadiska lagu doonayo in la aqoonsado dhulka gooni-u-goosadka ah ee Somaliland. “Mareykanku wuxuu aqoonsan yahay madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, oo ay ku jirto Somaliland,” ayuu afhayeen u hadlay Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Mareykanka u sheegay Fox News. “Ma jiraan wada-hadallo toos ah oo aan kula jirno wakiillada Somaliland oo ku saabsan heshiis aqoonsi loogu fidinayo. “

Hadalkaas ayaa hoosta ka xarriiqaya mowqifka rasmiga ah ee Washington: inkastoo Somaliland ay soddon sano ku raad joogtay madax-bannaani, haddana Mareykanku waxaa weli ka go’an taageerada uu siiyo dowladda dhexe ee Soomaaliya ee fadhigeedu yahay Muqdisho.

Siyaasad Juquraafiyeedka Geeska, Gacanka Cadmeed iyo Quwadaha Caalamka

Aqoonsiga waa macaamil ganacsi. Geeska, amniga, iyo tixgelinta isku dheelitirnaanta awoodda ayaa xukuma doorashada jilayaasha dibadda. Jabuuti waxa ay lacag ka sameysaa booskeeda juqraafiga ah (dekedo, saldhigyo) mana laha wax dhiirigelin ah oo ay ku dhiirigeliso dawlad jaar ah oo kula tartami karta kirada dekedo iyo saldhigyo. Itoobiya waxay u baahan tahay marin badeed laakiin waxay sidoo kale qiimeysaa xasilloonida gobolka iyo wadajirka Midowga Afrika; Madaxdeedu waa inay xisaabiyaan kharashaadka ku baxaya daandaansiga Soomaaliya iyo colaadinta saaxiibada Midowga Afrika iyo faa’iidooyinka heshiis rasmi ah oo lala galo Somaliland. Kenya waxay caadi ahaan la jaanqaadaysaa is-afgaradka Midowga Afrika. Dawladaha Khaliijka (Imiraatka, Sacuudi Carabiya, Qadar) iyo quwadaha dibadda (Mareykanka, Midowga Yurub, Shiinaha) waxay ku shaqeeyaan muraayadaha ammaanka iyo ganacsiga: waxay door bidaan qabanqaabada la saadaalin karo ee aan duminayn midnimada Midowga Afrika ama aan adkaynayn qaab-dhismeedka amniga Badda Cas. In badan oo ka mid ah jileyaashaas, in ay Somaliland ku mashquulaan iyaga oo aan ictiraafsanayn waxa ay ku gaaraan ujeeddooyinkooda wax ku ool ah (dekedo, iskaashi amni, tanaasul ganacsi) iyaga oo ka fogaanaya kharashaadka siyaasadeed ee jabinta xaaraanta ictiraafka. Isku soo wada duuboo: waxayba Hargeysa ka helayaan waxay ka heli karaan dowladda dhexe ee Soomaaliya.

Quwadaha caalamiga ah, oo ay ku jiraan Maraykanka, Shiinaha, iyo Midowga Yurub, ayaa maalgashi la taaban karo ku leh dawladda federaalka ah ee Soomaaliya, oo ay ku jiraan ka hortagga argagixisada, ganacsiga iyo barnaamijyada gargaarka. In la taageero madax-banaanida Somaliland waxay xumaynaysaa iskaashigan, waxaanay keeni kartaa khalkhal ku yimaadda hawlgallada socda ee ka dhanka ah kooxaha sida Al-Shabaab. Halka qaar ka mid ah siyaasad-dejiyeyaasha Maraykanku ay ammaaneen maamulka Somaliland iyo goobta istaraatiijiyadeed, siyaasadda rasmiga ah weli waxba iskama beddelin – Washington waxay taageertaa midnimada dhuleed ee Soomaaliya. Isla sidaas oo kale ayaa khuseeysa Midowga Yurub, Jaamacadda Carabta, iyo Qaramada Midoobay.

Gunnaanad, in kasta oo ay Somaliland jirtay dhawr iyo toban sano oo xasillooni, dawlad dimuqraadi ah, iyo hay’ado shaqaynayey, haddana Somaliland waxa soo food saartay caqabado aan laga gudbi karin oo ku wajahan aqoonsiga caalamiga ah. Kala qaybsanaanta gudaha, muranka dhuleed, joogitaanka diblomaasiyadeed ee daciifka ah, iyo diidmada ka imanaysa jilayaasha gobolka iyo kuwa caalamiga ahba waxay abuuraan jawi siyaasadeed oo aan u cuntami karin aqoonsi dawladeed.

Aqoonsigu maaha kaliya in la buuxiyo shuruudo sharci ah; waa fal siyaasadeed ay saamayso isbahaysi, walaac amni, iyo dhaxal taariikhi ah. Heshiis la’aanta Somaliland ee xuduudaheeda, lumintii Laascaanood ee Soomaaliya, iyo mabaadi’da Midowga Afrika ee hubinta midnimada xuduudaha waagii gumeysiga ayaa xaqiijinaya in aqoonsi aan macquul ahayn.

Isku soo wada duuboo, Somaliland xaalkeedu waxa uu muujinayaa in ictiraafka caalamku uu yahay go’aan-siyaasadeed oo la mid ah mid sharci ama mid damiir leh. Iyadoo laga yaabo inay u shaqeyso sidii dawladnimo dhab ah, waxay u badan tahay inay ahaan doonto mid aan la aqoonsanayn mustaqbalka dhow, oo ay xaddidan tahay kala qaybsanaanta gudaha, mucaaradka gobolka, iyo xaqiiqada siyaasadeed ee caalamiga ah.

Nidaamka caalamiga ah waxa uu halis ugu jiraa jilayaasha caalamiga, madaxda hay’adaha sirdoonka ee Maraykanka iyo Ingiriiska – CIA iyo MI6 – ayay ku sheegeen qoraal ay si wadajir ah ugu daabaceen Financial Times. Nidaamka caalamiga ah ee dunidu “waxa uu wajahayaa khatar aan horey loo arag tan iyo dagaalkii qaboobaa”, waxaa sidaasi ka digay madaxda sirdoonka Ingiriiska iyo Maraykanka.

Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Shiinuhu wuxuu dib ula soo noqday quwad weyn, wuxuuna noqday waddanka dhaqaalaha labaad ee adduunka ugu weyn iyo wuxuuna dhisay ciidan heer caalami ah – qorshaheeda waa inay dib usoo ceshato xudunta awoodda nidaamka caalamiga ah iyo hay’adaha dawladnimo ee caalamka.

Shiinaha wuxuu sanado badan ka fogaatay tiirarka nidaamka caalamiga ah ee uu Maraykanku hogaamiyo iyada oo meesha ka saaraysa hay’adihii aasaasiga ahaa, xeerarkii caalamiga ahaa, iyo fikradihii xorta ahaa — laakiin madaxwaynaha Shiinaha Xi Jinping ma uusan sharaxin aragtidiisa ku aadan nidaamka caalamiga.

Dhinaca kale, madaxweyne Xi Jinping waxa uu la yimid nidaam cusub oo caalami ah oo loo yaqaano Hindisaha Amniga Caalamiga – ‘Global Security Initiative (GSI),’ oo ah mabaadi’diisa arrimaha caalamiga ah iyo diblomaasiyadda, taas oo uu ku doodayo in ay dunida noqoto meel ammaan ah.

Mabaadi’da Shiinaha ee Hindisaha Amniga Caalamiga waxaa ku jirta aragtiyo qaar oo soo jiidasho leh – wadamada waa inay khilaafkooda ku xalliyaan wadahadal, midba midka kale ixtiraamo kala duwanaanshiyaha, oo ay ka fiirsadaan danaha kala duwan ee la isku haayo si loo gaaro “amniga guud” sida uu ku sheegay khudbadiisa madaxweyne Xi Jinping “Waxaan u baahanahay inaan ka wada shaqeyno si aan u ilaalino nabadda iyo xasiloonida adduunka,” ayuu yirri. “Wadamada adduunku waxay la mid yihiin rakaabka saaran markabka isku midka ah ee wadaaga masiirkooda.”

Dareenkaasi wanaagsan waxaa ka dambeeya khatar qoto dheer. Hindisaha mabaadi’deeda iyo ku-dhaqankeeda ayaa keeni doona nidaam caalami ah oo ka saaxiibtinimo badan marka loo barbardhigo nidaamka cadaadiska ee hadda jira, oo ku salaysan sida uu yahay fikradaha dimuqraadiga ah.

Dunida seddaxaad ama Koonfurta caalamka hadba magaca loo bixiyo ayaa kor usoo kacday sanadihii u dambeeyay, iyadoo Shiinaha uu ku maalgeliyey dhaqaalihii ugu badnaa adduunka, lammaanaha ganacsiga ugu sarreeya ee Shiinaha ayaa ka hawlgala in ka badan 120 waddan; samayntan iyo sii balaarinta kooxda BRICS+ b; iyo soo laabashada Laatiin Ameerika oo raba inay ka hortagaan saameynta Mareykanka ee gobolka. Tobaneeyo sano oo xukunka Mareykanka ah ka dib, nidaam cusub oo caalami ah oo dhowr geesood ah ayaa soo baxaya, xitaa haddii aan wali la qeexin qaabkeeda saxda ah.

Intii lagu jiray dagaalkii qaboobaa, ka-qaybgalka Maraykanku ee Afrika wuxuu udub dhexaad u ahaa xakamaynta shuuciyada. Sannadihii xigay, siyaasadda Maraykanku waxa ay noqotay mid aan lahayn istaraatiijiyad iyo isku xirnaan. Waxyar ka dib burburkii shuuciyadda iyo burburkii naxdinta lahaa ee ka soo gaaray faragelintii Mareykanka ee Soomaaliya waxay hakisay xamaasadii loo qabay in si firfircoon looga qayb qaato hawlaha Afrika.

Caqabadaha uu Mareykanka ku hayo Shiinaha ayaa ka badan kuwii dagaalkii qaboobaa, ku xigeenka xoghayaha arrimaha dibadda ee Mareykanka Kurt Campbell ayaa sheegay, halka qorshaha cusub ee ciidamada badda ee Mareykanka uu ku baaqay in loo diyaar garoobo la dagaalanka Shiinaha.

Maamulka Madaxweynaha Maraykanka Joe Biden ayaa si cad u sheegay in aanu raadinayn dagaal qabow oo cusub oo uu la galo Shiinaha, balse waxa isa soo taraya falanqeeyayaasha iyo xubnaha Aqalka Wakiilada Mareykanka ayaa sheegay in tartanka caalamiga ah ee sii kordhaya ee u dhexeeya labada quwadood ee waaweyni uu u ekaan doona qaab ka duwan sidii hore ee lagu yaqaanay dagaalka qabow, balse qaab cusub oo dagaal qabow ah.

Ku xigeenka xoghayaha arrimaha dibadda ee Mareykanka Kurt Campbell wuxuu ku sheegay dhageysiga guddiga arrimaha dibadda ee Aqalka Wakiilada Mareykanka in ‘Washington ay u baahan tahay inay ilaaliso diiraddana saarto Shiinaha, iyo in la kordhiyo xawaaraha dhismaha maraakiibta badda Mareykanka iyo awoodda saldhigga wax soo saarka difaaca Mareykanka.’

Waa isku-duwaha Golaha Amniga Qaranka ee Maraykanka ee arrimaha Indo-Pacific Kurt Campbell oo dhegaysanaya Guddiga Xiriirka Dibadda ee Senate-ka magacaabistiisa ku xigeenka xoghayaha arrimaha dibadda ee Washington Diseembar. 7-dii ee sannadkii hore. Sawirka: AP

“Siyaasad-dejiyeyaasha Shiinaha waxay rumeysan yihiin in nidaamka caalamiga ah ee hadda jira uu ku wajahan yahay haybta Mareykanka, in awoodda adduunka ugu weyn ay sameyneyso wax kasta oo ay awoodo si ay u xakameyso oo ay u hareereyso Shiinaha,” Tuvia Gering, oo ah cilmi-baare ka tirsan Machadka Istaraatijiyadda Jerusalem iyo Amniga, ayaa sheegay. “Waxay rabaan inay dhisaan kaabayaasha Shiinaha oo badan, ama ugu yaraan US-centric, Western-centric, adduunka.”

Maxaa loolla jeedaa fikirkaan ‘American-centrism’ iyo China-centrism?

American-centrism ama US-centrism, waxaa loolla jeeddaa in waxkasta uu ka muhiimsan yahay dhaqanka Mareykanka iyo in dalalka kale ee dunidana lagu xukumo nidaam ku saleysan heerarka dhaqameed ee Mareykanka. Sidoo kale, waa isla aragtidaas mida Shiinaha ee China-centrism.

Ajendaha Shiinaha waxaa qaabeeya hoos u dhaca Mareykanka ee lama huraanka ah iyo kor u kaca Shiinaha. Dimuqraadiyada Mareykanka iyo reer galbeedka waxa ay noqdeen kuwa aan awoodin inay hogaamiyaan dunida.

“Dunidu waxay bilaabaysaa inay kala go’do,” ayuu yirri Wang Huiyao, oo ah madaxa Xarunta Shiinaha iyo Caalamka, oo ah xarun cilmi-baaris oo fadhigeedu yahay Beijing, asigoo intaas ku daray “Shiinaha, oo ah mid ka mid ah daneeyayaasha ugu weyn ee nidaamkan caalamiga ah, wuxuu dareemay inay jirto baahi degdeg ah si loo soo jeediyo nooc ka mid ah talooyinka amniga iyo hindisaha” si “loo bilaabo wadahadal wax ku ool ah oo ku saabsan arrintan” iyo “yaraynta khatarta ah in dunidu ay ku dhacdo masiibo kale.”

Madaxweyne Xi Jinping waxaa lagu dhiirigeliyay inuu daaha ka qaado aragtidiisa dagaalka Yukrayn, kaas oo soo koobaya walaaca Beijing ee ku saabsan amarka uu Maraykanku hoggaamiyo. Hal xagal marka laga fiiriyo, dagaalka wuxuu xoojiyaa aragtida Shiinaha ee ah in nidaamka hadda jira uu ku jiro fowdo, Washington ayaana ka mas’uul ah. Beijing waxa ay ku eedaynaysaa isbalaarinta NATO inay sabab u tahay iskahorimaadka Ruushka iyo Yukrayn.

Qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha adduunka ayaa laga yaabaa inay soo jiidato Hindisaha Amniga Caalamiga – ‘Global Security Initiative (GSI). Qaar badan ayaa doorbidi lahaa inay xor ka noqdaan halbeegyada Mareykanka ee xuquuqda aadanaha iyo dimoqraadiyadda uu asigaba ku dhaqmin, iyo wacdinta Washington iyo cadaadiska inay u hoggaansamaan. Nooca Shiinaha ee nidaamka adduunka, hoggaamiyeyaasha waxaa loo oggol yahay inay xor u noqdaan mabaadiidooda dhaqan iyo diineed. Sidaas darteed, nidaamka Shiinaha waxay awood u leedahay inay noqoto laf-dhabarta fikradeed ee beddelaya nidaamka uu Mareykanka hoggaamiyo, nidaamka Shiinuhu hoggaamiyo ayaa Afrika iyo guud ahaan Koonfurta Dunida u suurtagelin kara ku dhaqanka shareecadda.

Haseyeeshee Shiinaha ayaa sidoo kale ku talajira inay kala doorato qaybaha nidaamka hadda jira oo ay dib ugu soo celiso si ay u horumariso fikradaheeda iyo danaheeda – gaar ahaan Qaramada Midoobay, halkaas oo Shiinuhu ay horeba uga shaqeeyeen si ay u horumariyaan mabaadi’dooda siyaasadeed ee dunida ku wajahan.

Si uu u xirto shaarka Qaramada Midoobay, isagoo u doodaya in dalalku ay dhawraan axdiga hay’adda. Sidoo kale Shiinuhu wuxuu isku dayaa inuu isu muujiyo inuu yahay difaacaha nidaamka caalamiga ah.

Sida dhammaan quwadaha waaweyn (oo uu ku jiro Mareykanka), Shiinuhu aad ayuu u xiiseeyaa dejinta xeerarka la raaci lahaa.

Wakhtigaan la jooga waxaanu ku milanay tartanka awoodaha waaweyn. Inta baddana tartanada wuxuu ka dhacaa Koonfurta Caalamka, sababtoo ah inta badan waxaa ka jira nidaam maamul dowlad-xumo sida nidaamka 4.5 ee ay Soomaalida isku xukunto qarnigaan 21aad iyo masuqmaasuq. Tartanka awoodaha waaweyn waxay ku salaysan tahay sida ay u kala qeybsadaan dalalka Koonfurta Caalamka.

Awoodda reer galbeedka ee maanta waa mid aan la dafiri karin. Guusha reer galbeedka ee adduunka intiisa badan. Maraykanka waxa uu leeyahay shirkadaha ganacsi ee ugu waaweyn dunida, wuxuuna la leeyahay dalalka xulafadiisa la ah ku dhawaad ​​laba qarni, dollarkuna waa lacagta kaydka ah ee aduunka.

Reer galbeedku waxay horey u saadaaliyeen awooda dunida, iyagoo caqligooda isticmaalayo waxay gacanta ku dhigeen atomikada dunida taallo, teknolijiyada iyo aqoonta; dhaqankoodina wuxuu maanta ku fiday dhammaan bulshooyinka caalamka.

Aasaasida ururada Midowga Yurub iyo isbahaysiga NATO waa ka jawaabista burburkii Midowgii Soofiyeeti. Dagaalkii qaboobaa wuu dhamaaday laakiin Yurub wali waa ay xasuusataa wixii dhacay. Yurubna waxay la timid Qaab dhismeedka nidaamka caalamiga – sida NATO, G7, MY, Bangiga Adduunka iyo xitaa Qaramada Midoobay reer galbeedka mabadiidooda ayay ku shaqeysaa maanta.

Hindisaha Belt and Road Initiative ee Shiinaha ayaa heshiisyo la galay 155 waddan, taasoo ka dhigan 75 boqolkiiba dadweynaha adduunka iyo in ka badan 50 boqolkiiba GDP-ga adduunka oo ku fidsan Bariga Aasiya ilaa Midowga Yurub. Waa nooc horumarineed uu Shiinaha ku tilaabsaday. Halka Mareykanka iyo kuwa kale ay weli hormuud ka yihiin hal-abuurnimada iyo tignoolajiyada.

74 boqolkiiba shatiyada aduunka ee AI waxay ahaayeen kuwa Shiinaha leeyahay intii u dhaxaysay 2011-2020; waxay haysataa boqolkiiba 50 robots-yada adduunka lagu rakibay; iyo 70 boqolkiiba suuqa caalamiga ah ee diyaaradaha aan duuliyaha lahayn. Maraykanku waxa uu leeyahay awoodda milatari ee adduunka, laakiin go’aannadiisa siyaasadeed ee aan sinnayn ayaa ka dhigay saaxiib aan la isku halleyn karin.