Xeer ilaaliyaha guud ee Maxkamadda Dembiyada Caalamiga ah ayaa dalbaday amar xarig oo qarsoodi ah oo loo haysto shan sarkaal oo sare oo Israa’iil ah oo la xiriira dambiyo dagaal oo lagu eedeeyay inay ka geysteen Falastiiniyiinta, sida ay ku warantay warbaahinta Israa’iil ee Haaretz Axaddii.

Ilo wareed ayaa u sheegay wargeyska in warqadaha lagu soo oogay ay beegsan doonaan Wasiirka Maaliyadda Bezalel Smotrich iyo Wasiirka Amniga Qaranka Itamar Ben-Gvir, laba xubnood oo xagjir ah oo ka tirsan dowladda kuwaas oo si xooggan u riixay inay ku biiraan dhulalka la haysto oo ay si qasab ah u barakiciyaan dadka Falastiiniyiinta ah.

Xafiiska dacwad oogaha guud ayaa sidoo kale codsaday in laba sarkaal oo militari ah iyo wasiirka dejinta ee midigta fog Orit Strook la soo oogo, sida ay sheegtay ilo diblomaasiyadeed.

Maxkamadda ayaa sannadkii 2024 soo saartay warqado xarig ah oo loo diray Ra’iisul Wasaare Benjamin Netanyahu iyo wasiirkiisii ​​hore ee difaaca Yoav Gallant oo lagu eedeeyay dambiyo dagaal iyo dambiyo ka dhan ah aadanaha oo ka dhacay Qaza. Dacwad oogaha ugu sarreeya Karim Khan ayaa waqtigaas si cad u shaaciyay waarannada, taasoo keentay jawaab cad oo ka timid Mareykanka oo cunaqabateyn culus ku soo rogay maxkamadda iyo mas’uuliyiinteeda ugu sarreysa.

Garsoorayaasha ICC ayaa la sheegay inay markii dambe ka mamnuuceen inuu shaaciyo codsiyo cusub oo la xiriira Falastiin.

Warqadaha ugu dambayay waxaa si qarsoodi ah loo soo saari doonaa, sida laga soo xigtay Haaretz, taas oo kordhinaysa suurtagalnimada in bartilmaameedyada la xiro iyo yareynta cadaadiska dibadda ee saaran maxkamadda.

ICC waxay Axaddii caddeysay inaysan soo saarin warqado cusub oo xarig ah oo loogu talagalay saraakiisha Israa’iil laakiin ma aysan beenin in codsiyo cusub la gudbiyay.

Afhayeenka ICC Oriane Maillet ayaa qoraal uu u diray saxafiyiinta ku sheegay in warbixinta Haaretz aysan sax ahayn, maxkamadduna “ay beeninayso in la soo saaray warqado cusub oo xarig ah xaaladda ka jirta gobolka Falastiin”.

Si loo soo saaro warqad amar ah, guddi ka kooban saddex garsoore waa inay ansixiyaan codsi uu soo gudbiyay dacwad oogaha guud.

Warar badan oo warbaahineed ayaa sannadkii hore sheegay in Khan uu diyaarinayay codsiyo cusub oo loogu talagalay mas’uuliyiinta Israa’iil, oo ay ku jiraan Smotrich iyo Ben-Gvir. Wargeyska Wall Street Journal ayaa bishii Maajo sheegay in Smotrich iyo Ben-Gvir ay ku socdaan baaritaan ku saabsan doorkooda ku aaddan ballaarinta degsiimooyinka, taasoo Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ay ku xukuntay sharci darro sannadkii 2024. Khan ayaa laga joojiyay shaqadiisa bishaas ka dib markii cabasho ka timid xadgudub galmo ah laga gudbiyay.

Warbixinta Haaretz ma aysan cayimin goorta uu dalbaday warqadaha cusub.

Dad yar oo ka mid ah dalalka reer Galbeedka ayaa xayiraad iyo xayiraad safar ku soo rogay Smotrich iyo Ben-Gvir tan iyo Oktoobar 2023, oo ay ku jiraan UK, Australia, Kanada, Netherlands, Belgium iyo Spain. Dowladda Holland ayaa sannadkii hore ka mamnuucday wasiirrada inay galaan mid ka mid ah 29-ka waddan ee ku yaal Aagga Schengen.

Netanyahu iyo Gallant waxaa maxkamaddu ku eedeysay inay geysteen gaajo baahsan, dil, cadaadis iyo inay si ula kac ah u hagayeen weeraro ka dhan ah dadka rayidka ah ee Gaza.

Maxkamadu waxay sidoo kale soo saartay warqado lagu soo oogay saddex hoggaamiye oo Xamaas ah, kuwaas oo dhammaantood ay markii dambe dileen ciidamada Israa’iil.

Iiraan ayaa si xooggan u cambaareysay go’aanka in Israa’iil ay safiir ugu magacowday maamulka Somaliland, oo ah gobol aaminsan in ay ka go’day Soomaaliya, Soomaaliyana ay u aragto qayb muhiim ah oo ka mid ah dhulkeeda.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Esmaeil Baghaei ayaa tallaabadan ku tilmaamay “xadgudub cad” oo ka dhan ah sharciga caalamiga ah iyo caqabad toos ah oo ku wajahan madaxbannaanida Soomaaliya, madaxbannaanida iyo sharafta dhuleed.

“Tallaabadan aan kala sooca lahayn waxay si cad uga hor imaanaysaa Axdiga Qaramada Midoobay iyo sharciga caalamiga ah,” Baghaei ayaa Isniintii yiri, isagoo ka digay in tallaabadani ay sii xoojin karto kala qaybsanaanta iyo xasillooni darrada ka jirta gobolka oo dhan.

Esmaeil Baghaei wuxuu ku eedeeyay Israa’iil inay waddo siyaasado halis gelinaya xiisadaha Geeska Afrika iyo meelo ka baxsan. Wuxuu sheegay in tallaabadani ay ka tarjumayso qaab faragelin ballaaran oo “ka dhigi karta xasillooni darrada dalalka Islaamka iyo kala qaybsanaanta dowladaha gobolka.”

Israa’iil dhawaan waxay magacowday safiirkeedii ugu horreeyay ee Somaliland, taasoo muujinaysa qorshayaal lagu ballaarinayo ka qaybgalka diblomaasiyadeed ee gobolka oo ku dhawaaqay madax-bannaanida Soomaaliya sanadkii 1991 laakiin aan weli aqoonsan beesha caalamka, oo ay ku jirto Qaramada Midoobay.

Soomaaliya ayaa si xooggan u cambaareysay magacaabista safiirka Israa’iil u fadhiya Somaliland

Muqdisho waxay magacaabista ku tilmaantay xadgudub ka dhan ah madax-bannaanideeda iyo jebinta sharciga caalamiga ah, waxayna sheegtay in gobolku uu weli yahay qayb muhiim ah oo ka mid ah dalka. “Ficilkan wuxuu u taagan yahay xadgudub toos ah oo lagu sameeyay madaxbannaanida, midnimada, iyo sharafta dhuleed ee Soomaaliya. Waxay si cad uga hor imaanaysaa sharciga caalamiga ah, oo ay ku jiraan Axdiga Qaramada Midoobay iyo mabaadi’da aasaasiga ah ee Midowga Afrika, kuwaas oo labaduba si aan kala sooc lahayn u aqoonsanaya Soomaaliya inay tahay dawlad keliya, madax-bannaan, oo aan la qaybin karin oo ku jirta xuduudaheeda caalamiga ah ee la aqoonsan yahay,” ayay wasaaradda arrimaha dibadda ku tiri bayaan ay soo saartay.

Waxay sheegtay in Soomaaliya ay si cad u diiddan tahay isku day kasta oo lagu bixinayo aqoonsi diblomaasiyadeed ama siyaasadeed qayb kasta oo ka mid ah dhulkeeda oo ka baxsan awoodda dowladda federaalka ee Muqdisho. “Hindis kasta oo doonaya inuu u muujiyo inay tahay hay’ad gaar ah waa mid aan sal sharci lahayn waxayna wiiqaysaa is-afgaradka caalamiga ah ee la aasaasay,” ayaa lagu yiri bayaanka. Waxay sheegtay in waddanku uu sii wadi doono la shaqaynta la-hawlgalayaasha caalamiga ah si loo xoojiyo hay’adaha dawladda, loo xoojiyo maamulka dimuqraadiyadda, loo horumariyo dib-u-heshiisiinta qaranka, iyo la dagaallanka argagixisada.

Sacuudiga iyo dhowr waddan oo Carab iyo Muslimiin ah ayaa sidoo kale cambaareeyay tallaabada la sheegay in Israa’iil ay qaadday

Bayaan wadajir ah oo ay soo saareen Sabtidii, wasiirrada arrimaha dibadda ee Sacuudi Carabiya, Qatar, Masar, Suudaan, Liibiya, Bangladesh, Aljeeriya, Falastiin, Turkiga, Indonesia, Pakistan, Kuwait, Mauritania, Urdun, Cumaan, Lubnaan, iyo Yemen ayaa tallaabadaas ku tilmaamay “xadgudub cad oo ka dhan ah madaxbannaanida, midnimada, iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya.”

Ururrada gobolka, oo ay ku jiraan Ururka Iskaashiga Islaamka iyo Midowga Afrika, ayaa sidoo kale soo saaray bayaanno ay ku diidayaan tallaabadaas.

Jawaab gooni ah, Axmed Aboul Gheit, Xoghayaha Guud ee Ururka Jaamacadda Carabta, ayaa si adag u cambaareeyay magacaabista la soo sheegay, isagoo ku tilmaamay xadgudub ku ah madaxbannaanida Soomaaliya iyo tallaabo wiiqaysa mabaadi’da sharcinimada caalamiga ah ee la aasaasay.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Iiraan Esmaeil Baghaei wuxuu ugu baaqay hay’adaha caalamiga ah inay tallaabo ka qaadaan waxa uu ku tilmaamay “sharci-darrada, fidinta, iyo faragelinta” ee arrimaha gudaha ee dowladaha, isagoo ku nuuxnuuxsaday mas’uuliyadda bulshada caalamka ee ah inay ilaaliyaan madaxbannaanida Soomaaliya iyo ka hortagga xasillooni darrada gobolka oo sii kordheysa.

Halista amni iyo diblomaasiyaddeed

Arrintaan aqoonsiga ayaa si cad u muujinaysa iskahorimaad u dhexeeya mabda’a madax-bannaanida dowladeed, danaha juqraafiyeed (geopolitics), iyo xasilloonida amni ee Geeska Afrika. Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si adag u cambaareysay tallaabadan, iyada oo ku tilmaamtay xadgudub toos ah oo ka dhan ah madaxbannaanideeda, midnimadeeda, iyo sharafta dhuleed. Arrintani ma aha oo kaliya khilaaf diblomaasiyadeed, balse waxay leedahay saameyn ballaaran oo amni, siyaasaddeed, iyo sharci caalami ah.

Dhinaca diblomaasiyadda, tallaabada Israa’iil waxay jebinaysaa nidaamka caalamiga ah ee aqoonsiga dowladaha, kaas oo inta badan ku saleysan ixtiraamka xuduudaha la aqoonsan yahay. Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika labaduba waxay si cad u aqoonsan yihiin Soomaaliya inay tahay dowlad midaysan oo leh xuduudo caalami ah oo aan la kala qaybin karin. Sidaa darteed, magacaabista safiir u fadhiya Somaliland—oo aan weli helin aqoonsi caalami ah—waxay abuureysaa xaalad sharciyeed oo muran leh. Soomaaliya waxay si sax ah u doodaysaa in ficilkan uu dhaawacayo mabda’a “territorial integrity” oo ah tiir muhiim u ah sharciga caalamiga ah.

Dhanka kale, Israa’iil waxay u muuqataa inay qaadayso istaraatiijiyad diblomaasiyadeed oo cusub oo ku wajahan kordhinta saameynteeda Geeska Afrika. Gobolkaasi waa meel istaraatiiji ah oo ku dhow marin-biyoodka Bab el-Mandeb, kaas oo muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah iyo amniga badda. Sidaa darteed, xiriir la samaysiga Somaliland waxay siin kartaa Israa’iil fursado cusub oo dhinaca amniga, ganacsiga, iyo sirdoonka ah. Tallaabadan waxay sidoo kale khatar gelin kartaa xiriirka Israa’iil ay la leedahay dalal kale oo taageersan midnimada Soomaaliya.

Dowladda Iiraan ayaa ku dhawaaqday inay dib u xirtay marin biyoodka Hormuz isla markaana uu hadda dib ugu laabtay sidii hore ee xirnaanshaha, taasoo ay sabab uga dhigeen cunaqabataynta uu Mareykanku weli ku hayo dekedaha Iiraan.

Bayaan kasoo baxay warbaahinta IRIB ee ka hawlgasha dalka Iiraan, ayay Taliska Ciidanka Ilaallada Kacaanka Iiraan ku sheegeen in Mareykanku sii wado falal burcad badeednimo iyo xatooyo badeed, isagoo ku gambanaya waxa uu ugu yeeray cunaqabatayn.

“Sababtaas awgeed Gacanka Marinka Hormuz wuxuu ku laabatay xaaladdii hore marin-biyoodkan istiraatiijiga ahna hadda waxa si adag u maamula oo u xakameeya ciidamada qalabka sida,” – ayaa lagu yirri bayaanka.

Dhinac kale, Dowladda Iiraan ayaa si rasmi ah ugu dhawaaqday inay xirtay marin biyood Hormuz oo 20% boqolkiiba shidaalka caalamka laga isticmaalo uu ka gudbo, iyadoo ugu digtay Maraakiibta caalamiga ah inay isku dayaan in ay maraan Hormuz.

Hoggaanka Ciidamada Ilaaladda Kacaanka dalka Iiraan ayaa ku hanjabay inay gubi doonaan markab kasta oo jebiya amarkaan lasoo saaray.

Tallaabadan waxay keentay in si cirka shidaalka adduunka inuu kor u kaco si degdeg ah oo 13% boqolkiiba uu ku kordho, iyadoo shirkadaha ay bilaabeen inay ka fogaadaan marinada dagaaladu ay ka socdaan oo ay marayaan meelo aad u fog fog taasoo oo keentay in qiimaha shidaalka sarre u kaco.

Xaaladda Gobolka Bariga Dhexe ayaa gashay marxalad aad halis u ah oo horseedi karta Dagaalkii 3aad ee Adduunka, kadib markii weeraro toos ah Iiraan ay ku qaaday xarumo diblomaasiyadeed oo Mareykanka uu leeyahay iyadoo dhanka kale ay sii kordhayaan weerarada lagu qaadaya dalalka Khaliijka Carabta ee deriska la ah Iiraan, khasaaraha dhimashada ciidamada Mareykanka ayaa sidoo kale sii kordhaya.

“Tani way sii socon doontaa ilaa Mareykanku dib u soo celiyo xorriyadda buuxda ee maraakiibta u kala gooshaya Iiraan iyo meelaha ay u socdaan iyo sidoo kale marka ay dib u soo laabtaan. Ilaa waqtigaas xaaladda Marinka Hormuz waxay ahaan doontaa mid si adag loo xakameeyo oo sidii hore ah. ” – ayuu Taliska IRGC intaas ku daray.

Donald Trump ayaa si cad u sheegay in uu amray ciidamadiisa iyo dalalka kale ee xulufada la ah in ay beegsadaan goobaha shidaalka ee Iiraan, waxa uu intaas ku daray fariin uu u raaciyay ciidanka Ilaalada kacaanka oo ah in ay hubka dhigaan si ay dalkooda u badbaadiyaan.

Trump ayaa welwel ka qaba beegsiga Iiraan ee Maraakiibta Mareykanka ee maraya Marin biyoodka Hormuuz, waxa uu shaaciyay in haddii Tehraan ay joojiso ugaarsigaas in uu dib uga fiirsan doonno amarkaas cusub ee lagu fulinayo weerarkaasi.

Dowladda Mareykanka ayaa si rasmi ah waxay sidoo kale u xirtay safaaradda ay ku lahayd dalka Kuwait ilaa amar dambe, go’aankan ayaa yimid kadib markii weerar lagu qaaday safaaradaasi dalka Kuwait maalin kahor iyadoo lala xiriirinayo falalka aargoosiga ah Iiraan ay ka wado gobolka. Dhammaan adeegyadii qunsiliyadda iyo ballamihii muwaadiniinta ayaa la baajiyay cabsi dhanka ammaanka awgeed.

Tan iyo 28-kii Febraayo, lixda xubnood ee Golaha Iskaashiga Khaliijka (GIK) ayaa wajahaya weerarro ballaaran oo isugu jira gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn oo ay soo qaaday Iiraan. Muddo dheer, Mareykanka ayaa door muuqda ku lahaa dammaanad-qaadka amniga dalalkan, isaga oo isu muujiyay ilaaliye istiraatiiji ah oo gobolka ka hortaga khataraha dibadda.

Baaxadda iyo joogtaynta weerarradan ayaa si weyn u waxyeelleeyay xarumaha militariga iyo kaabayaasha dhaqaalaha rayidka, taasoo si cad u muujisay nuglaanta nidaamka amni ee gobolka. Weerarrada Iiraan waxay ruxeen aasaaska xasilloonida Khaliijka, waxayna shaki gelinayaan heerka lagu kalsoonaan karro ballanqaadka amni ee Mareykanka.

Muddo tobannaan sano ah, dalalka Khaliijka waxay isu soo bandhigeen inay yihiin jasiirad xasilloon oo ku dhex taalla deegaan siyaasaddeed oo kacsan. Sawirkan ayaa soo jiitay dalxiis, maalgashi shisheeye, shirkado caalami ah, iyo koboc dhaqaale oo joogto ah. Hase yeeshee, weerarrada Iiraan—oo ay weheliso carqaladeynta Marinka Hormuz iyo bartilmaameedsiga xarumaha muhiimka ah ee saliidda iyo gaaska—waxay halis gelinayaan qaab-dhismeedkii dhaqaalle iyo amni ee la dhisay sannado badan.

Saameynta dhaqaale ee ka dhalatay xaaladdan ayaa si gaar ah u muujinaysa kharashka istiraatiijiyadeed ee dagaalka u dhexeeya Mareykanka, Israa’iil, iyo Iiraan ku leeyahay dalalka Golaha Iskaashiga Khaliijka (GIK). Arrintani waxay si toos ah u taabanaysaa danahooda qaranka, maadaama dakhliga shidaalka uu weli laf-dhabar u yahay horumarkooda dhaqaalle iyo qorshayaashooda mustaqbalka, sida qorshaha “Aragtida Sacuudiga 2030”.

Inkasta oo dagaalku weli ku jiro marxalad hore (toddobaadkiisii saddexaad), haddana waxaa muuqata in xaaladdan cusub ay ku qasbi doonto dalalka Golaha Iskaashiga Khaliijka (GIK) inay dib u qiimeeyaan siyaasaddooda arrimaha dibadda. Gaar ahaan, waxay dib u eegi doonaan xiriirkooda labada quwadood ee muhiimka ah: Iiraan iyo Mareykanka. Waxaa aad u badan suurtagalnimada in dagaalka ka dib aysan labada dhinac u arki doonin si isku dheellitiran sidii hore.

Maareynta xiriirka Iiraan iyo dalalka Khaliijka

Dhinaca kale, dadaalladii dhowaanahan ay Sacuudiga iyo dalalka kale ee Golaha Iskaashiga Khaliijka (GIK) ku doonayeen inay ku yareeyaan xiisadda kala dhaxaysa Iiraan—kuwaas oo si gaar ah u xoogaystay intii u dhaxaysay 2019 ilaa 2023—uma muuqdaan kuwo ku filnaa ka hortagga jawaabta militari ee Tehraan. Tani waxay si cad u muujinaysaa xaddidaadda istiraatiijiyadda dejinta xiisadaha marka ay dhacaan isbeddello militari oo waaweyn, sida weerarradii uu bilaabay isbahaysiga Mareykanka iyo Israa’iil 28-kii Febraayo.

Gunaanad laga fursan karrin ayaa ah in marxaladdii détente (dejinta xiriirka) ee ka dhex bilaabatay Sacuudiga iyo Imaaraadka Carabta ee dhanka Iiraan ay si wax ku ool ah u soo dhammaatay. Hadalkii dhowaan ka soo yeeray Madaxweynaha Imaaraadka Carabta, Maxammed bin Zayed Al Nahyan, oo ku tilmaamay Iiraan “cadow”, ayaa si cad u muujinaya jawiga cusub ee colaadeed ee gobolka.

Inkasta oo dalalka Khaliijka aysan si isku mid ah ula kulmin jawaabta Iiraan, haddana waxaa xusid mudan in Tehraan ay beegsatay dhammaan lixda xubnood. Arrin si gaar ah u muujinaysa isbeddelka istiraatiijiga ah ayaa ah in xitaa Cummaan—oo muddo dheer loo arkayay dalka ugu saaxiibtinimo badan Iiraan—aan laga reebin weerarrada, iyadoo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ay gaareen dhulkeeda. Tani waxay muujinaysaa in Iiraan aysan kala saaraynin saaxiib iyo cid kale marka ay timaado jawaab militari oo istiraatiiji ah.

Sida uu tilmaamay cilmi-baare madaxbannaan Gökhan Ereli, weerarrada lagu qaaday kaabayaasha tamarta iyo dhaqaalaha ee dhammaan dalalka Khaliijka—xittaa kuwa xirriirka wanaagsan la lahaa Iiraan—waxay u badan tahay inay keenaan burbur weyn oo ku yimaada xirriirka diblomaasiyadeed. Falanqayntani waxay muujinaysaa hoos u dhac ku yimid kalsoonidii istiraatiijiga ahayd ee labada dhinac.

Xaaladdani micnaheedu ma aha in dalalka Khaliijka ay gebi ahaanba joojinayaan xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la leeyihiin Iiraan. Sida uu sheegay Bader Al-Saif, khadadka isgaarsiintu weli way furan yihiin, waxaana la sameeyay xirriir toos ah oo lalla yeeshay safiirrada Iiraan, iyadoo cabashooyin rasmi ah loo gudbiyay Tehraan iyo Qaramada Midoobay. Tani waxay muujinaysaa in istiraatiijiyadda Khaliijka ay tahay mid isku dhafan: cadaadis iyo wada hadal isku mar socda.

Aragtidan waxaa sii xoojinaya waayo-aragnimada taariikheed ee gobolka, gaar ahaan dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq, halkaas oo dalalka Khaliijka ay ku guuleysteen inay maareeyaan xirriirkooda inkasta oo ay kala safnaayeen dhinacyo iska soo horjeeda. waxaa muuqata in dalalka Khaliijka aysan doonayn xirriir colaaddeed oo joogto ah, maadaama ay si toos ah u dhaawici karto amniga iyo dhaqaalaha gobolka.

Waxaa sidoo kale muhiim ah in la xuso in gudaha Khaliijka, kaliya Imaaraadka Carabta uu xiray safaaraddiisa Iiraan isla markaana dib ula baxay safiirkiisa, halka shanta dal ee kale ay ka gaabsadeen tallaabo la mid ah. Tani waxay muujinaysaa rabitaan cad oo lagu illaalinayo kanaallada diblomaasiyaddeed, halkii laga geli lahaa go’aan degdeg ah oo xirriirka lagu jaro.

Sida ay sheegtay Mira al-Hussein, ka fogaanshaha dagaal ballaaran waa mid la fahmi karo oo xigmad ku jirto, balse waxay sidoo kale dhalinaysaa su’aalo muhiim ah oo ku saabsan awoodda dalalka Khaliijka ee difaaca madax-bannaanidooda. Intaa waxaa dheer, sida ay arrintan u arkaan bulshooyinka gudaha ee Khaliijka ayaa saameyn ku yeelan karta jihada siyaasaddeed ee mustaqbalka.

Falanqayn dheeraad ah ayaa muujinaysa in suurtagalnimada dib-u-heshiisiinta ay ku xirnaan doonto heerka khasaaraha dal kasta soo gaaray. Dalalka sida Sacuudiga iyo Cummaan oo laga yaabo inay waxyeello ka yar soo gaartay waxay qaadan karaan mowqif ka dabacsan kuwa kale. Sidoo kale, aragtida doorka Israa’iil ee gobolka iyo saameynta ay ku leedahay xasilloonida mustaqbalka ayaa sii adkeyn karta isku dheelitirka siyaasaddeed ee dalalkan.

Dagaalkani uma badna inuu keeno mideyn amni oo buuxda oo Khaliijka ah ama jawaab istiraatiiji ah oo wadajir ah. Halkii laga filayay is-waafajin siyaasaddeed, waxa laga yaabaa in dal kasta uu si gaar ah u qiimeeyo danihiisa, taasoo ka dhigaysa iskaashiga mid xaddidan.

Mustaqbalka xirriirka Khaliijka iyo Iiraan

Mustaqbalka xiriirka Khaliijka iyo Iiraan wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa nooca hoggaanka ka hana qaada Tehraan kadib colaadda. Inkasta oo ay jireen rajooyin ah in cadaadiska militari uu wiiqi karo nidaamka Iiraan, haddana calaamadaha jira waxay muujinayaan in dowladda Iiraan ay weli adkeysanayso, xittaa iyadoo wajahaysa cadaadisyo aad u daran iyo isbeddello hoggaamineed.

Sida uu tilmaamay Xusseen Ibish, dalalka Khaliijka waxay hore uga shaki qabeen in weerarrada Mareykanka iyo Israa’iil ay keeni karaan isbeddel nidaam oo gudaha Iiraan ah, maadaama aysan u muuqan mid lagu gaari karo awood ciidan oo cirka ku saleysan oo keliya. Taasi waxay ka dhigan tahay in dalalka Khaliijka ay hadda wajahaan laba xaaladood oo halis ah: mid waa Iiraan oo sii adkaysata oo aargoosi badan, midna waa suurtagalnimada burbur gudaha ah oo sababi kara fowdo iyo xasillooni darro ku faafta gobolka.

Labada xaaladoodba waxay khatar weyn ku yihiin amniga gobolka. Iiraan oo noqota mid aad u adag waxay kordhin kartaa xiisadaha militari, halka burburkeedu uu keeni karo qaxooti, hub faafa, iyo fowdo guud. Sidaas darteed, dalalka Khaliidka waxay u badan tahay inay doortaan istiraatiijiyad taxaddar leh oo isku dheelitiraysa iska horimaad iyo wada noolaansho.

Kalsoonida Mareykanka lagu qabi karro oo sii xumaatay

Su’aalaha sii kordhaya ee ku saabsan khatarta Iiraan ayaa si degdeg ah u soo dedejiyay walaaca dowladaha Khaliijka, gaar ahaan marka ay timaado kalsoonida ay ku qabeen Mareykanka oo muddo dheer loo arkayay dammaanad-qaade amni oo la isku halayn karo. Maanta, kalsoonidaas waxay u muuqataa mid si tartiib tartiib ah u libdheysa.

Sida ay sheegtay Bader Al-Saif, xittaa isticmaalka erayada sida “amniga” iyo “dammaanad-qaade” laguma xirriirin karro Mareykanka si adag marka la eego xaaladaha hadda jira. Waxay sidoo kale xustay in shakigan uusan ahayn mid cusub, balse uu jiray muddo dheer ka hor dhacdooyinkii 28-kii Febraayo. Tani waxay muujinaysaa in kalsooni-darrada Khaliijka ay tahay mid dhisan oo soo koraysay, halkii ay ka ahaan lahayd falcelin degdeg ah oo ku saleysan hal dhacdo.

Dhab ahaantii, kalsoonida laga qabo awoodda iyo rabitaanka Washington ee bixinta dallad amni ayaa si joogto ah hoos ugu dhacaysay sannadihii u dambeeyay. Dhacdooyin hore ayaa si cad u muujiyay nuglaanta nidaamkaas amni, taasoo sii xoojisay dareenka ah in Mareykanku uusan mar walba si buuxda uga jawaabi doonin khataraha ka dhanka ah xulafadiisa Khaliijka.

Sida ay tilmaantay Mira al-Xusseen, weerarradii lagu qaaday xarumaha saliidda ee Abqaaq sanadkii 2019 iyo weerarradii Imaaraadka 2022 waxay ahaayeen “tijaabooyin muujiyay xadka illaalinta Mareykanka.” Dhacdooyinkan ayaa si tartiib tartiib ah u beddelay filashooyinka dalalka Khaliijka, iyaga oo ka dhaadhiciyay in dammaanadda amni ee Mareykanka aysan ahayn mid aan xad lahayn.

Xaaladda ayaa sii adkaanaysa sababtoo ah ma jirto awood kale oo si buuxda u buuxin karta booska Mareykanka ee dammaanad-qaadka amniga. Taasi waxay ku qasbaysaa dalalka Khaliijka inay qaataan istiraatiijiyad cusub oo ku saleysan kala-duwanaansho (diversification), iyagoo isku dayaya inay yareeyaan ku tiirsanaanta Washington ee amaankooda.

Sida uu sharraxay Xusseen Ibish, dadaallada kala-duwanaanshaha istiraatiijiyadeed ee dalalka Khaliijka—kuwaas oo socday in ka badan labaatan sano—ayaa hadda sii xoogeysan doona. Arrintan waxaa sii dedejinaya aragtida ah in Mareykanku mararka qaar u dhaqmo si aan la saadaalin karrin, isla markaana uusan si buuxda u tixgelin danaha gobolka. Tani macnaheedu ma aha in dalalka Khaliijka ay gebi ahaanba ka jeesanayaan Mareykanka. Xaqiiqadu waxay tahay in uusan jirin beddel buuxa oo kaalin la mid ah ka qaadi kara nidaamka amniga caalamiga ah. Waxaana la filan karaa waa istiraatiijiyad isku dhafan: sii wadista xiriirka Mareykanka iyo isla markaana la xoojinayo xiriirrada kale ee caalamiga ah.

Dalalka Khaliijka waxay u badan tahay inay sii ballaariyaan xiriirkooda ay la leeyihiin quwadaha kale sida Shiinaha, Ruushka, iyo quwadaha gobolka sida Turkiga iyo Israa’iil, iyagoo ku saleynaya danahooda gaarka ah iyo xaaladaha isbeddelaya.

Kalsooni-darradan ma ku egtahay maamulka siyaasaddeed ee hadda jirra, mise waxay isu beddeli doontaa mid nidaamsan (institutional distrust) oo saameeya guud ahaan xirriirka Khaliijka iyo Mareykanka?

Su’aal muhiim ah ayaa weli taagan: kalsooni-darradan ma ku egtahay maamulka siyaasadeed ee gaar ah, mise waxay isu beddeli doontaa mid nidaamsan (institutional distrust) oo saameeya guud ahaan xiriirka Khaliijka iyo Mareykanka? Sida uu tilmaamay Gökhan Ereli, haddii dalalka Khaliijka ay qaataan siyaasado rasmi ah oo ku saleysan kalsooni-darradan, waxaa suurtagal ah in xirriirka labada dhinac uu galo marxalad cusub oo darran.

Dhanka kale, weli waxaa jira aragtiyo gudaha Khaliijka oo aaminsan in sii dhowaanidda Mareykanka ay weli tahay mid faa’iido leh, maadaama uu yahay awoodda ugu weyn ee nidaamka caalamiga ah. Tani waxay muujinaysaa in dood istiraatiiji ah ay ka dhex jirto dalalka Khaliijka: in la sii wado xiriirka dhaqan ee jirra  ama in la qaato hab cusub oo isku dheelitiran.

Dalal badan ayaa wada qorshe cusub oo ku saabsan joojinta colaadda Bariga Dhexe kaddib markii Mareykanka iyo xulufadiisa Israa’iil ay ku guuldaraystaan xakamaynta gantaallada ka imaanaya Iiraan oo waddamo kale ku dhacaya.

Dhowr dal oo Yurub ah iyo kuwo kale oo dhaca Ameerika iyo Aasiya ayaa haatan billaabay kulamo aan bannaanka usoo wada bixin si loo oddoroso qorshaha lagu dhalin karo wadahadal xabbad-joojin aan shuruud ku xirnayn kaddibna loo wada hadlo.

Dalalkaan ayaa is tusiyay khasaaraha naf iyo kan maaliyadeed ee ka dhalanaya dagaallada duqaymaha ah ee ka socda Bariga Dhexe isla markaana saamaynta taban ku reebay meelo kale oo ka baxdan gobolka.

Ingiriiska, Faransiiska, Kanada iyo Waddamo kale ayaa la sheegay in madaxdooda ay qorshaynayaan kulamo degdeg ah oo ugu yaraan lagu diyaarinayo qaraar la horgeyn karo Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay si loo joojiyo dagaalka.

Mareykanka iyo Israa’iil ayaa ku madax adeegaya in dagaalka uu soconayo ilaa ay iska dhiibto Iiraan halka xukuumadda Tehraan ay ku goodinayso in keliya iyadu uu ka go’o go’aanka lagu soo afjarayo dagaalka maadaama ay beegsatay danaha dhinacyada ku duullay.

Madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump ayaa sheegay in Isbaheysigiisa uu beegsanayo goobaha shidaalka dalka Iiraan si ay khasaara xooggan u gaarsiiyaan kuna qasbanaadaan in ay is-dhiibto Xukuumadda Tehraan.

Donald Trump ayaa si cad u sheegay in uu amray ciidamadiisa iyo dalalka kale ee xulufada la ah in ay beegsadaan goobaha shidaalka ee Iiraan, waxa uu intaas ku daray fariin uu u raaciyay ciidanka Ilaalada kacaanka oo ah in ay hubka dhigaan si ay dalkooda u badbaadiyaan.

Trump ayaa welwel ka qaba beegsiga Iiraan ee Maraakiibta Mareykanka ee maraya Marin biyoodka Hormuuz, waxa uu shaaciyay in haddii Tehraan ay joojiso ugaarsigaas in uu dib uga fiirsan doonno amarkaas cusub ee lagu fulinayo weerarkaasi.

”Daqiiqado kahor waxa aan amray oo waliba lafuliyey duqeymihii ugu xoogga badnaa taariikhda Bariga Dhexe, waxaana gebi ahaanba la burburiyay dhammaan bartilmaameedyadii Militari ee ku yaallay Jasiiradda ugu muhiimsan Iiraan ee Kharg Island” – ayuu yirri Madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump.

inta uu sii hadlaayay waxaana uu intaas kusii daray “Ciidamada Tehraan waxaa u roon in ay hubka dhigaan oo badbaadiyaan wixii u haray dalkooda kahor inta aan la burburin”.

Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump waxaa hadalladiisa ku jahwareeray suxufiyiinta iyo siyaasiyiinta dalkaasi maadaama hadallo aan isku dhinac u socon karin uu ku hadlayo mar waxa uu u hanjabayaa Iiraan, marna waxa uu ugu baaqayaa in ay is dhiibto.

Xaaladda Gobolka Bariga Dhexe ayaa gashay marxalad aad halis u ah oo horseedi karta Dagaalkii 3aad ee Adduunka, kadib markii weeraro toos ah Iiraan ay ku qaaday xarumo diblomaasiyadeed oo Mareykanka uu leeyahay iyadoo dhanka kale ay sii kordhayaan weerarada lagu qaadaya dalalka Khaliijka Carabta ee deriska la ah Iiraan, khasaaraha dhimashada ciidamada Mareykanka ayaa sidoo kale sii kordhaya.

Dowladda Mareykanka ayaa si rasmi ah waxay sidoo kale u xirtay safaaradda ay ku lahayd dalka Kuwait ilaa amar dambe, go’aankan ayaa yimid kadib markii weerar lagu qaaday safaaradaasi dalka Kuwait maalin kahor iyadoo lala xiriirinayo falalka aargoosiga ah Iiraan ay ka wado gobolka. Dhammaan adeegyadii qunsiliyadda iyo ballamihii muwaadiniinta ayaa la baajiyay cabsi dhanka ammaanka awgeed.