Connect with us

Geeska Afrika

Ilhaan Cumar ayaa lagu eedeeyay inay jabisay dhaartii loo dhaariyay maadaama ay sheegtay inay illaalin doonto danaha Soomaaliya

Xildhibaan Ilhaan ayaa wajahaysa baaqyo is casilaad ah oo ku saabsan faallooyin ay ka bixisay xiisaha u dhaxeeya Itoobiya iyo Soomaaliya.

Published

on


Ilhaan Cumar, oo ah gabadhii ugu horreysay ee Soomaali ah oo xubin ka noqoto Koongareeska Mareykanka, ayaa wajaheysa baaqyo looga dalbanayo in ay iska casisho jagada ay u matasho Koongareeska 5-aad ee Minnesota, kaddib markii lagu eedeeyay in ay danaha qaranka Afrika ka hor marineyso tan Mareykanka.

Muuqaal lagu baahiyey X (Twitter-kii hore) Axaddii oo ay soo saartay wasiir ku-xigeenka arrimaha dibadda ee Somaliland, Rooda Cilmi, ayaa muujinaya xisbiga Dimuqraadiga ee Minnesota oo u xaqiijinaysa Soomaalida inay ka shaqaynayaan sidii ay uga hortagi lahayd heshiiska badda ee lagu muransan yahay ee Itoobiya.

Arrintaan ayaa waxay daba socotay khudbad ay Ilhaan Cumar ka iftiimisay Minneapolis oo ay ku ballan qaaday in ay waddankeeda Soomaaliya ay garab istaagi doonto oo ay markii dambe sheegtay in hadalladeeda si khaldan loo fasiray.

Khudbadda Ilhaan Cumar oo ku hadlaysay afka Soomaaliga ayaa sheegtay in dadka Soomaalida la mideeyo.

Rooda Cilmi, wasiir ku xigeenka arrimaha dibadda Somaliland, ayaa sheegtay inay aad ula yaabtay, xitaa aad ula yaabtay hadallada ka soo yeedhay Ilhaan Cumar, oo ka tirsan xisbiga Dimuqraadiga ee Minnesota, kana tirsan Congress-ka garabka bidix.

Dadka dhaleeceeya, oo ay ku jiraan Republicans-ka Aqalka, ayaa Ilhaan Cumar ku eedeeyay in ay daacad u tahay waddankeeda asal ahaan halkii ay ka ahaan lahayd Mareykanka, iyada oo aqlabiyada aqalka hoose Tom Emmer uu ku tilmaamay hadalladeeda “wax laga naxo.”

Soomaalida ku nool Soomaaliya iyo qurbahaba waa ay ka midaysan yihiin dadaalkaas, waxaanan garab taaganahay. Dhibaato iyo been abuur waligeed ma beddeli doonto taas,” ayay raacisay.

Xiisada Geeska Afrika ayaa cirka isku sii shareertay tan iyo bilowgii sanadkan, markii Somaliland ay ogolaatay in 50 sano laga kireeyo dhul xeebeedka Itoobiya, si dalka deriska la ah ee Bariga Afrika ee aan badda lahayn loo ogolaado inay galaan badda cas, isla markaana ay dhistaan saldhig ciidan oo badda ah.

Arrintan ayaa dood ka dhalisay gudaha Mareykanka, iyadoo dadka cambaareeyay hadalkeeda ay ku tilmaameen inay danaha Soomaaliya ka hormarisay kuwa Mareykanka.

“Hadallada carada leh ee Ilhaan Cumar ee Soomaaliya ay muhiimadda ku siisay waxay dharbaaxo wejiga looga dhuftay ku yihiin dadka Minnesota ee iyada loogu doortay inay u adeegto waxayna carqaladeyn toos ah ku yihiin dhaarteeda xafiiska,” ayuu yiri xildhibaan Tom Emmer oo qoraal uu soo dhigay bartiisa X. “Waa inay ceeb darteed isu casishaa.” Ayuu sii raaciyay.

Ilhaan oo ah haweeneydii ugu horreysay ee Soomaali ah ee Congress-ka loo doorto, ayaa ka hadashay arrinta la xirriirta khilaafka badda ee u dhaxeeya Soomaaliya iyo Itoobiya iyadoo sheegtay in “Mareykanku uusan taageersaneyn in Itoobiya ay qaadato dhul ka mid ah Soomaaliya”.

Muuqaalkeeda oo lasoo dhigay barta X ayaa waxaa daawaday malaayiin qof, waxaana aad loo hadal hayay gaar ahaan hadal loo tarjumay sidan: “Soomaali ahaan, mar baan ka daba tegi doonnaa dhulalka naga maqan.”

Ilhaan ayaa jawaab ay arrintaas uga bixisay barteeda X waxay ku tiri “Keliya maaha mid hal dhinac ah balse gebi ahaanba waa mid ujeeddada ka baxsan,” ayay tiri Ilhaan.

Dhanka kale, xukuumadda Jamhuuriyadda goonni isu taaggeeda ku dhawaaqday ee Somaliland ayaa u jawaabtay hadalkan ay dhawaan jeedisay xildhibaanad Ilhaan Cumar.

Wasiirka warfaafinta Somaliland, Cali Xassan Maxamed, ayaa qoraal uu soo dhigay bartiisa X ee hore loo oran jiray Twitter ku sheegay, in aysan ahayn markii ugu horreysay oo ay Ilhaan colaad iyo nacayb ka dhex abuurto Soomaalida.

Waxaa uu ku eedeeyay inay ku lug lahayd dagaalkii ka dhacay Laascaanood isla markaana ay nacayb iyo kala qeybsanaan ka dhex abuurtay Soomaalida, waa sida uu hadalka u dhigayee wasiirka.

Waxaa uu qoraalkiisa intaa raaciyay in la joogo waqtigii “Ilhaan lagula xisaabtami lahaa khaladaadka ay gashay.”

Sidoo kale xildhibaan Marjorie Taylor Greene oo iyadana xisbiga Jamhuuriga ka tirsan ayaa Ilhaan ku eedeysay inay wacad ku martay difaaca xudduudaha Soomaaliya halka ay kasoo horjeesatay dadaallada lagu ilaalinayo xadka Mareykanka iyo Mexico.

Waxay ahayd 1-dii bishan markii heshiis is-afgarad ay wada saxiixdeen Somaliland iyo Itoobiya, kaasoo ku aaddanaa in Itoobiya ay isticmaasho Badda Cas, iyadoo looga beddelanayo inay aqoonsato Somaliland.

Arrintan ayaa xiisad ka abuurtay Geeska Afrika, iyadoo madaxda Soomaaliya ay sheegeen inaysan marnaba aqbaleyn in taako ka mid ah dhulka Soomaaliya uu qaato dal kale.

Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Xamza Cabdi Barre ayaa yiri: “Waxaan rabaa in aan dadka Soomaaliyeed u sheego in ay is dejiyaan, waxaan rabaa in aan u caddeeyo in ay naga go’an tahay in aan difaacno dalkeena. Dhulkeena, baddeena iyo hawadeena, qayb ka mid ah laguma xad gudbi karo, si kasta oo sharci ahna waanu u difaacaynaa. Waxaanan hubaa anagoo kaashanayna shacabkeena hadii ay joogaan waqooyi iyo hadday Koonfur joogaanba inaan awoodno inaan dalkeena difaacanno”. Ayuu yiri.

Muxuu helitaanka dekad uga dhigan yahay Itoobiya?

Ka shaqeynta ama helintaanka 20km oo xeebta ah ayaa laga yaabaa in aanay u ekaan wax weyn laakiin Itoobiya oo aan bad lahayn, helitaanka dekedd waxay muhiim u tahay badbaadadeeda dhaqaale. Waa dalka ugu dadka badan adduunka ee aan lahayn xeeb, tani waxay soo bandhigaysaa caqabado muuqda oo dhinaca koboca waddanka ah.

In ka badan 95% ganacsiga caalamiga ah ee Itoobiya waxa uu ku tiirsan yahay dalka deriska ah ee Jabuuti, kaas oo leh 31km oo xeeb ah. Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed ayaa ku tilmaamay baahida dalkiisa ee helitaanka deked dheeraad ah arrin “muhiim ah”, wuxuuna ku dooday khudbad uu ka jeediyay telefishinka bishii Oktoobar ee sannadkii hore in dekedda Badda Cas ay lagama maarmaan tahay in ay 120 milyan oo muwaadiniin ah ka saarto “xabsiga dhuleed”

Ganacsigu ma noqon karo halkaas qodob oo kaliya. Dalku waxa uu ahaan jiray quwad baddeed oo leh laba dekedood oo kala ah Massawa iyo Assab. Hase yeeshee Itoobiya waxay dhulkaas xeebaha ah ku wayday markii ay Eritrea ka go’day oo ay noqotay dal cusub 1993-kii.

Facebook Comments Box

Xafiiska wararka ee Diblomaasi waa xafiiska u qaabilsan wararka maalin laha ah. Waxaa lagu aruuriyaa warbixinada iyo war-saxaafeedyada ay daabacaan hay'adaha caalamiga, kuwa maxaliga iyo ururada siyaasaddeed. Qofka mas'uulka ka ah xafiiska wararka Diblomaasi waa madaxa Xafiiska Wararka.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Geeska Afrika

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan ayaa ka wada hadlay colaada taagan iyo waddooyinka nabad lagu gaari karo.

Published

on

Madaxweynaha Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan (Dhexda) oo salaamaya Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed (Xarunta-R), isagoo booqasho rasmi ah ku yimid Garoonka Caalamiga ah ee Port Sudan luulyo 9, 2024. © AFP

Taliyaha guud ee ciidamada Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa maanta magaalada Port Sudan ku qaabilay ra’iisul wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, taasoo noqonaysa booqashadii ugu horreysay ee hoggaamiye ajnabi ah uu ku tago dalkaas tan iyo markii ay dagaallada sokeeye ka qarxeen in ka badan 12 bilood.

Sida laga soo xigtay wakaaladda wararka Suudaan ee SUNA, al-Burhaan waxa uu carabka ku adkeeyay “xariirka qotoda dheer ee laba geesoodka ah ee u dhexeeya Khartoum iyo Addis Ababa, isaga oo tixraacaya xiriirka taariikhiga ah iyo dhaqanka ee ka dhexeeya labada shacab ee walaalaha ah.”

Wada-hadallada labada dhinac ayaa ku qotomay muhiimadda ay leedahay kobcinta iyo horumarinta xiriirka labada dal.

Abiy Axmed ayaa ku nuux nuuxsaday in booqashadiisa ay muujineyso taageerada ay dowladdiisa iyo shacabka Itoobiya u hayaan dalka Suudaan oo ay ka socdaan dagaallo sokeeye tan iyo markii ay bilowdeen colaadda u dhaxeysa Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo Jabhadda Taageerada Degdegga – Rapid Support Forces (RSF) bishii Abriil, 2023.

“Dagaalkani wuu dhammaan doonaa, xiriirka ka dhexeeya labadeenna dal wuxuu ahaan doonaa mid adag oo xooggan,” ayuu yiri, isagoo carrabka ku adkeeyay doorka muhiimka ah ee nabadda oo aasaas u ah horumarka. Hogaamiyaha ayaa sidoo kale ku nuux-nuux saday in ummaduhu ay xaliyaan arrimahooda gudaha iyada oo aysan jirin faragelin dibadeed.

Markii hore loo arkayey in uu aad ula safan yahay Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) oo uu ku martigeliyey Hogaamiye Maxamed Xamdaan Dagalo Addis Ababa Diseembertii hore, Abiy Axmed waxa uu booqashadiisa u qaabeeyey qayb ka mid ah dadaal lagu doonayo in xasillooni loogu soo dabaalo Suudaan.

Madaxweynaha Golaha Ku Meel Gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa ku soo dhaweeyay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, xilli uu booqasho rasmi ah ku tagay Port Sudan Luulyo 9, 2024.

Safarka ayaa yimid ka dib markii RSF ay weerartay Sennar, oo ah xarun ganacsi oo ku taal koonfurta-galbeed ee Suudaan, Juun 24, taas oo colaadda ku sii durkisey xadka Suudaan uu la wadaago Itoobiya.

3-dii Luulyo, Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in in ka badan 136,000 oo qof ay ka carareen gobolka Sennar ka dib markii ciidamada RSF ay weerarro xiriir ah ka bilaabeen gobolka. Sawirro laga soo qaaday baraha bulshada ayaa muujinayay dad da’ kasta leh oo ku qulqulaya gobolka Blue Nile iyagoo doonaya inay ka baxsadaan isku dhacyada.

Dagaalada ka socda dalka Suudaan ee u dhaxeeya ciidamada dalkaasi iyo xoogaga awooda badan ee Ciidamada Taageerada Degdega ah – Rapid Support Forces (RSF) ayaa horseeday walaaca sii kordhaya ee gobolka iyadoo quwadaha caalamka ay ku baaqayaan in si degdeg ah loo joojiyo dagaalka.

Dagaalkan ayaa waxa uu ahaa mid ay isaga horyimaadeen labada mas’uul ee ugu awooda badan dalka Suudaan – Jeneral Cabdel Fattah Al-Burhaan oo hogaaminaya ciidamada iyo Jeneral Maxamed Hamdan ‘Hemedti’ oo madax ka ah RSF, waxaana dagaalkaasi ku dhintay ugu yaraan 350 qof, halka 1,800 ay ku dhaawacmeen.

Dagaalka u dhexeeya RSF iyo ciidamada Suudaan ayaa qarxay Sabtidii, taasoo meesha ka saartay qorshihii caalamku taageeray ee loogu guuri lahaa dimuqraadiyad rayid ah afar sano kadib markii xukunka laga tuuray Cumar Al-Bashiir oo ahaa mudaaharaadyo waaweyn iyo laba sano ka dib afgambi militari.

Shacab badan ayaa lagu barakiciyey, lagu dilay loolanka dhanka awoodda ah oo u dhexeeya laba hoggaamiye oo hore isbahaysi u ahaa xukuumaddii militariga ee talada dalka haysay, kuwaas oo kala ah taliyihii ciidanka Burhaan iyo hoggaamiyaha RSF Jeneraal Maxamed Xamdaan Dagalo.

Xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa khamiistii codsaday xabbad-joojin si loogu ogolaado dadka rayidka ah inay gaaraan goobaha amniga ah.

Imaraatka iyo Sacuudi Carabiya

Imaaraatka Carabta iyo Sacuudiga ayaa dhowrkii sano ee lasoo dhaafay isku dayay inay xoojiyaan saameyntooda gobolka Badda Cas ee Afrika.

Imaaraatka Carabta ayaa mudooyinkan waday balaarinta doorkeeda Geeska Afrika. Iyada oo ay weheliso quwadaha kale ee Khaliijka, waxa ay sii ballaarinaysaa xiriirka ay la leedahay gobolka. Loolanka istaraatiijiyadeed, oo ay ku jiraan kuwa ka tirsan Golaha Iskaashiga Khaliijka ee isku haya Imaaraadka, Sacuudiga iyo Qatar, ayaa inta badan dhiirigeliya saameynta sii kordheysa ee quwadaha Khaliijka.

Markii hore oo ay taageerayeen Madaxweynihii hore Cumar Al-Bashiir – oo dalka soo xukumayay 30 sano ka hor inta aan la ridin 2019 – Imaaraadka iyo Sacuudi Carabiya waxay dhabarka u riteen Golaha Militariga ee Ku Meel Gaarka ah ee dalka la wareegay ka dib kacdoon dadweyne oo looga soo horjeeday kaligii-taliyihii muddada dheer.

Golahan ayaa waxaa hogaaminayay taliyaha ciidamada Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan iyo hogaamiyaha RSF Hemedti oo hadda dagaal dhexmaraya. Labada jeneraalba waxay caan ka noqdeen xukunkii Cumar Al-Bashiir, iyadoo Hemedti RSF ay ka soo baxeen maleeshiyada Janjaweed oo lagu eedeeyay dambiyo dagaal oo ka dhacay Daarfuur.

Labada dal ee Khaliijka ayaa ku yaboohay deeq lacageed oo dhan 3 bilyan oo dollar kadib afgambigii Cumar Al-Bashiir. Imaaraatka iyo Sacuudiga ayaa u arkayay xilliga kala guurka ka dib xukunkii dheeraa ee Cumar Al-Bashiir fursad ay dib ugu soo celin karaan saameynta Islaamiyiinta Suudaan iyo guud ahaan gobolka oo ay ku xoojiyaan saameyntooda.

Kaligii-taliyihii hore waxa uu xulufo la ahaa kooxaha Islaamiyiinta waqtiyo kala duwan oo xukunkiisa, waxaana inta badan lagu tilmaami jiray Islaami.

Hemedti ayaa Isniintii u muuqday mid ku ciyaaraya khaliijka iyo cabsida caalamiga ah ee laga qabo in Islaamiyiinta Suudaan la wareegaan, isagoo ku eedeeyay Burhaan inuu yahay “Islaam xagjir ah” qoraal uu soo dhigay bartiisa twitter-ka.

Iyadoo ay u badan tahay inay run tahay inay jiraan xubno ka tirsan ciidamada qalabka sida ee Suudaan oo lala xiriirinayo dhaqdhaqaaqii Islaamiyiinta ee xilligii Cumar Al-Bashiir, haddana taasi maahan sababta khilaafkooda, ayuu yiri Mat Nashed, oo ah wariye iyo falanqeeye arrimaha Suudaan.

“Hemedti uma eka mid aad u dhiban taas markii uu sidoo kale ahaa ilaaliyaha Cumar Al-Bashiir. Si gaar ah uma uusan danayn markii uu ku biiray militariga si uu u abaabulo afgambi 25 Oktoobar 2021,” ayuu yirri.

“Sababta uu khilaafka ugu dhexeeyo ayaa ah in xubnahan militariga ah ee ku xirnaa xisbiga Cumar Al-Bashiir iyo kuwa daacadda u ah Bashiir ay ka baqayaan in isbedel cusub oo rayid ah uu dhaawaco awoodooda dhaqaale iyo kuwa siyaasadeed.”

Labada Imaaraadka iyo Sacuudiga ayaa loo maleynayaa inay si gaar ah ugu dhow yihiin RSF wuxuuna Hemedti isku dayay inuu xiriir dhow la yeesho labada waddan. Tusaale ahaan, wuxuu u diray ciidamo la dagaallama Xuutiyiinta Yemen ee xulafada la ah Iiraan si ay ugu adeegaan danaha Sacuudiga, iyo Liibiya si ay ugu adeegaan kuwa Imaaraadka. Baaritaan dhawaan la sameeyay ayaa lagu ogaaday in mid ka mid ah maamulayaasha maamula bogga Facebook ee Hemedti loo maleynayo inuu joogo Imaaraadka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Booliska ayaa la sheegay in ay bilaabeen in ay rasaas furaan ka dib markii ay ka celin waayeen dad careysan oo soo galayay baarlamaanka.

Published

on

Dibad-baxayaashu waxay siteen nin dhaawac ah iyadoo qaar kalena ay jiifaan dhulka bannaanka hore ee baarlamaanka Kenya inta lagu guda jiro shaqo-joojin dalka oo dhan si ay uga mudaaharaadaan canshuur kordhin iyo sharciga maaliyadda 2024 ee bartamaha magaalada Nayroobi, Juun 25, 2024. © LUIS TATO/AFP

Ugu yaraan siddeed qof ayaa lagu toogtay dalka Kenya Talaadadii ka dib markii booliska rabshadaha ka hortaga ay isku dhaceen dibadbaxayaal looga soo horjeedo canshuuraha oo ka dhacay magaalada caasimadda ah ee Nayroobi, sida ay sheegtay warbaahinta gudaha Kenya.

KTN News ayaa daabacday muuqaalo muujinaya askarta oo rasaas ridaya si ay u kala eryaan dad isku dayayay in ay xoog ku galaan xarunta baarlamaanka qaranka xilli sharci-dajiyayaashu ay meel mariyeen sharciga maaliyadda oo soo bandhigaya canshuuro muran dhaliyay. Wakaalada wararka ee Reuters ayaa sidoo kale sheegtay in wariyaheedu uu tiriyay ugu yaraan shan meyd ah oo banaanka ka ah baarlamaanka kadib markii ay booliisku bilaabeen inay toogtaan. Sunta dadka ka ilmeysiisa iyo kuwa biyaha qaada ayaa mar hore ku guul darreystay inay joojiyaan dibadbaxayaasha.

Guddiga xuquuqul insaanka ee Kenya ayaa sheegay in ay goob joog u ahaayeen booliska oo toogtay afar qof oo mid ka mid ah uu dilay. “Waxaan si adag u cambaareyneynaa dilka booliska. Falalka noocaan ah waa wax aan la aqbali karin waxayna ka dhigan yihiin xad-gudub weyn oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha. Cadaaladda iyo isla xisaabtanka ayaa lama huraan ah. Waxaan si xoog leh ugu riixi doonnaa la xisaabtanka booliiska,” NGO-ga ayaa ku qoray X (hore Twitter-ka).

Sida laga soo xigtay dhowr warbixinood, dadkii badnaa ayaa “ka batay” sharci fulinta oo joogay oo u soo galay sharci-dejinta, qayb ka mid ah dab qabadsiisay. Sidoo kale waxaa la gubay gaari booliis ah, sida uu ku warramay wargeyska maalinlaha ah ee The Star.

“Waxaan dooneynaa inaan xirno baarlamaanka, xildhibaan kastaa waa inuu dego oo is casilaa,” Dibad-baxe lagu magacaabo Davis Tafari ayaa u sheegay Reuters. “Waxaan yeelan doonnaa dowlad cusub,” ayuu yiri.

Mudaaharaadyo ay hogaaminayaan dhalinyarada ayaa ka dhacay Kenya usbuucii hore iyaga oo ka jawaabaya sharciga maaliyadda ee dowladda ee 2024, kaas oo looga gol leeyahay in lagu aruuriyo $2.7 bilyan oo dheeri ah oo canshuur ah si loo yareeyo hoos u dhigida miisaaniyada dalka. Dibad-baxayaashu waxay ugu baaqayeen mudanayaasha inay ka laabtaan kordhinta la soo jeediyay – oo ay ku jirto canshuurta 2.5% ee lahaanshaha baabuurta iyo in 16% canshuurta laga qaado rootiga markii dambe laga saaray sharciga ka dib cabasho dadweyne.

Dawladdu waxay marmarsiiyo u dhigtay tallaabooyinka cashuuraha sida lagama maarmaanka u ah si loo yareeyo hoos u dhaca miisaaniyada dalka, laakiin dibad-baxayaashu waxay ku doodayaan inay waxyeello u geysan doonaan dhaqaalaha oo ay sare u qaadi doonaan qiimaha nolosha ee horeba u sarreeyay.

Hindise-sharciyeedka maaliyadda waxa uu jawaab u yahay soo jeedinta Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ee ah in Nayroobi ay ku sameyso isbeddel maaliyadeed “wax la taaban karo oo hor leh” miisaaniyadeeda 2024/25 si loo dhimo amaahda dawladda.

Madaxweyne Ruto, oo ku guuleystay doorashada 2022, ayaa la kulmay mudaaharaadyo soo noqnoqday oo lagu eedeeyay inuu ku guuldareystay inuu fuliyo ballanqaadyadii ololaha iyo wax ka qabashada qiimaha sare ee nolosha ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Mudaaharaad rabshado wata ayaa ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga soo horjeedo sharciga canshuuraha

Hal qof ayaa ku dhintay boqolaal kalena waa ay ku dhaawacmeen, sida ay sheegeen kooxaha xuquuqul insaanka.

Published

on

Dadka ayaa isugu soo baxay si ay u dhigaan mudaaharaad looga soo horjeedo sharciga maaliyadda ee 2024 iyo canshuur kordhinta iyaga oo u socda dhismaha baarlamaanka ee Nayroobi, Kenya Juun 18, 2024. © Gerald Anderson / Anadolu via Getty Images

Booliska dalka Kenya ayaa isku dhac ku dhex maray dad mudaaharaadayay oo ka soo horjeeday sharciga maaliyadda ee dowladda Kenya ay dabada ka riixeyso baarlamaanka dalkaasi.

Hal qof ayaa toogasho lagu dilay ugu yaraan 105 kalena waa la xiray guud ahaan dalka, sida ay sheegeen isbaheysiga xuquuqda aadanaha Khamiistii.

Ugu yaraan 200 oo qof ayaa lagu dhaawacay magaalada caasimadda ah ee Nayroobi, Amnesty International, Ururka Sharciga ee Kenya, Ururka Dhakhaatiirta Kenya, Isbaheysiga Difaacayaasha, iyo Qeybta Sharciga ee Madax-bannaan ee Caafimaadka ayaa lagu yiri bayaan wadajir ah.

“Waxa jira shan qof oo dhaawac ah oo ka soo gaadhay rasaasta cinjirka ah, daasadaha sunta dadka ka ilmaysiisa ee booliska iyo budhadhka. Lix qof ayaa gaari ku jiiray xilli ay ka baxsanayeen askarta booliska. Waxaa jira xaqiijinta rasaas toos ah oo lagu xaqiijiyay joogitaanka kartoonada la isticmaalay,” ayay kooxdu tiri.

Maalintii Khamiista, booliska rabshadaha ayaa sunta dadka ka ilmeysiisa iyo biyo ku shubay si ay u kala eryaan kumannaan dibad-baxayaal ah oo dalka oo dhan ah, oo ay ku jiraan kuwa socod ku marayay waddo u dhow guriga madaxweynaha Kenya William Ruto ee magaalada Nayroobi, sida ay sheegayaan warar kala duwan.

Hay’adda Laanqeyrta Cas ee Kenya ayaa war ay soo dhigtay barteeda X (oo hore u ahayd Twitter) ku sheegtay in kooxdeeda gurmadka deg deg ah ay Nayroobi ku daweeyeen 39 qof oo dhaawac ah, kuwaas oo 8 ka mid ah ay xaaladoodu liidato, waxaana loo daadgureeyay Isbitaalka Qaranka ee Kenyatta si loogu dabiibo.

Wargeyska maalinlaha ah ee The Star ayaa sidoo kale sheegay in ugu yaraan hal qof la toogtay oo la dilay intii uu socday mudaaharaad ka dhan ah canshuuraha oo ka dhacay waddada Moi Avenue ee caasimadda dabayaaqadii Khamiista. Rex Kanyike Masai oo 29 jir ah ayaa la sheegay in uu u dhintay dhaawac ka soo gaaray bowdada oo lagu daweynayay isbitaal.

Isbatooraha Guud ee Bilayska Kenya Japhet Koome ayaa bayaan uu soo saaray Khamiistii ka digay in aan la ogolaan doonin mudaaharaadyada kaabayaasha muhiimka ah ee dowladda, oo ay ku jiraan Baarlamaanka Qaranka, halkaasoo sharci-dajiyayaashu ay kaga doodayeen sharciga maaliyadda.

Waxa uu shaaca ka qaaday in iyadoo muwaadiniintu ay xaq u leeyihiin in ay “urur, mudaaharaad, iyo wax kala soocaan,” saraakiisha fulinta sharciga “ma aqbali doono mana oggolaan doono dadaalka” dibad-baxayaashu si ay u carqaladeeyaan “dacwadaha baarlamaanka ee socda.”

Mudaaharaadyo ayaa Talaadadii ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga jawaabayay hindise sharciyeedka maaliyadda ee dowladda ee sanadka 2024-ka, kaas oo ka gudbay wajigii labaad ee akhriska.

Guddi baarlamaani ah ayaa Talaadadii ku taliyay in xukuumaddu ay la laabato qaar ka mid ah canshuuraha cusub ee lagu soo jeediyay sharciga, oo ay ku jiraan canshuur 2.5% lahaanshaha baabuurta iyo 16% canshuurta laga qaado rootiga, ka dib cabasho dadweyne.

Dawladdu waxay marmarsiiyo u dhigtay tallaabooyinka cashuuraha sida lagama maarmaanka u ah si loo yareeyo hoos u dhaca miisaaniyada dalka, laakiin dibad-baxayaashu waxay ku doodayaan inay waxyeello u geysan doonaan dhaqaalaha oo ay sare u qaadi doonaan qiimaha nolosha ee horeba u sarreeyay.

Hindise-sharciyeedka maaliyadda waxa uu jawaab u yahay soo jeedinta Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ee ah in Nayroobi ay ku sameyso isbeddel maaliyadeed “wax la taaban karo oo hor leh” miisaaniyadeeda 2024/25 si loo dhimo amaahda dawladda.

Madaxweyne Ruto, oo ku guuleystay doorashada 2022, ayaa la kulmay mudaaharaadyo soo noqnoqday oo lagu eedeeyay inuu ku guuldareystay inuu fuliyo ballanqaadyadii ololaha iyo wax ka qabashada qiimaha sare ee nolosha ee dalka.

Dhowr qof ayaa la dilay tobanaan kalena waa la xiray bishii Luulyo ee la soo dhaafay markii isu soo bax uu horkacayay Raila Odinga, hoggaamiyaha isbaheysiga mucaaradka Azimio, looga soo horjeeday canshuur kordhin lagu sameeyay rabshado ka dhacay dalka ku yaalla bariga Afrika.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Itoobiya oo ka carootay hadal uu jeediyey safiirka Mareykanka u fadhiya Itoobiya

“Cidda ay mas’uuliyadda ka saaran tahay inay maamulaan Itoobiya, dowladda halkan, waddanku wax badan ayuu ka helayaa nabadda marka loo barbar dhigo furimaha dagaalka,” ayuu yirri Safiirka.

Published

on

(Middig) Safiirka Mareykanka ee Itoobiya Ervin J. Massinga (Biddax) Mustafa Cagjar.

Dowladda Itoobiya ayaa Khamiistii diiday khudbad uu jeediyay safiirka Mareykanka oo ku baaqay in si wanaagsan loo ilaaliyo xuquuqda aadanaha, iyadoo wasaaradda arrimaha dibadda ay khudbaddaas ku tilmaantay “mid aan la rabin” iyo “talo-xumo”.

Isagoo booqanaya dhisme taariikhi ah oo dhowaan dib loo dayac-tiray oo ku yaalla caasimadda Addis Ababa Abacadii, ayaa danjire Ervin Massinga wuxuu ku baaqay “hannaan cadaalad oo hufan” si wax looga qabto warbixinnada ku saabsan dilalka aan sharciga ahayn, xarigga aan sharciga ahayn, tacaddiyada galmada iyo xadgudubyada kale.

“Cidda ay mas’uuliyadda ka saaran tahay inay maamulaan Itoobiya, dowladda halkan, waddanku wax badan ayuu ka helayaa nabadda marka loo barbar dhigo furimaha dagaalka,” ayuu yiri.

“In la xiro oo la dhibaateeyo dadka dhaliila dowladda ma xalineyso arrimaha ay tahay in wax laga qabto,” ayuu hadalkiisa raaciyay.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Itoobiya ayaa cambaareysay khudbaddii Khamiista, iyada oo sheegtay in ay ku jireen “eedeymo iyo talo aan loo baahnayn oo ku socda Dowladda Itoobiya.”

“Hadalkaasi waa mid talo-xun, waxaana ku jira sheegashooyin jaahilnomo ah. Waa mid liddi ku ah xiriirka taariikhiga ah ee saaxiibtinimo ee ka dhexeeya Itoobiya iyo Maraykanka,” ayaa lagu yiri bayaan ay soo saartay wasaaradda.

Khudbadiisa, ayuu Massinga ku ku eedeeyay “dhammaan jilayaasha hubaysan” inay dalka ka geysteen dhibaatooyin bani’aadannimo, oo ay ku jiraan barakicinta rayidka.

Waxa uu ugu baaqay dagaalyahanada kooxaha kala duwan ee hubaysan, oo ay ku jiraan kooxda Oromada ee OLF — oo ay dawladdu u aragto “urur argagixiso” – maleeshiyada is-difaaca ee Fano iyo Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray-ga (TPLF) in ay dalabkooda ku soo bandhigaan wadahadal halkii ay rabshado ku raadin lahaayeen.

Itoobiya oo ah dalka in ka badan 82 qoomiyadood oo ku hadlay luuqado kala duwan, iyo dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika waxaa sanadihii dhowaa ka jiray dagaalo qowmiyadeed oo ku saleysan dhul sheegasho.

Xaaladda xuquuqul insaanka ee Itoobiya ayaa lagu tilmaamay mid khatar ah, iyadoo ciidamada ammaanka ee dawladda, malleeshiyaadka iyo kooxaha hubaysan ee aan dawliga ahayn ay mas’uul ka yihiin xad-gudubyo qorshaysan, iyadoo isla xisaabtan la’aantu ay ahayd mid iska caadi ah, ayay tiri Hay’adda Xaquuqul Insaanka ee Human Rights Watch.

Bishii Agoosto, iska hor imaadyo u dhaxeeyay ciidamada Itoobiya iyo maleeshiyaad ka tirsan gobolka Axmaarada ayaa sababay dhimashada boqolaal shacab ah iyo dhaawac, burburka kaabayaasha dhaqaalaha iyo barakaca shacabka ayay sheegtay hay’adda.

Laga soo bilaabo Sebtembar, waxaa jiray 2.9 milyan oo qof oo gudaha Itoobiya ku barokacay colaadda iyo in ka badan 141,000 oo qaxooti iyo magangalyo doon ah oo Itoobiyaan ah oo ku sugan dalalka deriska ah, sida ay sheegtay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan qaxootiga (UNHCR).

Iyada oo Itoobiya ay martigelisay Shir Madaxeedka Midowga Afrika bishii febraayo 2024, isku daygii dowladda ee ahaa in ay ka abuurto dareen farxadeed magaalada caasimadda ah ee Addis Ababa, ayaa daboolka ka qaadday xasillooni darrada iyo musiibada bini’aadantinimo ee kusii fideysa dalka.

Janaayo 29, magaalada Merawi, oo ah magaalo yar oo ku taal gobolka Axmaarada, xubno ka tirsan ciidamada difaaca qaranka Itoobiya ayaa tobanaan qof oo rayid ah ku dilay, sida ay sheegeen ururada xuquuqul insaanka ee qaranka iyo kuwa caalamiga ah iyo warbaahinta. Inkastoo dowladdu ay beenisay in la bartilmaameedsaday dad rayid ah, haddana waxaa la sheegay in dilkan uu ahaa mid aargoosi ah, kaddib markii uu dagaal dhiig badan ku daatay uu ka dhacay iska horimaad ay la galeen waxa loogu yeero dagaalyahannada Fano—dagaalyahannada Amxaarada ee dagaalka kula jira ciidamada dowladda tan iyo bishii Agoosto 2023-kii.

Kooxda Fano waxay ka dhigan tahay muuqaal hubaysan oo muujinaya cabashadii soo jireenka ahayd ee qoomiyada Axmaarada, taas oo salka ku haysa dhawr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay nidaamka gumaysiga, dilalka baahsan iyo barakicinta Axmaarada ee meelo kala duwan oo dalka ka mid ah waxaana uga sii daray rajada quusta ah ee laga qabo rabitaanka iyo kartida Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya. Xukuumadda Abiy Axmed si ay uga hortagto faquuqa kooxda. Iyadoo dhaqdhaqaaqu uu yahay mid baahsan oo aysan jirin siyaasad rasmi ah, waxay maleeshiyadu ku dhawaaqdaa inay ilaalinayaan danaha Amxaarada iyagoo ka shaqaynaya sidii ay u bedeli lahaayeen waxa ay u arkaan inuu yahay hab-siyaasadeed-siyaasadeysan ee Amxaarada ka soo horjeeda. Waxay doonaysaa in ay abuurto nidaam cusub oo ku salaysan sinnaanta dhammaan kooxaha, ixtiraamka xuquuqda shakhsiga, ku dhaqanka sharciga, iyo dimuqraadiyadda.

Fano way ka horreyeen laakiin waxay caan noqdeen dagaalkii Tigray (2020-22), markaasoo ay ka barbar dagaalameen ciidamada dawladda. Intii uu dagaalku socday, iyaga oo ay weheliyaan ciidamada Itoobiya, dagaalyahannada Tigrayga, iyo ciidammada Ereteriya—waxay la kulmeen eedaymo ka dhan ah xuquuqda aadanaha.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Taliyihii ciidamada Kenya ayaa ku dhintay shil diyaaradeed

Toban askari ayaa ku dhintay shilkaasi, waxaana ka badbaaday laba askari oo kaliya.

Published

on

Sawirka waa Madaxa Ciidamada Difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla oo eegaya mar uu kormeerayay ilaalada qaaska ah intii lagu guda jiray booqashadiisa rasmiga ah ee uu ku tagay Aqalka Madaxtooyada ee Nayroobi, Febraayo 28, 2024. Luis Tato/AFP/Getty Images

Taliyaha difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla iyo sagaal sarkaal oo kale oo ka tirsan ciidamada militari ah ayaa Khamiistii ku dhintay diyaarad helikobter ah oo ay la socdeen wax yar uun ka dib markii ay ka kacday tuulada Chesegon, sida uu ku dhawaaqay madaxweynaha dalka Kenya, William Ruto.

Madaxweynaha Kenya isagoo ku sugan magaalada Nayroobi ee caasimadda dalka Kenya, ayuu sheegay in taliyaha ciidamada xoogga dalka iyo kooxdiisa ay booqasho ku tageen ciidamada ku sugan gobolka Waqooyi-galbeed ee dalka Kenya, halkaasoo ay kula dagaalamayaan burcadda hubeysan iyo dhaca xoolaha.

Si kastaba ha ahaatee, diyaarada ay wateen ayaa hoos u dhacday daqiiqado uun kadib markii ay ka dhooftay Dugsiga Sare ee Wiilasha ee Cheptulel oo ku yaala Galbeedka Degmada Pokot, waxaana ka soo haray kaliya labo ka badbaaday oo hadda la daweynayo, ayuu yiri.

“Dalkayaga hooyo waxa uu waayay mid ka mid ah jeneraalkeedii ugu geesisanaa. Geerida Jeneral Ogolla waxay ii tahay khasaare xanuun badan…Jeneraal afar-xiddigle ah oo magac leh ayaa ku dhex jiray shaqadiisa, iyo u adeegidda dalkiisa,” ayuu yiri madaxweynaha.

Ogolla, oo 61 jir ah, waxa uu xilka hayay hal sano. Waxa uu hogaaminayay ciidamada cirka Kenya ka hor inta uusan noqon taliye ku xigeenka ciidamada militariga, waxaana bishii Abriil ee sanadkii hore uu madaxaweyne William Ruto u dalacsiiyay madaxa ciidamada cirka.

Sida laga soo xigtay Wasaaradda Difaaca Kenya, waxa uu Ciidanka Difaaca galay 1984-kii, waxa uuna tababar dhanka Duuliyenimo ah la qaatay Ciidanka Cirka ee Mareykanka, ka hor inta uusan macalin ka noqon Ciidanka Cirka ee Kenya (KAF).

Dhacdadii Khamiista, sida warbaahinta maxalliga ah ay ku warrantay, waxa ay ahayd shilkii shanaad ee helikobtarrada milatariga 12-kii bilood ee la soo dhaafay, kaas oo lagu eedeeyay in ay la xiriirto dayactir xumo.

Ugu yaraan toban askari ayaa ku dhintay bishii Juun 2021 kadib markii ay burburtay diyaaradii ay la socdeen xilli uu tababar ku socday koonfurta Nayroobi.

Khamiistii, hogaamiyaha dalka ayaa sheegay in koox baaritaan hawada ah loo diray si ay u soo cadeeyaan waxa sababay shilkan, kaas oo ka dhacay deegaanka Elgeyo Marakwet, oo qiyaastii 400km (250 mayl) waqooyi galbeed kaga beegan magaalada Nayroobi.

Muuqaalo uu madaxweynuhu soo dhigay X (Twitter-kii hore) ayaa muujinaya meydadka dhibbanayaasha oo lagu soo celinayo caasimadda oo huwan calanka Kenya oo saarnaa diyaarad ciidamada cirka ah gelinkii dambe ee Khamiistii.

Saddex maalmood oo baroor-diiq ah ayay mas’uuliyiinta dalkaas ku dhawaaqeen oo bilaabanaya Jimcaha, iyadoo calamada rasmiga ah ay ka baban doonaan meel-sare.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Siyaasadda Soomaaliweyn9 hours ago

Qarax ka dhacay Muqdisho oo la la xaqiijiyay 5 ruux ayaa ku dhimatay, 20 kalana waa ay ku dhaawacmeen

Wararka9 hours ago

Iskuul ku dumay Nayjeeriya ayaa ku dhintay 22 qof

Dhaqaalaha2 days ago

Ruushka iyo Senegal oo kawada hadlay sidii loo ballaarin lahaa xiriirka tamarta iyo macdanta

Bariga dhexe2 days ago

Dib-u-habaynta hoggaanka: Maxay dunidu ka filan kartaa madaxweynaha cusub ee Iiraan?

Yurub5 days ago

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa Israa’iil ku eedeeyay faragelinta doorashada dalkiisa- warbaahinta

Sirdoonka & Militariga5 days ago

Mareykanka oo hubka riddada dheer geynaya Jarmalka

Bariga dhexe5 days ago

Xaaska hoggaamiyihii kooxda Daacish Abu Bakar Al-Baghdadi oo dil toogasho lagu xukumay

Geeska Afrika5 days ago

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Sirdoonka & Militariga1 week ago

Militariga Mareykanka oo dhameystiraya ka bixitaankiisa Saldhigga Niger

Wararka1 week ago

Pezeshkian ayaa ku guuleystay tartanka madaxtinimada Iiraan

Bariga dhexe1 week ago

Wargeyska The Daily Telegraph ayaa soo saaray warbixin been abuur ah in Xisbullah ay ku kaydiyaan hub casri ah garoonka Beyruut

Wararka1 week ago

Ra’iisul wasaaraha cusub ee Ingiriiska oo xilka la wareegay

Afrika1 week ago

Dowladda Sierra Leone ayaa mamnuucay guurka caruurta ka yar 18 sano

Afrika2 weeks ago

Ruushka iyo Maali oo xoojinaya iskaashiga nukliyeerka

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

$20 milyan oo laga waayay qasnadda Dowladda Federaalka Soomaaliya – yey ku maqantahay lacagtaas?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxaa kasoo baxay wadahadalka Ankara ee u dhaxeeya Itoobiya iyo Soomaaliya?

Afrika2 weeks ago

Qaraxyo ismiidaamin ah oo ka dhacay dalka Nayjeeriya ayaa waxaa ku dhintay dad badan

Yurub2 weeks ago

Wasaaradda difaaca ee Ruushka ayaa sheegtay inay soo rideen 36 diyaaradood oo nooca aan duuliyaha lahayn ee Ukrayn

Wararka2 weeks ago

Madaxweynaha Mauritania Maxamed Ould Ghazouani oo mar labaad ku guulaystay xilka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Pentagon-ka ayaa beenisay in ay saldhig ka sameysaneyso gobolka koonfurta Afrika

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Maxamed Cusmaan Jawaari oo geeriyooday – Waa kumaa Barafisoor Jawaari?

Wararka3 weeks ago

Hindise sharciyeedka maaliyadda oo laga laabanayo kadib rabshado ay dad badan ku dhinteen – Madaxweynaha Kenya

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Mareykanka oo raadinaya saaxiibo militari oo cusub oo gudaha Afrika ah

Geeska Afrika3 weeks ago

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Wararka3 weeks ago

Julian Assange ayaa laga sii daayay xabsiga Ingiriiska

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada3 weeks ago

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Wararka3 weeks ago

Dagaal cusub ayaa soo socda – QM

Bariga dhexe3 weeks ago

“Meel Israa’iil ka mid ah kama badbaadi doonto gantaalladeena” – Xassan Nasrallah

Afrika3 weeks ago

Dalka Zimbabwe oo codsanaayo xubinnimada kooxda BRICS

Geeska Afrika3 weeks ago

Mudaaharaad rabshado wata ayaa ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga soo horjeedo sharciga canshuuraha

Diblomaasiyadda3 weeks ago

Booqashada Putin ee Vietnam: Laga soo bilaabo saaxiibtinimada taariikhiga ah ilaa qorshayaasha mustaqbalka

Wararka4 weeks ago

Tansaania oo furtay xaruntii ugu horeysay ee digniinta degdegga ah ee hawlgalka iyo isgaarsiinta

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Faransiiska oo dhimaya joogitaanka ciidamadiisa militariga ee Afrika – AFP

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Suudaan oo dacwo ka ah faragelinta ‘aan joogsiga lahayn’ ee Imaaraadka Carabta

Yurub4 weeks ago

Ra’iisul Wasaaraha Netherlands Mark Rutte, oo noqonaya madaxa NATO

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Kuuriyada Waqooyi oo roog cas u fidisay Putin, oo heshiis muhiim u ah la saxiixatay Ruushka

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Wadamada hubka nukliyeerka ku hubaysan oo kor u qaadaya awooda hubkooda arsenalka – cilmi baaris

Wararka4 weeks ago

Xujeyda Muslimiinta ah ayaa isugu tagay Buurta Carafa si ay u cibaadeystaan ​​maalinta oo dhan

Siyaasadda Soomaaliweyn1 month ago

Xogta saraakiishii lagu dilay deegaanka Awdiinleh iyo degmada Bardaale

Siyaasadda Soomaaliweyn1 month ago

Ciidamada Mareykanka ee AFRICOM ayaa beeniyey eedeynta Al-Shabaab ee dilkii dhaqaatiirta Kuubba

Xul