Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Imaatinkaygii Madaxtooyada (Cheif Of Cabinet)

Published

on

 


Waxay ahayd 6 am 26|June|2010 markii doorashadii madaxweynaha loo dareeray, waxaana goobahii la xidhay abbaaro 6 fiidnimo. War baa u gaajo badan. In kasta oo ay tirinta iyo hubintu wakhti qaadato, waxaa si xiisa badan loo sugayay warka natiijada doorashada, waxaana lagu yaacay xaruntii Kulmiye ee dhaatada iyo xafiiskii hawshaa qaabbilsanaa waxaana iska soo daba dhacayey wararka muraaqibiinta oo badankoodu ay soo tebinayeen guul balse ilaa subixii danbe way socdeen wararku, iyadoo ay marka horeba filashada guusha ee Kulmiye aad u sarraysay, haddana waxaa sii xoojisay xogtii iska soo daba dhacaysay, waxaa la sugayey dhawaaqa natiijada doorashada oo waxaa la hayay in Kulmiye ku hoggaaminnayo tiro badan.

Haddaba, guushii taariikhiga ahayd ee uu Xisbiga Kulmiye ka soo hooyey tartankii doorashada madaxweynennimada ee 26|June|2010-kii, arrimaha aan is leeyahay guushaa iyada ah saldhig bay u ahaayeen waxaa ka mid ahaa: Hoggaamiyaha oo taariikh facweyn iyo miisaan badan ku leh bulshada, kaadirka isugu yimi xisbiga oo aad u badnaa, barnaamij siyaasadeed fiican bulshadana ku cusbaa oo uu soo bandhigay, xisbiga Kulmiye oo toddoba sannadood mucaarad ahaa oo gaamuray iyo xukuumadda oo siddeed sannadood xafiiska joogtay isla markaan ka koobnayd koox si wanaagsan isula haysata siyaasad ahaan oo mucaaradka xiijisay, balse aan xagga horumarka iyo dhaqaalaha ku guulaysan isla markaan ay hoos u dhacday kalsoonidii bulshadu.

Waxaa la soo gaadhay 03|July|2010, waxaana la isugu yimi fagaare ay soo agaasimeen Komishinkii doorashooyinka oo kaga dhawaaqeen natiijadii rasmiga ahayd ee cododkii doorashada iyadoo loo kala helay: Kulmiye 49.59%, UDUB 33.23%, UCID 17.18%. Halkaas oo Kulmiye guushii ku raacday codod aad u tiro badanna uu ka horreeyay labadii xisbi ee kale.

Hankaygii siyaasadda ee aan muddada naawilayay ayaa ii bidhaamay. Madaxtooyaduna waxay ahayd meesha aan ku hammiyo. Guusha weyn ee xisbigayga u soo hoyatay waxay igu ridday hurda la’aan aan is waydiinayo xilkee ayaad doonataa, Silanyo safka hore ma kugu darayaa, iyo haddii aad ku guulaysato boos wanaagsan oo kuu qalma shirkaddan aad CEO ka tahay—oo aan wax sannad ka yar joogay meel fiicanna aan marinayo, mushahar aad u sarreeyana aan ka qaato oo aan nolol fiican ku haysto, run ahaantiina ahayd meel la iga jecelyahay—sidee uga tegaysaa maxaad se ku odhanaysaa?

Waxaa ka sii daran xilka ugu sarreeya ee aad xukuumadda ka heshaa waa wasiir, mushaharkiisuna waa $650, oo aan markaa waxba iigu filnayn marka loo eego halka aan jooga iyo waxa aan qaato. Wax aan galgalshaba waxaan talo ku soo ururiyay; haddii aan arko xil damiirkaygu ku xasilo oo ka jawaabaya damacayga, in aan qabto; shaqadana si wanaagsan oo aan ceeb iyo colaad midna reebin aan uga tago. Mulkiilihii shirkadda oo arkayay in badan oo shaqaalihiisa ka mid ah oo siyaasadda hunguri ka hayo oo aan ka mid ahay, ayaa warqad soo qoray, taas oo uu kula hadlayo rag badan oo aan ka mid ahay, “Shaqada iyo Siyaasadda mid doorta.” Waxaanan ugu jawaabay: “wixii mustaqbalka ah waa meesheeda, laakiin iminka siyaasad kuma foogni,” oo aan uga jeeday berrina ha ahaatee wixii mustaqbal ah waa marka uu yimaaddo, laakiin hadda wax siyaasad ah faraha kuma hayo.

Maalintii Sabtida ee 04|July|2010, madaxweynihii la doortay ayaan salaan ugu imi. Aad bay ii soo dhaweeyeen isaga iyo qoyskiisiiba, waxaanay ii sheegeen marka salaamuhu dhammaadaan in aan ku soo noqdo oo aannu kulamo yeelanno. Halkaa waxaa nooga bilaabmay xidhiidh dhow iyadoo habeenkii marka aan shaqada ka soo rawaxo aan gurigiisa ku soo mari jiray. Waanan la shaqayn jiray wixii talo ama tilmaan ah ee la i weydiiyana fikirkayga ayaan ka dhiiban jiray.

Guushii xisbiga KULMIYE ka bacdi, madaxweyne Silanyo wuxuu markiiba magacaabay guddiyo uu u diray talooyinka qaab-dhismeedkii xukuumaddiisa, isagoo maalin kasta qaabbili jiray oo la fadhiista kaadirka xisbiga iyo xubnaha kala duwan ee danaynaya in ay xil ka qabtaan xukuumaddiisa. Waxa aannu ku hawlanaa kala xulashada xubnihii golaha wasiirrada.

Wakhti aan ku qiyaasayo 9:00 pm habeennimo 20, July 2010, oo aan ku suganahay guriga madaxweynaha, ayuu madaxweynuhu u soo bandhigay Maxamuud Xaashi Cabdi in uu doonayo in uu u magaacaabo madaxa hawl-socodsiinta madaxtooyada (Cheif Of Staff). Balse Maxamuud wuxuu codsaday xil wasiirnimo in loo magacaabo, madaxweynuhuna wuu ka aqbalay. Wax yar uun ka dib madaxweynaha ayaa si lamafilaan ah iigu soo jeestay, oo ii soo bandhigay xilkaa! Waan aqbalay, balse labo shay ayaan ka codsaday oo midi ahaa in magaca uu ka dhigo Chief Of Cabinet.

In kasta oo labadan magac ee Chief of Staff iyo Chief of Cabinet labaduba ahaayeen laba magac oo gebi ahaanba ku cusbaa saaxadda siyaasadda ee Soomaalida, waxaan islahaa waxaa la garanayaa Cheif Of Cabinet. Waxaan ka eegayay Djibouti oo laga isticmaalo, aadna looga yaqaanno, oo uu xilligii hore ku shaqayn jiray madaxweynaha Djibouti Ismaaciil Cumar Geelle.

Dhinaca kale, madaxweynaha waxaan ku idhi: madaxweyne shirkadda SOMTEL oo aan in muddo kooban ah gacanta ku hayey si weyn baan u soo kiciyey, haatana meel fiican bay maraysaa. Mulkiilaha shirkadda Maxamed Siciid Ducaale oo ixtiraam badani noo dhaxeeyo, (shaqeeye/loo shaqeeye), waan ka xishoonayaa inaan ku idhaahdo waan kaa tagayaa, sidaa darteed waxaan kaa codsanayaa inaad bal igala hadasho oo aad culays ila saarto! madaxweynuhu codsigaygii wuu iga yeelay, wuxuuna u yeedhay Maxamed Siciid Ducaale, dabadeedna wuxuu ku yidhi ninkaa (Xirsi) inuu ila shaqeeyo ayaan doonayaa oo anigaa u baahane ii daa! Marka la eego halkaannu shirkadda SOMTEL marinaynay, Dahabshiil marnaba muu jeclayn inaan ka tago, aadna way ugu adkayd, haddana wuu tixgeliyey, waanu ka yeelay codsigii uu madaxweynuhu u soo jeediyey. Wuxuu ugu jawaabay “waan kaa yeelay, balse shaqaalahayga wixii dambe ii daa”

Waxaa timi Xafladdii xiisaha badnayd. Waxay ahayd 28, July 2010. Saacaddu waa abbaaro 9:00 subaxnimo. Waa maalin si weyn loo sugayay inay dhacdo xilwareejin ay xilka kula kala wareegayeen madaxweynihii hore ee Somaliland Daahir Rayaale Kaahin iyo madaxweynahii cusbaa ee Somaliland Axmed Maxamed Silanyo, taas oo shacbiga Somaliland ay filayeen inay u dhici doonto si nabadgelyo ah, isla markaana ay beesha caalamka iyo wufuuddii ka kala socday dalalka jaarkuba ay aad ula yaabeen doorasho furan oo noocan ah, xil wareejin labo madaxweyne in ay mandiqaddan si sahlan uga dhici karto.

Waa maalin taariikhi ah waxa goobta timi xukuumaddii xilka ka dagtay oo uu hoggaaminayey madaxweyne Daahir Rayaale iyo ku-xigeenkiisa. Sidoo kale, mas’uuliyiinta xisbigii Kulmiye ee ku guulaystay doorashada madaxtooyada ayaa iyana yimi goobta xarunta madaxtooyada oo lagu qabanayay xafladdii xilwareejinta iyo dhaarinta madaxweynaha cusub ee Somaliland Md. Axmed Maxamed Silanyo iyo ku-xigeenkiisa. Waxay ku dhammaatay jawi xamaasad leh oo nabdoon iyadoo madaxweynihii cusbaa sheegay in uu berrito soo dhisi doono xukuumaddiisa cusub.

Jamhuuriyadda Somaliland, muddo 17 sannadood ah may soo marin madaxweyne xilka iyo masuuliyadda ku wareejiya madaxweyne kale, laga soo bilaabo 1993-kii wakhtigaasi oo madaxweyne Cabdiraxmaan Tuur uu madaxweyne Cigaal ku wareejiyay magacii iyo haykalka guud balse aanay jirin wax macno leh oo hay’adihii dawladda ka dhisnaa oo la isku wareejiyay xilligaa. Wixii ka danbeeyeyna wax lala kala wareegay may jirin. Laga bilaabo May 1993-kii ilaa 2010-kii ma jirin madaxweyne, madaxweyne kale xil ku wareejiyay ee shaqada xafiiska uun baa iska socotay.

Madaxweyne Daahir Riyaale Kahin wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyey ee doorasho furan oo dimuqraaddi ah intuu galay markii laga helay xilka ku wareejiya madaxweyne kale . Sideedaba, dhaqan ahaan iyo dhaqaale ahaanba isbeddelku ma aha arrin hawl yar. Labadaa madaxweyne ee xilka la kala wareegayna waxay ahayd dhacdo cusub oo xambaarsan duruufaheeda u gaarka ah. Markaa isbeddelkii madaxweyne Silanyo talada kula wareegay waxay ahayd rejo cusub. Dhinaca kale xafiisyadii dawladda oo dhan iyo golihii wasiirrada oo dhammaantood la beddelayo, runtii waxay ahayd isbeddel xanuunkiisa leh.

Subixii labaad ayaannu ku waaberiisannay nabad. Aad baa dhegtu u taagan tahay oo ay filashadu u badan tahay. Haddana waa la wada ogyahay in tirada xukuumaddu aad u yar tahay, marka loo eego tii ka horraysay. Guddigii talada qorshaha xukuumadda loo magaacaabay waxay ku taliyeen gole kooban oo tayo leh, waana ballantii markii horeba Kulmiye olohala ku galay. Abbaaro sagaalkii subaxnimo ayaa madaxweynihii, oo ay weheliyaan xubno kooban oo aan ka mid ahay, u soo kicitimay xaggii xarunta madaxtooyada iyadoo aad na loogu sugayo. Waxaa madaxweynuhu fadhiistay hoolka golaha wasiirrada oo saxaafaddii iyo dad tiro badani ku sugayaan dhawaaqiisa. Wuxuu akhriyay liiska wasiirrada, oo ahaa 20 wasiir iyo 6 Wasiir-ku-xigeen. Waxaan filayaa in ay ka mid ahayd xukuumadihii ugu yaraa ee soo mara xilligaa geyiga Soomaalida iyo waddamada Geeska Afrika.

Waxaa la soo gaadhay 31, July 2010 oo uu madaxweynu soo saaray wareegto madaxweyne oo uu iigu magacaabay Chief of Cabinet, kaas oo macnihiisu ahaa madaxa hawlaha shaqo ee madaxtooyada. Isla markii xilkaa la ii magaabayba, waxaa ila dhashay faallo, hadalhayn iyo buuq aad u badan oo qaarba wax ku magacaabeen (Waa raysal wasaare, waa wasiir dadban, waa agaasime, waa madaxweyne jiifa, isagaa dalka haysta iwm). Hadalhayntii iyo dareenkii bulsho ee aan la kowsaday ee ku xeernaa xilkii la ii magacaabay, maan helin jaanis dadku ku cabbiraan aqoontayda, waaya aragnimadayda iyo kartidayda shaqo, dib ayaan ka faahfaahin doonaa xilkii Chief Of Cabinet-ka iyo qayladii ku gadaannayd balse aan wax ka tilmaamo jawigii siyaasadda iyo markii madaxweynuhu ku dhawaaqay xukuumaddii cusbayd.

Markii madaxweynuhii soo saaray liiska xukuumaddiisa ee ay iska waayeen in badan oo madaxdii xisbiga ah iyo hawlwadeennadii xisbiga ee qurbaha iyo dalka gudihiisa isaga yimi oo filashadooduna aad u sarraysay, waxa na hadheeyay buuq siyaasadeed oo salka ku haya tabashada ashqaasta iyo qabaa’ilka ay ka soo jeedaan. Waxaa la yaab ahaa dhammaan xubnaha xisbigu waxay isla waafaqsanaayeen in xukuumaddu yaraato haddana qof kastaa wuxuu doonayaa in uu ku jiro!

Xukuumaddii koobnayd, iyo siyaasiyiintii iska dhex waayay waxay keentay in saaxiibbo badani ay naga hor yimaaddaan. Waa arrin xanuun badan, marka xisbigaagii mucaarad kugu noqdo. Qaraxaa siyaasiga ah ee xukuumaddu la kowsatayna muu ahayn arrin sahlan, maarayntiisuna may fududayn.

Kulankii u horreeyay ee madaxweynuhu u qabto xubnihii uu soo magacaabay oo ahaa is barasho iyo in qof kastaa shaqadii ku dhaqaaqo iyada oo laga shidaal qaadanayo barnaamijkii xisbiga iyo ballanqaadyadii bulshada loo sameeyay, waxaa isla markiiba soo ifbaxay filanwaaga xubnihii cusbaa kala kulmay xafiisyadii ay la wareegeen oo ay degalkii cusbaa kala kulmeen xero-dagdago. Waxaan uga jeedaa intooda badan xilka wasiirnimo wuu ku cusbaa, dadka shaqaalaha ee ay xafiisyada ugu tageenna ismay garanayn oo way isku cusbaayeen, meesha ugamay iman kharashkii hawl socodsiinta ee shaqada lagu kala wadi lahaa hadday tahay shidaal iyo agabkii xafiiska, iyado weliba qof kasta saaxiibbadii iyo ehelkiisii u arkayeen in uu madax noqday oo marti iyo shaxaad loogu imanayey, lacag yar oo dejin ah oo masuuliyiinta madaxweynuhu u qorayna wasaaraddii maaliyadda way ka waayeen, oo waabay madhnayd khasnadda dawladdu. Waxaa ugu sii darnaa wasiirkii maaliyadda ee xilligaa, Maxamed Xaashi Cilmi, oo goor galab ah guriga madaxweynaha ugu yimi anigoo la jooga oo aannu fadhinno berendhaha guriga.

Waxa aannu warbixin ka siiyay madaxweyanaha xaaladda maaliyadeed iyo duruufaha dhaqaale ee ka jira wasaaradda maaliyadda. Wuxuu sheegay 121 Billion oo SL shilin ah in xisaabta/Acc. maaliyaddu uu cas yahay, (macnaha dayn ku jirto)! Iyadoo ilaa afar biloodna aan shaqaalihii dawladdu mushar la siin oo weliba ciidamada wixii mushahar loo siin lahaa aan lahayn wakhtigan. Waxa aannu si mug leh isu dul taagay xaaladda aannu wajahnay ee maaliyadeed.

Madaxweyne Silanyo oo aad uga naxsanaa xaaladda iska soo daba dhacaysa iyo wararka hay’adihii dawladda ee aan farxadda badnayn ee uu la kowsaday iyadoo bulshaduna si aada uga sugayso isbeddelkii uu ballan qaaday, ayaa galabtaa warkii wasiirka maaliyadu aad u xanuunjiyay. Wuxuu yidhi “Waar meeshii aynu ku soo soconnay ma sidaasaa!” Haddana wuu isu jawaabay oo wuxuu yidhi: “Waar adeer maxaa innagu watay, Ilaahaw yaa haraggeedii inagaga celiya ayaa nin laga sheegay!” Maxamed Xaashi buu waydiiyay maxaad xal haysaa? Maxamed Xaashina wuxuu yidhi “horta xalka waxaa ka horreeya dadkii masuuliyaddan lahaa ha la xidho!” Wuxuu madaxweynuhu ku celiyay “oo adeer ma madaxweynihii aan meesha kala wareegay ayaan soo xidhaa?! Soomaalidu waa qabaa’il e, sidee qaran inoogu jirayaa!”

Markii ay labo saddex jeer isku celceliyeen dooddii, ayuu dhinacaygii u soo jeestay. Waxaan idhi madaxweyne waxay ila tahay haddii aynu soo xidhxidhno xukuumaddii aynu usbuucan kala wareegnay xukunka, waxay u muuqanaysaa aargoosi, horana uma socon karno oo buuqa hadda inagu furan ee xisbigeennii ayayn ka dabdaalan la’nahay ee waxay isu beddeli qaab qabyaaladeed oo waxay ina gelin kartaa jawi cakiran. Waxaan ku ciliyay bal goor kasta ha la xisaabtamo ee aan hore u soconno oo xalkii aynu kaga bixi lahayn mushkiladda taagan aan ka fekerno. Anigu waxaan hayaa fekrad aynu duruufta maaliyadda kaga dabaalanno, waxaanay tahay in aynu ganacsatada isugu yeedhno oo lacag dayn ah oo shaqada dawladda lagu dhaqaajiyo ka dalbanno.

Madaxweynuhu aad ayuu ula dhacay hadalkaygii, waxa aannu caado u lahaan jiray “Allaa yakhaliik, adeer waa fekrad fiican” in uu yidhaahdo markan oo kale. Balse wasiirkii maaliyaddu kuma farxin hadalkaygii, waxaana ka muuqatay in uu doonayo in la soo xidhi wasiirkii maaliyadda iyo madaxdii kale. Sidoo kale waxaa saxaafaddu soo qortay in uu qoraal u diray madaarka oo uu leeyahay in aanay madaxdaasi dalka ka bixi karin, isagoo shaaciyay in aannu diyaar u ahayn in uu kala wareego xilka ay la socdaan daymanka iyo culaysyada maaliyadeed. Waxaa sidoo kale madaxweynaha cabasho ugu yimi wasiirkii hore ee maaliyadda, Cawil Cali Ducaale, isagoo sheegaya in wasiirka maaliyadda ee cusubi xilkii kala wareegi waayay, warqadna u dhigay madaarka.

Cabbaar ayaa fekradihii la isku celceliyay, ugu danbayna waxa su’aalo la iga waydiiyay qaabka loo dhigayo fekraddii aan soo jeediyay ee ganacsatada iyo in dhaqaale laga baadi doono. Madaxweynuhu wuxuu yidhi labadiina ayaa arrintan iiga dhuun daloola ee ka soo fekera sida ugu fiican. Ugu danbayna Maxamed Xaashi oo hadalkaygii hore ka xumaaday ayaa ku tiraabay “Waxaynu ku noqonnay halkii laga soo bilaabay ee ganacsatada daynta la waydiiyay xilligii ina Cigaal. Bal Xirsiyow wixii aad hayso soo qor oo waa inoo berrito.” Waxaan 6:am ku ballannay Hotel Maansoor.

Waxa aannu isu nimi xilligii aannu balansanayn. Waxa aannu isla eegnay qoraal kooban oo aan soo diyaariyay. Guud ahaan lacagta aan ganacsatada ka dalbanaynaa waxay dhamayd $6,000,000 (Lix milyan oo Dollar). Waxa aannu isla eegnay xaddiga ganacsatada aan u soo qorsheeyay in mid kasta la waydiiyo wax go’a, iyada oo la eegayo sida ay u kala jeeb roon yihiin. Waanu isla qaadannay qorshihii, madaxweynihiina wuu nala qaatay. Wasiirkii wuxuu soo jeediyay in aan dhammaan hoolka weyn ee guriga madaxweynaha ku ballamiyo. Waxaan qoray waraaq aan u kala diray ganacsatadii waaweynayd ee noo qorshaysnaa, taas oo aan ku wargelinayo in madaxweynaha iyo wasiirka maaliyaddu shir ugu yeedheen.

Ganacsatadii waa yimaaddeen. Salaan iyo is waraysi kooban ka dibna shirkii ayaa furmay. Wasiirkii maaliyadda iyo madaxweynihii waxay u soo qaddimeen ganacsatada dalabkii lacagta guud ahaan iyo gaar ahaan mid kasta inta laga doonayo, baahida kelliftay iyo daynta masuuliyadeed in ay qaadayaan labadoodu muddo koobanna ugu soo celin doonaan. Guud ahaan ganacsatadii way aqbaleen waxaanay yidhaahdeen shirkad kasta wixii aad ku qorteen kala ballama. Muddo ayaannu ka shaqaynaynay aniga iyo wasiirkii, ugu danbayna waxaa soo xarooday 63% qiyaastii.

Markii aannu isu geynay dayntii noo xarootay iyo dakhligii cusbaa, oo wasiirku xisaab cusub (New Account) u sameeyay, waxaannu qorshaynay in aannu 70% ku bixinno mushaharradii shaqaalaha ee taagnaa iyo wixii dayman daruuri ahaa, halka 30%-ka hadhay aan u qoondaynay in aannu u isticmaalo kharashaadka maalinlaha ah ee kala socodsiinta hawlaha dawladda.

Waxay ahayd arrin culayskeeda leh, dal dhaqaale ahaan aad u burbursan, bangi dhexe oo aan wax kayd ah lahayn, shaqaalaha dawladda oo aan dhawr bilood wax mushahar ah qaadan, ciidamada qaranka oo mushaharkoodii cidhiidhi ku jiro. Xukuumadda madaxweyne Silanyo waxay dhaxashay deyn iyo amaah baaxad leh. Caqabadaha dhaqaale iyo kuwo bulsho ee xukuumadda cusub horyaalley aad bay u baaxad weynaayeen.

Xaqiiqo ahaan tallaabooyinkaa aan soo xussay waxay naga siiyeen waxoogaa debec ah culayskii maaliyadeed ee na haystay, balse waxa xukumadda laga sugayay in ay labanlaabto mushaharka shaqaalaha iyo ciidamada oo ay ballan qaadday xilligii ololaha. In kasta oo wasiirku u dhashay nin madax-adag, haddana wuxuu garwaaqsaday talooyinkaygii dhinaca maaliyadda waxa aannu madaxweynaha waydiistay in aan maalin kasta galinka hore la shaqeeyo. Waxa aannu isu iman jiray subax kasta intii aannu ka soo kabanaynay duruuftii dhaqaale ee qallafsanayd. Markii aannu ka soo kabannay culayskii na haystay ee maaliyadeed, waxaan ku mashquulay hawlihii madaxtooyada iyo shaqadii xafiiskayga.

Hawlaha adduunyada ayay caadeeda tahay tallaabo marka aad qaaddaba, mid kale ayaa kuu dhiman. Mushkilad marka aad xallisaba, mid kale ayaa ku sugaysa. Dhacdooyinkuna way kaa dheeraynayaan oo kuguma simaan sida aad doonayso..

Nidaam kasta oo ku cusubi, waa dhacdo la fili karo inay la kulmi karto caqabado iyo suuldaarrooyin qorshaysan oo ay wadaan kooxo iyagu xusulduub ugu jira sidii ay maamulkaa cusub u fashilin lahaayeen ama ay uga faa’idaysan lahaayeen goldoloollada iyo wixii ka baylaha nidaamkaa cusub.

Intii aannu la legdemaynay hawlihii maaliyadda iyo qaar kale oo badan oo maxalliya, taariikhdu markii ay ahayd 10, 09 2010, ayaa waxa na soo gaadhay qaylo-dhaan sheegaysa in malayshiyo ilaa 300 oo ruux ah oo ka tirsan jabhadda ONLF ee la dagaallanta dawladda Itoobiya ay ka soo degeen magaalada Caasha Caddo ee xeebta galbeedka Somaliland, kuwaas oo ku wajahnaa dalka Itoobiya. Dawladda madaxweyne Silanyo ee aan ka tirsanaa waxay markaa talada dalka haysay muddo 43 habeen ah. Maadaama oo aannu cusbayn, aad ayaannu u nuglayn cid kastaana waxay doonaysay in ay ka faa’idaysato mushkiladaha na haystay. Wuxuu madaxweynuhu amray in taliyaha ciidamadu diyaariyo ciidamo si adagna uga hawl galo, isla markaana wuxuu amray in talo ay isugu yimaaddaan dhammaan ciddii ay khuseeyeen arrimaha nabadgelyadu.

Xukuumad ahaan waxay nagu ahayd dhacdadani naxdin, fejac iyo lamafilaan, qorshihii iyo qaabkii arrinkaa loo waajihi lahaana may diyaarsanayn. Markii ay arrintaasi dhacday waxa aannu xidhiidh iyo wadashaqayn toos ahba la yeelanay dawladda Itoobiya oo ah dawlad awood badan oo uu xilligaa hoggaaminayey raysal wasaare Meles Zenawi. arrintaa xukuumaddu cusub la kowsatay waxay ahayd mushkilad hor leh, run ahaantiina gobolka waxay ku keeni karaysay halis iyo nabadgelyo-darro. Si wadajir ah ayey labada dawladood ee Somalilnad iyo Itoobiya isaga kaashadeen arrintan. Sida aan maqlay, malayshiyadii badankooda waa la qabtay, wixii kalena way kala yaaceen oo wax saamayn ah labada dhinac mid kumay yeelan.

In kasta oo ay xukuumaddii aan ka tirsanaa ay ku dedaashay in ay xakamayso xafiiltan dhaqaale iyo khilaaf diimeed, haddana waxaa nagu bilaabmay maalintii natiijada lagu dhawaaqayba muran xooggan oo u dhexeeyay ganacsato isku eryanayey hanashada xadhigga badda hoosteeda mara ee (Fiber Optic Submarin Cable), kaas buuqiisu na hadheeyay muddo labo sannadood ku dhow. Wuxuu ahaa mushkilad aad u weyn oo dhaawacday hannaankii siyaasadeed ee xukuumadda cusub. Odhaah caan ah oo Soomaaliyeed ayaa tidhaahda “Il ribix arkaysaa rixim ma eegto,” taasoo macnaheedu yahay qofka macaashka doonayaa walaalnimo iyo naxariis toona ma eego. Ganacsatadu way iska damac badan yihiin oo meesha macaashku ugu jira wax walba way ka horraysiiyaan. 15|08|2010 waxaa madaxweynaha u yimi dad waaweyn oo miisaan leh oo aan ka xasuusto Muuse Biixi, Samaale, Samsam Cali Aadan, Cali-Gobonnimo iyo Aamina Timadheer, oo uu soo abaabulay ganacsade Maxamed Aw Siciid. Wuxuu waydiistay madaxweynaha in xadhiggii badda hoosteeda marayay rukhsaddiisa la siiyo iyada oo uu u xidhan yahay oo aan cid kale la siin karin (Exclusive).

Madaxweynuhu wuu u ogolaaday rukhsadii. Bixinta dhibi kama taagna oo madaxweynuhu waabu ka oggaaladaye, waxaa doodi ka bilaabantay in loo xidho. Waxaan soo saaray in arrintu Dastuurka Somaliland ka soo horjeeddo, oo dastuurku wuxuu odhanaya “Dawladdu waxay dejinaysaa siyaasadda guud ee dhaqaalaha, oo ku salaysan mabaadi’da suuqa xorta ah.” Balse dhammaan intii hawsha kula socotay way ku raacsanayeen arrintaa.

Waxaa ugu debecsanaa Muuse Biixi oo yidhi waar Dastuur yaynaan jebin e xal kale inoo doona. Ugu danbayna madaxweynuhu wuxuu siiyey rukhsad caadi ah, laakiin uma xidhan (not exclusive) Waxaa iyaguna kacdoon xoogan sameeyay qolyihii kale loo diiday oo si laxaad leh ayay uga hor yimaaddeen, culays badanna saareen xukuumaddii cusbayd Xagga xoolaha nool marka la eego, waxa murankiisu taagnaa arrinkii Maxjarka Cusub ee Berbera oo xukuumaddii talada wareejisay ay ganacsadihii Carbeed (Al-Jaabiri) oo ay dhoofinta adhiga ugu xidhay kootada. Ganacsadayaal badan ayaa arrintaa ka biyo diiday isla markaana waxay ku doodayeen in maxjar kale la furo oo aan cidna kooto loogu xidhin.

Arrintaasna waxa loo baahnaa in laga gaadho xal waara, in kastoo qaylo badani ka soo yeedhay dhinicii hore maxjarka u lahaa, haddana waxaa lagu dhiirraday in la furo maxjarkii kale, si loo helo suuq xor ah. Caqabadda kale ee xagga dhaqaalaha ah waxay ahayd arrintii Haamaha Shidaalka Berbera oo muddo dheer gacanta dawladda ka maqnaa, oo ay shirkadda TOTAL muddo dheer kooto ku haysatay. Xukuumaddu arrintaa waxay ka qaadday tallaabo, masuuliyaddii haamahana waxay ka wareejisay shirkadda TOTAL, dabadeedna maamulkii haamaha shidaalka waxay ku soo celisay gacanta dawladda. Kaddibna arrintaa waxaa ka dhashay buuq kale oo hor leh. Waxa mar kasta jira oo aan la dhayalsan karin doorka iyo kaalinta ay bulshada siyaaddada ku leeyihiin ganacsatadu iyo sidoo kale muhiimadda ay dalka guud ahaan u leeyihiin. Sidoo kale waxaa hubaal ah haddii ganacsatada lagu sii daayo maamulka iyo dawladnimada, waxaa dhacaysa xadhig kala jiidasho iyo in mid kastaa uu danihiisa u xusliyo, oo halkaa ay cidhiidhi ku gasho dantii caamka ahayd iyo qarannimadii.

Guud ahaan, hannaanka maamul si uu horumar u sameeyo wuxuu u baahan yahay deganaansho siyaasadeed iyo jawi nabdoon oo u hawl yareeya tallaabooyinka horumar. Maadaama oo markii xilka lay magacaabay aan ahaa maamulaha guud ee shirkadda Somtel (CEO) oo ay jireen shirkadihii ganacsi oo tartan naga dhexeeyey, waxaa aad muhiim iigu ahayd sidii aan u xaqiijin lahaa dhexdhexaadnimada iyo gudashada masuuliyadeed ee aan ugu adeegayo bulshada dhammaan, iyada oo wax dareen ahi aannu noo dhaxayn, isla markaana aan ganacsatada ugu abuuri lahaa kalsooni iyo in ay nidaamkan dawladeed si siman uga helaan adeegga shaqo ee ay uga baahan yihiin, baqdin la’aanna u shaqaysan lahaayeen.

Haddaba Xirsi ahaan, halkii aan joogay iyo shirkaddii hawsha yarayd waa anigii ka imi oo siyaasad ayaan u tafaxaytay, himiladii ii rumawday, masuuliyad culus iyo xil cusub oo awood badanna qabtay; balse waxaa wehelinayey hadalhayn, buuq iyo dacaayado aad u badan oo bilowgiiba ila kowsaday. Xisbigaygii iyo taageerayaashiisii ayaaba ugu qaylo dheeraa. Waxaan u bixiyay xilkii Buuqsiraate (A noisy resposibilty). In ka badan 6000 oo maqaal iyo odhaahyo ayaa laga jeediyay oo aad ka helaysaa Internetka oo keliya, qof kastaana meeshuu doono ayuu ula kacay siduu jeclaana wuu u fasirtay. Waxaynu ka sawiran karnaa, maansadan uu berigaas curiyay Axmed Cali Garas (Maqalloocshe), oo wargeyska Haatuf oo mawduuc toddobaadle ah ku qori jirey. Waxaynu ka soo qaadan in kooban:

Ma Xirsaa ka dambeeya

Haddii xaajiyad qaad ahi,

xafartooy is-rogto

ma Xirsaa ka dambeeya?

 

Haddii gaadhi xamuul ah

xuduudkaa laga jiito

oo Itoobiyanku xidhaan ma Xirsaa ka dambeeya?

Adiga oo yar xanaaqay, haddaad xaaska dhirbaaxdo, oo xabsigaa lagu geeyo ma Xirsaa ka dambeeya? Xafladdii Muqdishee, bambka wayn la xuluushay ma Xirsaa ka dambeeyay? Xaafad, xaafado shiidday, xangaruufo mid gaadhay, ma Xirsaa ka dambeeya? Haddii aalad xumaatay, xagal daaco samayso, ma Xirsaa ka dambeeya? Wax kastoo la xumeeyo ma Xirsaa ka dambeeya?!

Maansadani waxay ka mid ahayd dareemadii dadka ku jirey, warbaahintuna qorayeen xilligaa. Haseyeeshee, qof kasta oo xil iyo masuuliyad qaran loo dhiibay, waxa looga fadhiyo ee laga sugayaa waa inuu shaqadii loo diray sida uga habboon u guto, ugana midho-dhaliyo. Buuqaas waxyaalaha aan is leeyahay sabab iyo saldhigba bay u ahaayeen waxaa ka mid ahaa:

  1. Waxaa xaqiiqo ah magaca iyo mansabka (Chief of Staff / Chief Of Cabinet) in ay gebi ahaanba ku cusbaayeen saaxadda siyaasadda Soomaalida oo aan hore looga aqoon, iyadoo weliba aanay qeexnayn shaqadiisa iyo awooddiisu toona. Dhinaca kale, shaqadani waa mid qaylada iyo eedda caan ku ah. Xikmad laga soo tebiyey Donald Rumsfeld oo Maraykan u ahaa Chief of Staff 1974, ayaa odhanaysa: “If you are not criticized, you may not be doing much – Haddii aan lagu eedaynayn, hawshaadii wax badan kamaad qaban.”

  2. Shakhsi ahaan, anigoo ahaa nin dhallinyaro ah oo aan hore uga mid ahaan jirin qamaamuurtii iyo qoorweyntii saaxadda siyaasadda ku soo gaamuray ee ay dadku yaqaanneen iyo hebelladii indhahooda iyo aragtidoodaba ku waynaa, siyaasiyiintaa oo inta badan cid kasta oo cusub geeska ku feedha ama didsada, maadaama oo aannu weli soo shaac bixin ama aqoontiisa, garashadiisa, shaqadiisa iyo kartidiisaba aanay dadku weli si wayn u tijaabin. Waxaad arkaysaa mararka qaar bulshadii xaakimka u noqon lahayd kii wax hagaajiyay iyo kii wax xumeeyey, waxaa dhegahooda haysta oo ay u afduuban yihiin horjoogayaasha siyaasadda ee ku gaamuray saaxadda. Waa shaqo kuu taala sidii aad u jiidhi lahayd ama aad gidaarkaa u jebin lahayd.

  3. Dad badan oo Kulmiye xilal ka sugayay ayaa is waayay. Dhinaca kale, xukuumaddii ugu horraysay ee Kulmiye waxaa xilal muhiim ah ka qabtay rag cusub oo da’ yar, iyo waliba rag aan kaadirka xisbiga hore uga muuqan.

  4. Wax-u-quudhi-waa (xasad) aadamuhu guud ahaanba iska leeyahay, gaar ahaan xawaarihii aan ku dhaafay tiro badan oo jeclaa in ay muuqdaan oo la sheegsheego.

  5. Maadaama oo aan joogay meel aad u xasaasi ah oo ahayd hilinkii ama albaabkii loo sii marayey madaxweynaha Somaliland. Kuwa guuldarraystaa ma aqbalaan fashilka naftooda balse waxay u raadiyaan cudardaar, in badan waxaa u fududaatay inuu aniga iga dhigto gabbood oo uu yidhaahdo Xirsi baa ii diiday! Xataa kuwa shaqadooda ku saaqida ee laga eryo ayaa ku andocoon jiray Xirsi baa na eryey!

  6. Waxaa iyana meesha taallay madaxweyne Silanyo oo ahaa hoggaamiye caan ah oo aad u shacbiyad badan oo dalabka iyo doonistiisu ay aad ugu badan yihiin, markaad la shaqaynayso ee aad masuul ka tahay kaalinta iyo darka laga kala horayo mawjadaha bulshada ee ku sii qulqulaya xafiiska uu fadhiyo. Waxaad dareemi kartaa inay goobtaasi tahay goob culayskeeda leh.

Qof ahaan, talo waxaan ku ururiyay in aan hore u socdo. Ninkii hadlayaaba ha iska hadlo e, in aan wixii hawl iyo shaqo ii yaalla ama shaqadayda khuseeya ku tooso, daacadna u ahaado cidda aan la shaqaynayo. Sidoo kale, waxaan isku dayey in aan si joogto ah naftayda ugu baraarujiyo, uguna dhiirri geliyo in aan ummaddayda u shaqeeyo, taas oo ah samafal aan xasanaad ku heli doono aakhiro, iyo in aan qabto shaqo ii suurto gelin karta inaan ku soo baxo taariikhda, isla markaana aan ku muujin karo kartidayda iyo awooddayda qof ahaaneed.

Si kasta oo aad u tahay geed-adayg iyo qof adkaysi badan, haddana bini-aadam baad tahay dareen iyo damqashoba leh oo mar uun ka digiigixan kara qardofooyinka iyo qaladaadka aan sababta lahayn ee sida joogtada ah laguugu hayo. Haddaad og tahay qaladaad aad samaysay (kuwo shaqo ama kuwo siyaasadeed), dabcan waad ka garaabi kartaa wixii lagugu maagayo. Laakiin mushkiladdu waxay tahay markaad maalin walba la kulanto dhaliil iyo dhaleeco xad-dhaaf ah oo aan guushaada iyo guul-darradaada midna la xidhiidhin, aqoontaada iyo garashadaada la xidhiidhin, balse halbeeggu keliya uu yahay: “Xirsi waa inan yar oo dhallinyaro ah oo aan hore loo aqoon ama madaxweynaha ayay isku dhow yihiin; Halkiisa anaa ku wanaagsanaa iyo maxaan Xirsi u noqon-waayay!!” Gaar ahaan markaan gurigayga tago ee sariirtayda jiifo ayaan naftayda la showraa.

Su’aalaha aan had iyo jeer isweydiin jiray waxaa ka mid ahaa: waa maxay sababta lagugu eryanayaa ee lagugu maagayaa? Miyaanad ahayn muwaadin Somalilander ah oo xaq u leh inuu xil iyo mansabba dalkiisa ka qabto, shaqadii laguu diray maxaad qaladday ama aad ka gaabisay? Yaad wax gaar ah ka gashay?

Xilkii la ii dhiibay waa mid siyaasad maamulaya, oo muu ahayn mid bulshada xidhiidh la leh oo aan adeegyo siinayo, sida dadka ka shaqaynaya caafimaadka iyo beeraha. Balse waxaa inta badan shaqo na dhexmaraysaa siyaasiyiin xafiiska dano kaga xidhan yihiin. Muu ahayn xil ama jago siyaasi ah oo aan siyaasadda si toos ah ugu ban bixi karo. Waxaan fadhiyaa golihii wasiirrada, laakiin cod ma lihi oo wasiirrada ayuun buu xeerku cod siinayaa.

Waxaa jiray nin oday ah oo maalin sheeko nooga sheekeeyay. Wuxuu yidhi “Anigoo, Suuqa maraya ayaan arkay buuq iyo dadkii oo isku murugsan oo yool hortaydii ka jiro. Nin ayaan waydiiyay maxaa dhacay? Ninkii wuxuu iigu jawaabay Xirsi ayaa halkaa ka xiiranaya oo waddada loo kala xidhay. Markaas ayaan is idhi waar Xirsiga warkiisa kaa bataye soo arag oo aan soo tallaabo dheereeyay. Markii aan goobtii imid waxaan kula kulmay labo gaadhi oo isgalay, markaas ayaan u qaadan waayay oo yaab iyo amakaab Ilaah ii keenay!” Markaa waxyaalahaa iyo waxyaalo la mid ah ayaa socday xilligaa.

Iska daa culayskii ay igu hayeen siyaasiyiinta aan weli ku jirin xayndaabka xukuumadda ee weli damacoodii iyo hankoodiiba dibedda la gaafwareegaya, waxa dhacdo xanuun badan ahayd cadaawadda, dacaayadda iyo eedaymaha aan kala kulmi jiray siyaasiyiinta iyo masuuliyiinta iyagu xukuumadda igula jira. Waxaana keenayay marka qof masuul ahi uu fikir ama ra’yi uu soo diyaarsaday oo uu doonayo inuu madaxweynaha mariyo, marka aan ra’yi ka soo jeediyo, ama aan talo ka keeno ama aan bayaamiyo xog iyo xaqiiqo isaga ka soo horjeedda oo taalla xafiiska madaxweynaha oo aan masuul ka ahay, marnaba may jeclaysan jirin waxaanan kala kulmi jiray cunfi iyo dagaal.

Waxaan go’aansaday in aan la imaaddo karti iyo hawlkarnimo aan ku muujinayo in dhallinyaranimada, cusaybka iyo da’ yaraantu aanay noqon karin nusqaan iyo dhaliil muwaadinka da’da yar leh loo nisbeeyo oo ka hor-istaagi karta inuu qarankiisa ka qabto xil iyo masuuliyad muhiim ah oo uu bulshadiisa ugu adeego. Sidoo kale, haddii ay dhacdo da’da oo la isku xaqiraa waxay su’aashu noqonaysaa xaggay isku taagaysaa ileen qof kastaa qofka ka yar ayuun buu u daliishan in uu ku dhaliilo inta uu ka yar yahay e? Bal qabso oo da’dayduna markaa maba yarayn, oo qof 40 sannadood gaadhay dee ma yara! Bal muxuu yeeli qofka intaa ka sii yar, balse aqoontiisii iyo garashadiisiiba ay u bislaadeen inuu bulshadiisa u adeego!

Dhinaca kale, maadaama aad la ii hadalhayo waxaan qaatay bal in muddo ah inaan gebi ahaanba ka gaabsado xidhiidka saxaafadda qalad iyo sax kuu doono ha ahaadee. Haddaba, maadaama xidhiidhkaygii iyo muuqaalkaygii saxaafaddu uu aad u yaraa, oo hadalladii iyo dacaayadihii la iga faafin jiray ee xaqiiqda ka fogaa aanan hadal iyo qoraal midnaba kaga jawaabi jirin. Bulshada cid waliba dhankay doonto ayay u qaateen. Dadka qaar baa ii haystay inaan ahay nin meesha lagu hayo oo garab iyo hayb reernimo xilka lagu siiyey. Kuwo kale ayaa iyaguna ii haystay agnaan aan hadalka aqoon iyo nin aan wuxuu doonayo gudbin karin. Muddo sannad ah ayaan saxaafadda gebi ahaanba afkayga ka dabooshay, waxaanan ku mashquulay oo aan wakhti iyo dedaal badan ku bixiyey shaqadii iyo masuuliyaddii la ii igmaday.

Tacabkii iyo waqtigii badnaa ee aan xafiiska ka shaqayn jiray 16 saacadood iyo wax la mid ah wuxuu ii keenay in bulshada intii aannu wadashaqaynta lahayn (rag iyo dumarba), shacabkii xafiiskayga danaha ka lahaa, iyo bulshada intii aannu isgaadhi karaynayba ay ii soo noqdaan oo ay garwaaqsadaan tayada iyo kartidayda qofnimo.

Laakiin, ummaddii kale ee aanan xidhiidhka tooska ah iyo mid dadban midnaba aanan la lahayn ismaannaan helin, dhegahoodana waxa ka badatay dacaayadihii aniga la iga baahin jiray. Hal sano ka dib waxaan go’aansaday in la gaadhay xilligii aan saaxadda iyo saxaafadda u soo banbixi lahaa ee aan bulsho-weynta si toos ah ula hadli lahaa.

Dabcan may ahayn markii aniga iigu horraysay ee aan saxaafadda la macaamilo amaba muuqaalkayga laga arko shaashadaha, wargeysyada iyo bogagga internetka. Xilligii aan guddoomiya-ku-xigeenka Komishinka Doorashooyinka Qaranka ahaa, bulshada in badan oo ka mid ah ayaa magacayga iyo muuqaygaba saxaafadda ka baratay.

Shaqada Madaxtooyada taallay waxay ahayd mid aad u hawl badan, oo isugu jirta: Maamulidda shaqooyinka maalinlaha ah, la macaamilidda siyaasadda maxalliga ah ama debadda wixii khuseeya madaxweynaha ee shaqo u baahan, kala hufka wararka kala duwan ee muhiimka u ah madaxweyna, xidhiidhka hay’adaha kala duwan ee dawladda ee madaxtooyada wax uga baahan, iyo xal u helidda mushkiladaha wixii soo dhaafa ama ka tan bata hay’addii ay khusaysay ee madaxtooyada taageero uga baahata. Ogow waxyaalo badan oo aan masuuliyaddaada ahayn ayaa cilaaqo la leh shaqadaada, oo mushkiladaha masuul kama tihid dhicistooda waxaa se xil kaa saaran yahay xalintooda.

Caadooyinka siyaasadeed ee wakhtigaa jiray oo ahaa in dadku caam ahaan noloshoodii oo dhami siyaasadawday oo qof ay shaqadiisa tahay siyaasaddu iyo mid aanay khusayn labaduba ku fooggan yihiin siyaasad. Waxaan odhan karaa siyaasaddii waxaa laga dhigtay camal loo shaqo tago. Marka laga tago dadka danta ka leh iyo dadka kale ee doonaya in ay yimaaddaan xafiiska madaxtooyada qalad iyo sax waxay doonaan ha u doonaan, waxaa ka sii culays badnaa dadka masuuliyiinta ah ee madaxtooyada doonaya ama cid u wada, (tusaale 26 wasiir, 164-ka xildhibaan ee labada gole iyo boqolaal madax dhaqameed ah). Inta badani waxay u socdaan xil ama xoolo. Maalintii waxaa kaaga soo hagaagaya ugu yaraan 30-50 qof oo madhaafaan iyo birmagaydadii bulshada ah. Waa dadkii masuuliyiinta ahaa ama ixtiraamka kaa mudnaa. Si kasta oo aad u nidaamiso, u qanciso ama joojisaa waxay abuuraysaa tabasho iyo dareen taban.

Isdiidsiin iyo maya, idin qaabbili maayo kuma habboona siyaasadda—oo halbawlayaasha siyaasadda ayay ka mid tahay gaadhista bulshada, dhegaysiga iyo inaad duruufahooda u kuurgasho. Markaa dadka ayaan gaadhayaa, horjoogayaashoodiina waa is diidsiinayaa ama inkirayaa isu kaa qaban mayso. Dabcan shaqadiina dhaawac ayay ku tahay marka safaf dhaadheer uun laguugu jiro ee wakhtigaaga shaqo noqdo in aad dadkaa kala horto. Annaga waxaa noo dheeraa duruufo noo gaar ah.

Markii xaalku halkaa marayo, waxaan isku dayay in aan xal ka dhigo in aan saacadaha shaqada labalaabo oo aan xafiiska joogo saacado badan. Waxaanan isku deyi jiray in aan wax diyaariyo xilliyada dadban ee habeenkii. Waxaa nafis iyo nasasho ii noqon jirtay wakhtiyada safarka ee aannu meel u baxno. Waxaan dareensanahay dedaal kasta oo aan samaynay, in aannu waxyaalo badan oo noo qorshaysnaa ka gaabinnay sababtaa aan kor ku soo sheegay darteed.

Haddaba, in kasta oo ay jirto xigmadda Soomaaliyeed ee tidhaahda “nin xil qaaday eed qaad,” dabcan, qof kastaba waa la dhalliili karaa, waana la dhaleecayn karaa, balse waa inay jiraan sababo muuqda oo saldhig iyo daliil u ah dhaliisha. Markaa ayay wax toosisaa ama dhistaa. Qofka masuulka ah sababaha iyo sifooyinka lagu dhaliili doono ama lagu bogaadinayo, caqliga suubbani wuxuu ina siinayaa in halbeeggu uu noqdo kolba siduu u guto xilkii iyo masuuliyaddii loo igmaday.

Xaqiiqadu se qofka xil haya ee aan qabanin shaqadii loo diray wuu fashilmaa. Balse qof wax qabtay wixii uu qabtay ama qalday ayaa wax laga sheegaa. Waxaana dhaxal noqda waxa uu ka tago ee uu qabto xilligiisa. Kaas ayuun baa taariikhda gala, kana markhaati furtaa guushiisa. Mararka qaar dhaleecayntu xayaysiis ayay noqotaa oo dadku waxay doonaan waxa la hadalhayo in ay wax ka ogaadaan. Waxa laga weriyey halgamaagii caanka ahaa ee Malcolm X: “If you have no critics, you’ll likely have no success – Haddii aanad cid ku dhaliilbsan lahayn, waxay u dhowdahay inaanad guulba gaadhin.”

Dhacdooyinka siyaasadda midiba midda kale way ka sii daran tahay. 30, Aug 2010 subaxnimadii hore ayay ila soo hadashay marwada madaxweynuhu iyadoo naxdini ka muuqato hadalkeeda, waxaanay ii sheegtay in arrini soo korodhay oo aan u imaaddo. Aniga oo naxsan ayaan soo baxay. Waxaan gaadhay gurigii madaxweynaha anigoo aad u naxsan. Marwadii ayaa ii soo baxday, waxaanay iiga warrantay in xalay madaxweynaha xaaladi ku soo korodhay, oo uu yidhi waan iscasilayaa! Intii aannu hadalkii hayno, ayaa wasiir Maxamuud Xaashi, oo isagana ay marwadu wargeliysay, noo yimi. Markii aannu is waraysannay waxaa sababtii noqotay in madaxweynuhu ka werweray xusuustiisa oo hoos u dhacday, ugu danbayn se uu madaxweynihii ka noqday go’aankii markii ay qoys ahaan gaar u wada hadleen.

Markii madaxweynihii soo baxay ayaannu la fadhiisannay, isaga oo werwerkii xilka iyo dareenka xanuunkuba ka muuqdo. Xirsi ahaana waan dareemayay intii aannu wada shaqaynaynay in xusuusta madaxweynuhu si weyn hoos ugu dhacday, waxaanay ku sii badan jirtay mar kasta oo culayska shaqada ee welwelka iyo walbahaarku ku bataan (stressful). Marka se culayska laga ilaaliyo ee hawsha laga yareeyo wuu fiicnaa, in kasta oo uu ahaa qof waayeel ah oo sannad kasta wax ka dhacayaan.

Himilo sarraysa, niyad wanaagsan, sabir iyo dedaal aan joogsi lahayn ayaa lagu gaadhaa higsiga meelaha sare ee tartanka nolosha loogu jiro ama nolosha danbe laysugu diyaarinayo. Haddaba haddii aad diidday in aad dadweynahaaga ka mid ahaato oo doonayso in taariikhdu wax kaa xusto, adiga ayay kuu taallaa doorashada in taariikhdu si fiican kuu xusto ama in ay si xun kaaga warranto, waxaanad noqonaysaa labada tusaale midkood.

Facebook Comments Box

Waa qoraagga Buugga ‘Miyiga Ilaa Madaxtooyada’ Xirsi Cali Xaaji Xasan waa wasiirkii hore ee wasaaradda madaxtooyada ee Maamulka Somaliland. Waxa uu saaxadda siyaasadda Maamulka Somaliland ku biiray dabayaaqada sanadkii 2007. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa wasiirka ugu awoodda badan, uguna firfircoon 26-ka wasiir ee xukuumadda Kulmiye ka koobnayd xilligaas. Dhinaca waxqabadka waxa uu aad u dhiirrigeliyaa, xil weyna iska saaraa arrimaha horumarinta adeegyada bulshada, gaar ahaan dhismaha waddooyinka. Xirsi Cali buugga uu qoray waa buuggii kowaad ee silsiladda buugaagta Dhaxalgalka ah, waa taariikhnollolleed. Intiisa badan waa taariikh ku saabsan qoraagga wuxuuna yiri "waa taariikhdii noloshayda, min dhalasho ilaa hadda"

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Aruurinta madxafyada adduunka ugu caansan waxay inta badan ka kooban yihiin alaab Afrikaan ah oo la bililiqaystay xilligii gumeysiga. Ilaa maanta, wax ka yar boqolkiiba hal ayaa lagu celiyay Afrika. Qoraalkaan waxaa luuqada Ingiriiska ku daabacay ©RT / waxaana turjumay Cabdijabaar Sh. Axmed.

Published

on

Boqorka Ingiriiska Charles III (B) waxa uu eegayaa farshaxan ciwaankiisu yahay 'Europe Supported by Africa and America' oo uu sameeyay farshaxaniste asalkiisu Nayjeeriya yahay Sokari Douglas Camp. © ISABEL INFANTES / AFP

Intii ay socdeen dagaalada iyo gumeysiga Afrika, wadamada reer galbeedka waxay ku lug lahaayeen bililiqada boqolaal kun oo walxaha fanka Afrika ah. Matxafyada dawladuhu waxay isticmaali jireen si ay uga qaybqaataan abuurista gumeysiga iyo sharciyeynta gumeysiga.

Soomaaliya iyo dalal badan oo Afrikaan ah waxaa laga qaaday alaabo badan oo tilmamaya taariikhda iyo dhaqanka ummada ay leedahay. Warbixin uu diyaariyay taariikhyahan faneedka Faransiiska Benedicte Savoy iyo dhaqaaleyahan Senegalese Felwine Sarr, oo ay u xilsaartay dowladda Faransiiska 2018, ayaa sheegaysa in inta u dhaxaysa 90% iyo 95% dhaxalka dhaqameed ee agabka Afrika ay ku nool yihiin meel ka baxsan qaaradda Afrika. Dhanka kale, alaabada madxafyada qaranka Afrika ayaa si dirqi ah uga badan 3,000 oo shay dhaqameed.

Ku dhawaad dhammaan wadamada Afrika waxay lumiyeen agabkoodii ugu muhiimsanaa ee dhaqanka intii lagu jiray waagii sahanka reer Yurub iyo gumaysigii xigay. Walxaha ku haray Afrika waxay lahaayeen qiimo taariikhi iyo dhaqameed ka yar kuwii la keeni jiray madxafyada Yurub. Dhowr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, reer galbeedku waxay si isdaba joog ah u heli jireen sheegashooyin lacag celin ah oo ka yimid wadamada Afrika.

Ajendaha 2063 – Qorshaha horumarinta mustaqbalka fog ee Afrika, kaas oo uu ansixiyay Midowga Afrika 2015-kii – waxa uu tilmaamay in ilaalinta hiddaha dhaqanka ay tahay mid ka mid ah mudnaanta ugu weyn ee qaaradda. Marka loo eego dukumeentiga qaab-dhismeedka, dhammaan hantida dhaqameed ee Afrika waa in lagu soo celiyaa qaaradda marka la gaaro 2025. Laakiin qorshahan hamiga ah ma la xaqiijin karaa?

Safarada ciqaabta ee Britain iyo muhiimada ay u leeyihiin ururinta farshaxanka Ingiriiska

Taariikhyahannada farshaxanku waxay ku qiyaaseen in ku dhawaad 70,000 oo farshaxan Afrikaanku leeyahay lagu xareeyay Matxafka Ingiriiska illaa 2020. Si kastaba ha ahaatee, sharraxaadda bandhigyada ayaan wax badan ka sheegin xaaladihii ay ku danbeeyeen UK.

Qaar badan oo ka mid ah alaabooyinka waxaa laga jabsaday Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad, xilligii Benin Expedition Expedition 1897. Boqortooyada Benin (dal qadiimi ah oo ku taal Galbeedka Afrika) waxay ku taallaa dhulka Nayjeeriyada casriga ah. Safarka ciqaabta ah ayaa loo abaabulay sidii “ciqaab” ka dib markii dadka deegaanka ay weerareen cutub ka mid ah 250 askari oo Ingiriis ah oo loo diray inay maamulaan dhulka.

Ciidanka ciqaabta ayaa aad uga tiro badnaa cutubkii ugu horreeyay oo ka koobnaa 1,500 oo nin oo hubaysan. Ciidamada Ingiriiska ayaa xoog ku galay magaalada caasimadda ah ee Benin, waxayna burburiyeen boqortooyadii, waxayna qabteen taliyihii. Natiijadii ololahan, inta u dhaxaysa 2,500 iyo 4,000 Benin artifacts (waxa loogu yeero “Benin Bronzes”) ayaa laga saaray Afrika. Nayjeeriya ayaa dalbanaysa in Ingiriiska ay soo celiso walxahaas. Dhacdadan ayaa lagu tiriyaa mid ka mid ah kiisaskii ugu weynaa ee bililiqo ee soo mara taariikhda fanka Afrika.

Si loo magdhabo kharashaadka safarka, qaar ka mid ah alaabtii la helay ayaa la xaraashay. Taasi waa sida Benin Bronzes ay u mareen waddamo kala duwan oo Yurub ah, halkaas oo ururinta farshaxanka Afrika ay noqdeen kuwo caan ah.

Xilligii fin de siecle, Yurub waxay muujisay xiisaha fanka Afrika. Tani kama hor istaagin dadka reer Yurub inay ugu yeeraan farshaxanka “primitive” ilaa maantadan la joogo, ereyga “primitivism” ayaa inta badan loo adeegsadaa marka lagu tilmaamayo farshaxanka Afrika. Dhab ahaantii, fikradaha reer Yurub ee ku saabsan dhaqamada kale ayaa ka muuqda doorashada kelmadda loo doortay si loo qeexo qaabkan gaarka ah.

Ingriiska ayaa sidoo kale helay isticmaalka alaabada la xaday oo aysan ku iibin xaraashka, kuwaas oo intooda badan ka tarjumaya ruuxa dadka Benin. Qaar ka mid ah walxahaas ayaa la siiyay saraakiisha ciidamada si loogu abaalmariyo guusha ciidan ee socdaalka (taas oo aan faa’iido lahayn marka laga eego dhinaca dhaqaalaha), qaar kalena waxay ku dhammaadeen Matxafka British-ka.

Sidoo kale Jarmalka wuxuu kamid yahay dalalka soo xaalufiyey Afrika

Boqortooyada Jarmalku waxay sidoo kale ka mid ahayd kuwii ku lug lahaa bililiqada hidaha dhaqanka ee Afrika. Si ka duwan Ingiriiska iyo Faransiiska, xilligii gumeysiga ee Jarmalku wuxuu ahaa mid gaaban. Si kastaba ha ahaatee, Jarmalku waxay isku dayeen inay la socdaan deriskooda oo ay wax u qabtaan ururintooda.

Intii lagu guda jiray safarada Jarmalka, farshaxano badan, iyo noocyo flora iyo fauna deegaanka ah kuwaas oo xiisaynaya cilmi-baarayaasha, matxafyada, ama kuwa gaarka loo leeyahay (sida saraakiisha gumeysiga) ayaa laga saaray Afrika.

Marka laga reebo Benin Bronzes, oo Jarmalku ka iibsaday xaraashka, wuxuu kaloo helay farshaxanka dadka Kameroon iyo Namibiya. Taallooyinka, dahabka, iyo qalabka shaqada – walxaha muhiimka ah ee dhaqanka iyo diinta ee kooxaha qowmiyadaha Afrika – ayaa lagu hayaa Matxafka Ethnological ee Berlin.

Askarta Jarmalku waxay heleen walxo badan oo ay sababeen dembiyo dagaal. Ilaa 2019, Matxafka Stuttgart waxaa ku jiray karbaashkii Hendrik Witbooi, geesiga qaranka Namibiya. Jarmalku waxa uu helay intii lagu jiray xasuuqii Herero iyo Nama ee 1904-1908. Witbooi waxa uu helay darajada geesiga Namibiya ee la dagaalanka gumaystaha iyo hogaaminta kacdoonada.

Dhanka farshaxanka ilaahadda Ngonnso, oo laga keenay Kameroon laguna hayo Matxafka Ethnological Museum ee Berlin ilaa 2022, looma iibin mana deeqin Jarmalka dadka Nso ee ay ka tirsan yihiin. Sannadkii 1903-dii, sarkaal Jarmal ah ayaa si xoog ah u qabsaday farshaxanka wuxuuna u soo bandhigay shaqaalaha madxafka hadiyad shakhsi ah. Sida lagu sheegay daraasad ay samaysay Atlas of Absences, oo ay sameeyeen shaqaale ka tirsan madxafyada Jarmalka, in ka badan 40,000 oo walxood oo farshaxan ah oo laga soo saaray Cameroon ayaa la dhigay Jarmalka.

Mandu Yenu Throne oo leh cag ka timid Kameroon, oo ah kursi loogu talagalay boqorka qabiilka Bamum ee Afrika (qarnigii 19-aad), ayaa lagu sawiray inta lagu guda jiro safar saxaafadeed ee Matxafka Ethnological ee Xarunta cusub ee Berlin Palace Humboldt ee Berlin. © JENS SCHLUETER / AFP

Isha waxyiga ee la xaday

Xilligii aadka u weynaa ee xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu helay in ka badan 90,000 oo farshaxan Afrikaan ah. Qayb weyn oo ka mid ah ururintan waxa lagu kaydiyaa Musee du quai Branly ee Paris, iyo sidoo kale matxafyada kale ee dawladda iyo meelo gaar loo leeyahay.

Sharaxaadaha bandhigyada waxay soo jeedinayaan in farshaxannada Afrikaanka ah iyo maaskaro ay qiimo leeyihiin ugu horrayn sababtoo ah waxay u adeegeen dhiirigelinta fannaaniinta Faransiiska, kuwaas oo la kulmay qalalaase hal abuur leh. Dareen yar ayaa la siiyaa hal-abuurka ee sayidyada Afrika laftooda.

Markii hore, walxaha farshaxanka ee la bililiqaystay waxaa lagu soo bandhigay madxafyada qawmiyadaha Yurub waxaana loo tixgeliyey “waxyaabo gaar ah” oo inta badan loogu talagalay daraasad cilmiyeed. Kaliya qaar ka mid ah kuwa gaarka loo leeyahay ayaa awooday inay qadariyaan hibada fanaaniinta Afrika.

Xitaa ka dib dhamaadkii xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu sii waday inuu dhoofiyo alaab qiimo leh oo ka baxsan Afrika. Tusaale ahaan, 2005 iyo 2007, in ka badan 10,000 oo walxood oo ah hidaha dhaqanka Mali ayaa lagu qabtay garoomada diyaaradaha ee Paris. Kuwaas waxaa ka mid ahaa dugaagado, faasas, iyo faraanti. Inta badan alaabooyinka waxay soo jireen ilaa 8,000 oo sano.

Farshaxannada waxaa lagu soo bandhigay qayb ka mid ah bandhigga ‘Fircoon ee Labada Dal. Sheekadii Afrikaanka ee boqorradii Napata’ ee Matxafka Louvre ee Paris. © STEPHANE DE SAKUTIN / AFP

In ka yar boqolkiiba hal

Isagoo ka hadlayay magaalada Ouagadougou, Burkina Faso sanadkii 2017, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa sheegay in aan la aqbali karin in hidaha dhaqanka Afrika ay ku sii jiraan madxafyada Faransiiska. Wuxuu ballan qaaday inuu qaadi doono dhammaan tallaabooyinka ku habboon ee lagu soo celinayo walxahaas shan sano gudahood.

Bayaanka ayaa soo jiitay dareen badan, tan iyo sharciga Yurub ma ogola in la fogeeyo dhaxalka qaranka (iyo farshaxanka Afrika waxaa loo tixgeliyaa ‘dhaxalka qaranka’ ee Galbeedka), taas oo laga yaabo in aan si joogto ah uga tagin ururinta matxafyada dawladda.

Lix sano ka dib hadalka Macron, dowladda Faransiiska ayaa ugu dambeyntii bilowday horumarinta tillaabooyinka hirgelinta siyaasadda dib u celinta. Bishii Abriil 2023, madaxwaynihii hore ee Louvre, Jean-Luc Martinez, ayaa daabacay warbixin leh talooyin ku wajahan dawladda, oo ay ku jiraan shuruudo dib-u-celin ah. Faransiisku waa inuu xaqiijiyaa in walxaha farshaxanka lagu helay si sharci darro ah oo aan sharci ahayn, sheegashada soo celinta wadamada Afrika waa in ay baaraan guddi gaar ah. Codsiyada magdhowga maaliyadeed lama tixgelin doono.

Ilaa hadda, Faransiisku wuxuu dib ugu celiyay Benin 26 qalab iyo hal Senegal. Tani waxay ka dhigan tahay in ka yar boqolkiiba hal tirada guud ee walxaha fanka Afrika ee ku jira madxafyada.

Baarlamaanka Faransiiska ayaa la rabay inuu meel mariyo sharci leh shuruudaha cusub ee soo celinta December 2023, laakiin dukumeentiga waxaa xannibay mucaaradka. Samaynta sharci tixgalinaya dhammaan talooyinka iyo dhaqangelintooda wax-ku-oolka ah waxay qaadan kartaa waqti dheer, sidaas awgeed dib u dhigista hannaanka dib-u-celinta sannado badan.

Matxafyada Ingiriiska ayaa ka baqaya bililiqo

Ingiriiska, oo ah boqortooyadii labaad ee ugu weyn adduunka, ayaa ah mid aad u maskax badan marka ay timaado soo celinta. Matxafyada qaranka ee madxafyada iyo goobaha galeeriga ee dalka kuma dhacaan sharciga fasaxaya dib u soo celinta. Waxay sii wadi doonaan inay raacaan sharciga hadda jira, kaas oo aan ogolayn ka fogaanshaha farshaxanka ee ururinta dawladda.

Bishii Janaayo ee sanadkan, Matxafka British-ka iyo Matxafka Victoria iyo Albert ayaa ugu dambeyntii ku heshiiyey inay “soo celiyaan” farshaxanka laga xaday ee dadka Asante ee Ghana. Si kastaba ha ahaatee, “soo-noqoshada” waxay noqotay oo kaliya “kiro waqti dheer ah” oo ilaa lix sano ah.

Dadka degan UK waxay ka baqayaan in dib u celintu ay faaruqin doonta ururinta madxafyada Ingiriiska. Wargeyska The Telegraph ayaa xitaa qoray in madxafyada Ingiriiska ay “khatar ugu jiraan in la dhaco” sababo la xiriira dalabaadka lagu soo celinayo agabka Afrika.

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron (B) oo daawanaya taallo boqortooyo qarnigii 19-aad oo ah shimbir nus-nin ah, oo matalaya boqorka Benin Ghezo, oo lagu soo bandhigay matxafka Quai Branly ka hor inta aan loo dhoofin waddanka Galbeedka Afrika dabayaaqada bishii Oktoobar ee Paris 2021. © Michel Euler / BELGA / AFP

Hogaaminta dariiqa soo celinta?

Jarmalku waxa uu fuliyaa siyaasadiisa soo celinta si la mid ah Faransiiska. Labada dal waxay sameeyeen sanduuq wadajir ah, lacagtaas oo lagu samayn doono cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan asalka alaabada Afrika ee hadda ku kaydsan madxafyada labada dal. Shaqada diyaarinta ee soo celinta walxaha waxaa lagu qaban doonaa seddex sano gudahood.

Jarmalka ayaa hore ugu celiyay Nayjeeriya 21 Benin Bronzes. Sida ku cad heshiiska ay wada galeen wadamada 2022, madxafyada Jarmalku waxa ay qaadeen in ay soo celiyaan 1,130 walxood.

Jarmalka ayaa la sheegay in uu “hogaamiyo dariiqa soo celinta” Yurub. Wadamada Afrika, si kastaba ha ahaatee, way khilaafsan yihiin. Tusaale ahaan, wargeyska Galbeedka Afrika ee Modern Ghana ayaa ku doodaya in Jarmalku yahay hoggaamiyaha “Saliibiga dib u celinta.” Suxufiyiintu waxay xuseen in dalabka dadka Afrikaanka ah ee alaabtooda faneed in loo soo celiyo “mar walba Jarmalku waa ka caabiyay,” sida wadamada kale ee Yurub, iyo in Berlin ay soo celisay waxyaabo farshaxan ah dhawaan.

In kasta oo ay qireen in Jarmalku uu juhdi badan geliyay soo celinta walxaha la dhacay marka loo eego, tusaale ahaan, Great Britain, Afrikaanku weli kuma heshiin karaan in dalka lagu ammaano in uu soo celiyo qayb yar oo ka mid ah alaabtii uu haystay boqollaal sano. Intaa waxaa dheer, Jarmalku wuxuu ku dadaalayay inuu ballaariyo saameynta uu ku leeyahay qaaradda Afrika, waxaana laga yaabaa in hindisayaasha dhaqanku ay noqdaan wax aan ka badnayn hab lagu hagaajinayo muuqaalkeeda.

Taallo Afrikaan ah oo alwaax ah oo ku yaal Matxafka Afrika / Matxafka Royal ee Bartamaha Afrika, hiddaha iyo matxafka taariikhda dabiiciga ah ee Tervuren, Belgium. © Arterra / Kooxda Sawirada Caalamiga ah ee loo maro Getty Images

Yaa la socda xogta soo celinta?

Tobankii sano ee la soo dhaafay, tiro sii kordheysa oo ururo dadweyne ah iyo shaqsiyaad u ololeeya ayaa sameynayey codsiyo dadweyne oo ku saabsan soo celinta hidaha dhaqanka ee Afrika.

Mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee hindisayaashan waa mashruuca dib u celinta furan ee Afrika, oo ay aasaaseen Afrikaaniyiin danaynaya masiirka hidahooda dhaqameed. Qabanqaabiyayaashu waxay ku dadaalayaan inay si furan u helaan macluumaadka ku saabsan heerka hadda ee hababka dib-u-celinta ee Afrika. Xogta mashruuca waxaa ku jira macluumaad ku saabsan in ka badan hal milyan oo xabbo oo farshaxan Afrikaan ah oo lagu hayo meel ka baxsan qaaradda. Hadda, wax ka yar 1,000 walx ayaa la soo celiyay.

2022, ururku waxa uu soo saaray warbixin ku saabsan dhaqdhaqaaqa hawl-wadeennada adduunka oo dhan, cinwaankeeduna yahay Soo celinta Sheegashada ah – Reclaiming Restitution. Tan iyo 2016, tirada daabacaadaha sayniska ee u heellan soo celinta fanka Afrika ayaa kordhay 300%, tirada doodaha mowduucan ee wararka iyo baraha bulshada ayaa kordhay 600%.

Si kastaba ha ahaatee, inta badan waraysiyada ku saabsan soo celinta ma bixiyaan Afrikaaniinta, cilmi-baarayaasha ka socda Dib-u-celinta Furan ee Afrika. Khubarada Afrikaanka ah ee si xirfadaysan u baara dhibaatada dib u soo celinta ayaa inta badan ku jira dhamaadka liiska qorayaasha la soo xigtay.

Ururka aan macaash doonka ahayn ee fadhigiisu yahay Nayroobi ee African Digital Heritage ayaa sidoo kale ku hawlan raadinta xog cusub oo ku saabsan hababka soo celinta. Khubarada Kenya ayaa baaraya hidaha dhaqanka Afrika iyo xogta kaydka iyagoo isticmaalaya tignoolajiyada dhijitaalka ah. Kooxdu waxa ay ku dadaalaysaa in ay si joogto ah u cusboonaysiiso xogta macluumaadka iyada oo la socota macluumaadka la xiriira hababka soo celinta hadda.

Muhiimadda soo celinta fanka Afrika

Farshaxan Afrikaan ah oo la dhacay intii lagu jiray xilliga fidinta Yurub kaliya ma hayo qiimaha bilicda. Waxyaabahan farshaxanku aad bay muhiim ugu yihiin marka laga eego dhinaca dhaqanka.

Sawirrada, wajixirka, iyo dahabka ayaa ka tarjumaya ruuxnimada in ka badan 2,000 oo qowmiyadood oo Afrikaan ah. Koox kasta iyo aragtideeda adduunku waa mid gaar ah, sidaa awgeed ka soo qaadida agabka Afrika iyada oo aan oggolaansho laga helin dadka deegaanka ma aha oo kaliya arrin ku saabsan helitaanka sharci-darrada ah ee farshaxanka. Dhab ahaantii, waa dhoofinta sharci-darrada ah ee hidaha dhaqanka shisheeye.

Sida Maya Nikolskaya, oo ah cilmi-baare oo ka tirsan Xarunta MGIMO ee Daraasaadka Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Ruushka, ay u sheegtay wakaaladda wararka ee RT, dib u soo celinta hiddaha dhaqameed ee Afrika ayaa door weyn ka ciyaarta dhismaha aqoonsiga qaranka.

“Dhaqanku waa mid ka mid ah baahiyaha aasaasiga ah ee aadanaha. Soo noqoshada hidaha dhaqameed ee Afrika, oo ay ku jiraan farshaxanno kala duwan iyo walxo diimeed, waxay calaamad u tahay dib u soo celinta aqoonsiga lumay. Si kastaba ha ahaatee, Afrikada laga soo xaday alaabtan qiimaha leh ayaa aad uga duwan Afrikada casriga ah. Maanta, wadamo badan oo Afrikaan ah ayaa ku jira geeddi-socod dhismo dowladeed ah, in la siyaasadeeyo qowmiyadaha ayaa ah arrin muhiim u ah geeddi-socodkan. Dhaqanku waa ‘meelaha intercellular’ ee isku xiri kara qaybaha kala duwan ee bulshada,” ayay tiri.

Dhalinyaro badan oo Afrikaan ah weligood ma arkin shay dhaqan maadi ah oo ay leeyihiin dadkooda. Marka walxaha dhaqameed ee muujinaya kumanaanka sano ee taariikhda Afrika lagu hayo meel ka baxsan qaaradda, tani waxay ka reebaysaa Afrikaanka fursad ay kula xiriirto dhaqankooda.

Ms Nikolskaya waxay sidoo kale xoogga saaraysaa ku-habboonaanta dhaqanka Afrika ee casriga ah iyo aqoonsigiisa gaarka ah. “Tafsiirrada cusub ee noocyada farshaxanka dhaqameed iyo qaababka ayaa hadda ku soo koraya shineemo, muusig, suugaan, sawir iyo farshaxan, oo ay ku jiraan farshaxanka dhijitaalka ah. Waa muhiim in aan loo oggolaan in fanka Afrika ee casriga ahi uu dhibane u noqdo burcad-badeednimada internetka, laga waayo aragtida guud ee meelaha gaarka ah, ama uu noqdo qarsoodi,” ayay tirri.

Brian Mugabi, oo ah arday PhD ka bartay Waaxda Aragtida iyo Taariikhda Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda RUDN, ayaa sidoo kale la wadaagay RT fikirkiisa ku aaddan muhiimadda soo celinta dhaqanka. “Ku soo celinta qaybaha farshaxanka mulkiilayaashooda asalka ah waxay ka dhigan tahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca gumeysiga. Farshaxannadan waxaa la helay xilligii gumeysiga, iyaga oo u adeegaya xasuusin xusuusin u ah cutub madow oo taariikhda,” ayuu yirri.

“Qaar badan oo ka mid ah iibsiyadan waxaa lagu helay habab shaki leh, taasoo ka tarjumaysa ka faa’iidaysiga iyo hababka asaasiga ah ee loo isticmaalo xilligii gumeysiga.”

Brian sidaas darteed wuxuu aaminsan yahay in “u doodista dib u soo celinta buuxda ay tahay hab lagu saxayo caddaalad-darrada taariikhiga ah.”

“Intaa waxaa dheer, qaybinta aan loo eegin ee hidaha dhaqameed ee Afrika, oo lagu qiyaasay 90% ilaa 95% meel ka baxsan qaaradda, waxay hoosta ka xariiqaysaa baahida loo qabo ilaalinta dhaqameed ee siman. Kala duwanaanshiyahani kaliya kuma koobna kartida madxafyada Afrikaanka si ay u soo bandhigaan hidahooda, laakiin sidoo kale waxay sii wadaa kala duwanaanshiyaha dhaqaale, maadaama bandhigyada ugu muhiimsan ay ku yaalliin meel ka baxsan Afrika.

“Sidaas darteed, soo celinta farshaxannada la soo xaday kaliya uma adeegi doonto muhiimad niyadeed laakiin waxay sidoo kale horumarinaysaa sinnaanta dhaqanka iyo ilaalinta,” ayuu yirri.

Sida cad, maaha Yurub inay go’aamiso masiirka farshaxanka Afrika – mid qadiimi ah iyo mid casri ah – laakiin Afrika lafteeda. Tani waa lama huraan taariikheed oo cad.

_

Qofka sida gaarka ah u baaray xogtaan waa Daria Sukhova, waa intern-ka cilmi-baarista ee Xarunta Cilmi-baarista Afrika ee Jaamacadda HSE.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 3aad

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 2aad RIIX HALKAAN


Maanta sidee u adeeg Sanaa qabiilka haddaanahay Soomaali?

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay.

Waxaa kaloo moodaa maantay in ay nahaysato sidii Nebi Luud loo galay oo qabyaalad ayay ku dhibi jireen anagana maantay kii aan doorano qabiilkuu doono ha ahaado waxaa jira dad huwan shaati qabiil kuwaas oo iyagu dan gaara wata laakiin marka hore qabiilka ku soo kicinaya si reer hebel oo ninkaas uu isaga ku kacsanyahay looga tuuri lahaa xilka maxaayeelay isaga dantiisu waxa weeye aad heshid xoolo laakiin qabiiilkan uu ku laabanayo oo ku kicinaayo hebel oo reer hebela sidii looga tuuri lahaa booska waana laga tuuraa oo meesha ma sii joogo reer hebalkii uu ka dhashayna waxba uma qabto ileen tiisu watay kii soo laa luushayna tiisuu ufududaynayaa. Reerka uu ka dhashay waxay dhahaan mar hadduu magacii reerka huwanyahay noogu dhan oo waxaanba cisaynaynaa magaca iyo maamuuska uu helay qofkaas laakiin ma fiirinayno qofkaan muxuu qabtay? Caadil ma yahay? Ma udhexeeyaa dadka doortay? Ileen markaan ma huwana shaati qabiile wuxuu huwan yahay shaati bulsho isku tagtay, maka fakerno qofkaa aakhiradiisa waayo Imam Caadila booska uu tagayo waanu kawar haynaa imaam aan caadil ahayna booskuu tagayo waan garanaynaa.

Waxaa kaloo jirta in ay dadkaa iyaga ah dad shisheeye lashaqay sanayaan oo ay iyagu dabada ka soo wadaan wax kasta oo uu u baahdana ay ku taakullaynayaan, qabiil kiisuna uu markasta garab istaago gar iyo gardaroba waana waxyaalaha maantay nahaysta oo uu waddankeena udagi la’yahay.

Waxaa kaloo uu qabiilku nagaarsiiyay in dadkii diinta waxyeelada ugaysanaayay aan qabiil ku difaacno oo haddiiba ay hadlaan culimadii waday dacwada in qofkaas uu qabiilkiisu difaaco in la diido diinteena islaamka iyo waxa ay ka qabto in uu qofkaas uu kuwado meel aan fiicnayn, halkaas waxaa moodaa in aan haysano dhaqankii jaahiliyada qayb kamida waayo iyaga ayaa qabiil ku difaaci jiray kay rabaan oo ka dhashay, kaan ka dhalana dhibi jiray.

Maantay waxaa waddanka ka jira nabadgalyo la’aan wallow ay hadda sidii hore ka soo fiicnaatay. Maalinkasta dadka Soomaaliyeed oo masaakiinta ah, dadkii halyeeyadii waddanka wax uqabanaayay qarax ladaba taagan marka ay ka soo baxaan. Waxay ku talogaleen in ay waddanka wax ka noqdaan qofkii shalay dadka islaamka ah dhiigooda bannaystay, ku sheegay gaalo raac, aan u aabbo yeelin culimo, aqoonyahan, siyaasi, isin, haween, dhaqtar, macalin   ayaan ku difaacaynaa qabiil. Shalay goortuu umadda islamka ah gumaadayay qabiil malahayn oo qofkasta naftiisa ayuu uga baqaayay laakiin markuu kasoo baxay dadkii jihadu ka halowday oo aan lagaranayn dan uu uga soo baxay oo aan lagaranayn in uu si dhaba uga toobad keenay waxyaalihii uu dadka wala alihiisa ku dhibaateeyay oo aan lagaranayn in uu wali la ra’yi yahay dadkii rabay in uusan waddankaan dagin.

Markii laxiray oo dowladii waddanka xukumaysay ay qabiilkiisii udoodayaan oo ay ku sheegayaan in uu ku xiranyahay cadaaladdaro tii uu soo sameeyay oo xitaa idinka uu ka dhashay cadaaladdarro ma aysan ahayn miyaa? Maya taas uuma muuqato oo way ilaaween kaliya waxaa umuuqata in uu kursiga uu ku fariisto.

Illaahay Subxaanahu Watacaalaa waxba ma ilaawo ama adduun ha looga jaro ama aakhiro halooga jaro hadduusan ka towbad keenin, waan ba ilownay in aan dhimanayno oo qabiilkii ayaa namadax maray iyo raadin kuraas laga dhimanaayo amaba laga dheeraanayo.

Bulshada Soomaaliyeed in ka badan 80% ma fahansana qabyaaladda waxay tahay. Waxaana daliil kuugu filan in dalkooda ay burburkiisa iyo dib udhiciisa ka shaqaynayaan. Waxay kuwada haminayaan dhammaantood ama badankood in ay dalal shisheeye aadaan, waxna waa tahriibeen, waxna waa qalbi ka dhoof, inta kale ee soo hartana waa dad dantu biday ama duruufta haysata awgeed aysan ugu hanqaltaagin dalkale.

Burburkii waxa uu nadhaxalsiiyay in aan weyno halyeeyo Soomaaliyeed, waddaniyiin Soomaaliyeed, hooyooyin nagu qaaliya. Waxaan nahay dad isla quman, isla saxan, iyagu is arka, damiirkii ka tagay, waxaa la yiri Mayd maxaa udanbeeyay? Saa la dhahay kan la siisido oo tusaale waxaa kugu filan caruur yaryara oo dugsi Qur’aan dhigata oo lawada dilay qabyaalad awgeed.

Abwaan Abshir Nuur Faarax {Bacadle}:- waxa uu yiri:

Dab miyey sureen waa dulli aan xuma ka daaleyne

Dusha aadmigey shabahaan ficilna duurjoogta

Deggani iyo kheyr lama tusoo way ka diriraane

Dabciga riibigey leeyihiin mana dareemaane

Qabiilku waxa uu meeshii ka saaray dhaqankii suubanaa ee Soomaali lagu yaqaanay, Soomaalinimadii, waxa uu baaba’shay damiirkeenii. Waxa uu nagaarsiiyay in aan seeraaro samaysano, qolo kastana tiraahdo anagoo reer hebel ah baa iskaleh goobtaan. Qabiil hebel isma guursano, kab iyo qaraan ma wadaagno, geelayagu isku meel madaaqo.

Gabay uu tiriyey Alle ha unaxariistee abwaan Abshir Nuur Faarax Baxadle waxaa ka mid ahaa:

Quruun waliba cudur qaasahoo qaybiyaa jira’e

Soomaali belo loo qoraye qallinka loo saarey

Wax qabiil ka daran jahanamaan qiray aqoontayda

Qadartaana iga hiilisaye qolo ma sheegteen

Maanso dastuurka

Dastuur caamahoo

Leexleexad lahaynoo

Dambas aan lahaynoo

Dadka wada simaayoo

Daruus aan dhamaanayn

Rabaa noogu deeqee

Waan ku mahadnaqaynaa

Umad yahay islaamka ah

Dastuurkiina qaatoo

Dayac iyo darxumo iyo

Dayuusiinta qaarkood

Waxa ay daliishaan

Ka dhiidhiya xumaantoo

Dastuurkii Illaahay

Mideeyihii islaamkoo

Samawadka laga keenayoo 

Dadkii loo jideeyoo

Dib usoo ceshoo 

Ku adkaada waligiin

 

Qeybtii 4aad RIIX HALKAAN

Qeybtii 4.aad Buugga Haddimada Qabyaaladda

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Geeska Afrika57 mins ago

Deeq bixiyayaasha aduunka ayaa balaayiin gargaar ah u balan qaaday dalka Suudaan oo ay dagaaladu halakeeyeen

Afrika1 hour ago

Dalka Burkina Faso oo eryay diblomaasiyiin Faransiis ah – sababta waa maxay?

Yurub4 days ago

Norway ‘waxay diyaar u tahay’ inay aqoonsato madax-bannaanida Falastiin: Ra’isul Wasaaraha Norway

Bariga dhexe4 days ago

Waa maxay sababta ay Israa’iil halis usii gelinayso xiisadda Bariga Dhexe?

Bariga dhexe4 days ago

Maxaa kasoo cusboonaday weerarkii ugu dambeeyey ay Iiraan ku qaadday Israa’iil?

Ameerika5 days ago

Victor Manuel Rocha, safiir hore oo Mareykanka ah – Safiirkii u basaasayay Cuba tobanaan sano, waxaa lagu xukumay 15 sano

Bariga dhexe6 days ago

Iiraan iyo Israa’iil oo lagu booriyay in ay xiisadda u dhexeeya qaboojiyaan

Siyaasadda Arrimaha Dibadda6 days ago

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Sirdoonka & Militariga6 days ago

Jabhada Xoraynta Oromada – afka Oromada: Waraanna Bilisummaa Oromo

Geeska Afrika7 days ago

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Kumanaan shaqaale Hindi ah oo imanaya Israa’iil – mas’uuliyiin dowladda

Afrika1 week ago

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Geeska Afrika2 weeks ago

Kenya: Isbitaalka Qaranka ee Kenyatta ayaa ku dhawaaqay in la tuuri doono haraaga 541 qof, oo ay ku jiraan 475 carruur ah

Dhaqaalaha2 weeks ago

Zimbabwe waxay soo saartay lacag ‘dahab’ ah oo ay ku beddeshay dollarka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Maraykanka oo isu diyaarinaya weerar ‘aan laga fursan karin’ oo kaga imaan kara Iiraan – warbaahinta

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Sida ay Iiraan u samaysatay giraangirta cadawga ee ku xeeran Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Yukreyn ‘waxay noqon doontaa xubin ka tirsan NATO’ – Xoghayaha Arimaha Dibada ee Mareykanka Antony Blinken

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Ergeyga Mareykanka ee QM ayaa uga digay Iiraan inaysan weerar ku qaadin dadka Mareykanka ah ee weerarka qunsuliyada Suuriya

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Waa kuma taliyihii ciidamada Iiraan ee lagu dilay duqeynta Dimishiq?

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Wararka3 weeks ago

Waa maxay sababta doorashada Istanbul ay u tahay doorasho aad indhaha loogu hayo ee Turkiga?

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Ciidamada Israa’iil ayaa isbitaalka Qaza ee Al-Shifa ku dilay 400 oo Falastiini ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Qaza waxaa ka socda weerarro, iyadoo ay jiraan warar sheegaya in wadahadallada xabbad joojinta ay dib u bilaabmeen

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada3 weeks ago

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Cutubyada 1aad illaa 4aad ee dastuurka Soomaaliya oo la ansixiyay – sidee loogu falceliyey?

Wararka3 weeks ago

QM: Burcad Haiti ah waxay dileen 1,500 qof saddex bilood gudahood

Aasiya3 weeks ago

Iscasilaadii Madaxweynihii Vietnam waxay muujinaysaa khilaaf ka dhex jira xisbiga – Falanqeeyayaasha

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Madaxa Qaramada Midoobay ayaa ku booriyay Qaza in la gaarsiiyo gargaar bini’aadantinimo oo ballaaran

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Banaanbax uu soo abaabulay guddoomiyaha gobolka Banaadir Yuusuf Madaale oo lagu taageerayo wax ka beddelka dastuurka

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Haddii ‘Soomaali oo heshiis ah la rabo dastuurka yaanan la siyaasadeynin’ – Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Mareykanka ayaa burburiyay iskaashigii la dagaalanka argagixisanimada – Safiirka Ruushka Anatoly Antonov

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Doorka ciidanka iyo daryeel la’aantooda

Afrika4 weeks ago

Kacaankii Liibiya: Sida NATO ay u burburisay dowlad tobanaan sano la soo dhisaayey

Bariga dhexe4 weeks ago

Xiriirka Israa’iil iyo Sacuudi Carabiya oo isbeddel horumar leh laga gaaray

Gumeysi iyo isir sifeyn1 month ago

Maxbuus Falastiini ah ayaa ku dhintay xabsiga Israa’iil ka dib caafimaad xumo iyo jirdil loo gaystay: warbixin

Diinta Islaamka1 month ago

Fanaanka caanka ah ee u dhashay dalka Maraykanka Lil Jon ayaa qaatay diinta Islaamka

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska1 month ago

Muhiimada ay inoo leedahay aqoonta ama waxbarashada

Xul