Connect with us

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Itoobiya iyo Aragtidii Friedrich Ratzel (Lebansraum)

Mala socotaa fal kasta iyo tallaabo kasta oo hore loo qaado, waxa shardi ama tiir u ahayd dan. Dantaasi marwalba waxa ay u adeegaysaa cidda falka ama tallaabada qaadaysa. Ma ila fahantay?

Published

on


Noolaha Aadamuhu intii uu adduunka guudkiisa saarnaa, waxa uu ku hawlanaa oo ku jirey isbeddel xag kasta ku wajahan. Ha noqdaan isbeddeladaasi kuwo diineed, dheef la raadiyo, siyaasad, korriin caqli iyo jidh, maamul, bulsheyn, deegaamayn, aqoon yeelasho, unkidda ilbaxnimooyin iwm. 

Badanka fal kasta iyo tallaabo kasta oo hore loo qaadana, waxa shardi ama tiir u ahayd dan. Dantaasi marwalba waxa ay u adeegaysaa cidda falka ama tallaabada qaadaysa. Taas oo jirta, ayaa waxa ay dantaasi horseeddaa isriix-riix bulsheed ama qofeed. Waxaana ka dasha oo ka dhambalma, kana dheehma aragtiyo iyo tabab ku cusub waayahaas. Kuwaas oo si guud ummadaha kale ee la jaalka ah ama la jaarka ah, iyo kuwa ka fogba ay qaataan aragtiyihii ka dhashay isriix-riixaas tirada badan. Intaas kaddib, qoraalkani waxa uu daaranyahay ayaa ah aragti kamid ah aragtiyahaas ummaduhu curiyeen, kuwaas oo ay ka faa’idaysteen ummado la jaal iyo dan ah. Haddaan hadalka saafo, waxa dulucdu ay tahay in aragtidaasi ay tahay mid ka tirsan aqoonta siyaasadda, gaar ahaan laanta deegaan-siyaasadeedka. Waxaana loogu yeedhaa “Lebansraum”.

Waa aragti saameyn xooggan ku yeelatey adduunka tan iyo intii la allifay. Walow aragtidan la tibaaxo in aan si sax ah loo garanyn xilliga la curiyey, taas oo macnaheedu yahay ninka loo tiiriyo ee jarmalka ah oo magaciisu yahay Friedrich Ratzel, uusan xaqiiqo ahaan ahayn midka curiyey. Balse ay tahay aragti muddooyin badan ummadaha dunidu ka dhaqmayeen, balse isagu keliya uu horumariyey. Ummadaha iyo sida ay aragtidani u saamaysay walow uusan qoraalkani wada kafeyn karin, ula jeeddaduna ahayn. Balse ay tahay in dacal iyo dadyow gaar ah uun laga tilmaamo. Sidaas darteed qoraalkani waxa uu isku deyayaa isku xidhka aragtidan iyo farac kamid ah cidda ku suntan, taas oo ah dawladda Itoobiya. Sababta aan u doortey dawladda Itoobiya, ayaa waxa ay tahay in Itoobiya ay Soomaalida saameyn toos ah ku leedahay. Cidda keliya ee ay aragtidan la damacsantahay, horena ugu tijaabisayna waa Soomaalida. Sidaas darteed, waxa lama huraan ah in aan lafa gurno tab-adeegsiga dawladda Itoobiya ee aragtidan deegaan-siyaasadeed. Lana bidhaamiyo dhoohanaanta Soomaalidu ay kaga sugantahay arrintan.

Waxa uuna qoraalkani ka koobanyahay shan qeybood. Taas oo mid walbana aynnu ku eegi doonno arrimo gaar ah. Waxa ayna kala yihiin: Qeybta Koobaad. Milicsiga Friedrich Ratzel iyo Aragtidiisa, Qeybta Labaad. Milicsiga Sooyaalka Itoobiya iyo Soomaalida Geeska Afrika, Qeybta seddexaad. Guumeystihii Reer Yurub iyo Geeska Afrika, Qeybta Afraad. Jamhuuriyaddii Soomaalida iyo Itoobiya, Qeybta Shanaad. Meles Senawi Asress iyo Itoobiyada Cusub. Friedrich Ratzel waxa uu ahaa juquraafiyahan iyo daraaseeye bulsheed(Ethnographer) jarmal ah. Waxa uu noolaa intii u dhaxeysay(1844-1904). Waxa uu ku dhashay 30-kii, Ogoosto 1844-kii magaalada Karlsruhe, Baden oo ahayd imbiraadooriyaddii Koonfur-Galbeed Jarmalka. Maantana ah Ismaamul Goboleedka Baden-Wurttumberg ee dalka Jarmalka. Waxa uu dhintay 9-kii, Ogoosto 1904-tii. Waxbarasho ahaan waxa uu bartey ugu horreyntii aqoonta Baayoolajiga, gaar ahaan laanta lagu daraaseeyo xayawaanka ee loo yaqaan “Zoology”. Balse markii dambe waa uu ka tagey, waxa uuna noqday Juquraafiyahan. Waxa uuna sannadkii 1875-kii noqday macallin juquraafiga ka dhiga jaamacadda Munich ee dalka Jarmalka. Halkaas oo uu ka ahaa Barafasoor caawiye, kaddibna sannadkii 1880-kii ayuu si buuxda u noqday Barafasoor kamid ah Jaamacaddaas.

Friedrich waa mid kamid ah dadkii saameynta xooggan ku lahaa waqtigaas, gaar ahaan waddankiisa Jarmalka. Waxa aad u saameeyey baayoolajiyahannadii Darwin iyo Xayawaan-aqoonkii Ernst Heinrich. Waxa ayna taasi horseedday in uu isku lifaaqo ama isku dhafo aragtiyihii aqoonta baayoolajiga iyo kuwi juquraafiga. Halkaasna ay ka dhalato aragti deegaan-siyaasadeed oo ku dhisan aragtiyihii keynta ee isfidinta iyo guumeysiga. Kuwaas oo aan kala lahayn xad, xeer iyo xakame toona. Friedrich waxa uu qorey maqaallo iyo buggaag, waxaana kamid ah buggaagtiisa midka uu ugu magac darey “The History of Mankind” oo dhowr mug(Volume) lagu daabacay. Iyo sidoo kale “Anthrogeographie” iyo kuwo kale.

Sannaddii 1897-kii ayaa uu allifay aragtidan uu ugu magac darey “Lebansraum” oo asal ahaan weedh AfJarmal ah. Macnaheeduna yahay “Living Space” ama “Meel Bannaan/Meel lagu noolaado”. Aragtidan oo ka kooban siyaasado iyo tijaabooyin ku salaysan waxa loogu yeedho “Settler Colonialism” ama deegaanbeddelka bulshada la guumeystay. Waxa ayna tahay in dhulka iyo dadka la guumeysto la doorriyo, oo dad qalaad lagu beero goobtaas. Waxaana siyaasaddaas faafiyey Jarmalka intii u dhaxeysay 1890-kii – 1945-kii. Aragtidan Lebansraum-ku waxa ay noqotey deegaan-siyaasadeedkii Jarmalka ee dagaalkii koobaad ee adduunka (1914-1918). Aragtidanina waa ay socotey, oo lagu dhaqmayey illaa dhammaadkii dagaalkii labaad ee adduunka (1939-1945). Lebansraum waa aragti sida aynnu sheegnay ka tirsan laanta deegaan-siyaasadeedka (Geopolitics), taas oo ah aragtiyihii ugu horreeyey ee deegaan-siyaasadeed, oo adduunku qarniyo badan kusoo caano maaley. Waxa ayna tibaaxeysaa aragtidani in dawladuhu ay noolyihiin, leeyihiinna sifooyinka noolayaasha oo ay ugu horreyso sifada korriinku. Sidaas darteed, waxa lagama maarmaan ah dawladuhu in ay koraan oo dhulal iyo ummado kale ay qabsadaan, si ay u noolaadaan oo u waaraan. Aragtidan oo ahayd midda horseedday in guumeystihii reer Yurub uu ku soo duullo dhulalka Afrika iyo Asia, iyagoo ujeedka ahaa in qowmiyadahaasi ay qabsadaan qowmiyadaha kale ee taagta daran, si ay uga helaan wixii faa’ido ah sida: dhaqaale, khayraad iwm. Bulshooyinka la guumeysto waxaa waajib ah in la doorriyo oo qowmiyadahaas soo duulley ay u ekaadaan, sida: afka, dhaqanka, aqoonta, dawladnimada, maamulka, hab-fekerka iwm. 

Aragtida jaadkan ah, in ummaduhu ummado kale ku duulo si uu uga helo manfac iyo wixii uu u baahanyahay, kuna faafiyo oo ku doorriyo felsafaddiisa, ma aha wax la bilaabmatay guumeystaha reer Yurub iyo Friedrich Ratzel. Balse, iyagu waxa keliya ee ay ku suntanyihiin waa in aragtidii si heer sare ah u horumariyeen, kana dhigeen wax sal leh oo ka tirsan deegaan-siyaasadeedka adduunka. Halka waayadii hore ay si dadban u jirtey, dawladihii hore ee dunida soo marayna ay dhammaantood ka sinnaayeen sida: Giriiggii hore, Roomaakii hore, Faraaciintii, Ashuuriyiinta, Biisaantii, Afrikadii hore, dawladihii Muslimiinta ee Ummawiyiinta, Cabbaasiyada, Cusmaaniyada, Mamaalikta, khulafadii afata ahaa qaarkood iwm.

Waxa ay ku dhaqmi jireen dawladahaa hore in ummado kale lagu duulo, la qabsado oo iyaga la hoos yimaaddo. Dhaqanka iyo sida ay noloshda u arkayaanna aad u aragtid oo ku dhaqantid. Waxa felsafaddan aad ugu dhaqmay una faafiyey Xisbigii Naasiga ee Jarmalka, oo ka dhigtay udub-dhexaad uu ka duullo. Isagoo xataa qorsheeyey jaantusyo tibaaxaya sida loo qabsanayo dhulal, dadna loo xasuuqi doono, dadka jarmalkana loogu beeri doono dhulkaas. Sida caadada ahaydna, dawladihii wax guumeysanayey ee reer Yurub waxa ay ka sinnaayeen badankood in bulshooyinka la guumeysto ay dhaqankooda ku faafiyaan. Waxaana aad ugu suntanaa arrintan Faransiiska iyo Jarmalka; oo illaa maanta dadkii ay ku duulleen dhaqankoodii iyo ilbaxnimadoodii ka dhex muuqato. Balse, hadda badanka adduunka duullitaanka qowmiyad ama ummado ku duullaan dadyow kale, waa yaraatey oo ma jirto. Waxaana hadda duullaankii isu beddelay mid aragti dhaqaale, dawladeed ama ilbaxnimo. Sida labadii aragti dhaqaale ee hanti-wadaagga iyo hanti-goosadka, oo qarnigii labaatanaad ku loollamayey adduunka. 

Milicsiga Sooyaalka Itoobiya iyo Soomaalida Geeska Afrika

Itoobiya waxa ay soo martey marxalado kala duwan, oo aad isu soo bedbedalay. Itoobiyadii hore ee loo yaqaannay magaca “Abyssinia” oo ahayd imbiraadooriyad ka talin jirtey dhulka Amxaarada iyo aaggaga u dhow. Taas oo ay gadhwadeen ka ahaayeen qowmiyadda Amxaarada, waxaa sal-dhig u ahayd diinta Kiristaanka oo keliya. Boqortooyadii ugu horreysay ee laga aasaasay Itoobiya waxa ay ahayd boqortooyadii Minilikii koobaad oo ku abtirsanaysay boqortooyadii Suleymaan. Waqtigaas oo ku beeggan toban qarni ka hor dhalashadii Nebi Ciise ee miilaadiga(BC). Boqortooyadaasi ma aysan xooggaysan illaa laga soo gaadho qarnigii 12-aad oo ku beeggan 1270-kii, markii uu Amiirkii Amxaariga ahaa ee Yekuno Amlak uu inqilaabay boqorkii ugu dambeeyey ee xukumey boqortooyadii Sagwa, kaas oo magaciisu ahaa Yilma. Sidaas darteed, waxa aynnu odhan karnaa Itoobiyada Abyssinia waxa ay si rasmi ah u bilaabmatey sannaddii 1270-kii. Boqorro kala duwan ayaa soo maray, oo ay kamid ahaayeen: Menelik II, Galawadoos, Yohaanis-kii labaad, Dawit-kii seddexaad, Xayle Salaase, Tewadros-kii labaad iyo kuwa kaleba.

Khariiraddani waxa ay muujinaysaa dhulkii ay ahaan jirtey boqortooyadii
Amxaarada-Kiristaanka ah ee Abyssinia, waana inta lagu calaamadiyey midabka cas/guduudan. 

Itoobiya waxa ay ku suntantahay isbeddel aan la dareemin, la dhugan haddana aad u xooggan. Waxa ay soo martey marxaladdii imbiraadooriyadda Axmaarada-Kiristaanka oo kasoo bilaabmatay 1270-kii. Waxa ku xigtey waqtigii guumeystaha reer Yurub uu yimid, kolkaasna Itoobiya marxalad cusub ayay gashay, illaa laga soo gaadhay sannadkii 1974-kii markii la inqilaabay boqorkii Xayle Salaase. Haddana Itoobiya waxa ay gashay xaalad cusub oo uu hoggaaminayo Mingiste Xayle Maryam, oo nidaamka askarnimada iyo shuuciyadda mooyee aan wax badan dhaamin Xayle Salaase. Ugu dambayntii waxa ay haddana mar afraad gashay xaalad kale oo xilka laga tuurey Mingiste, kuwaas oo ay la wareegeen shacabku, gaar ahaan jabhadihii dagaalamayey mid kamid ah oo uu hoggaaminayey Meles Senawi Asress. Xaaladdii uu Meles ku beddelay Itoobiya ayay weli ku jirtaa, oo aysan isbeddelin illaa maanta. Iyadoo aan la xaqiijin karin xilliga uu isbeddel kale iman doono, iyo in ay sidan hadda ay tahay kusii jiri doonto.

Dhinaca kale Soomaalida, oo kamid ah ummadaha ku dhaqan Geeska Afrika. Ayaa waxa ay kamid yihiin dadka ku isirran dhul aad u baaxad weyn, oo maanta afar dawladood kala ah: Soomaaliya, Ethiopia, Djibouti, Kenya. Waxa soo raaca qeyb-qeybintii shanta Soomaaliyeed, oo Somaliland kamid tahay, taaas oo aan si toos ah ama rasmi ah uga mid ahayn federaalka Soomaaliya. Balse sharciyad ahaan ku hoostagta, oo si guud loogu aqoonsanyahay qeyb kamid ah Soomaaliya. Soomaalidu waa ummad lagu qiyaaso tiro ahaan celceliskeedu in uu dhanyahay 30-million. Dhulka ay degaan waxa uu cabbir ahaan dhanyahay 1,000,000Km2. Haddaan dhul ahaan u sheegno waa dhulka ay maanta Itoobiya ku taallo oo iyaga oo keliyi degnanaan lahaayeen. Xidhiidh aad u fac weyn baa kala dhexeeya Itoobiyadii hore iyo ta maantaba, mid siyaasadeed iyo mid isireedba ah. Dhulka ay degaan ee 1-MillionKm2 ah walow aan taariikhdu sheegin in hal dawlad oo keli ahi ka talisey. Haddana waxa jirey boqortooyooin badanka dhulkaas ka talin jirey oo ilbaxnimo iyo sooyaal gundheer lahaa sida: dawladdii Bunti, Dawladdii Azania, Dawladdii Cadal, dawladdii Ajuuraan, dawladdii Warsangeliga, dawladii Xaaji Sharma’arke ee Saylac, dawladdii Hobyo iwm. Dagaallo badan oo faraha looga gubtay ayaa dhex maray dawladihii Soomaalida ee kala dambeeyey, iyo dawladihii kusoo duulli jirey dhulka ay dagaan. Waxa kamid ahaa dagaalladii Abyssinia iyo udhexeeyey dawladdii Cadal ee uu hoggaaminayey Axmed Gurey “Duullaan-badane”. Waxa taariikhdu tilmaamtaa in Kal-tirsigu markuu ahaa 1112kii miilaadiga waxa lagu tiriyaa markii ugu horraysey ee Soomaali iyo Amxaaro, Soomaali iyo Tigree ay dagaalameen. Goobaha lagu dagaalamo ee la isku haystay waxay ahaayeen Gondaar, Baxar-daar iyo Lalibeelle oo dhulka Amxaarada ah iyo Aksum oo dhulka Tigreega ah ee maanta. Dadka guullaha badan aad uga gaadhay dagaalladaas, ee labadaa Qowmiyadood ee Amxaaro iyo Tigree u babac dhigi kari waayeenna; waxay ahaayeen dadka Soomaalida. 

Jaantuska 4aad: Khariiraddani waxa ay muujinaysaa dhulka ay dagaan dadka Soomaalidu ee cabbirkiisu dhanyahay 1-Million Km2.

Dagaallo badan oo faraha looga gubtay ayaa dhex maray dawladihii Soomaalida ee kala dambeeyey, iyo dawladihii kusoo duulli jirey dhulka ay dagaan. Waxa kamid ahaa dagaalladii Abyssinia iyo udhexeeyey dawladdii Cadal ee uu hoggaaminayey Axmed Gurey “Duullaan-badane”. Waxa taariikhdu tilmaamtaa in Kal-tirsigu markuu ahaa 1112kii miilaadiga waxa lagu tiriyaa markii ugu horraysey ee Soomaali iyo Amxaaro, Soomaali iyo Tigree ay dagaalameen. Goobaha lagu dagaalamo ee la isku haystay waxay ahaayeen Gondaar, Baxar-daar iyo Lalibeelle oo dhulka Amxaarada ah iyo Aksum oo dhulka Tigreega ah ee maanta. Dadka guullaha badan aad uga gaadhay dagaalladaas, ee labadaa Qowmiyadood ee Amxaaro iyo Tigree u babac dhigi kari waayeenna; waxay ahaayeen dadka Soomaalida. 700 oo sanno ayey gulufyadaa colaadeed socdeen, waxa isasoo gaadhey afar jiil oo is dhaley in ay hoggaamiyayaal dagaal noqdaan, waxa lagu qiyaasaa dagaalladii adduunka ugudhiigga badnaa. Xabashidu waxyaabaha ay isugu hal-qabsan jirtey ee waaggaas laga reebay waxa kamid ah in ay isku dhahaan: “Birdhin ama Soomaali baa diley!” Birdhin waa kelmad Af-Xabashi ah oo macnaheedu yahay qabow, maadaama buuraleyda Itoobiya ay qabowdahay oo waxay u jeedaan labadaa wax aan aheyn Xabashida ma dilo. Waxa kaloo jirtey dawladdii Ajuuraanka iyo qowmiyadda Oromada in dagaallo aad u qadhaadh, oo faraha looga gubtay ay dhex mareen hilaaddii 1244-kii. Taas oo ay horseedday markuu qowmiyadda Oromadu ay billowday is-ballaadhin ku wajahan dhulka Soomaalida ee ay maamusho dawladda Ajuuraanku.

Waxa uu muujinayaa Imaam Axmed Gurey “Duullaan-badane” oo waran gelinaya wiilkii uu dhalay boqorkii Bortuqiiska ee Vasco da Gama, kolkiii dagaalka lagu jebiyey.

Sooyaalkaas aan laga gayooneyn, ee aadka u adag una dhiigga badan ayaa ka dhexeeyey Soomaalida iyo Xabashida. Waxase Soomaalida aad u wiiqayey felsafadda ku dhisan qabiilka. Taas oo horseedi jirtey burburka dawladaha Soomaalida, waxa ayna taasi fursad u siin jirtey Itoobiyaanka in ay tallaabooyin hor leh qaadaan inta ay isku jeedaan Soomaalidu. Waxa Geeska ku hardami jirey laba felsafadood oo midna ay tahay Soomaalida-Muslinka ah ee xeebaha geeska Afrika heysta. Iyo Xabashida-Kiristaanka ah ee lagu oodey buuraha Addis Ababa, oo aan bad iyo xeeb toona lahayn. Duullaanka iyo dilka lagu hayo, danta iyo waayuhu badeen in aanay hilibka karinin, oo qeydhiinka ku cunaan.

Khamrina iskaga dejiyaan, oo ilma aragtayda ku gubaan, basbaaskana dufan uga dhigaya! Arrintaas oo xataa horseedi jirtey in Xabashida ay usoo hiiliyaan dadyow aanay diir iyo deegaan midna wadaagin, balse ay isku diin yihiin sida: Bortuqiiska iyo Masaarada-qibdiga Kiristaanka ah. Sida jaantuska xagga sare ka muuqda, oo ah wiilka uu dhalay boqorkii Bortuqiisku ee Vasco da Gama oo Axmed Gure waran ku mudayo, dhiigna ka qubanayo. Soomaalidana waa jirtey kol ay usoo hiilisey boqortooyadii Cusmaaniyiintu, oo laba dagaal kala qeyb qaadatey. Balse, markii dambe Axmed Gurey uu u sheegay in ay iska noqdaan Soomaaliduna ay isku filantahay. Waxaana uu Axmed Gurey ka cabsi qabey in Cusmaaniyiintu is fidiyaan oo dhulka Soomaalida qabsadaan, sida lagu yaqaanno boqortooyooyinkii waaggaas.

Guumeystihii Reer Yurub iyo Geeska Afrika

Reer Yurub waxa ay yeesheen ilbaxnimo unkiddeedu ay soo taxnayd qarniyo badan. Taas oo bulshada xagg kasta laga jafey, dadaal dheer oo muddo qaateyna lagu gaadhay. Waxa ay isu diyaariyeen in ay keenaan felsafad lagu deydo, oo ay adduunka intiisa kalena ku maamulaan. Kolkay xaqiiqsadeen in adduunka ay hormuud u noqon karaan, waxa ay bilaabeen oddorosid gundheer taas oo lagu sahaminayo dadka iyo dhulalka ka fog ee adduunka. Waxa ay adduunka oo idil sahamaniyeen oo daraaseynayeen muddo lagu qiyaaso illaa afar qarni oo kasoo bilaabmatay 1600-kii ilaa 1900-kii. Kolkii dabo iyo dacal la ogaaday adduunka, waxa la damcay in loo qeybsado sidii loo guumeysan lahaa, ee loogu duuli lahaa. Shirkii baarliin ee 1884-kii ayaa miiska la saaray khariiradda Afrika si loo qeybsado, iyadoo ay ku dhisayaan danahooda siyaasadeed iyo dhaqaale. Waxa ay isku sidkeen dad kala dano ah, kala isir ah, kala diin ah, kala af ah, kala deegaan ah. Halka ay dad intaasba wadaagga kala durkiyeen, oo xuduudo kala dhex dhigeen.

Dhinaca kale ummadaha lagu soo duulley ee la guumeystay laftoodu, cawaan aan adduun war u hayn ayaa ay ahaayeen. Intii ummadaha Yurubku iyo kuwo kaleba ay wax baadhayeen, wax akhrinayeen, wax qorayeen halkee ayay joogeen? Sidii xayawaanka ayay baadka iyo biyaha kala boobayeen, ama sida Soomaalida reer reer ceel iyo gabdho kala boobayeen! Shirkaas oo socday intii u dhaxeysay 25-kii, Noofembar. 1884-kii iilaa 26-kii, Febraayo. 1885-kiii. Waxa uu horseeday in reer Yurub ay qabsadaan badanka adduunka. Afar iyo toban dal ayaa shirkaas wakiilladoodu ka qeyb galeen oo kala ahaa: Germany, Austria-Hungry, Belgium, Denmark, Spain, United States, France, United Kingdom, Italy, Netherlands, Portugal, Russia, Sweden-Norway, Ottoman Empire.

Waxa ay labadan sawir muujinayaan sidii reer Yurub ay u qeybsadeen qaaradda Afrika. Inta midabka basaliga ah leh waa Ingiriis, halka buluugga khafiifka ahna uu yahay Faransiis iwm. Jaantuska kalena waxa uu tilmaamayaa fadhigii caasimadda Baarliin ee dalka Jarmalka.

Soomaalida oo waqtigaas aan dhaadsanayn sida loogu tashtay, ayaa iyagoo isku jeeda waxa ay mar keliya ku war heleen iyadoo la dul joogo. Qaab-nololeedkii bulshada Soomaalida ee waqtigaas, oo ahaa in beel beel iyo qabiil qabiil la isu maamulo, ayaa reer Yurub si fiican u daraaseeyeen kal hore. Ingiriiska oo Cadan qabsaday, ayaa waxa uu Soomaalidii Waqooyiga joogtey kuwo kamid ah, oo markaas magaalada Cadan joogay ku qalqaaliyey in uu dhulka yimaaddo. Sidoo kale waqtigaas waxa aad isu fidineysay boqortooyadii Abyssinia ee Itoobiyaanka. Labadaa arrimood baa horseeday in Ingiriiska heshiis lagula galo in uu dhulka yimaaddo. Dhowrkii qof ee kala beelaha kasoo jeeday, ayaa uu la galay heshiisyo isku wada mid ah. Kolkii uu xeebaha Waqooyi yimidna, horjoogayaashii reeraha ayuu ku yidhi ma aqbalaysaan heshiiskan? Iyaguna waa oggolaadeen. Heshiisyadaas oo ku kala astaysnaa xilliyo isu dhaw-dhow ayaa kala ahaa sidatan:

1. Agreement with Habar Awal, Berbera in 14, July 1884.
2. Agreement with Gedabuursi, Zeila in 11, December 1884.
3. Agreement with Habar Toljeclo, Aden in 26, December 1884.
4. Agreement with Eeza, Zeila in 31, December 1884.
5. Agreement with Eidangale|Habar-Gerhajis, Aden in 13, January 1885.
6. Agreement with Warsangali, Laskorey in 27, January 1886.
Dhanka kale ee Koonfurtana, waxa uu Talyaanigu heshiisyo la saxeexday saldanidihii ka jirey dhulkaas.
Kuwaas oo kala ahaa:
1. Agreement with Sultanate of Hobyo, Yusuf Ali Kenadid, 1888
2. Agreement with Majeerteenia, King Osman Mohamoud, 1888
3. Agreement with Hiraab Sultanate, Warsheekh.

Haddaynu dhinaca kale ee Jabuuti jalleecanana, waxa uu Faransiisku heshiis la galay salaadiintii Canfarta iyo Soomaalida-Ciisaha. 11-kii, Maarso 1862-kii heshiiskii ay wada galeen Faransiiska iyo suldaankii Canfarta Raieta Dini Ahmed ee ka dhacay caasimadda Baariis, waxa uu ku salaysnaa in Canafartu ay ku iibsadeen dhulka Obokh lacag qiimaheedu dhanyahay 10,000 doollar. Kaddib 26-kii, Maarso 1885-kii, ayaa uu Faransiisku heshiis la galey Soomaalida, waxa uuna heshiiskaasi dhigayey in ay noqdaan maxmiyad hoostagta Faransiiska. Balse sidii Canfarta ma aysan iibsan dhulkii, waana midda badbaadisey dhulka Jabuuti oo aysan noqon qeyb kamid ahi dhul Faransiis iibsadey. Labada dhinac ee kala ah: Soomaali-Galbeed iyo NFD, iyaga labadaba waxa si toos ah dalalka ay maanta ka tirsanyihiin u hoosgeeyey Ingiriiska. NFD isaga ayaa xukumi jirey, kaddibna ku daray Kiiniya.

Halka dhulka Soomaali Galbeed oo ay dawladdi Abyssinia isku fidisey waqtigii uu hoggaaminayey Menelikii labaad, aad isugu ballaadhisey. 1-dii, Maarso 1896-kii ayaa uu Talyaanigu bilaabey in uu isku fidiyo dhulka Itoobiya, isagoo kasoo galayey dhulka Eriteriya. Balse dagaalkii Adwa ayaa lagu jebiyey Talyaaniga. Waxaana dantu ku qasabtey in uu heshiis nabadeed la sexeexdo Menelikii labaad. Menelikii labaad waxa uu intii u dhaxeysay 1889-kii illaa 1904-tii ku hawlanaa sidii uu isugu fidin lahaa deegaannada ku hareeraysan ee Soomaalida iyo Oromada. Laba jeer ayaa is fiditaanku ka koobnaa, kuwaas oo kala ahaa: 1889-1896, taas oo uu Soomaalida ka qabsadey Herer illaa Diridhaba. Isagoo afarta jiho ee kalena isku fidinayey. Markii labaad waxa ay ahayd 1897-1904, kolkaas oo iyadana uu ku qabsadey Hawd iyo Receive Area. Waxaana Menelikii II lagu magaacaa “Aabbihii Itoobiya Cusub” ee maanta. Maadaama uu yahay shakhsiga bud-dhigga u ahaa isfidinta Itoobiya, ee ay maanta uga taliso dhul cabbirkiisu dhanyahay qiyaas ahaan 1-Million km2. 

Waxa uu muujinayaa labadii jeer ee uu is fidiyey Menelikii labaad ee Abyssinia

Kaddib dhimashadii Menelikii labaad(1844-1913) waxa talada Itoobiya la wareegay Lij Iyasu (Iyaasugii shanaad) kaas oo xukunka dalkaas hayey intii u dhaxeysay 1913-kii – 1916-kii. Intaa wixii ka dambeeyey waxa taladu gacanta u gashay boqorad Zewditu, oo ahayd mid u dhigmaysa boqorka oo kale. Waxa ayna ahayd gabadhii ugu horreysay ee dal Afrikaan ah, oo la aqoonsanyahay si heer caalami ah ka talisa. Waxa ay Zewditu xilka haysay intii u dhaxeysay 1916-kii – 1930-kii. Itoobiya walow ay Talyaaniga si dadban u hoostagi jirtey, haddana madaxbannaanideeda waxa ku dul taagnaa Talyaaniga. Waxaana madaxbannaanideeda caaalamiga ah carqaladeeyey dagaalkii labaad ee Itoobiyaan-Talyaaniga. Kaas oo ku beegnaa bishiii Oktoobar sannaddii 1935-kii markii uu ku soo duulay Faashiistihii Talyaanigu. Kaddib dhibaatooyin badan oo uu Talyaanigu ka geystay dalkaas. Ugu dambeyntii waxa gacanta ku dhigay Ingiriiska oo si madaxbannaan aqoonsi u siiyey, kolkaas oo ahayd markii ay wada galeen heshiiskii loo bixiyey (AngloEthiopian Agreement) ee dhacay bishii Diisembar, 1944-kii. Waana heshiiska si aan gabbasho lahayn Ingiriisku ugu saxeexay in ay u oggolyihiin qaadashada dhulka Hawdka iyo Receive Area(Soomaali Galbeed). Seddex sanno kaddib, heshiis nabadeed dhexmaray Itoobiya iyo Talyaaniga oo ku beeggan 1947-kii, ayaa
uu Talyaanigu isaguna aqoonsaday madaxbannaanida Itoobiya.

Balse Soomaalidii Waqooyiga ee ka cabsi qabtey in ay Abyssinia isku fidiso, waxaaba si badheedh ah ugu oggolaatey dawladdii Ingiriiska. Weliba markii ay Abyssinia is fidinaysayna kama aysan hadlin, waxbana kama qaban. Waxaana Itoobiya ay lamid noqotey dawladihii reer Yurub ee boobayey dhulka Afrikaanka. Iyaduna dhinaceeda ayay ka gashay waxa la qeybsanayo, badhkeedana xoog baa ay ku qaadatey. Duqeydii Soomaalida Waqooyi, waxa ay ku warheshay 1954-kii, oo ay ogaadeen in dhulkaas la bixiyey. Ururkii NUF (National United Front) oo ujeedkiisu ahaa in uu u dooddo dhulka Hawdka iyo Receive Area ee la bixiyey, ayaa la aasaasay. Wefti ka koobnaa afar qof ayaa loo direy carriga Ingiriiska. Kuwaas oo kala ahaa: Suldaan Cabdiraxmaan, Suldaan Cabdillaahi, Maykal Maryama iyo Dubbe Cali Yare, balse waxa ay noqotey wax ay ku hungoobeen uun.

Sawirkani waa weftigii NUF ee loo direy arrinta dhulka Itoobiya la siiyey in ay kala soo hadlaan dawladda Ingiriiska. Waqtiga sawirkani waa 5-tii, Febraayo 1955-kii London, UK.

Jamhuuriyaddii Soomaalida iyo Itoobiya

Tan iyo intii la aasaasay xisbigii LEEGADA, waxa dardar xooggan uu ka bilaabmay geyiga Soomaaliyeed. Kaas oo lagu baadi-goobayo midaynta dadka Soomaalida, ee shanta qeybood loo kala dhambalay. Sidoo kale waxa dabeysha midnimada Soomaalida aad u kiciyey kolkii la bixiyey dhulka Hawdka iyo Soomaali Galbeed, kaas oo raad weyn ku reebay dadkii degganaa Waqooyiga. Guumeystaha laftiisu waxa uu dhisay Gole kumeel-gaadh ah, oo inta ay xornimada qaadanayaan talada sii haya. Dhinaca Waqooyiga (British Somaliland Protectrate) iyo Koonfurta (Italian Somalia Protectrate) waxa midna loo sii dhiibay Ururka Qaramad Midoobey in ay 1960-ka inta laga gaadhayo sii hayaan talada, oo waa Koonfurta. Halka Waqooyigana uu Ingiriiska korka ka maamulayey, balse Soomaali loo sii dhiibey talada illaa laga gaadhayo 1960-ka. Balse, NFD iyo Soomaali Galbeed waxa caddaatey in aan la ogoleyn soo celinteeda.

Taariikhdeedana halkan laguma soo koobi karo, balse hadda ka hor qoraal aan ugu magac darey “Jabuuti Ma Yeellan Kartaa Dawladnimo Qiimo Leh?” ayaan kaga hadlay taariikhda goonni-isu-taagga Jabuuti sida uu ku yimid. (1) Labada Soomaali Galbeed iyo NFD qoraalkan dhexdiisa wixii aan ka gaadhno waan ku dhex sheegi, wixii soo hadhana qoraal kale ayaan sooyaalkaas ka sameyn doonaa. Waxa xusid mudan in boqorkii ka talinayey Itoobiya intii u dhaxeysay 1930-1975 ee Xayle Salaase, in uu aad uga biyo diidsanaa in ay dadka Soomaalidu dal ama dawlad u gaar ah ay yeeshtaan. Waxa uu doonayey in Itoobiya ay wada maamusho dhulka Soomaalida. Kolkii uu sannaddii 1966-kii ay kulmeen Xayle Salaase iyo De Gullo oo ahaa madaxweynihii Faransiiska, waxa uu u sheegay in aan Jabuuti xornimo la siin. Balse Faransiisku sii haysto, ama Itoobiya lagu soo wareejiyo.

Isagoo diidanaa in ay la midoobaan Jamhuuriyadda Soomaalida. Afar sanno kaddib markii la aasaasay dawladdii Soomaaliyeed ee labada gobol ee Waqooyi iyo Koonfur, oo ku beeggan 1964-kii ayaa Itoobiya dagaal ku soo qaadday Sooomaalida. Waxaana halkaas ka bilaabmay dagaalladii 1946-kii ee xuduudda Itoobiya iyo Jamhuuriyadda Soomaalida. Waxa keliya ee Xayle Salaase rabayna waxa ay ahayd inuu qabsado dhulkaas, oo aanay dawlad Soomaaliyeed ka dhalanin. Balse waxa ay noqotey wax uu ku hunggoobay middaasi! Si guudna Itoobiyaanku, gaar ahaan siyaasiyiintu waxa ay aaminsanyihiin in dawladda keliya ee Geeska Afrika ka jiraysaa ee waxtarka leh, in ay noqoto Itoobiya. Waana hardankii soo jirey qarniyo badan, in aan wada noolaansho buuxda jiri karin inta qolo walba wax dulmiyayso, ama midiba midda kale ku amar taaglaynayso oo duullaanka ku tahay. Waxa xusid mudan Xayle Salaase ayaa hadal uu ka jeediyey magaalada Qabridaharre ee gobolka Jarar, Soomaali Galbeed hilaaddii 1956-kii waxa uu yidhi: “ Soomaalidu waxa ay kamid tahay qoyska weyn ee Itoobiya ”

Sawirradani waa qaar kamid ah ciidamadii Soomaalida ee xuduudda ka dagaalamayey sannaddii 1964-kii. Gaar ahaan sawirka bidix waa 2-dii, Febraayo. 1964-kii.

Waxa middaas lamid ah in marlabaad uu dagaal dhexmaray Jamhuuriyaddii Soomaalida iyo Itoobiya, kaas oo ku beeggan sannaddii 1977-kii. Dagaalkaas walow uusan ka fursanayn faahfaahin qoto dheer, oo Soomaalida lafteedu ay waxbadan oo khuseeya ka dhoohantahay. Haddana, waxa uu kamid ahaa dagaalladii dhexmaray labada dhinac mid kamid ah, weliba waxa la odhan karaa waa kii ugu saameynta badnaa. Dagaalkaas oo Soomaalidu ka wada dheregsantahay halka uu ku dhammaadey. Waxa se waqtigaas oo ku beeggan 1974-kii xilka laga tuurey taliskii Xayle Salaase ee boqortooyada, waxaana xukunka la wareegay Mengistu Xayle Maryam. Mengiste oo ahaa shuuci raacsanaa dhinaca Ruushka, waxa uu keenay nidaamkii hanti-wadaagga ee lagu yaqaannay ee keli-talisnimada, dilka, xorriyad la’aanta, dhaca, boobka, xasuuqa iwm.

Sawirradani bidix waa Mengiste Xayle Maryam, midigna waa boqor Xayle Salaase.

Taliska Mengiste oo ku caan ahaa magaca “Dergi” waxa uu kolkii uu joogsadey dagaalkii 77-kii noqday mid hooya jabhadihii mucaaradka ku ahaa Soomaaliya, sida: SSDF, SNM, iwm. Waxa kamid ah waxyaabaha Mengiste iyo jabhadaas dhexmaray: in Mengiste iyo jabhaddii SNM ay ku wada heshiiyeen, oo ballan ku wada galeen in dalka Soomaaliya la isku dhaho ay kala jari doonaan, oo iyagu(SNM) ay goosan doonto gobollada Waqooyiga. Waxa sidan yidhi Cabdillaahi Yuusuf Axmed, hoggaamiyihii jabhadda SSDF, weliba waa uu ku dhaartay in ay sidaas ballan ku wada ahaayeen Mengiste iyo SNM. Sidaa si lamida ah Cabdillaahi Yuusuf Axmed oo ka hadlayayey mar sida ay jabhaddiisii SSDF Itoobiya magangeliyo uga heshay Itoobiya, ayaa waxa uu tilmaamay in markii uu la kulmay Mengiste Xayle Maryam uu ku yidhi hadal ahaa sidatan: “ Annagu haddaanu nahay Itoobiyaan, shabeelka haddaanu dubka ku dhegno masii dayno weligayo, ee ma nagu galeysaan hadddaad jabhadda SSDF tihiin!” Hadalkan oo ula jeedku yahay, annagu haddaanu Soomaali gacanta ku dhigno, lagama yaabo inaanu sii deyno ee raalli maku tihiin arrinkaas? Cabdullaahi Yuusuf waxa uu xusay in ay arrinkaas oggolaadeen, sidaasna kula heshiiyeen Mengiste. Labadaas dhacdo ee taariikhiga ahba, waxa uu kaga warramay wareysiga uu weriye Cabdisalaan
Hereri la yeesahy Cabdilaahi Yuusuf Axmed sannaddii 2012-kii.

Hubeyntii jabhadaasi waxa ay carqalad weyn, oo dhabarjab ah ku noqotey dawladdii Soomaaliya. Dawladda Soomaaliya lafteedu waxa ay hubeyn jirtey jabahadihii mucaaradka Itoobiya ee kala ahaa: WSLF, OLF, TPLF, iwm. Labada dhinacba dab iyo holac ayaa midba midda kale ku shidaysey. Waxase sannaddii 1988-kii dhacay heshiis taariikhi laba geesood ah kaas oo dhexmaray madaxweynihii Soomaaliya Maxamed Siyaad Barre iyo madaxweynihii Itoobiya Mengiste Xayle Maryam. Heshiiskaasi waxa uu daarnaa in labada dhinacba ay joojiyaan hubeynta jabhadaha mucaaradka ah. Waxaana si gaar ah xusid mudan in Maxamed Siyaad Barre uu dhulka Soomaali Galbeed u saxeexay si buuxdana uu uga tanaasuley, taas beddelkeedana gacanta loo soo geliyo jabhadda SNM. Waana uu ka yeelay Mengiste arrinkaas. Balse, ma aysan dhicin middaasi oo isla sannadkaas bishiisii toddobaad ayaa jabhaddii SNM si ismiidaamin ah gudaha ugu soo
gashay Soomaaliya.]

Midig waa Maxamed Siyaad Barre, bidixna waa Mengistu Xayle Maryam.

Wareysigii Maxamed Siyaad Barre lagula yeeshay dalka Jabuuti watigaas, hadalladiisii waxa kamid ahaa in uu tilmaamay in aan loo baahnayn colaad sii waarta, loona baahanyahay in lasoo afjaro waxa ka dhexeeya labada dal. Ayna tahay fikrad duuggowday, oo bulshda walaalaha ah(Itoobiyaanka iyo Soomaalida) kala dileysa. Waxaanu sidoo kale go’aan ku gaadhnay buu yidhi in guddi loo saaro, baadha oo eegta waxa mushkiladdan sababey. Waxase layaab leh in Maxamed Siyaad uu iska indho tirayayey waxa ka dhexeeyey labada waddanna isu dagaalayeen. Sida hadalkiisa ku cadna, waxa uu fikrad duuggowday oo in laga tanaasulo u baahan, colaad mooyee aan xal keenayna ee u sheegayaa waa raadinta ay dawladdiisu ugu jirtey helitaanka Soomaali Galbeed, oo kamid noqota Jamhuuriyadda Soomaalida!

Intaas kaddib, burburkii dawladdii dhexe ee Soomaaliya. Waxa uu guulweyn oo la gaadhey u noqdey Itoobiya. Maadaama oo teed weyn oo horyaallay uu meesha ka baxay, walow iyada Itoobiya lafteeda uu isbeddel ku dhacay. Taas oo ahayd in kursiga laga tuurey Mengiste Xayle Maryam; oo jabhadihii hubeysnaa xukunka dalka gacanta ku dhigeen. Haddana Itoobiya wax burbur ah ma aysan ku habsanin sida Soomaaliya, ee keliya waxa isbeddelay mas’uuliyiinta dalka. Halka Soomaaliya la ogaa wixii dhacay, iyo sida xaaladdu noqotey. Talana ay faraha ka baxday waqtigaas.!! Waxa xusid mudan oddoros cajiib ah, oo uu sameeyey nin lagu magacaabo Dr. Cumar Cusmaan Raabi hilaaddii 1989-kii. Markaas oo uu kamid ahaa Wasaaradda Gaaashaandhigga Soomaaliya. Dr. Cumar waxa uu qorey buug yare uu ugu magac darey “ Soomaaliyeey: Halkee Baad Ku Socotaa? ” Buuggaas oo uu kaga hadlayey damaca is-fidinta Itoobiya ee Geeska Afrika, ee mowdduucan aan wax ka qoreynaana ku sahabsanyahay. Dr. Cumar waxa uu soo bandhigay jaantusyo uu ku muujinayo sida Itoobiya ay u qabsan doonto Geeska Afrika, si tallaabo tallaabo ah. Waqtigaas uu wax oddorasayey oo xaaladda Soomaaliya cakirneyd ayaa dadkii waagaas joogey ammankaag ku noqotey.

Halkaan kala deg qoraalkaan oo dhameystiran: https://abdifatahbarawani.files.wordpress.com/2019/08/itoobiya-iyo-aragtidii-friedrich-ratzel-lebansraum.pdf

Facebook Comments Box

Cabdifataax Xasan Maxamed (Barawaani), waa qoraa iyo cilmi-baadhe. Waxa uu wax ka qoraa arrimaha siyaasadda, amniga, arrimaha bulshada, taariikhda iyo afka. Waxa uu wax ka bartaa dalka Ugaandha (Kambaalla), gaar ahaan kulliyadda diblomaasiyadda iyo xidhiidhika caalamiga ah. Waa maamulaha iyo tifaftiraha guud ee mareegta Indheergarad. Waxa kale oo uu ka mid yahay qorayaasha majalladda Diblomaasi.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Qoraallada falsafadeed ee Seneca waxay xoogga saarayaan muhiimadda caqliga, wanaagga, iyo is-xakamaynta si loo gaaro nolol deggan, xitaa marka ay dhibaato jirto.

Published

on

Lucius Annaeus Seneca

“Barrayaasheennu qaladaad ayay askumaan markay wax na barrayaan, waxay na barraan godloon, see nama barraan nolol iyo qaabka aan uu la loollami karno nolosha xeerarkeeda. Sidoo kale ardaydu laf ahaantood, qaladdaad ayay ka askumaan, maxaa yeelay iyagu waxay liqaan weerraha ka soo foolay dibnaha barrayaashooda, sidoo kale halkii ay raadi lahaayeen falsafadda iyo gorfeynta xikmadda ah ee mawduuca waxay raadshaan macnaha luuqeed ee mawduuca.” – Lucius Annaeus Seneca.

Lucius Annaeus Seneca kii ka yaraa, oo loo yaqaano Seneca, wuxuu ahaa faylasuuf Istoic ah oo Roomaan ah, dawlad-yaqaan, riwaayad-yaqaan, iyo la-taliyaha Imbaraadoorkii Nero. Waxa uu dhashay qiyaastii 4 BC wuxuuna dhintay AD 65. Seneca waxa uu caan ku yahay shaqadiisa falsafada oo ay ku jiraan qoraallo, hal ku dhigyo iyo hadallada falsafada Stoic iyo adeegsigeeda la taaban karo ee nolosha.

Qoraallada falsafadeed ee Seneca waxay xoogga saarayaan muhiimadda caqliga, wanaagga, iyo is-xakamaynta si loo gaaro nolol deggan, xitaa marka ay dhibaato jirto.

Waxaan u maleynayaa, in weerahaasii ay haddeerto ku dabaqmayaan waqtigan casriga ah. Maxaa yeelay inagu wax uma baranno inaan noollaano, balse waxaa aanu wax uu baranna sidii aynu wax uu kasban lahayn. Hadalada Seneca, waxay toos ugu dabaqmayaan falsafadda iyo sayniska maanta ee guray. Laba kummaad iyo ka badan ayaa ina dhaafay, see weli talaabadii koowaad iyo bar-bilowgii ayaanu taaganahay. Maantay iyo shalay wada siman!. Seneca wuxuu ahaa falasifadii iyo fikiryahanadii ugu waaweynaa boqortooyadii Roomaan. Waxaannu ahaa mid kamida raacatadii laan-falsafadeedka ruwaaqiyadda (Stoicism), oo ahayd falsafad asal ahaan ka soo jeedda Giriigga, waxaanay joogteysay saameynteeda ku dhawaad 5 qarni oo taxan. Haddaba maxay tahay Ruwaaqiyaddu (Stoic’ism)?, see xiriir ma la leedahay waqtigaan casriga ah.

Ruwaaqiyadda ‘Stoicism’

Aasaaska ay ku dhisantahay Ruwaaqiyaddu, waxaa weeye in aanad awood uu yeelan karin in aad awood iyo xukun ku qabato waxyaabaha hareertaada ka dhacaaya, balse taa liddig aad awood uu yeelan karto inaad dareenkaaga horjoogsan karto oo aad ka illaalin kartid in ay saameyn kugu yeeshaan, dareen ahaan iyo fikir ahaan waxyaabaha hareertaada ka filoobay ee dhacaaya.

Tusaale ahaan, waxaad ku fikiraysay inaad dibadda uu baxdo, balse aammintaas waxaa hakad kugu noqday roob da’aayay oo banaanka kaa hor istaagay. Maxaad sameyn lahayd?, Ma Joogsiin karta roobka da’aaya?, Xaqiiqdii Maya!

Balse waxaad dabri karta dareenkaaga kacsan ee ay sababsatay xaaladda timid ee hakadka ku galisay. Waxaad carin karta awoodda garaadkaaga, si aad u bedesho dareenkaaga. Aan ku yara furdaamiyo mawduucan. Waxaa jirta laba qaybood oo qofka ku beerran, oo uu baahan inaan fahanno, Waana Caaddifadda iyo Caqliga. Aadamaha tamarta daran, waa ka ay dareenadiisu ka xoog bataan caqliga, ee oggolaada amarada qalbigiisa iyo jirkiisa maaddiga ah ka yeermaya, ama aan si kale uu dhigo’e, waa ka hawooyinkiisa iyo doonistiisa raacda. Halka taa caksigeed, aadamaha xoogganii, aannu oggolaan-ahayn in dareemadiisu saameyn ku yeeshaan go’aanadiisa iyo falcelintiisa. Waxaa lagu eedeeya ruwaaq-yahanada in yihiin dadyow dhagaxoobay oo aan jexin-jexin oo bila dareeno ah. Balse raacatada fikirkanii, waxay sheegeen liddiga taas, oo waxay yihiin aadame la mid ah, aadamaha kale, laakiin waxay awoodeen in ay nafahooda edbin ku sameeyaan oo ay dulqaad ka muujiyaan qaddarta iyo dhibaalaha.

Saameyntii Giriigga iyo Bilawgii Ruwaaqiyadda

Taariikhyanadu badankood waxay isku raaceen in falsafaddan uu aasaasay faylasuufkii la oran jirray Siinno Kituumi ( Zeno of Citium ) oo noola 334 ilaa 262 Millaadiga ka hor. Waxaana la sheega inuu uu ahaa bud-dhigaha Laantan falsafadeed ee aadka uu nuxurka sareysa. Zeno waxaa uu ku gorfeyn jiray oo uu ku meerin jiray afkaartisaa gidaaradii weegaarna (Porches) ee sharaxnaa ee ku yiil boqortooyadii Athenas dhismaheeda. Halkaan waxaan ugala jeeda in goob kamida dhismihii boqortooyadu uu ku yaalay gidaar sharaxan oo badan falaasafadii Giriiggu ku curin jireen afkaartooda iyo aaminaadohooda, saas oo kale ayuu Zeno uu isna dadka ugu meerin jiray afkaartiisa isagoo dadka iskugu yeeri jiray goobtaas.

Halkaas ayuu ka yimid magacan “Ruwaaqiyaddu ama ‘” Porches “‘ oo looga jeedo Gidaarkii Qotomay oo sidoo kale giriig ahaan ahaa ” STOA POIKILE ” kaaso ah erey giriig ah oo macno ahaan noqonayaa ” Ruwaaqiyad / Porches. Halkaas ayuu ka yimid ereybixinta falsafaddaan oo ay ku xiddideysataa Ruwaaqiyaddu ” STOIC “.

Mawduucyadii ugu muhimsanaa ee uu Zeno uu yirri waxaa kamid ah in “Ninka xigmadda badani ay waajib ku tahay in uu ka xorroobo falcelinaha oo aanay saameyn ku yeelan farxadda iyo murugadu, oo uu sidoo kale isu dhiiba isago oo aan ka laba-labeynayn oo aan cabasho ka muujinayn qaddarta.”

Laba aaminaad ama sooyaal ayaa laga hayaa bud-dhiga iyo sababta keentay inay samaysanto falsafaddaani, tan hore waxaa la sheega ama la aaminsanyahay in falsafaddanii ay timid xilli uu jiray Firaaq Fikireed ama aan yiraahdo Go’itaan fikireed oo ku habsaday ilbaxnimadii girriigga kadib markii uu geeriyooday Aleksaandarkii weyna ee Maqduuniga ahaa. Imbiraaliyadda baaxadda weyneyd ee uu dhisay boqor Aleksaandar waxay noqotay meel ay isku laayaan jeneraaladiisii oo ay isku baacsadaan sidii ay uu kala heli lahaayeen dhulwaynahaas baaxad-dhaafay oo ay qurub-qurub uu qaybsadaan, si ay doonistooda shaqsiyeed uu raali galiyaan. Maaddaama oo ay jireen dagaalo sokeeye waxay seefta uu fiiqeen burburka imbiraaliyaddaas waqtiga yar jirtay, taas oo uu qaybsantay boqortooyooyin yar-yar oo kala firdhan.

Kadib markii ay muuqatay dhammaadka waayihii Sokraatiga ahaa (Socratic Era) ee ay dhimbiisha uu wadeen jaalle Sokraat iyo Jiilashii ka dambeeyey ee ay ugu mudnaayeen Aflaaddoon iyo Aristo, waxaa ifka iskeenaysay waddo iyo laan-falsafadeeddan Ruwaaqiyadda. Waxaana ay xaqiiqadu uu muuqatay in ay xagashu Sagaashan° digrii uu dhaqaaqayso. Sooyaalkuna wuxuu na barraayay wadiiqo aadame oo horleh oo ajandayaaasheeda iyo aaminaadeheeda wadata. Anafadu iyo geesinimadu waxay uu ahayd tiirka ka mida aasaaskeeda, oo bilawgiiba lama aqoonsan oo lama dhaadin nuxurkeeda tolmoon ee ay tahay in aannu garawsana. Garaadka aadamuhuna marnaba kamu horjoogsan in ay dabbaalato oo ay qulqulsho xiddida maskaxda. Diidmo lagala hortagaana waxay noqon lahayd dhibaale iyo hal-xiraale ay adkaato in la xalliyo, oo garaadku wuu tirmi lahaa la’anteed, maaddiyadduna waxay noqon lahayd muraayadda kaliya ee ay falsafaddu wax ku aragto. Sidaas darteed ayaa falsafadda ruwaaqiyaddu uu ahayd dhaxalkii ugu dambeeyey ee ilbaxnimadii giriigga. Taasi waa sababta falsafaddaanii ay uu ahayd mid lagu nageeyo oo lagu milgo qabkii iyo sharafkii lumay ee Athenas.

Waxaa jira shaqsiyad ay yartahay in lagu xuso bandhigyada falsafadda, meel wayna ku leh qaabeynta iyo aasaaska falsafaddaan, waana Khirisibos. Khirisibos ” Chrysippus (280-206 M-ka hor) oo ah mid kamida raacatadii (followers) laantan, sidoo kalena lagu tilmaamo inuu yahay faylasuufkii afaraad ee ugu weyna falaasifadii giriigga, inkasto uu qoraalo badna, haddana sooyaalku waxba noogamu reebin dadaaladisii oo way lumeen.

Ruwaaqiyadda iyo Saameyntii Roomaanka

Boqortooyadii Roomaanka waxaa badana lagu tiriya ama waxaa had iyo jeer loo arkaa inay tahay dabqaadkii ama dhaxlihii fikireed ee dhaxlay ilbaxnimadii Giriigga. Waxay ay falsafaddii iyo afkaartii giriigga uu baddaleen ama waxay u turjumeen qaab-dhismeed jiraalkiisa leh oo la dhaadi karo, oo waxay ka dhigeen falsafaddii Giriigga ee aragtida iyo garaadka uun ku joogtay mid waaqicii ah oo la taaban karo, kadib markii ay xukumayeen in ka badan 4,6 milyan km oo laba jibaaran. Aragti ahaana, may jirin falsafad iyo laan xaddidan oo falsafadda ah oo ay ku dabaqmeen ama ku eekaadeen roomaanku ama aan yiraahdo may jirin falsafad gaar ah oo qaabeysay hab-fikirkooda ama muujinaysay muuqaalkooda dahsoon, see laakiin ruwaaqiyaddu waxay ku lahayd saameyn weyn qaar kamida mufakariintii iyo shaqsiyaadkii ugu sar-sareeyey, sooyaalka boqortooyada roomaanka dhexdiis.

Istoyki-yahanadii ama ruwaaqiyiintii Roomaanka ee ugu muhiimsan waxaa kamid ahaa Sinika ” Seneca ” oo ahaa macallinka boqorkii dhibta badnaa ee Niiroon ” Nero “, iyo sidoo kale Musonius Rufus iyo Epictetus oo isna ahaa ahaa addoon markii dambe xoroobay, oo khibraddiisa addoonimo waxay saameyn ku yeelatay badanka aragtiyihiisa. Sidoo kale wuxuu arday uu ahaa Musonius Rufus oo isna ahaa faylasuuf weyn oo roomaanka ah.

Ugu dambeyntiina waxaa kamid ahaa Marcus Aurelius oo ahaa mid kamida hogaamiyaashii iyo taliyayaashii ugu weyna ee soo maray roomaanka. Waxa boqortooyadii Roomaanka ka dhigay mid ka duwan Boqortooyadii Giriigga waxay ahayd in ay mar walba qaataan ama ka doorbidi jireen habka la taaban karo, si ka duwan Giriiggii oo aad ugu dheeraaday horumarinta iyo falkinta aragtida falsafadeed. Si kale haddii loo dhigo, waxay ka door bideen Aragtida caqliyeed (Idealism), qaab ah aragtida oo la maaddiyeyo oo jiraal muuqda loo yeelo (Realism).

Tani waxay si fiican uga muuqatay fikirkooda iyo dadaalada ay ka tageen, ma aanay lahayn suuggaan iyo ” Adab ” dhamaystiran oo ay afkaartooda ku laraan sida Giriiggii oo kale, laakiin mar walba waxay isku dayayeen in ay fududeeyaan wax walba oo falsafadda iyo xigmadda ah. Waxay u maleeyeen in ay jiraan qaybo falsafadda ah, oo uu qof kasta fahmi karo, taaso muhiim ama biyo kama dhibcaan aannay ahayn in si aakaaddemi ah loo dabaqo oo loo falkiyo, laakiin ay tahay in ay caawiso aadamaha fudud si uu u horumariyo noloshiisa iyo fikirkiisa guud ahaan. Falsafadduna, marka loo eego Roomaaniyiintii qasab ama laga maarmaan may ahayn inay ku eekaato oo ay ku joogto dadka aqoonta leh ee bulshada ama hoggaanka, balse waxaa ay ahayd wax u furan dhammaan bulshada. Taasina waxay ka qayb qaadatay in ay furmaan albaabo kale oo falsafadda ah, waxaana ay bulshadu wada noqotoy wada oggaal.

Aasaaska falsafadda Ruwaaqiyadda ‘Stoic’

Ruwaaqiyaddu waxay ku dhisantahay ama gorfeysa saddex dhinac oo kala ah:-

– ” Logic – Caqli galinimada ” oo ah fahanka iyo gorfeynta dabeecadda iyo garaadka aadamaha.

– “Physics – fiisigiska ” oo ah maareynta iyo xeereynta kownka iyo walaxda ama qaab dhismeedka walaxda iyo isdhexgalka ka dhexeeya qaybaha aasaasiga ah ee koonka la arki karo ama aan yiraahdo guud ahaan gaalabixinta iyo barashada dabeecadda. Labadan dhinac ayaa horudhac iyo gadiid uu ah horumarinta iyo is-qaabaynta shaqsiyeed ee ay saddexaynayso dhinaca saddexaad ee ah:

– ” Ethics ” Anshaxa ” oo Hadafka ugu weyn ee Istooykiyaddu waa in la gaaro dhaqan wanaagga iyo in la helo oo la joogteeyo farxadda ruuxiga ah, ee ma aha farxadda maaddiga ah. Oo waxay u maleynayaan (Ruwaaaqiyahanada) in wadiiqada iyo waddada lagu gaari karo tani (Waa Wanaagga’e) inay tahay in la is waafajiyo aadanaha iyo dabeecadda, ama aan yiraahdo waa in aadamuhu ku milmaa dabeecadda ku hareeraysan, sababtoo ah, aadamuhu isaga ayaa ka mid ah dabeecadda, dabeecadduna isaga ayay dhashay, isna waa inuu la falgalaa dhammaan xeerarkeeda iyo ajandayaasheeda.

Markay u kuur-galeen ee ay firfiriyeen dunida, waxay ogaadeen ruwaaqyahanad inuu jiro is-waafajin kakan oo ka timid il kaliya oo rabbaani ah. Qaar waxay leeyihiin waa xeerarka miitafisigiska ah (Meta-physical) ee uu kownku ku askumanyahay, halka qaar kalena ay leeyihiin waa astaan ilaahi ah oo ina tusinaysa in aanay jirin doorasho furan oo uu kownka iyo nooluhu ay iskood isku maamulayaan, see ay tahay doorasho sare oo ilaahi (Pantheism). Laakiin dhamaantood waxay isku raacsan yihiin in dabeecadda iyo duunyada maaddiga ihii aanay ka iman waxba oo ay leedahay bar-bilow ay ka soo unkamaan. Laakiin sidoo kale dabeecadda haddii dhinac kale laga fiirsho (eego) waxaa lagu maamulaa oo lagu meeriya xeerar.

Tani miyaanay sidoo kale ka dhigneyn in aadamuhu raacayo qawaaniinta oo ay maamulayaan xeerarku, ama aan yiraahdo ma lihin doorasho iyo doonis xor ah oo aynu ku jaan-goyno hayaankeenna, see ay tahay in aannu yeelno qaddarta iyo waayuhu waxaa ay na kulansinayaan.

Qeexaanshaha iyo Ruwaaqiyadda ‘determisnism and stoic’

Inta sooyaalka lagu jiray, waxaa jiray laba aragtiyood oo waaweyn oo isku dayay inay qeexaan hab-dhaqanka aadanaha. Waxaana kamid ah:

1. Qeexaanshaha ‘determinism ” ﺔٮ’ﻤﺘﺤﻟا “، taaso loola jeedo ama na tusinaysa in maaddaama uu aadamuhu ka mid yahay dabeecadda, markaas wax kasta oo isaga ka yimaadda, ha ahaado afkaartiisa iyo habdhaqankiisaba, ee dhammaantood isaga ayay ka soo unkameen. Aragtidana sidoo kale waxaa la yiraahda ” Hard Determinism, Fatalism oo la macna ah Qeexaanshaha Adag iyo Qaddarinimada iyo sidoo kale magacyo kale oo aanan xusin.

2- Isyeelka wadajireed ‘compatilism’ ” ﺔٮ’ڡ.ڡ,اوﺘﻟا ” : oo ah in fikirka doonista ahii iyo qeexaanshaha go’aaneed (determinism) ay isku yihiin qaar wada jira oo qofka talaabo walba iyo fal walba la jira, ahna go’aamiyaasha keensada sugnaanshaha qofka iyo falcelinihiisa. Tani loogama jeedo in aannu aadamuhu lahayn doonis iyo xorriyad sugta jiraalkiisa. Waxaana aragtidan sidoo kale lagu magacaaba ” Qeexaanshaha fudud ” (Soft Determinism).

Sidaas darteed Ruwaaqiyaddu waxay hal-abuurtay oo ay cuskatay aragtidan dambe ee ” ISYEELKA “, taaso ah,

Aadamuhu ka jir ahaan waa mid ku tiirsan oo ku dhaqan xeerarka iyo qawaaniinta fisigiska ee ay dabeecaddu maamusho, laakiin maskaxdu waa gaar, maxaa yeelay iyadu waa mid xoraysan oo doorasho leh, kaliya waxay uu dabraysantahay oo iftiin uu ah xeerarka ilaahiga ah iyo doonista ilaahiga ilaa iyo xad aad uu sareysa.

Oo Epictetus, wuxuu markiisa ina leeyahay

“Marka uu aadamuhuu dhasho waxaa uu dhaxeeya ama uu yahay isku-dhex darka laba shay ama laba astaamood oo ah jirka, kaas oo ay wadaagan noolaha iyo sidoo kale caqliga ama mandaqiga, kaas oo isna aynu eebbe wadaagno iyo duulka kale ee kownka idilkii ka jira. Badankeennu waxay uu go’aan la jaalidda kan hore, oo sidisaba ah wax xaqiran oo dhimasho akhlaaaqeed ah, inyar oo inaga mid ihiina waxay xigsadeen oo ay doorteen la jaalidda iyo la xiriiridda barakeysan ee caqliga iyo Eebbe.” – EPICTETUS

Waxaan uu maleynaaya in hadalkanii uu eegyahay ama uu muuqdo fikir diini ah, yeermo ama dhawaaq diineed oo la mid ah kan oranaaya haddii uu aadamuhu raacdo doonistiisa iyo dareenadiisa in uu ka liito xayawaanka iyo sidoo kale haddii uu caqligiisa kaashado oo uu dabar leeyahay in uu ka mid yahay kuwa suubban ee malaa’igta lamidka ah.

Raadinta iyo baadi goobka xorriyada gudeed

▪ Inagoo maal-gashanayna korinta maankeenna, garaadkeenna iyo baadigoobidda garaad sare oo dihin ayay aaminsanyihiin ruwaaqiyiintu in aan ku gaari karno xoriyad gudeed oo dhamays ah oo dheelitiran. Xorriyaddan loogama jeedo gebi ahaanba falalkeenna ama aan yiraahdo xorriyadda ficileed iyo helitaanka in aannu helno waxaa aynu doonayno, balse looga jeedo in aannu ku wajahno qaddarta, xigmad iyo dulqaad, taaso natiijadeeda iyo miraheedu uu yahay daganaansho iyo yididdiilo, inkasto oo aynu dhibaalaha la soo tirsanay.

▪ Seneca markiisa wuxuu nagu baraarujinaaya in aannu jeclaano qaddarta, kaliya maaha jeclaansho’e ee waa in aannu aqbalnaa. Waxaa aannu sii yirii ; ” Waxaa waajib iyo biyo kama dhibcaan ku ah aadamaha wanaagsan in uu yeelo qaddarta iyo in uu uhogaansamo qaddarta, oo isago uu qalbi-qaboojiyay dhibkiisa uu noqdo mid la mid ah koonka ama la jira.

▪ Epictetus isna wuxuu ku dooday in noloshu ay tahay mid iskeed uu dhacdo sida dheesha laandhuuda oo kale.

Qaabkan oo kaleba waxaa hore uu sii sheegay ama gaala-bixiyay aflaaddoon. Oo isna waxaa uu yirri “Waa in aannu yeelna waxa nagu dhacaya, sida tuuridda laandhuuda oo kale. Marka taas xigtana, waa in aannu qaabeyna oo hagaajina arrimaheenna inago ku dhisayna isbeddelada cusub ee inala soo gudboonaaday.”

Wax aynu karno iyo waxa aynaan kari karrin ‘falcelin iyo iska caabbin’

Wax aynu karno iyo waxa aynaan kari karrin ‘falcelin iyo iska caabbin’

Ma lihin awoodda go’an ee aynu ku xallin karno wax walba, oo waxaa jirta arrimo horaantideennii dhacday oo go’aamisay oo xaddiday ama qaabeysay waxa aynu noqonayno ka hor inta aynaan dhalan oo waxaa kamid ah: Nasabka, Sharafka iyo hantida. Kuwaan iyaga ah qaar kamida ah waa aannu beddeli karna, balse waa arrimo ka baxsan awooddeennna iyo xalinteenna go’an. Dhanka kalena waxaa jira arrimo kale oo ku jira maamulka buuxa ee garaadkeenna, sida fikirka, akhlaaqda, rumaynaha, doonista, iyo yoolka.

▪ Siday wax uu arkaan ruwaaqiyiinta qaari, waxay leeyihiin ka aadame ahaan waxaa aannu baadi-goobna oo aannu raadinaa wax ka baxsan awooddeena idileed (Absolute), sida lacagta iyo baahida maaddiga ah. Sidaa darteed nafaheenna ayaannu adoonsanay oo xorriyaddeennii ayaanu gacanteenna ku burburinay. Epictetus, oo ahaa addoon, markii dambena xoroobay ayaa leh : ” Aadamaha xorta ihii waaka ka xarooba waxay dhuunsadaan ama raadshaan kuwa kale, haddii kalena, ta lidkeenna haddii uu qaado waa addoon, xataa haddii uu yahay hoggaamiyaha duulkiisa.”

Sidaas darteed, waxyaabaha ka baxsan awooddeenna, waa in aannu faraha ka qaadna oo aynaan ku tamar beelin.

“Ma ahaa muhiim in aad soo gadato gaari shidan, sidii aad uu raaligelin lahayd naftaada ama dadka kale. Taas liddigeed waxaa wanaagsanaan lahayd in aad waqtigaaga ku maal-geliso sidii aad uu baran lahayd wax cusub oo horleh. Haddii aad aragto shaqsi hoggaan haya, uu sheeg garaadkaaga in aanad uu bahnayn hoggaan. Haddii aad aragto qof hantiile ah, arag naftaada oo isku day inaad hesho oo aad garawsato waxa ka muhiimsan hantida. Waxaa aad arki karta nin leh xaas cuddoon oo qurxan, maxaad uu doorbidii iyada misaalkeed!. Aha!. Awood, hanti, Qurux. Haddii aadan lahayn doonis ku wajahan waxyaabahan, ogow waxaad haysata wax ka idil ah oo ka dhamaystiran waxyaabahan kor ku xusan.” – EPICTETUS.

▪ Aadamaha dhibaalihiisu iyo tamar-beeliddiisu waxay ka dhalata inuu ku dhayggago oo ku dhago wax aannu helin karin oo ka baxsan awooddiisa, ilaa haddii uu helana, waxaa uu ka sii murugoon waayiddeeda, taaso aannu ku tamashleyn doonin.

Inkastoo uu qabo in aannu waxba ahayn iyaga la’aantood, haddana uu ma qalmo yeelashadooda aasaasi ahaan. Halkan iyada ah yaan loo fahmin in aan ku boorinaayo caajisnimada (kaslaanimo) iyo wax qabad la’aan, balsee taa liddigeed, waxaa aan ku boorinaaya uu hanqal taaga sidii aad uu korin lahayd ama uu tabci lahayd hanti iyo meeqaam sare iyo sidoo kale qarfaysiga iyo quudka soor wanaagsan oo lagu dago. Laakiin haka dhigin hiraalkaaga iyo doonistaada ugu sareysa, sidoo kalena haka dhigin jaan-gooynta ku go’aaminaysa yididdiilada iyo murugada.

Seneca’na waxaa uu yirri:

“Ma aha mid ku xiran awoodda aadamaha in uu helo waxaa uu doonaayo ee uu hanqal taagaayo, laakiin wuu awooda in aannu doonin waxaa aannu heli karin. Sidoo kalena wuu karaa in uu helo xaddi badan oo yididdiilo ah, taaso ku jirta oo ku bandhigan gacmihiisa dhexdood.”

Ruwaaqiyadda iyo wajahidda dhibaalaha iyo eedaadka

▪ Noloshu sideedaba maaha mid deggen oo ku jirta xaalad nabdoonan ah. Oo mararka qaar waxa aannu la kulana eedaad iyo dhibaale, oo ay suura tahay in aannay hakan ama istaagin.

Haddaba maxay ruwaaqiyiintu uu dajiyeen ama ku booriyeen ama ka yiraahdeen xaaladahan noocan ah? Tannii way fududdahay, oo waxaa macquul ah oo caqli gal ah in aan ku soo koobno weeraha Jaalle Epictetus ee ku wajahan arrinkaan.

▪ Isagoo ka hadlaayana, wuxuu ina leeyahay; “Ma aha xaaladuhu ama duruufuhu, kuwa ina dhaxalsiinaya ama keensanaaya koodnimada iyo eedaadka, see waa qaabka aynu uu aragnay ee uu fasiranay arrimaha.”

▪ In aan weyno dad noo dhawaa, la jaalidda xanuunno iyo in aan weyno ganacsi iyo dhaqaale waa wax ay marwalba suuro tahay in ay ina la soo darsaan. Waxaa aynu uu maleynaa waxyaabahan wax xun, maxaa yeelay inagga uu fiirinay qaabkaas oo inaga ayaa dooranay malahaas iyo fikirkaas.

▪ Haddii aan uu fiirino dhibaatooyinka ina soo wajaha qaab mawduuci ah ama nisbi ah oo aynu wax ka barano, kaliyaata maaha in aannu ka dhaxalnay nasiib daro iyo luggooyo, see waxaa aynu ka dhaxalnay khibrad toggan oo aynu ku maarayno timaaddadeena. Oo Epictetus’na wuxuu markale ku hadaaqayaa; ” Kaliyaata duruufaha adagii waxay muujiyaan ragga dhabta ah “.

▪ Markii uu Nero oo ahaa ardayga Seneca uu ku amray barrihiisa in uu isdilo ama is-quurgooyo, ma uu cabsan Seneca oo ma uusan muujin wax calaamad ah oo tilmamaysa argagax iyo gilgil, Taas liddigeed waxaa uu sogootshay xaaskii iyo gabartiisa, markaas kadibna waxaa uu aaday musqusha si uu jarjaro xidididdiisa. Seneca oo ku hadal-celinaya saaxiibkii Nero ayaa ku yirii : – ” Ma hayo waqti igu filan oo aan kugu abaal-gudo, laakiinse waxaa aan kaaga tagayaa shaygii ugu dambeeyey ee aan leeyahay, kaas oo ah shaygii ugu wanaagsanaa ee ay dabeecaddu i dhaxalsiisay, waana qaab-nololeedkaygii. Ogsoonow wixii aan ku barraayay marwalba. Waxaa aad kasban doonta sareynta runta ah (ﺔڡ.ٮ’ڡ.ﺤﻟا ﺔﻠٮ’ﻀڡ,ﻟا). ” ka hor intii aannay ka soo burqan neeftii ugu dambeysay, Seneca wuxuu ku hadal gaba-gabayey :- ” Sidaas ayay ruuxdaydu ku xorowday, si ay ugu laabato oo ay ula midowdu Eebbe. “.

Marcus Aurelius wuxuu ahaa hoggaamiyihii ugu weyna (Greatest Emperor) ee soo maray boqortooyadii roomaanka, saaso ay ahaatana, waxaa la jirsaday waayo adag ka hoggaamiye ahaan, oo wuxuu dagaalo la galay qabiiladii jarmalka ee waqooyiga degganaa. Taas oo dhaxalsiisay murugo iyo walbahaar uu ka qaaday dhimashadii wiilashiisa ee dagaaladaas hoggaaminaayay. Sidaas oo ay ahaatana, ma uusan muujin itaal-daro iyo jileeec. Taas lidsigeedna waxaa uu baaq u yeeriyay ama uu qoray naftiisa iyo cidaha ku xigta, baaqqaas oo uu kaga hadlaayay muhiimadda ay leedahay naf-edbintu iyo uu dulqaadashada koodka ama adkaanshaha (difficulties). Qoraaladaas waxaa gadaal la iskugu ururshay buug la yiraahdo “(Meditations ) oo la macno ah Dhaqangelinta ama Baaran-degidda.”

▪ Runtii, falsafaddaan ruwaaqiyaddu waa mid adag. Dadka badankoodun uma babac-dhigi karaan. Sidoo kalana badankoodna qof walba oo ruwaaqiyahan ihii na ma wada raacsho ama qaato meerinteeda iyo hoggaaminteeda qaab cilmiyan ah. Epictetus’na waa kii yirii : ” Eebbe ayaan idinku dhaarshay, i tusa hal ruwaaqiyahan oo dhab ah.”

Laakiin cidna inkirii mayso in cidda raacata falsafaddaan dulqaadka ihii uu abaalmarin uu heli doono deggenaansho iyo raaxo nafsadeed, xitaa xilliyada adag ee soo wajaha. Falsafaddu iyaga waxay uu tahay barashada fanka nolosha. Haaheey noloshu waxaa lagu tiriyaa fan. Sidaa uu yirii Epictetus’na ” Ma aha fanka in loo qaato quruxda, balse waa noolaanshaha nolol xor ah oo karaameysan inkastoo uu jiro eedaadku.” Ama sidoo kale sidaa uu yirii * Marcus Aurelius ” Fanka noloshu waa loollan iyo isjiid inka badan dheel. “, ” Art of Life is wrestling more than dancing. “.

Dhaliilaha iyo dhaleecaynta ka dhanka ah ruqaawiyadda ‘Istoykiyadda’

Waxaa jiraa dhaliilo badan oo ay fikiryahanada qaari (maaddiyiintu) ujeediyeen ruwaaqiyadda qarniyo badan. dhaliilahan dhinac walba ma cadda see waxaa aann soo qaadanaya qaar kamida baaqyada ruwaaqiga ah ee dhaliilaha loo soo jeedshay, welina kuwa ugu mudan dhaliilahan:

1. Aadamuhu waa qayb kamida dabeecadda, haddaba masiirkiisu wuxuu ku jiraa la jaaliddeedda iyo dhexgalkeeda. Halkaan fikiryahanada qaari way dhaliileen oo waxay ku doodeen, haddii aan fiirino nolosha waxaa aynu arkaynaa dhimasho iyo loollan ka dhaxeeya, xitaa noolaha ka hooseeya aadamaha. Haddaba sidee ayay dabeecaddu (Nature) uu noqon kartaa mid wanaagsan.?

2. Sidee ayaa aynu uga kasban karna ama uga daalacan karna dabeecadda akhlaaq iyo anshax?. Geedka gurigayga ku yiil, ma ii barri karaa casharo iyo khibrad nolosha ah? Su’aalahannii waa qaar ay yeersheen qaar kamida foollaaddadii maaddiyiinta ahaa. Waxaana ka muuqdo dheel iyo ku dhac, halkii ay ka ahaan lahayd dhaliil iyo dhaleecayn.

3. Baruch Spinoza isna wuxuu diiday suuragalnimada ay maskaxdu iyo garaadku ku hakin karaan jirka iyo dareemada. Wuxuu yirri: Aadamuhu waa kooto ama kooban guud oo ay isbaacsanayaan dareemo iska soo horjeeda oo loollamaya. Si uga adkaado dareemada midkood waa in uu daarta ama abuurta dareenka liddigga ku ah kan uu ku suganyahay.

4. Sidoo kale waxay ku doodaan maaddiyiintu in cadaadiska badan ee la saaro ama lagu hakiyo dareenada ay nafta qabatiimaysiinayaan xannibaad. Taas oo ugu dambeyn dhalinaysa aadame dhagax ah oo fadhiid ah isla markaana go’doonsan.

5. Isla mawduucaas kore laftiisna, waxay ku tuhmeen fikirkaan mid daneyn la’aan ah. Oo waxay leeyihiin aadamaha ayay ka dhigaysa mid yeela oo u nuglaada dulmiga iyo tacaddiga.

Ruwaaqiyaddu waxay berri ahayd mid saameyn balaaaran ku leh bulshooyinkii ay la soo kacaantay. Kor u kaceedii aqooneed iyo tababareedba waxaa dib loo celiya qarnigii labaad ee ciise ka hor.

Afkaarteeduna way sii jirsadeen qarniyo badan, ka hor inta aannay saaxaadda ka bixin. Dib uu kaceeduna wuxuu aloosmay qarnigii 20aad ee millaaddiga. Inkastoo ay loollan la gashay aragtidan falsafadeed ee maaddiga ahna (Materialism), haddana aasaaskeeda iyo isirkeedaba kama aysan weecan, sida badanka ku dhacda aragtiyaha falsafadeed ee laga roonaday ee dambaska la raacshay. Ruwaaqiyaddu waxay sii ahaan moodelka iyo tusaalaha nololeed ee ugu mudan ee curin karta ama qaabeyn karta aadame dhamays ah oo ruuxi ah oo la jaalla garaadka iyo Eebbe.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa maxay bulsho?

Qaab dhismeedka bulsheed ee bini’aadmigu waa mid adag oo aad u wada shaqeeya, haddaba waa maxay bulsho?

Published

on

Bulsho Soomaaliyeed oo meel jooga.

Bulshooyinku way kala duwan yihiin iyadoo lagu saleynayo heerka farsamada iyo nooca dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.

Bulsho waa dad meel kuwada nool oo ay dani ka dhaxayso, sida ay qabaan quburada cilmiga bulshada bani’adanku, waxaa uu kamid yahay xayawaanada loo yaqaano wadar u noolayaasha, taas oo macnaheedu yahay in bani’aadamka noloshiisu tahay mid isku xiran oo aan qofna kali u noolaan karrin.

Waxaa kale oo ay bani’aadanku leeyahay dabeecad loo yaqaano kali lahaansho, taasi oo loola jeedo dareen ku abuuran oo ah inuu wax gaar u kala lahaado sida hantida, xoolaha, guryaha, beeraha iyo wixii lamid ah. Sidoo kale waxaa jira waxyaallo bulshada wada leedahay sida wabiyada, jidadka, guubaha danta guud loogu qabto oo ay ku shaqeyaan  maamulada dowladda.

Arrimaha noocaas ah oo bini’adamka ku abuuran ayaa dhaliya innuu u baahdo mar kasto hoggaan iyo hab maamul si loogu fogaado isku dhacyada bulshada dhaxdeeda ah, ujeedada laga leeyahay waxaa ugu horaysa in la helo yool nabad ku wada noolaasho ah, haddii uusan jirin maamul waxaa badato is-qabqabsiga iyo colaadaha joogtada ah ee bulshada dhexdeda ah madaama uusan jirrin nidaam kala hago.

Marka aad maqasho magac bulsho waxaa maskaxdaada kusoo dhacayso tilmaamaha aad u taqaamo ummadaas, sida Afrikaan, Carab, reer Yurub, indho yar IWM. Midkasto oo ummadaasi kamid ah waxaa gunteeda ku jira kala duwanaasho u gaar ah.

Dhaqanku waa qeyb ay bulshadu u maarayso hab-nololeedkeeda, kaasi oo ay ka dhaxashay jiilalkii ka horeeyey, ugana duwanaato bulshooyinka kalle. Sida aan ognahay ummad waliba waxay leedahay dhaqan u gaar ah, qeyb kasto oo dhaqanka ka mid ah waxay u taagan tahay ama salka ku haysaa baahiyo soo jiray xilliyo hore sidaasi darteed waxaa dhacda in waxyaabo dhaqanka kamid ahi baaba’aan kadib markii meesha ka baxdo baahidii awal keentay. Mar kasta oo ay fududaato noloshu waxaa horumar sameeya dhaqanka, taasi oo loo yaqaano ‘ilbaxnimo’ taasi oo kor u qaado waaqiciga iyo horumarka bulshda.

Bulshooyinku waxay yeelan karaan qaabab dawladeed oo kala duwan, siyaabo kala duwan oo loo fahmo qaraabanimada, iyo doorarka jinsiga oo kala duwan. Dhaqanka aadamuhu aad buu ugu kala duwan yahay bulshooyinka kala duwan; bini’aadamku waxay qaabeeyaan bulshada, laakiin bulshadu markeeda ayay qaabaysaa bini’aadamka.

Muhiimada ay leedahay midnimada Bulshada

Bulsho midaysan, dadku waxay ka wadashaqeeyaan sidii loo gaari lahaa yoolal guud, sida yareenta faqriga, horumarinta waxbarashada, iyo horumarinta daryeelka caafimaadka, horumarinta kaabayaasha dhaqaalle. Midnimadu waxay gacan ka geysataa joojinta colaadaha waxayna kor u qaadaysaa nabad kuwada noolaanshaha bulshooyinka kala duwan. Helitaanka midnimo waxay u baahan tahay in wax laga qabto caqabadaha sida midabtakoorka, sinnaan la’aanta, iyo kalsooni la’aanta ummada dhaxdeeda ah.

Kala duwanaanshaha bulshooyinka

Bulshadu waxaa ay ka koobantaa qofaaf iyo qoysas isku tagay ama laysku geyey, haddaba maadaama aan ognahay inuusan jirin qof la mid ah qof kale, waxaa halkaasi nooga muuqanaysa in ay jirto kala duwanaasho dabiici ah, waana wax markasto bulshadu la noolaato. Dunida lagama helaayo bulsho isku wada mid ah oo aanay jirrin wax kala duwanaasho xagga dhaqanka iyo lahjadaha. waxaa dhici karta inay bulshada ku kulmaan kala duwanaasho mid ama labo iyo in ka badan, bulshada waxkasto oo ay ku kala duwanaataba waxay xaq u leedahay yoolkii aan horre u soo sheegay ee ahaa nabad ku wada noolaasho.

“Shakhsiyaadka, waalidnimadu waa naadir; laakiin koox ahaan, xisbiyo qaran iyo waaya-yaal waa xeer.”

-Friedrich Nietzsche

Umada Soomaaliyeed waxay ka mid tahay ummadaha leh tilmaamaha midnimada. Soomaalida waxaa u dhan tiirarka ummadnimada oo idil. Tiirarka ummad isku keena oo mid ka dhiga waxaa ugu waawayn diinta, luuqada, dhaqanka, iyo wada dhalashada badanaa waa dadka xiddid wada ah. Soomaaliya waa dalka kaliya ee dunida ummadiisu tahay 100% Muslim, sunni, ah.

Dadka Soomaaliyeed meel kastaba ha joogaane way wada wadaagaan dhammaan tiirarkaas aan soo sheegnay ee umadaha mideeya. Meel kasta oo aad tagtid Soomaalida, ma arkaysid wax ay ku kala duwan yihiin dadka Soomaaliyeed; waa isku af, waa isku diin, waa isku hiddiyo iyo dhaqan, waa isku taariikh soo taxnaa kumannaan sano. Nasiib darro Bulshada Soomaaliyeed weli hal wadan mala isugu geynin waxay ku kala noolyihiin Jamhuuriyada Soomaaliya, Jabuuti, NFD, Deegaanka Soomaalida Itoobiya. Intii ku noolleed jamhuuriyada Soomaaliya ayaabo midaysneyneen oo gobolkasto gooni isku maamuula.

Waxaa jirto bulsho isku dhaqan iyo isku luuqad ah oo ku guuldaraystay inay waddan helaan, Tusaalle, Kurdiyiinta waa ummada isku luuqada, isku isir, iyo isku dhaqan ah, midnimo la’aan dhaxdooda ah ayaa keentay in wadamadii deriska la ahaa oo kala ah Suuriya, Ciraaq, Iiraan, iyo Turkiga ay kusoo sameeyaan faragelin toos taasi oo ugu dambeyntii keentay inay kala qeebsadaan dhulkii Kurdiyiinta dhamaantiis, maantana ma jiro waddan ay leeyihiin ummada Kurdiyiinta. Kadib markii ay dhacday xukunkii Saadam Xusseen 2003 Kurdida Ciraaq ayaa ku dhawaaqeen gooni u goosad iyo raadinta dhulka Kurdida ee dalalka kale ku maqan, sidoo kale Kurdida Turkiga ayaa bilaabeen dhaqdhaqaaqkii PKK waxayna dhowr jeer dagaal la galleen dowlada Turkiga. Sidoo kale Kurdida Suuriya ayaa helaan nafis dhaqdhaqaaq kadib markii ay daciiftay awoodii dowladii, Kurdida Iiraan ayaa weli helin nafis dhaqdhaqaaq waxaana lagu hayaa Gacan bir ah, illaa hadda ummada Kurdida waxay raadinayaan ina waddan ay leeyihiin helaan, madaama ay ka cabanayaan caddaalad darro iyo xaquuq la’aan wadamada ay ku hoos noolyihiin.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Published

on


Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Nuqulkii ama Qaybtii kowaad:

Beryahanan adduunka, falanqeeyayaasha qaar waxaa ay si dareen leh oo aan xinjireysnayn uga hadlaan ama ay wax uga qoraan Nibirowga “weynaanta” (Digital Leviathan) ku yimid ama ku timid dhigitaalka ama aan yiraahdo Aaladowga guud (Total Digitalization), sidoo kalena macmalaynta ama gacan-kusamayska maskaxeed, ama aan guud ahaan yiraahdo addooneynta aadamaha iyo uu beddelidda maqaar-saar la safan nolosha aaladowday (Computerized).

Haddaba asalka ereybixinta “Leviathan”, waxay ka soo farcantay sheeko xariiro lagu xusay buugga Yuhuudda ee “Biblical Judaism”, sheekadaas oo ka warramaysay noole-badeed saddex indhoole ah oo doomaha isbaarro iyo hagardaamooyin ku waday, weynaantiisunna ayna jirrin noole la babac-dhigi karaayay, weynaantiisa darteed. Waqtiyo kadib, waxaa eraygas isticmaalay, Thomas Hobbes, si uu ugu calaamadeeyo ama uu saadaaliyo xeerarka maamul ee ka koreeya dhammaan itaalka aadamaha ee jirsan doona, qarniyada xiga waayihiisi.

Waayahaso aanu haatan dhaadi karno, lana jirsanay, doonayana inaan ku fahfaahiyo inbadan, maxaa yeelay arrinkan waa mid uu baahan fiiro iyo danayn gaar ah, sii aannu uga hortagno dhaxalka rasmiga ah ee uu keensan karo waayaha Dhigitka ah ama Aaladeysan.

Laakiin iyadoo ay jiraan codadkan iyo yeermadaydan carradu ku dheehantahay, haddana nibirowga ama weynaanta ku imanaysa dhijitaalku wuu sii fidaaya oo awoodduu waxay ku baahaysaa arliga. Waxaa ay saamayntanii muuqatay, doorashadii Maraykanka ee ugu dambeysay, kadib markii Donald Trump laga xannibay Twitterka, taaso maxsuulkeedu uu ku dambeyay ku guuldarraysigiisii doorashada oo uu waayey Joe Biden dartiii. Waxaa farrin cad noqotay, haddii aadan ku dhex jirrin Aaladda baahineed iyo Tiknoolojiyadda, ugu yarraan jirritaan kuma lihid saaxadda weyn ee Siyaasadda iyo Nolosha wadarowga ah ee bulshada. Warbaahinta aaladeedna waxay gacanta ugu jirta Google, Meta, iyo Twitter ama aan yiraahdo Nibiriga koraaya ee aan la dhaadanayn. Ruushkanna, inkastoo dawladda hadda jirta ee Putin garwadeenaayo ay guud ahaan weerarto qolyaha xorriyiinta ah (Liberals), haddana taliska ama hoggaanka xor-doonku way sii xoojiyaan saameyntooda bulsheed ama aalad-baahineed ee ka dhanka ah fikirka qaysariyadda casriga ah (New-Tsarism) ee laga dhaxlay Qaysariyaddii duntay ee qarnigii horre.

Haddaba aan weyddimahaan is weyddiino:- Maxay tahay awoodda ama xoogannanta “Nibiriyowga Dhiijitalku ” (Digital Leviathan), ee tarmaaya, sidoo kale qaabke ayaa loo cayimi karaa (Halkaan kagama bannaana inaad si buuxda uu durtid, tanni looma baaahna, see uu janjeerii xagal kale oo loo qaadi karo mas’aladan, qaabkee, se qaabkee!!!. Haddaba si’aad uga warcelino weydiimahan, waa laga marmaan inaan ka soo bilawno, kaliyaata maaha dhalashadii “Cybernetics’ka”, see waqtigii horumarineed ee ka horreeyey waqtigaas.

Soo muuqashada ” Cyber’iyaddu ” ama aan iraahdo casriga Aaladoobay, inta aanay alkuman, waxaa ka hordhacay xaalad qalaalaase oo caqlaanii ahayd oo sii caalami ah ama guud loo aaminsanaa, taaso ku timid qaab dhaxaleed oo ay keensatay Caqlaaniyaddii Kalaasikada ahayd ” Classic Rationalism ee ka timid deekaarta, baaskal, bakkoon ee ay ku banbaxday ilbaxmimadii Yurub ee Iftiiminta.

Qalaalasahan waxaa keensatay soo-jeedino iyo baahin qaldan oo ku saabsannayd caqlaaniyadda, sii cayimanna looga jeedo dhamaystiranka ama aaraad-la’aanta sayniska ama guud ahaan cilmiga sayntifiga ah. Qalalaasahaas waxaa sabab u ahaa qodobo qar-iskatuur ah, oo ka mid ah caqlaaniyadda oo ah aarad-tirka sayniska, gaar ahaan, fikradda ah in cilmigu aanu waxba beddelin mar alla markii aqoonta la helo, balse uu wax cusub ku soo kordhiyo. Taaso looga jeedo in dhaxal walba oo sayniseed oo mar la alkumay in aannu lahayn iinno iyo tabnaan, taaso horseedii karta maxsuul walba iyo faham walba oo uu keensado saynisku in aannu qalad ka iman doonin oo uu heerka buuxda ee aqooneedna uu yahay, dhalanteedka iyo male’awaalkanna uu ka dheeryahay.

Qaladaadkannii waxa ay soo shaac baxeen ka dib markii ay soo baxday aragtidii Albert Einstein ” Nisbiyadu “, kadib markii ay caddaatay (caddaysay) in qaar kamida aragtiyihii Newton ee kala ahaa (Absolute time) iyo (Newton mechanics) ay dhab ahaantii ahayeen Nisbi (Relative), iyadoo la tixraacayo qaacidooyinkii Galileo iyo sidoo kale foormulooyinkii Lorentz’s.

Marka Dabadeed caqli-galnimadii ama caqlaaniyaddii bulshadii reer galbeedka waxa beddeshay saameyn ku yeelatay Nisbiyadii casriga ahayd ee uu alkumay Albert Einstein, taaso ah fahan ama aan yiraahdo caqiido ku dhawaaqaysa in aanay jirin xaqiiqo buuxda oo meel ka jirta ama loo gaaryeeli karo, qof kastaana uu leeyahay run ama xaqiiqo uu gaar ah, sidaas darteedna wax walba waa Nisbi (Relative), ha ahaato akhlaaqda, qiyamka, diimaha, aaminaadda iyo wixii lamida ah.

Markii ugu horeysay waxaa ay qaabeysay oo ay furdaamisay aragtida guud ee aqoonta (Theory of knowledge, Nisbiyada Ahaanshaha (ontological relativism), Nisbiyada Luuqadeed (Linguistic Relativism), Saamayn-dambeed (post-positivism). Intaa sooyaalka lagu hayanna wadajir uga qayb qaatay furdaaminta mawduucydan, ragga kala ah (Quine, Kuhn, Feyerabend, Sapir iyo Whorf, Popper, Lakatos, Bachelard, iyo qaarkale).

Dhammaan afkaartan iyo mawjadahanii waxay beeniyeen karaarka iyo awoodda sayniska uu leeyahay furdaaminta iyo alkumida aqoon dhab ah oo la isku halleyn karo. Waxaa xigtay guud ahaan falsafadda oo iyadu ka hadasha wixii suurre ah oo la malayn karo, kuna dhisan caqli-galnimada. Iyada laf ahaanteeda qaybo kamida, oo Jirraalka ah (Existentialism), Kasmo-nafeedka casriga ah (Modern-Psychoanalytic), iyo ” Freudianism ” oo ah goos yar oo kamida aragtiyihii Sigmund Freud, waxay dhammantood si haleel ah lid ku yihiin ama been ku tilmaameen, in qofku uu dhaqmi karo qaab caqlaanimo ah, maxaa yeelay hooseynta nafeed ee aadamaha, uu hagarbaxa dareemadiisa iyo ta ugu daran ee ah tamarta beerran ee is-dhallaan-rogaysa. Waxay dhammaan tilmaamahaasii ka dhigaysa shaqsiga iyo guud ahaan bulshada, kuwo la sababeeyo dareemadooda. Ugu dambeyn tannii waxay laf-ahaanteedu dhiirigelisay bulshooyinka ka guud ahaan, iyadoo ugu timid qaabab ah, afkaar-dhawaan dhalad oo la isku raaco, qaab aaminaad oo mabda’aysan iyo qaab anshaxeed.

Kacaankii jinsiyeed ee galbeedka

Guulihii kacaanka jinsiyeed (Sexual revolution 1960’s) ee ka dhacay galbeedku, waxay sababeen dhaqan-tuur ama aan iraahdo dhaqan-doorin dhan walba ah, ha ahaato dhanka anshaxeed, mabda’eed iyo dhanka dhaqan-dhaqaale.

Dhibtuu intaas kuma aysan ekaanin, ee waxaa ay uga gudubtay in meesha laga saaro dhammaan wax walba oo laga dhaxlay jiilashii Kacaankii Iftiiminta, sidoo kalena dhammaan fahannadii iyo afkaartii kala duwanayd ee ku tilmaamnayd dhamaystirnantuna, ee ay jiilashaasii horumariyeen iyaganna daaqadaha aya laga tuurshay. Macnihii Gacaltooyada iyo Jacaylkunna wuxuu noqday, kaliya wax dareen ahaan iyo jir-ahaan looga faashto.

Hiigsiga iyo ajandihii 1960 iyo 70-meeyadii ee Modernism-ka iyo Postmodernism-ka ee beddelay dhaxalkii fikir-bulsheed iyo dhaqameed ee galbeedkii hore, waa kaliya raadinta guul iyo habow maaddii ah iyo raaxo jinsiyadeed oo haqabtirta doonista jiilashan galbeedka ah ee nool qarnigan 21aad. Xaalladanii habowga ah, waxa ay horre uga dhacday boqortooyadii roomaanka markaas qarka uu saarnayd burbur. Waxa kaliya ee ay ku kala duwan yihiin labadan ilbaxnimo ayaa ah in hadda fikradaha iyo qiyamka la sheegay ama jira in si cilmiyeysan loo caddeeyey (Loo marsiyay/ sharciyeyn) oo la daraaseeyey, see jiilashii roomaanku, aannay tammartaasi ka jirrin.

Haddaba, haddii sayniska uusan awoodin inuu si kalsooni leh wax uu caddeeyo ama uu falkeeyo, kaliyaa waxaa la oran karaa dhammaan fikradahan sare waa heshiis uun ama uumi ama arrin moodada ah.

Shucuubta qaarii waa hal ama aan yiraahdo waa hal qoomiyad oo sidkan, isku af ah, halka kuwa kalena ay noqon karaan qaar kala duwan oo kala mab’aaddii duwan, waanna ay adagtay in la kaso ama la garto kooda fikirkoodu saxanyahay, ama kooda fikirkoodu uu horusocod yahay, welina inagoo og in aanay fadhiid ahayn, oo ay tarmayaan, qolya kale oo iyaga kamid ahna ay dhaxlayaan iyaga!.

Waxaa kaliya ee ka bini’aadam ahaan nala siiyay ayna tahay inaanu ogaanna, waa dareenka iyo fahmidda. Hadafka guud ee aadamahunna waa horumarinta wax walba oo ka qayb qaadanaya tamashleynta dareenkiisa iyo naftiisa iyo haqabtirka baahiyihiisa. Tannina waa mid loo sakhiray, in loo cayimanna waa gef iyo bini’adam darro. Tanina waa xuquuq muqqadas ah oo uu qofku iyo aadamuhu leeyahay, waana mid bani-aadminimada ku jirta inuu ku dhaqaaqo.

Isla mar ahaantaana, inkasta oo ay jirto khalkhal iyo dhibaato caqlaaniyadeed, haddana sayniska dabiiciga ihii waxaa uu horumarayaa sii aan loo aabbo-yeelin, sayniska iyo teknoloojiyadduna waxay aasaas uu noqdeen dhammaan qaab-dhismeedka maaddiga ah ee waayahan jira, waxaa ay dhanka kale ka qayb qaateen abuuranka dhibaatooyin hor leh: waxaana kamid ah wasakhowga hawada, masiibooyinka dad-same’ga ah, iyo ta ugu muhiimsan ee ah in ay nuglaatay dayacananta ku imannaysa xiriirada bulshada iyo gacalka. Sidoo kale waxaa adkaansho uu ku yimid loollankii ay maamuladuu kala hortagi jireen dhibaalaha bulsheed ee soo ifbaxa.

Burburka anshaxeed ee bulshada

Maxaa ka sii daray oo aannu ka xusii karna, habraaca aan kor ku soo xusnay ee ka hadlaaya burburinta anshaxa ee bulshada lagu haayo. Cilmiga aadanaha iyo culuumta bulshada kuwaas oo, aragti ahaan xal uu noqon karaayay dhibaatooyinkan cusub ee ay ina dhaxalsiisay casrigan tiknoolojiyaddu, waxay gebi ahaanba noqdeen kuwo aan awoodin inay la loollamaan casrigaan eedaadkiisa ee uu garwadeenayo tiknoolojigu. Natiijo ahaanna, fawdo anshaxeed ayaa ka kacday dalal gaar ah, guud ahaana waa ku sii siqaysaa adduunka. Waxaana isla ammintaas, markaas goobaha loollanka soo dhex mushaaxay, Aalladdan aan qoraalkayga ku xusay, ma kasii karta!.., Waxaan fili karnaa inay tahay awoodda lagu xallin karo ugu yaraan qaar ka mid ah dhibaatooyinkaas. Tani waxay u ogolaatay guud ahaan, hoggaamiyayasha dijitaalka (tusaale ahaan Jack Dorsey, Sundar Pichai, Mark Zucker….), in ay miisaan ku yeeshaan bulshooyinka iyo afkaartooda, isla markaanna ay bilaabaan inay sheegtaan xukunka iyo gacan-ku haynta xogta iyo talada adduunka oo dhan, iyaga oo heerka qofka uu leexinaaya (hooseyn) wax lagu magacabo shaqsiyadda “digit” ka ah , si loo xakameeyo, kaliya maaha ficillada qof kasta, laakiin xitaa fikradihiisa iyo dareenkiisa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Boqortooyadu waa nidaam xukun oo ah boqor ama boqorad, magaca guud ee loo yaqaano ayaa ah boqortooyo. Boqortooyooyinku waa mid ka mid ah noocyada nidaamka bulshooyinka ugu horreeyay Dunida.

Published

on


Boqortooyadu waa qaab dawladeed oo qofka, boqorka ama boqorada, uu yahay madaxa qaranka inta uu nool yahay ama inta uu ka tagayo xukunka, wuxuuna xukunka ku yimaada qaaab dhaxaltooyo ah, Boqorka inta oo noolyahay ayuu qooska reer boqor kasoo dhaxsaara qofkii xukunka kala wareegin lahaa markii oo dhinto, qofkaasi ayaa noqdo dhaxalsogaha boqortooyada, waa nidaam dowladeed oo qadiimi ah.

Waa maxay Boqortooyada?

Si aan u fahanno Boqortooyada, waxaan u baahanahay faham aasaasi ah oo ku saabsan boqortooyada iyo sida ay u shaqeyso. Boqortooyada uu maamulo boqor ama boqorad waxa uu leeyahay awood buuxda oo saamayn ku leh dadka waxana uu mas’uul ka yahay dhammaan dadka iyo dalka wanaaggooda. Xukunkiisu iyo maamulkiisu waa dhammaystiran yahay.

Boqortooyo kastaa waa inay yeelato boqor, sidoo kale boqor kastaa wuxuu si toos ah u yahay “Sayid”. Sayidka waxaa lagu qeexaa inuu yahay qof leh awood, ama saameyn; sayid ama taliye. Waa sifada sayidnimada. Sida runta ah, boqornimada way ka duwan tahay hoggaamiyeyaasha kale ee aadanaha. Sayidnimadu waxay ka dhigtaa boqorka mid gaar ah.

Boqortooyada waa nidaamnkii dowladnimo ee dunida kasoo jiray mudo qarniyaal ah Ilaa qarnigii 20aad, qaabka ugu caansan ee dawladnimadu waxay ahayd Boqortooyada. Mid kamid ah boqortooyadii ugu waqtiga dheereed waa Cusmaniyiinta waxay soo bilaabatay sannadkii 1299 waxayna soo dhamaatay 1922 waxaana lagu soo afjaray kacdoonkii oo hogaaminaaye Mustafa Kamal Ataturki oo noqday Madaxeynihii ugu horeeyey Jamhuuriyada Turkey 1923.

Boqortooyada Cusmaniyiinta waxay ahayd mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu waaweynaa uguna cimri dheeraa taariikhda adduunka. Inta ugu badan, boqortooyadu waxay ku fidday saddex qaaradood — oo ka soo bilaabantay Balkans-ka koonfur-bari ee Yurub oo dhan Anatolia, bartamaha Aasiya, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika. Aasiya Dhexe, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika.

Kadib kacaankii warshadaha iyo ilbaxnimadii qeybo kamid dunida ayaa keentay in la qaato nidaamka Dowladnimo casriga (Welfare State) oo ah dowlad shacab u qabato adeegyo sida caafimadka, waxbarashda, aminga gudaha, kobcinta dhaqaalaha iyo shaqooyin kale, wadamada qaar waxay ka guureen nidaamka boqortooyo sida Faransiiska, Ruushka, Talyaaniga, halka waddama yurub qaarkoodna ay xadideen awoodaha boqorka dastuurkana awoodaha fulineed ugu badan siiyay Ra’isal wasaraha sida Isbeyn, Beljimka, Iswiidhan iyo kuwa kale oo badan. Qaarada Afrika Nidaamnkan Boqortooyo wuxuu ka jiraa kaliya seddex waddan oo kala ah Morookko, Lesotho, Eswatini.

Faa’idooyinka iyo Qaasaraha Nidaamka Boqortooyo

Faa’iidada Nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah nidaamka waddanka wuxuu noqdaa xasillooni sidoo kale waxaa yaraado is qab-qabsiga siyaasadeed oo maanta ka jirra dalal badan oo Soomaaliya koow ka tahay, sababtoo ah boqorka ayaa leh marjica go’aanka ugu dambeeyo, haddii doorashada barlamaanka xisbiyada codadka isku dhawadaan oo la waayo xisbi helo aqlabiyada kuraasta barlamaanta, boqorka ayaa magacaabo ra’isal wasaraha si loogu fogaado qalaalaso siyaasadeed xukumada iyo barlamaanka.

Qaasaraha uu leeyahya nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah dadka muwadaniinta go’aan ama doorasho kuma lahan cida noqonayso boqor ama boqorad sababtoo ah waxay ku yimaaadaan qaab dhaxaltooyo ah, sidoo kale Miisaaniyada waddanka saami gooni ah ayaa loogu qoondeeyaa qooska boqortooyada, sida qaraska ku baxaayo qasriga boqortooyada, xafladaha qoyska reer boqor. Tusaalle, Ingiriiska xafladaha arooska waxaa loo qoondeeyey ku dhawaad 42 millyan oo dollar sida dhacday sanadkiii 2018 arrooskii amiir Harry iyo xaskiisa Meghan Markle, sidoo kale qarash badan ayaa ku baxo shaqaalaha ka shaqeeyo Qasriga, illaalada qaaska ah ee boqortooyada iyo qaraashad kale. Sida u diiwaan gashan Qaramada Midoobe 43 Waddan ayuu ka jiraa Nidaamka boqortooyo, dowladahaan waxay xubin ka niyihiin Qaramada Midoobe.

Sida ay u kala baxaan nidaamyada boqortooyo

Nidaamkan wuxuu u qeybsamaa labo qeybood oo kala ah: Boqortooyo buuxda (Absolute Monarchy), boqorka ama boqoradu waxay leeyihiin awood buuxda mana jiro sharci ama Dastuur xadiidaayo awoodaha boqorka sidoo kale boqorka ayaa isku ah madaxa waddanka iyo madaxda xukuumada, gollaha wasiirada waxaa si toos ah u magacaabo boqorka, waddankana kama jiraan xisbiyo siyaasadeed.

Nidaamkan boqortooyo weli lagama ilbixin waa midkii qadiimiga ahaa ee lagu soo dhaqmayey qarniyo, madama aysan jirin sharci xadidaayo awoodahiisa boqornimo. Wuxuuna sameenaa wuxuu rabo, waa nidaam boqortooyo oo kigiliis talis ah, tusaalle Sacuudiga, Sultanada Cumaan, Jordan, Brunei, Iswatini iyo kuwa kale ayaa wali ku dhaqmo nidaamka boqortooyo.

Boqortooyo dastuuri ah (Constitutional Monarchy), oo sidoo kale loo yaqaan Boqortooyada Baarlamaanka ama Boqortooyada Dimuqraadiga ah, waa nooc ka mid ah Boqortooyada oo Boqorka ama Boqorada ay ku shaqeyso awooddooda si waafaqsan dastuurka oo aan kaligeed go’aan ka gaarin, boqorka waa qofka waddanka ugu sarreeyo (head of State) sidoo kale Ra’isal wasaraha ayaa ah madaxa xukuumada oo ka yimaado xisbiga helo aqlibiyada kuraasta barlamaanka, sidaas awgeed inta badan awoodaha fulinta waxaa leh Ra’isal wasaraha halka boqorku leeyahay awoodda xadiidan sida ku cad Dastuurka wadanka, tusaalle Nidaaankan boqortooyo waxaa ku dhaqmo Yurub sida boqortooyada Norwey, Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska, Iswiidhan, Isbeyn, Beljimka iyo kuwo kale.

Waa maxay nidaamka Boqortooyo ee u goonida ah Midowga Boqortooyada Ingiriiska, Imiraadka iyo Malaysiya?

Midowga Boqortooyada Ingiriiska waa nidaam boqortooyo oo federaali ah waxayna ku mideysan yihiin afar boqortooyo gobolleed oo kala ah England, Weles, Scotland, iyo Woqoyiga Ireland, waxyaabaha u goonida ah boqorka U.K waa inuu yahay madaxa ugu sarreeyo ee waddanka (head of state) sidoo kale wuxuu ugu sarreeyaa illaa afar waddan oo kala ah Kanada, Australiya, New Zealand , United Kingdom, sidoo kale boqorka Ingiriiska wuxu awood u leeyahay inuu kala diro baarlamaanka Australiya, sababta keentay waa in Ingiriiska markii uu gumeysanaayey Austaliya iyo Zew Zealand wuxuu baabi’iyay dadka asalka ahaa wuxuuna meeshaasi ku beeray dad uu kasoo daad gureeyey waddankiisa oo maraakiib ayuu kusoo daldalay. Maanta la jooga dadka ugu badan labadaasi waddan waa British, sidoo kale calamadooda waxaa qeyb kaga dhegan calanka Ingiriiska.

Imiraatka Carabta waxaa jiro nidaam boqortooyo u gooni ah, waxaa ka jirto toddabo dowlad goboleed oo midkasto leeyahay boqortooyo u gooni ah, dowlada federaalka waxay ku dhisan tahay saami qeybsi, Boqorka Abu-Dhabi ayaa ah Madaxweynaha waddanka, sidoo kale Boqorka Dubai ayaa ah Ra’isal-wasare ahna Madaxweyne ku xigeen, sidoo kale Gollaha wasiirada waa lagu saleeyey saami qeybsiga toddobada dowlad goboleed.

Boqortooyada Malaysiya waxaa ka jirto nidaam u qaas ah, waddanka waxaa ka jirto sagaal dowlad goboleed midkasto wuxuu leeyahay boqor u gooni ah, boqorka federalka waa wareegto 5 tii sanno waxaa boqor noqdo mid kamid ah boqorada dowlad goboleedyada, boqorka gobolka asigoo xilka haayo ayuu noqdaa Boqorka federralka wuxuu isku hayaa labadaasi xil tusaalle hadda boqorka gobolkaa waa Johar sultan Ibrahim ayaa ah Boqorka guud ee waddanka, boqorka Federaalka marka wakhtiga shanta sano ka dhammaado ayuu 40 sanno kadib kusoo labanaa inuu boqor noqdo siddeeda kale ee soo hartay ayuu kiiba shan sanno u tirinaa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul