Connect with us

Diblomaasiyadda

Kosovo oo safaarad ka furatay Qudus – Waa maxay sababta Turkiga iyo reer Yurub ugu xanaaqeen?

Published

on


Go’aankaan, Kosovo waxay noqoneysaa dalkii ugu horeysay ee reer Yurub oo Qudus safaarad ka furta iyo waliba Kosovo waa dal ay ku badan yihiin Muslimiinta.

Websaydh Talyaani ah ayaa taabtay falcelinta iyo saamaynta ay ku yeelan karto Kosovo ka dib markii ay si rasmi ah ugu dhawaaqday 14-kii bisha maarso 2021, in la furayo safaarad gudaha Israa’iil, oo fadhigeedu yahay magaalada la haysto ee Qudus, iyadoo xustay in tallaabadan “ay sababtay wax badan oo ku aadan buuqa liiska xiriirka caalamiga.”

Machadka Falanqaynta Xiriirka Caalamiga wuxuu sheegay in safiirkii ugu horeeyay ee arimaha Kosovo ee Qudus Inas Demery, ay ku qortay boggeeda Twitter-ka, waxayna ku tilmaamtay ku dhawaaqida inay tahay “waqti taariikhi ah isla markaana ay sharaf u tahay xiriirka Kosovo iyo Israa’iil.

Boggu wuxuu sido kale sheegay in “bulshada caalamku u aragto Bariga Qudus inay tahay dhul ay qabsatay Israa’iil, golaha Qaramada Midoobay ee tirsigiisu yahay 478 wuxuu ku baaqayaa in laga baxo magaalada ergooyinka dibloomaasiyadeed ee wadamada shisheeye. Sidaa darteed, safaaradaha badankood waxay ku yaalliin Tel Aviv, laakiin Mareykanka, Guatemala waxay ku yaalaan Qudus.”

Wuxuu tilmaamay “Kosovo, oo ku taal bartamaha galbeedka Balkans, waxaa loo yaqaan dal aqoonsi xaddidan leh (de facto), tanina waxay daba socotaa markii lagu dhawaaqay madaxbanaanidii ay ka qaadatay dalka Serbia sanadkii 2008, taasoo ay diidday dhinaca Serbia.” Kosovo waxay si gooni ah ugu dhawaaqday inay ka go’day Serbia sanadkii 2008, tallaabadaas oo Serbia ay diiday. Serbia uma aqoonsana Kosovo dal madaxbanaan waxayna sii wadaa sheegashadeeda inay tahay ismaamulka Kosovo iyo Metohija. Markii hore ma jirin wax xiriir ah oo ka dhexeeyay labadooda; si kastaba ha noqotee, sanadahaan dambe waxaa sii socda wadahadalka iyo iskaashiga labada dhinac.

Xaaladdaani waa mid waqti dheer socota oo dhib badan leh, mana aha faragelin ay ku hayaan jilayaasha kale ee caalamiga ah, maadaama saameynta Ruushka iyo Shiinaha ee taageerada Serbia ay ka horyimaadeen taageerada Mareykanka ee la siiyay Kosovo, halka Midowga Yurub, sidii caadada u ahayd ay ciyaarayaan door dhexdhexaadin ah oo u dhexeeya labada dhinac,” ayaa lagu xusay bogga Machadka Talyaaniga.

Saameynta Mareykanka ee go’aan qaadashada Kosovo ay si gaar ah usoo muuqatay gaar ahaan, intii uu hoggaaminayay madaxweynihii hore Mareykanka Donald Trump.”

Kulan muhiim ah ayaa lagu qabtay Sebteembar 4, 2020, Aqalka Cad ee u dhexeeya hoggaamiyeyaasha Serbia iyo Kosovo, kaas oo ku dhammaaday heshiiskii labada dhinac ee ahaa in la haggaajiyo xiriirka dhaqaale ee ka dhexeeya, marka lagu daro suurtagalnimada in la sameeyo xiriir diblomaasiyadeed oo lala galo gumeystaha Israa’iil.

Bogga ayaa intaasi ku daray, “in heshiisku uusan ahayn mid rasmi ah, laakiin halkii laga sameeyay calaamado muhiim ah oo lagu taageerayo Trump marka la eego kor u qaadista doorkeeda go’aan qaadashada ee heshiisyada caadiga ah ee Bariga Dhexe,” isagoo xusay “isbadalo badan ayaa dhacay ilaa maalintaas. ”

Dib u soo celinta xiriirkii diblomaasiyadeed ee labada dal horaantii bishii Febraayo, Kosovo waxay ku adkeysatay balanqaadkeedii ahaa inay safaarad ka furaneyso Israa’iil magaalada Qudus ee ay heysato Israa’iil. Dhinaca kale, dhanka Serbia uma hogaansamin heshiiska sidii la filayay.

Iyadoo lagu saleynayo tillaabadan diblomaasiyadeed, “waxaa jira is aqoonsi labada dhinac ah, taas oo keentay in Kosovo ay hesho taageero ballaadhan oo ku saabsan madaxbannaanideeda dhammaystiran ee Serbia, iyadoo furtay safaaraddii ugu horreysay ee Qudus ay ka faa’idaysanayso qabsashada Israa’iil, iyo waliba, dal Muslimiin u badan yihiin. ”

Boggaas ayaa sidoo kale wuxuu soo saaray in 2021 ay ku bilaabatay isbeddel ku yimid heerka dadka wada hadlaya ka dib markii Trump uu u banneeyay beddelkiisa Joe Biden, bil ka horna, xisbiga “Viteveindusji” ee uu hoggaamiyo Albin Corte ayaa ku guuleystay doorashadii baarlamaanka ee Kosovo.

Waxaa la xaqiijiyey in talaabadani “aysan u muuqan mid qancinaysa dhinacyada waawayn ee caalamiga ah haba yaraatee, marka laga reebo Maraykanka, oo sida ay sheegeen afhayeenada wasaarada arimaha dibada u fasiray xiriirkan inuu u adeegayo xasiloonida iyo nabada wadamada Balkans iyo Bariga Dhexe. ”

Waxaa sidoo uu sheegay “in Turkigu uu yahay mid ka mid ah bahwadaagga Kosovo, saamaynta dhaqaale iyo tan Ankara ee Balkans-ka ma qarsoomaan. Sidaa darteed, waxay cambaaraysay tallaabada safaaradda looga furay Qudus ee la haysto, gaar ahaan maadaama xiriirka u dhexeeya Turkiga iyo Israa’iil uusan ahayn mid taariikhi ah.”

Xariirka Turkiga iyo Israa’iil?

Ka dib markii Israa’iil la abuuray 1948, Turkiga wuxuu noqday lammaanahooda ugu muhiimsan Bariga Dhexe. Ankara waxay aqoonsatay dawladda Yuhuudda illaa iyo 1949, iyada oo la samaysay xiriir diblomaasiyadeed oo rasmi ah, taas oo si cad u muujisay jihada siyaasadda arrimaha dibedda ee Turkiga. Labadii ra’iisul wasaare ee ugu horreeyay Israa’iil, David Ben-Gurion iyo Moshe Sharett, waxay ku wada hadlaayeen afka Turkiga.

Si kastaba ha noqotee, xiriirka labada dal tobannaankii sano ee la soo dhaafay waxaa inta badan lagu gartaa xilliyada isu soo dhowaanshaha iyo kala fogaanshaha, kan dambe xitaa wuxuu horseeday soo ifbaxa mowjado aad u muhiim ah oo ka dhan ah Israa’iil oo ka dhex jira bulshada Turkiga. Tani waxay si gaar ah usoo muuqatay ka dib markii duulaankii Gaza ee 2010, iyo markii kolonyo maraakiib ah ay isku dayeen inay ka gudbaan go’doominta Israa’iil ee Marinka Gaza.

Midowga Yurub waxay muujiyeen sida aysan ugu qanacsaneyn ficilka ay qaatay Kosovo, Afhayeenka Midowga Arimaha Dibadda, Peter Stano, wuxuu muujiyay sida cad ee uu uga soo horjeedo.

Waxaa xusid mudan in mowqifka Midawga Yurub ee arinta Falastiin uu salka ku hayo qaraarka golaha amaanka ee qaramada midoobay qaraarkiisa 478 oo lagu cambaareynayo qabsashada Israa’iil ee bariga Qudus waxayna ku baaqeysaa in Qudus la heysto inay caasimad u noqoto labada dhinacba –Two state solution.

Xalka laba dowladood

Xalka laba dowladood, waa qaab dhismeedka la soo jeediyey ee lagu xallinayo khilaafka Israa’iil iyo Falastiin iyada oo la dhisayo laba dowladood oo loo kala qeybiyo laba shacab: Israa’iil oo loo dhisayo dadka Yuhuudda iyo Falastiin oo la siiyo dadka reer Falastiin. Sannadkii 1993-kii dawladda Israa’iil iyo Ururka Xoreynta Falastiin (PLO) waxay ku heshiiyeen qorshe lagu hirgalinayo xalka laba dawladood oo qayb ka ah heshiiskii Oslo, kaasoo horseeday in la dhiso Maamulka Falastiin (PA).

Xalka labada dowladood ee khilaafka Israa’iil iyo Falastiin wuxuu saadaalinayaa dowlad madaxbanaan oo Falastiin ah oo ay weheliso Dawladda Israa’iil, galbeedka wabiga Urdun Soohdinta labada dowladood ayaa wali muran iyo gorgortan ka taagan tahay, iyadoo hoggaanka Falastiin iyo Carabta ay ku adkeysanayaan “xuduudaha 1967”, oo aysan aqbalin Israa’iil. Dhulkii Falastiin loo igmaday ee aan ka mid ahayn hadda Dawladda Falastiin waa mid Israa’iil wali ay xoog ku haysato. Dowladda weyn ee Mareykanka ee caddaalada iyo dimuqraadiyada sheegatana ay garab ku siinayso gumeystaha Israa’iil.

Saldhiga Sooyaalka Taariikheed

Xalka labada dowladood ee ay soo jeedisay heshiiskii Oslo wuxuu ku dhashay dhacdooyin taariikhi ah oo taxane ah. Ka dib markii ay dhacday Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, Yuhuudda iyo Carabtuba waxay labaduba sheegteen xaqa aayo-ka-tashiga Falastiin ee taariikhi ah. Isku daygii ugu horreeyay ee lagu kala qaadayo dhulka 1948 wuxuu dhaliyay dowlad Israa’iil ah laakiin ma jirin dowlad Falastiin ah, Daanta Galbeed iyo Marinka Qaza wuxuu hoos yimid xukunka Urdun iyo Masar, siday u kala horreeyaan.

Dagaalki lixda maalmood ee 1967, Israa’iil waxay qabsatay Daanta Galbeed, Marinka Gaza, iyo dhulal kale oo carbeed, taas oo aakhirkii keentay fikirka ah in Israa’iil ay isii balaariso iyadoo dhulal dheeri ah sheegato oo ay kamid yihiin Suuriya iyo Urdun.

Kadib dagaalkii 1967 ee Israa’iil iyo Carab oo dhex maray Masar, Urdun iyo Suuriya oo dhinac iyo Israa’iil oo dhinaca kale, waddamada carabta ayaa kafaala qaaday oo riixay qaraarkii Golaha Amniga ee Qaramada Midoobay 242. Qaraarkii UNSC ee 242 ayaa sanadihii ugu dambeeyay loo adeegsan jiray aasaaska ee wadahadalada u dhexeeya carabta iyo Israa’iil. Qaybta ugu muhiimsan ee qaraarkaan ayaa ah in Israa’iil ay dib u siiso dhammaan dhulkii ay qabsatay dagaalkii 1967.

Ilaa Israa’iil ay ka wareejiso dhulalkaas Jaamacadda Carabtu waxay ogolaatay inaysan nabad helin, aqoonsi iyo gorgortan midna lala yeelan doonin dawladda Israa’iil.

Si kastaba ha noqotee, Masar iyo Jordan waxay jabiyeen jaranjaradii 1977 iyo 1994 siday u kala horreeyaan markii ay wadahadallada galeen, waxay saxiixeen heshiisyo nabadeed waxayna xiriir rasmi ah la galeen Israa’iil. Israa’iil iyo dalka Imaaraadka Carabta ayaa kala saxiixday heshiis si dib loogu soo celiyo xiriirka labada dhinac. Israa’iil ayaa waxay aqbashay inay joojiso qorsheeda ay isku sii ballaarinayso qeybo ka mid ah daanta galbeed.

Daanta galbeed: waa dhul xiran oo ka mid ah dhulka Falastiin. Daanta galbeed, waxaa bariga kaga xiga Wabiga Urdun, dhinaca waqooyiga iyo galbeedka iyo koonfurtaba waxaa kaga dhagan xariiqanta Cagaaran oo Israa”il sameesay sanadka marka uu ahaa 1949kii, waa markii uu dhamaaday dagaalkii Carabta iyo Israa’iil 1948ii. Dadka degen Daanta galbeed, waxay gaarayaan, in ka badan 2,4 miliyan oo qof.

“Kosovo waxay u aqoonsatay is-dhexgalka midowga Yurub inay tahay mudnaanta istiraatiijiyadeed, sidaa darteedna Midowga Yurub wuxuu ka rajeynayaa dalka inuu ku dhaqmo si waafaqsan ballanqaadkan si uusan khatar ugu gelin aqoonsigiisa Yurub,” ayuu raaciyay Stano.

Wuxuu sidoo kale sharraxay in qodobka koowaad, labada kursi ee joogtada ah ee Qaramada Midoobay ee Ruushka iyo Shiinaha ay caqabad ku yihiin, iyagoo taageeraya booska Belgrade, una tixgelinaya iyaga Kosovo oo ah gobol iskiis u madax bannaan oo Serbia ah.

Dhinaca Yurub, xalinta dhibaatada aqoonsiga iyo khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya labada dowladood ee Balkan waa cunsur muhiim u ah bilaabista howsha ku biiritaanka Midowga Yurub.

Facebook Comments Box

Maxamed Mukhtaar waa wariye wax ka qora siyaasadda Soomaaliya, falanqeynta siyaasadda Villa Somalia iyo caalamka intiisa kale. Sidoo kale wuxuu wax ka qoraa arrimaha bulshada, horumarinta nolosha, iyo amniga. Wuxuu shahaadada koowaad ee jamaacadeed ku qaatay cilmiga kombuutarka.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Diblomaasiyadda

Afrika waxay u baahan tahay kursi joogto ah oo ay ku yeelato Golaha Ammaanka ee QM – Madaxa Qaramada Midoobay ayaa yiri

Madaxa Qaramada Midoobay Antonio Guterres waxa uu ku tilmaamay matalaad la’aanta qaaradda Afrika inay tahay “cadaalad darro muuqata”

Published

on


Xaqiiqda ah in Afrika ay ka maqan tahay kursi joogto ah Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay (UNSC) waa cadaalad darro, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa sheegay Axaddii.

Madaxa Qaramada Midoobay ayaa ku adkaystay in qaab-dhismeedka hadda jira ee UNSC uu curyaamiyay qaybsanaan siyaasadeed oo aan ka tarjumayn xaqiiqada maanta jirta. Golaha Ammaanka ayaa ka kooban 15 xubnood, shan ka mid ah waa joogto – Ruushka, Shiinaha, Mareykanka, UK, iyo Faransiiska – waxayna xaq u leeyihiin inay diidaan qaraar kasta.

Guterres ayaa hadalkan ka sheegay mar uu la hadlayay saxafiyiinta ka dib markii uu khudbad ka jeediyay shir madaxeedka seddexaad ee koonfurta ee koox ka mid ah wadamada soo koraya ee loo yaqaan G77 iyo Shiinaha oo ka dhacay caasimadda Uganda ee Kampala.

Waxa uu sheegay in inkastoo dalalka Afrika intooda badan aysan madax banaaneyn markii la aasaasay hay’adaha Qaramada Midoobay, in qaaraddu aysan hal xubin oo joogto ah ku lahayn Golaha Ammaanka ay ka dhigan tahay “caddaalad-darro muuqata.”

Sida laga soo xigtay Guterres, dhammaan shanta xubnood ee joogtada ah ee golaha ayaa “ku habboon” baahida Afrika si ay u hesho matalaad habboon ee joogta ah.

“Marka ugu horraysa, waxaan ku rajo weynahay in ugu yaraan dib-u-habayn qayb ah lagu sameeyo Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ay suurtogal noqon karto in arrintan la saxo ee caddaalad-darradan cad ah, iyo in Afrika ay ugu yaraan hal xubin oo joogto ah ku yeelato Golaha Ammaanka. ” ayuu yiri.

“Lama dammaanad qaadayo… waxay si gaar ah ugu xiran tahay dowladaha xubnaha ka ah, Golaha loo dhan yahay, laakiin markii ugu horeysay waxaan u maleynayaa inay jiraan sababo rajo lagu qabo.”

55-ka waddan ee Midowga Afrika (MA) ayaa muddo dheer raadinayey matalaad joogto ah oo ay ku yeeshaan UNSC. Sannadkii 2005tii, kooxdu waxay aasaastay kooxda C-10, kuwaas oo waajibaadkooda ugu horreeya ay tahay inay soo bandhigaan, u doodaan, oo ay taageero u fidiyaan mowqifka guud ee Afrikaanka ee ku saabsan dib-u-habaynta Golaha Ammaanka. Waxay raadineysaa laba kursi oo joogto ah oo golaha laakiin hadda waxaa matalaya Algeria, Mozambique, iyo Sierra Leone oo ah xubno aan joogto ahayn.

Sannadkii hore, madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin ayaa ku dhawaaqay inuu taageersan yahay baaqyada ku aaddan in Midowga Afrika uu kursi ku yeesho UNSC iyo G20, isagoo sheegay inay taasi ka tarjumayso rabitaanka dalalka Afrika ee ah in si xooggan loo maqlo codkooda.

Bishii SebteEmbar, Midowga Afrika ayaa si rasmi ah loogu oggolaaday inay ka mid noqdaan kooxda G20 ee dhaqaalaha ugu horreeya shir madaxeedka ururka ee New Delhi, India. Koonfur Afrika waxay ahayd dalka kaliya ee Afrikaan ah ee xubin ka ah G20.

Maxay Afrika kursi joogto ah ugu yeelan la’dahay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay?

Warbaahinta Afrika ayaa inta badan u aqoonsan Nigeria, Koonfur Afrika, iyo Masar inay yihiin musharrixiinta ugu horreeya ee u tartamaya kursi joogto ah. Af-hayeennada Nigeria waxay tixraacaan dadka waddanka ku nool – ilaa 165 milyan – iyo taariikhdeeda dheer ee hoggaanka hawlaha Qaramada Midoobay, gaar ahaan UN-ta nabadaynta iyo hawlgallada nabad ilaalinta oo dib ugu laabanaya Congo 1960-yadii.

Dadka reer Koonfur Afrika waxay sheegaan xajmiga iyo casriyeynta dhaqaalaheeda – kan ugu weyn Afrika – iyo u gudubka guusha ee waddanku u qaaday dimuqraadiyadda “aan isir ahayn”.

Masar waxay leedahay dad aad u badan, dhaqaale badan, iyo taariikh dhaqdhaqaaq diblomaasiyadeed. Si kastaba ha ahaatee, qaar badan oo ka hooseeya Saxaraha ayaa u arki doona dalka mid aan u qalmin kursi “African” sababtoo ah waa qayb ka mid ah Bariga dhow. (Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Maraykanka waxay Masar u xilsaartaa Xafiiska Arrimaha Bariga u dhow, ee ma aha Xafiiska Arrimaha Afrika.) In kasta oo labada dawladoodba ay hoos u dhigeen, haddana waxa jira loolan u dhexeeya Nigeria iyo Koonfur Afrika oo ah hoggaanka Afrikada Saxaraha ka hooseeya.

Waxyaabihii ugu dambeeyay ee ay soo bandhigtay waxay ahayd loolanka loogu jiro jagada Guddoomiyaha Komishanka Midowga Afrika. Ismari waa dheer ka dib, waxaa ku guuleysatay Nkosazana Dlamini-Zuma, oo ah wasiirkii hore ee caafimaadka iyo arrimaha dibadda Koonfur Afrika. Qaar badan oo ka mid ah wadamada yar yar ee ku hadla afka Faraniiska ayaa ka soo horjeestay musharaxnimada Koonfur Afrika, Nigerianka waxay ahayd mid aan ku faraxsanayn.

Qaar ka mid ah dadka Afrikaanka ah ayaa aaminsan in loolanka u dhexeeya Nigeria iyo Koonfur Afrika lagu xallin karo in la abuuro laba kursi oo Afrikaanku leeyahay oo joogto ah. Taasi waxay u muuqataa mid aad u yar. Runtii, waxa ay u muuqataa dhaqdhaqaaq yar oo ku saabsan arrimaha ballaadhan ee dib-u-habaynta Golaha Ammaanka. Laakiin, madaxda Afrikaanka ah, arrintu kama bixi doonto, waxayna keeni kartaa in ay ka xanaajiso xiriirka ay la leeyihiin xubnaha joogtada ah ee golaha ammaanka, kuwaas oo ay u arkaan in ay ka soo horjeedaan ama aysan dan ka lahayn dib u habeynta.

Indheer-garadka Afrikaanku waxay inta badan u eegi jireen wax ka beddelka golaha ammaanka, laakiin ilaa hadda ma aysan helin. Xamaasadda Koonfur Afrika ee xubinnimadeeda BRICS waxay leedahay wax ka badan niyad jabkan.

Dib-u-habaynta Golaha Ammaanka ayaa inta badan loo arkaa inay ku xidhan tahay dib-u-habayn ballaadhan oo lagu sameeyo dhammaan nidaamka Qaramada Midoobay- oo ay ku jiraan arrimaha adag sida maalgelinta ama shaqaalaha. Dawladaha Afrikaanku waxay samayn karaan kiis wanaagsan oo ku saabsan kursi joogto ah haddii ay si firfircoon uga shaqeeyaan ajandaha dib-u-habaynta ballaaran. Inta badan, si kastaba ha ahaatee, ma haystaan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diblomaasiyadda

Ruushka ayaa dib u furay safaaradii uu ku lahaa Burkina Faso

Hawlgalka diblomaasiyadeed ee Ruushka iyo Burkina Faso ayaa xirnaa tan iyo 1992-kii.

Published

on


Safaaradda Ruushka ee Burkina Faso ayaa si rasmi ah dib ugu bilowday howlaheeda ka dib markii ay xirneyd muddo soddon sano ah. Talaabadan ayaa ku soo beegantay shan bilood uun ka dib markii madaxweyne Vladimir Putin iyo hogaamiyaha ku meel gaadhka ah ee dalka ku yaala galbeedka Afrika, Ibrahim Traore, ay bishii luulyo ka wada hadleen xoojinta xidhiidhka diblomaasiyadeed.

Dib u furista howlgalka ayaa muujineysa in iskaashiga Ruushka iyo Burkinabe uu ku socdo “wadadii saxda ahayd,” ayuu yiri wasiirka arrimaha dibadda ee Ouagadougou, Jean Marie Traore Karamoko, intii lagu guda jiray kulan uu la qaatay Alexey Saltykov, safiirka Moscow ee Cote d’Ivoire (Ivory Coast), maalin ka hor.

“Waxay u oggolaan doontaa danjiraha Ruushka ee loo aqoonsan yahay Burkina Faso inuu xoojiyo guulihii ay horay u gaareen labada waddan iyo sidoo kale in la furo aragtiyo kale oo ku aaddan xoojinta iskaashiga ka dhexeeya Burkina Faso iyo Federaalka Ruushka,” Karamoko ayaa raaciyay, sida laga soo xigtay warbaahinta maxalliga ah Burkina24 .

Ruushka ayaa xidhay xafiiskiisii diblomaasiyadeed ee Burkina Faso sanadkii 1992-kii, waxaana la sheegay in dhaqaale xumo soo food saartay awgeed loo xiray. Si kastaba ha ahaatee, 2013, Ouagadougou waxay dib u furtay safaaradeeda Ruushka. Safaaradda Ruushka ee Ivory Coast ayaa tan iyo xilligaas mas’uul ka ahayd xiriirka Burkina Faso.

Ra’iisul wasaaraha Ruushka Mikhail Mishustin ayaa bishii Agoosto soo saaray awaamiir ku aaddan in dib loo furo safaaradaha Moscow ee dalalka Equatorial Guinea iyo Burkina Faso, ka dib markii madaxweyne Putin uu ku dhawaaqay inuu qorsheynayo inuu sidaas sameeyo shirkii ugu dambeeyay ee Ruushka iyo Afrika ee St. Petersburg. Waxa uu sheegay in tani ay si weyn kor ugu qaadi doonto iskaashiga Ruushka uu la leeyahay dalalka Afrika ee dhinacyada kala duwan, sida siyaasadda, dhaqaalaha, bani’aadanimada, dhaqanka, iyo dalxiiska.

Halka Faransiisku uu Ruushka ku eedeeyay in uu war-xumo ka faafinayo Afrika, gaar ahaan Burkina Faso iyo Maali, halkaas oo Paris ay la kulantay dib u dhacyo militeri, Ouagadougou waxa uu Moscow ku ammaanay xulafo istaraatiiji ah. Bishii Maajo, Ibrahim Traore, oo soo xukumayay qaranka Saaxilka ah tan iyo bishii Sebteembar ee sannadkii hore ka dib markii uu afgambi ku riday dowladdii hore ee militariga, ka dibna uu ka ceyriyay ciidamada Faransiiska, wuxuu sheegay inuu “ku qanacsan yahay” xiriirka “caddaan” ee Ruushka.

Saltykov, oo sii wadi doona hogaaminta howlgalka Burkina Faso ilaa iyo inta laga magacaabayo safiir cusub, ayaa horey u diiday sheegashada Faransiiska ee ah in Moscow ay wado “mashruuc ugaadhsi ah” oo ku yaala qaaradda iyada oo ka tarjumaysa habka necolonial ee wadamada reer galbeedka ee iskaashiga dawladaha Afrika. .

Dhanka kale, Raashin Gargaar ah oo Ruushku leeyahay ayaa la filayaa in uu gaaro Ouagadougou maalmaha soo socda, sida uu ku dhawaaqay ergaygu intii uu socday kulanka uu la yeeshay mas’uuliyiinta Burkinabe Arbacadii.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Cilmiga Diblomaasiyadda

Waa maxay Diblomaasiyadda iyo astaamaha loogu baahan yahay qofka diblomaasiga ah?

Fanka diblomaasiyadda waxa ay soo bilaabatay wakhtiyo hore oo aad fog. Sida taariikhda sheegayso, heshiisyadii u dhexeeyay magaalooyinka kala duwan ee Mesobotamiya, oo hadda loo yaqaan Ciraaq, waxay taariikhdu ahayd 2850 BC.

Published

on


Diblomaasiyadu waa fanka illaalinta xirriirka nabada ee u dhexeeya dalalka, kooxaha, ama shakhsiyaadka. Inta badan, diblomaasiyadu waxa ay tixraacdaa wakiillada kooxaha kala duwan ee kawada hadlo arrimaha sida colaadda, dhaqaalaha iyo ganacsiga, deegaanka, tignoolajiyada, ama ilaalinta amniga.

Diblomaasiyadu waa dhaqanka lagu sameeyo go’aannada iyo hab-dhaqanka lagula dhaqmo dawladaha shisheeye iyo dadyowga kale ee caalamka iyada oo loo marayo wadahadal, gorgortan, iyo tallaabooyin kale oo loogu hortaggi karro dagaallada ama rabshadaha.

Diblomaasiyadda waa aaladda ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda, taas oo u taagan hadafyada iyo xeeladaha haga wadashaqeynta dawladeed ee adduunka inteeda kale.

Diblomaasiyadu waxay ku lug leedahay xariirka wakiilada rasmiga ah ee dawladaha, sida hoggaamiyeyaasha iyo diblomaasiyiinta, iyo sidoo kale jilayaasha aan rasmiga ahayn, sida kooxaha bulshada rayidka ah, ururada aan dawliga ahayn, ama shakhsiyaadka. Diblomaasiyadu waxay yeelan kartaa qaabab badan, sida laba geesood, dhinacyo badan, mid guud, mid dhaqan, mid dhaqaale ama mid deegaan. Diblomaasiyadu waxay leedahay taariikh dheer, oo soo taxnayd taariikhyo hore oo aad u fog, nidaamka dowladaha casriga iyo teknoolajiyada ayaa wax badan ka beddelay diblomaasiyadda maanta ee dunida.

Diblomaasiyadu waa aaladda ugu muhiimsan ee siyaasadda arrimaha dibadda taas oo ka dhigan ujeedooyinka iyo istaraatiijiyadaha ballaaran ee haga wada-shaqeynta dowladeed ee adduunka intiisa kale. Heshiisyada caalamiga ah, isbahaysiga, iyo muujinta kale ee xiriirka caalamiga ahi waxay inta badan ka dhashaan wada xaajoodyo iyo habraac diblomaasiyadeed. Diblomaasiyiintu waxa kale oo laga yaabaa inay gacan ka geystaan qaabaynta siyaasadda juqraafiyeed ee dalalka.

Taariikhda Diblomaasiyadda

Fanka diblomaasiyadda waxa ay soo bilaabatay wakhtiyo hore oo aad fog. Heshiisyadii u dhexeeyay magaalooyinka kala duwan ee Mesobotamiya, oo hadda loo yaqaan Ciraaq, waxay taariikhdu ahayd 2850 BC. Sidoo kale, hogaamiyaasha Masar iyo Kancaan (waddan qadiimi ah oo ku yaallo bariga dhexe oo ay kamid yihiin Lubnaan, Suuriya, Urdun, iyo Falastiin) waxay isweydaarsadeen waraaqo diblomaasiyadeed qarnigii 14aad ee BC (Waa sida ay daabacday National Geographic).

Qoraal lagu qoray gidaarada dhismayaal qadiimi ah oo Mayan ah oo ku yaala dalka hadda loo yaqaan Mexico ayaa tilmaamaya in magaalooyinka Mayan ay isku dhaafsadeen diblomaasiyiin. Safaaradaha waxaa markii ugu horreysay laga aasaasay waqooyiga Talyaaniga qarnigii 14aad.

Inta badan taariikhda, diblomaasiyadu waxa ay khusaysay xidhiidhka laba geesoodka ah, ama wada xaajoodka laba dal. Waddan ama gobol ayaa inta badan lahaa tobannaan heshiisyo ganacsi ama xuduud ah, mid walbana wuxuu ku koobnaa hal waddan ama gobol kale. Xidhiidhka laba geesoodka ah ayaa weli ah qaab diblomaasiyadeed oo caan ah oo illaa iyo hadda la adeegsado.

Qarnigii 20-aad, diblomaasiyadu way balaaratay. Maanta, Qaramada Midoobay (QM) oo ah hay’ad caalami ah oo ka shaqeysa horumarinta iskaashiga iyo xallinta khilaafaadka u dhexeeya quruumaha, ayaa kaalin weyn ku leh diblomaasiyadda. Golaha loo dhan yahay oo ah hay’adda ugu weyn ee Qaramada Midoobay, ayaa ka kooban 195 xubnood.

Diblomaasiyadda ayaa sidoo kale sii baalaratay sida shir-madaxeedyada. Shir-madaxeedka ayaa ah shirar ay yeelanayaan madaxda ugu sarreysa dowladdaha. Shir-madaxeedyadu waxay noqon karaan kuwo u dhexeeya madaxda qaranka, sida madaxweynayaasha ama ra’iisul wasaaraha. Shirarka dhaqaalaha waxaa inta badan ku lug leh hoggaamiyeyaasha ganacsiga, iyo sidoo kale xoghayayaasha maaliyadda ama wasiirrada ganacsiga.

Camp David, oo ku yaalla gobolka Maryland ee dalka Mareykanka, ayaa ah goobta ay ka dhacaan shirar badan oo u dhaxeeya madaxweynayaasha Mareykanka iyo hoggaamiyeyaasha caalamka. Sannadkii 1978-kii, Madaxweyne Jimmy Carter waxa uu shir-madaxeed muhiim ah la yeeshay Madaxweynihii Masar Anwar al-Sadat iyo Ra’iisal-wasaarihii Israa’iil Menachem Begin. Masar iyo Israa’iil waxay colaadi ka dhexaysay in ka badan 30 sano. Inta badan, sidii xilligii Dagaalkii Lixda Maalmood ee 1967, iskahorimaadku wuxuu ahaa mid gacan ka hadal ah.

Shirkii u dhexeeyay madaxweyne Carter, Madaxweynihii Masar Anwar al-Sadat iyo Ra’iisal-wasaarihii Israa’iil Menachem Begin waxa ka dhashay waxa loogu yeero “Heshiiska Camp David.” Tani waxay saldhig u ahayd heshiiskii nabadda ee Israa’iil iyo Masar. Menachem Begin iyo Anwar al-Sadat waxay wadaagaan abaalmarinta nabadda ee Nobel 1979-kii, axdiguna ilaa maanta waa la dhaqangelinayaa. Heshiisyada Camp David waxaa loo arkaa guul diblomaasiyadeed.

Diblomaasiyadu waxay kaloo ku lug leedahay shirar caalami ah oo waaweyn. Sida shirmadaxeedyada, shirarka caalamiga ah waxaa inta badan ka soo qayb gala madax qaran. Shirarku inta badan baaxad ahaan aad bay u weyn yihiin— daraasiin hoggaamiyeyaal ah ayaa kulmi kara si ay uga wada hadlaan socdaalka ama arrimaha xuduudaha, ganacsiga, ama deegaanka.

Shirka Qaramada Midoobay ee Horumarinta Deegaanka, tusaale ahaan, waxa lagu qabtay Rio de Janeiro, Barasiil, 1992. In ka badan boqol madax dawladeed ayaa ka soo qayb galay shirka, marka lagu daro kumanaan diblomaasiyiin xirfadlayaal ah iyo wakiillo ka socda ururada aan dawliga ahayn. (NGO-yo). Shirkii diblomaasiyiinta Rio waxa loogu yeeraa “Shirka Dhulka” waxay gaareen heshiis lagu xaddidayo qiiqa kaarboonka.

Diblomaasiyadda Casriga ah

Hababka diblomaasiyadeed ee casriga ah waxaa kamid ah dhaqamada, iyo mabaadiida waxayna asal ahaan ka soo jeedaan caadadii reer Yurub ee qarnigii 17aad. Bilowgii horraantii qarnigii 20aad, diblomaasiyadu waxay noqotay mid xirfadaysan; Axdiga Vienna ee Xidhiidhka Diblomaasiyadeed ee 1961, oo ay ansixiyeen inta badan dawladaha madax-bannaanida ee adduunku, waxa lagu xusay qaab-dhismeedka habraacyada, hababka iyo hab-dhaqanka diblomaasiyadeed.

Diblomaasiyadda inteeda badan waxaa qabta mas’uuliyiin loo wakiishay, sida ergo iyo safiirro, iyadoo loo sii marinayo xafiiska u gaar ah ee wasaaradda arrimaha dibadda. Diblomaasiyiintu waxay ka hawlgalaan xafiisyo diblomaasiyadeed, inta badan qunsuliyadaha iyo safaaradaha, waxayna ku tiirsan yihiin dhaqaalaha dalalkii ay ka yimaadeen. Dadka loo magacaabo diblomaasiyadda waxa lagu magacaabaa diblomaasiyiin. Diblomaasiyiintu waxay isku dayaan inay caawiyaan dalkooda, dhiirigeliyaan iskaashiga ka dhexeeya ummadaha kale ee caalamka, iyo ilaalinta nabadda.

Hawlaha diblomaasiyiinta waxaa loo yaqanaa hawl-gal diblomaasiyeed. Hawlgalka diblomaasiyadeed ee joogtada ah waxaa loo yaqaannaa safaarad. Safiirka waa diblomaasiga hormuudka ka ah safaaradda. Meelaha kale ee ay joogaan wakiillada diblomaasiyaddeed waxaa lagu magacaabaa qunsuliyadaha.

Tusaalle ahaan, safaaradda Soomaaliya waxay ku taallaa caasimadda Maraykanka ee Washington, D.C. Soomaaliya waxay sidoo kale qunsuliyado ku leedahay magaalooyinka Maraykanka. Safiirka Soomaaliya iyo inta kale ee ergada diblomaasiyaddeed ee Soomaaliya ayaa mas’uul ka ah inay siyaasadda Soomaaliya u metelaan dawladda Maraykanka, iyo sidoo kale caawinta dadka Soomaaliyeed ee jooga Maraykanka, tani waxay inta badan ku lug leedahay in laga caawiyo arrimaha sharciga, sida fiisaha ama ogolaanshaha shaqada.

Diblomaasiyiinta Soomaaliyeed waxay u shaqeeyaan laan ka tirsan Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya. Wasaarada Arimaha Dibada Soomaaliya waa wasaarad ka tirsan Dawlada Soomaaliya taasi oo maamusha arimaha xiriirka dibada ee Soomaaliya. Wasaaradani waxay hoostegtaa Wasiirka Arimaha Dibeda Soomaaliya. Sida caadiga ah, Wasaarada Arimaha Dibedu waxay u qaabilsan tahay xiriirka arrimaha dibeda, siyaasada dibeda, go’aanada dowladaha kale iyo metelida Dowlada Federaalka Soomaaliya. Sidoo kale, wasaaradani waxay uga qeybgashaa dowlada dhamaan shirarka Qaramada Midoobay, Ururada Siyaasaddeed, iyo dhamaan xiriirka caalami.​

Qaabka muuqaalka guud ee caalamiga ah maanta waxaa lagu xardhay wadahadal diblomaasiyadeed, maadaama diblomaasiyadda ay tahay waxa abuura nidaamka dunida. Waa madasha kulmisa hoggaamiyeyaasha adduunka oo isku dayaya inay ku heshiiyaan danaha labada dhinac, ama xalliyaan dhibaatada caalamiga ah. Waa luuqadda guud ee ay wadaagaan Xubnaha Qaramada Midoobay. Waa waxa sameeya ama jabiya isbahaysiga dawladaha. Diblomaasiyadda waa sida adduunka loo maamulo, iyo sida waddamadu u wada xiriiraan. Heshiis kasta oo caalami ah, gole kasta oo Amni ama Gole Guud, qaraar kasta oo caalami ah, sharci kasta, iyo Axdiga Qaramada Midoobay laftiisa, dhammaantood waxay leeyihiin aragti diblomaasiyadeed oo lagu wada xirayo ee ka wada siman dhowrista iyo daba-galka diblomaasiyadda.

Waa kuwaan astaamaha loogu baahan yahay qofka diblomaasiga ah haddii uu rabo inuu ku guulaysto heshiisyada diblomaasiyadeed:

  1. Dhammaystir Cilmi-baaristaada

Kahor intaadan guda gelin shirka, hubi inaad hayso fikrad guud oo ku saabsan mowqifyada wufuudda kale ee la xiriira ujeedka kulanka, marka lagu daro mawqifka gaarka ah ee ummadaada. Maxay yihiin danaha qarankaaga, maxayse yihiin dantoodu? Maxaad isaga mid tihiin, iyo kuwa kale? Tani waxay kaa caawin doontaa inaad fiiriso sawirka guud, oo aad udhaqmayso ama inaad si habboon ugu hadashid munaasabadaha kala duwan ee shirka.

  1. Fahan oo qiimeey fikradaha guud ee wafuuda kale

Dariiqa kaliya ee lagu gaari karo wadahadal diblomaasiyadeed oo guuleysta waa iyadoo si dhab ah loo fahmo danaha iyo tabashooyinka dhinaca kaa soo horjeeda. Mar alla markii aad fahanto dooda kaa soo horjeedda, isku day inaad raadsato xalal lagu wada qanco oo aad guddiga ka eegto meel dhexdhexaad ah. Muxuu noqon lahaa xalka qanciya dhammaan? Isku day inaad ku wareejiso dhammaan dhinacyada suurtogalka ah ee u rogi kara danaha weftigaaga.

  1. Aqoonso muhiimada ay leedahay nidaamka wadahadalka

Diblomaasiga dhammeystiran wuxuu yaqanaa qalabka uu ku shaqo tagi lahaa. Marka aad wadahadal kuwada jirto waxaa loogu baahan tahay qofka diblomaasiga ah inuu iska illaaliyo muran inuu meesha ka furo. Xoogga saar wufuuda kale rabitaankooda iyo rabitaanka ummada aad matalayso.

  1. Hubso qaaciddada khudbadaha

Hubso inaad si ixtiraam leh ula hadasho guddiga. Ergooyinka qaar waxay doortaan inay si rasmi ah ugu mahadceliyaan una jiheeyaan kursiga iyagoo leh hadalo ay ka mid yihiin “Kursiga sharaf leh, ergada sharaf leh, Hordhacaani dabcan waa ikhtiyaari, hase-yeeshe waa inaad ilaalisaa qurxinta hadalkaaga inta aad khudbadaha jeedinayso. Qaado fursad kasta oo aad kudhaqmi karto si rasmi ah inta lagu jiro waqtiga wahadalka; dhaqdhaqaaqyadaas yar ayaa wax weyn ka beddeli kara saameyntaada diblomaasiyadeed.

  1. Noqo qof codkar ah oo hadalka meesha uu dhigaayo yaqaano mawduuca shirkana haka bixin h

Qaabka aad u jeedinayso khudbadaada iyo sida aad u muujinayso wefdigaaga iyo nuxurka khudbadahaadu waxay labaduba muujinayaan saamayntaada, iyo waliba waxqabadkaaga guud. Xaqiiqada jirta u adeegso khudbadaada, si joogta ah u sheeg wufuudda kale, ku celceli qaar ka mid ah khudbadahaaga gacanta ka hor, isticmaal indhaha, xiriir kalsooni leh oo ilaali luqadda jirka ee ku habboon.

  1. Ixtiraam, qadarin, xushmad

Tani waa midda qeexaysa diblomaasiyadda; ixtiraamka dhinacyada waa ixtiraamka naftaada. Hadday mid ka mid ah khudbadahaagu si aan habboonayn ugu wajahan yihiin wefdi ama shaqsiyaad, haddii aad isku daydo inaad mowqifkaaga ku sii kordhiso jees jees ama ixtiraam la’aan, waxaad sumaynaysaa booskaaga wakiilnimo. Ogoow markasta oo aad ixtiraamto wufuudda kale ee kasoo horjeeda, inbadan ayaad guuleysaneysaa.

  1. Samee xulafo

Haa, khudbadaha waa muhiim, laakiin sidoo kale waa inaad diirada saartaa heshiisyada wadajirka ah iyo isbahaysiga guddiga. Raadi xulafo fursad kasta oo aad hesho. Ku heshiiya waxyaabaha caadiga ah, u fidiya kaalmadaada, saaxiib fiicanna la noqo dadka kale, waxaadna yeelan doontaa ujeeddada wadahadalka diblomaasiyadeed.

  1. Dhageyso, dhageyso, dhageyso

Inta badan ee aad fahanto wufuudda kale, in badan ayaad guuleysaneysaa, iyo diblomaasiga guuleysata ayaad noqoneysaa. Ha ku luminin waqtiga khudbadaha ergooyinka kale adigoo wax kale qabanaya. Dhegeyso eray walba oo qor dood kasta, aqoontani waa waxa aad isticmaali doontid markaad isku daydo inaad hesho heshiis ay wadaagaan wufuudda kale.

  1. Xusuusnow bartilmaameedkaaga

Danadaha qarankaaga ayaa ah danaha ugu muhiimsan ee mudan in la qabto. Diblomaasiyadda waa aalad aad u fiican oo loo adeegsan karo in lagu gaaro himilooyinkaaga shaqo. Sidoo kale ixtiraam danaha wufuudda kale adigoo ku guuleysanayo faa’iidooyinka ugu badan ee suurtogalka ah.

  1. Go’aammadu waa yoolka ugu dambeeya

Natiijada shirku waa xalka. Ku xeji, u isticmaal oo samee wax kasta oo suurtagal ah si aad ugu guulaysato ujeeddada siyaasadda arrimaha dibadda ee dalkaaga. Laakiin, waligaa si aan habooneyn ha ugu dagaallamin  danaha qarankaaga. Xusuusnow, diblomaasiyadda waxay ku saabsan tahay ixtiraam dhab ah, iyo fahamka dhinacyada kale, iyo in si dhab ah la isugu dayo in la helo xalal lagu wada qanco ama waxqabad leh.

Xasuusnoow, Diblomaasiyadda waa aaladda ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda, taas oo u taagan hadafyada iyo xeeladaha haga wadashaqeynta dawladeed ee adduunka inteeda kale.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Cilmiga Diblomaasiyadda

Waa maxay ‘Persona non grata’ Qof aan dalka laga rabin?

Sida ku cad qodobka 9aad ee Axdiga Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyaddeed ee dal uu la leeyahay dalka kale ayaa loogu baahan yahay inuu sharaxo go’aanka ceryrinta wakiilka dalka kale ‘persona non grata’.

Published

on


Persona non grata waa weer Laatiin ah oo macneheedu yahay “qof aan la soo dhawayn ama aan la rabin”. Waa erey sharci ah oo loo adeegsado diblomaasiyadda si loo muujiyo in qof ajnabi ah ama diblomaasiyiin aan la aqbali karin ama lagu soo dhawaynayn waddan.

Erayadan ayaa ah erayo aad ula xariira diblomaasiyadda, persona non grata (oo sidoo kale loo soo gaabiyo PNG). Erayadan ayaa tilmaamayo tilaabo toos ah oo ay dowlad qaado, waxay tilmaamaysaa ka saarid ama diidmo qof meel u jooga wakiil diblomaasiyaddeed. Waa cayrinta ugu daran uguna sarreeyso ee waddan kula dhaqmo diblomaasiyiin shisheeye, kuwaas oo si kale loo ilaaliyo xasaanad diblomaasiyadeed. Waxaa loo isticmaali karaa in meesha laga saaro ilaalintooda laguna dacweeyo falal aan ku habooneyn heerka diblomaasiyadeed.

Si aan u fahano waxaan soo qaadanaynaa tusaallooyin wanaagsan:

Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay ‘Persona non grata’

Sanadka 2019 Soomaaliya ayaa ceyrisay sarkaal sare oo ka tirsan Qaramada Midoobay sababo la xiriira ‘faragelin arrimaha gudaha Soomaaliya’. Dowladda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa ku dhawaaqday Ergeyga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya ahna Madaxa Xafiiska Kaalmada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOM), Nicholas Haysom, inuu yahay qof aan waxbo laga rabin oo ay ula jeeddo, hadda iyo wixii ka dambeeyo wax hawl ah inagama dhexayso ‘Persona non grata’. Go’aankan waxaa si weyn uga xumaaday xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay, António Guterres.

Laakiin sababta ay Soomaaliya si toos ah ugu isticmaalin weerada ‘Persona non grata’ ayaa ah in caqiidada QM aysan khuseynin persona non grata. Waxaa loo isticmaalaa wakiillada diblomaasiyadeed ee uu dal kale u aqoonsanayo xiriirka labada dal, shaqaalaha Qaramada Midoobay waxay ku shaqeeyaan mas’uuliyadda keliya ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay.

Soomaaliya ayaa ka codsatay ergayga gaarka ah ee xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay inuu dalka uga baxo “sida ugu dhaqsaha badan” kaddib markii ay ku eedeysay inuu faragelin ku hayo arrimaha gudaha ee dalka. War qoraal ah oo ka soo baxay wasaaradda arrimaha dibadda ayaa lagu sheegay in sarkaalka ugu sarreeya Qaramada Midoobay Nicholas Haysom uusan ahayn qof aan grata lahayn. Wasaaraddu waxay sheegtay in Nicholas Haysom “aan looga baahnayn oo aanu dalkan ka shaqayn karin”.

Tallaabadan ayaa kusoo beegmaysa maalmo un kaddib markii ergaygu uu warqad u diray wasiirka amniga gudaha, isagoo su’aal ka keenay sharci ahaanshaha xarigga Mukhtaar Roobow oo horraantii bishii Diseember lagu xiray Baydhabo. Xarigga ay geysteen ciidamada ammaanka ee Soomaaliya oo ay taageerto Qaramada Midoobay ayaa ka dhaliyay dibadbaxyo ka dhacay koonfurta iyo bartamaha magaalada, iyadoo la sheegay in ay sababtay dhimashada 15 qof oo rayid ah iyo xabsiga ku dhawaad 300 oo qof oo u badan carruur sida uu sheegay xafiiska ergayga.

Nicholas Haysom waxa uu ka codsaday dawladda in ay sharraxdo tallaabooyinka la qaaday si looga hortago in ay dad rayid ah waxyeello soo gaarto, waxaanu ku booriyay in “arrinta si fiican loo baarro oo degdeg ah iyo in tallaabo ku habboon laga qaado si loola xisaabtamo dembiilayaasha, oo ay ku jiraan saraakiisha hoggaaminaysa”.

Wasiirkii arrimaha dibadda Soomaaliya Axmed Ciise Cawad oo wareysi siiyay laanta afka Soomaaliga ee BBC-da ayaa sheegay in Nicholas Haysom uu marar badan sameeyay qaladaad iyo hadalo uu sii daayay isagoo aan kala tashan dowladda. Waxaa ugu dambeesay warqadii uu u diray wasiirka amniga oo uu ula hadlay sidii uu wasiirku ula xisaabtami lahaa.

Mukhtaar Roobow ayaa ahaa ku xigeenka hogaamiyaha Al-Shabaab balse ka goostay kooxda sanadkii 2017. Mareykanka ayaa abaalmarin lacageed oo dhan $5m dul dhigay Mukhtaar. Si kastaba ha ahaatee, dowladda ayaa ka mamnuucday inuu u tartamo doorashada hoggaanka gobolka markii uu ku dhawaaqay inuu yahay musharax, ka dibna xabsiga loo taxaabay. Waxaa lagu eedeeyay inuu dagaal yahano keenay Baydhabo, oo uu taageero ka haysto beeshiisa.

Odayaasha deegaanka iyo shacabka magaalada ayaa si weyn u taageeray ergayga Qaramada Midoobay iyo baaqiisa ku aadan in lala xisaabtamo. Dowladda Federaalka ayaa wajaheysay mucaaradad xooggan oo kaga imaanayay dowladaha xubnaha ka ah dowladda Federaalka oo ku aadan ku lug lahaanshaha doorashada maamul goboleedyada ee soo socota.

Eriteriya iyo Kanada ‘persona non grata’

Sanadka 2016, dowladda Kanada ayaa ku amartay ergayga Eriteriya u jooga dalkeeda inuu isaga baxo dalkeeda, kaddib markii lagu eedeeyay inay lacago ka qaadaan muwaadiniinta Eriteriya ee ku sugan Kanada si ay u maalgeliyaan ciidamada Eriteriya.

Qunsuliyada guud ee Eriteriya ee ay ku leedahay Toronto ayaa in muddo ahba dowladda Kanada ku eedeysay in ay waddo lacag uruurin ay u sameysay dowladda iyo ciidamada qalabka sida. Kanada ayaa sheegtay in Semere Ghebremariam Micael oo ah madaxa Qunsuliyadda guud ee Eriteriya ee Toronto, in ilaalo lagu hayay falkan uu sameynayay isla markaana la qabtay.

Wargeyska The National Post ee ka soo baxa dalka Kanada ayaa markii ugu horreysay sheegay sannadkii 2011-kii in Qunsuliyadda Eriteriya ee Kanada ay u shaqaynayso sidii urur dhaqaale oo ka codsanaya muwaadiniinteeda 2% cashuurta dakhliga iyo $300 ilaa $500 oo ah kharashka difaaca qaranka oo laga qaado dadka Eriteriya ee ku sugan Kanada.

Qorshahan ayaa loo arkaa mid sharci darro ah, sababtoo ah golaha ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa afar sano ka hor cunaqabatayn ku soo rogay militariga Eriteriya, sababo la xiriira xiriirka ay la leeyihiin Xarakada Al-Shabaab oo xiriir la leh Al-Qaacida.

Dowladda Kanada ayaa xirtay qunsuliyadda dalkana ka eriday Qunsulka Semere Ghebremariam O. Micael sababo la xiriiriyey dadaalkiisa joogtada ah ee uu u adeegsaday qunsuliyadda si uu ugu xadgudbo cunaqabateynta militari ee Qaramada Midoobay.

Wasiirka arrimaha dibadda John Baird ayaa sheegay in Mudane Semere Ghebremariam yahay qof aan dalka laga rabin ‘persona non grata, waxaana la faray inuu dalka ka baxo. “Kanada waxay si isdaba joog ah ugu cadeeysay Eriteriya inay ixtiraamto cunaqabateynta caalamiga ah iyo sharciga Kanada,” ayaa lagu yiri bayaan ka soo baxay Waaxda Arrimaha Dibadda.

Qaar ka mid ah dhibanayaasha muwaadiniinta Eriteriya ayaa waxaa warbaahinta Kanada ka soo xigatay in ay qirteen in qunsulka uu ku soo rogay canshuur aan sharci ahayn. “Waa inaad tagtaa qunsuliyadda waxayna kuu habeenayaan sida aad lacagta u bixinayso, waxay rabaan 2%… sababna kuma siiyaan. Waa inaad lacagta bixisa haddii kale qoyskaaga Eriteriya jooga ayaa dhibaato la kulmi doona haddii aad bixin waydo”, ilo aan la garanayn ayaa u sheegay saxaafadda Kanada.

Dowladda Eriteriya si rasmi ah ugama hadlin arrintan balse Mudane Semere Ghebremariam ayaa beeniyay eedeymahaas isagoo sheegay inuu kaliya xogta siin jiray kuwa doonaya inay wax ugu deeqaan ciidamada dalkooda ku sugan.

Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa afar sano ka hor cunaqabatayn ku soo rogay milateriga Eriteriya, kaddib markii la ogaaday inay xiriir la leeyihiin Xarakada Al-shabaab ee ka dagaalanta Soomaaliya, kuwaasoo la rumeysan yahay inay xiriir la leeyihiin Al-Qaacida iyo dalalka khal-khal geliya dalalka Bariga Afrika oo ay ku jiraan Soomaaliya iyo Kenya.

Axdiga Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyadda

Axdiga Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyadeed ee 1961 waa heshiis caalami ah oo qeexaya qaabka xiriirka diblomaasiyadeed ee u dhexeeya wadamada madaxa banaan. Ujeeddadeedu waa in la fududeeyo “horumarinta xiriirka saaxiibtinimo” ee dawladaha ka dhexeeya iyada oo loo marayo hab-dhaqan iyo mabaadi’ isku mid ah; diblomaasiyiinta shaqadooda iyaga oo aan ka baqayn in la qasbo ama lagu dhibaateeyo dalka ay martida u yihiin.

Axdiga Vienna waa aasaaska xiriirka caalamiga ah ee casriga ah iyo sharciga caalamiga ah waana axdi si caalami ah loo ansixiyay lana dhawray; waxaa loo arkaa mid ka mid ah sharciga caalamiga ee ugu guulaha badan ee hoos yimaada Qaramada Midoobay.

Sida ku cad qodobka 9aad ee Axdiga Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyaddeed ee dal uu la leeyahay dalka kale ayaa loogu baahan yahay inuu sharaxo go’aanka ceryrinta wakiilka dalka kale ‘persona non grata’.

Qofka wax aan la aqbali karrin lagu caddeeyo waxaa loo arkaa mid aan la aqbali karin waxaana inta badan dib loogu celiyaa waddankiisii hooyo. Xittaa haddii labada dal ay kawada hadlaan xariirka xumaaday sidoo kale waddanka “wuxuu diidi karaa inuu u aqoonsado qofka ay khusayso inuu xubin ka yahay howlgalka diblomaasiyaddeed.”

‘Persona non grata’ waxa kale oo loo isticmaalaa in lagu eryo diblomaasiyiinta looga shakisan yahay basaasnimo, ama lagu tilmaamay “hawlo ka baxsan hawlaha diblomaasiyaddeed ee loo igmaday,” ama fal dambiyeed kasta oo cad sida ka ganacsiga daroogada. ​

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diblomaasiyadda

Faransiiska ayaa lagu qasbay inuu xirro safaaraddii uu hore ugu lahaa dal uu gumaysan jiray

“Caqabado” ay soo rogtay dowladda militariga Niger ayaa lagu soo waramayaa inay door ku lahaayeen go’aanka.

Published

on


Dowladda Faransiiska ayaa ku tala jirta inay xirto safaaradeeda Niger muddo aan la cayimin, sida ay ku warantay wakaaladda wararka ee Reuters Khamiistii. Sida lagu sheegay warqad ka soo baxday safaaradda oo loo diray shaqaalaheeda, oo ay aragtay wakaaladda wararka, xannibaadaha ay soo rogtay dowladda militariga ayaa ka dhigan in howlgalka uusan sii gudan karin waajibaadkiisa diblomaasiyadeed.

Warqadda ayaa ku taariikhaysan Talaadadii laakiin laba maalmood ka dib waxay ku soo shaac baxday baraha bulshada. Marka loo eego dukumentiga ku qoran afka Faransiiska, maamulka Niger ayaa diiday codsiga safaaradda ee ah in ay ku shaqeeyaan shuruudo joogto ah.

Markii ay la xiriirtay wakaaladda wararka ee Reuters, dowladda Faransiisku ma aysan xaqiijin mana dafirin xaqiiqada warqadda. Paris waxay qiratay in xaaladda safaaradda ay “ku sii korodhay mid adag” tan iyo xagaagan, si kastaba ha ahaatee.

Koox ka mid ah saraakiisha ciidamada Niger ayaa xukunka ka tuuray madaxweyne Maxamed Bazoum dhamaadkii bishii Luulyo, iyagoo ku eedeeyay inuu ku guuldareystay dagaalka ka dhanka ah argagixisada Islaamiga ah ee gobolka Saaxil. Toddobaadyo gudahood, xukuumadda cusub ee Niamey waxay ku dhawaaqday fal ka dhan ah safiirka Faransiiska ee ‘persona non grata’ waxayna dalbatay in laga saaro 1,500 oo askari oo Paris ay ku haysay gumeysigii hore.

Waa maxay Persona non grata?

Persona non grata waa weer Laatiin ah oo macneheedu yahay “qof aan la soo dhawayn ama aan la rabin”. Waa erey sharci ah oo loo adeegsado diblomaasiyadda si loo muujiyo in qof ajnabi ah ama diblomaasiyiin aan la aqbali karin ama lagu soo dhawaynayn waddan.

Waa cayrinta ugu daran uguna sarreeyso ee waddan kula dhaqmo diblomaasiyiin shisheeye, kuwaas oo si kale loo ilaaliyo xasaanad diblomaasiyadeed. Waxaa loo isticmaali karaa in meesha laga saaro ilaalintooda laguna dacweeyo falal aan ku habooneyn heerka diblomaasiyadeed.

Danjire Sylvain Itte ayaa markii hore diiday inuu baxo, isagoo ku dooday in dowladda militariga aysan ahayn mid sharci ah, uuna la macaamili doono oo kaliya Maxamed Bazoum. Niamey ayaa kaga jawaabtay go’doominta safaaradda, taasoo keentay in madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron uu ka cawdo in diblomaasiga “la haysto” lagana dhigay kuwa la cunaqabateeyay.

Dhowr ka mid ah dalalka deriska la ah Niger ee ka socda Ururka Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika (ECOWAS) ayaa ku hanjabay inay u diri doonaan ciidamo si ay u soo celiyaan Madaxweyne Maxamed Bazoum. Dowladaha Maali iyo Burkina Faso ayaa la safnaa Niamey, si kastaba ha ahaatee, waxay sheegeen in weerar kasta oo lagu soo qaado Niger ay ula dhaqmi doonaan ku dhawaaqista dagaal ka dhan ah iyaga.

ECOWAS ayaa ugu dambeyntii ku dhawaaqday inay “dib u bilaabi doonto wadahadalada” Niger oo ay si tartiib tartiib ah u qaadi doonto cunaqabateynta ay ku soo rogtay Niamey.

Maalmo gudahood markii xilka laga tuuray, Maxamed Bazoum waxa uu ku daabacay wargeyska Washington Post, isaga oo ugu baaqaya Maraykanka in uu soo farageliyo oo “dimoqraadiyadda soo celiyo.” Baaqaasi wuxuu noqday mid aan dheg-jalaq loo siinin. Toddobaadkii hore, Maraykanku wuxuu ku dhawaaqay inuu dib u bilaabi doono “wadashaqeynta amniga iyo horumarinta” ee Niger, ka dib markii xukuumadda Niamey ay saxiixday heshiis iskaashi oo ku saabsan iskaashiga difaaca ee Ruushka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul