Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Kulamo Madaxeed aan Qayb Ka Ahaa

Published

on

 


Intii aan madaxtooyada joogay, waxa ii suuragalay in aan qayb ka noqdo kulamo dhex maray madaxda Somaliland iyo madaxda dalal badan oo caalamka ah. Halkan baan ku soo gudbinayaa kulamadaas iyo wixii iiga baxay.

 

  1. Kulankii Madaxweyne Geelle

Waxay ahayd Nov|3|2010 markii madaxweyne Silanyo safarkii ugu horreeyay ee uu debadda ugu baxo booqasho rasmi ahna ugu kicitimay Jamhuuriyadda Jabuuti markii uu casuumad ka helay madaxweyne Ismaaciil Cumar Geelle, waxaanan ka mid ahaa weftigii madaxweynaha.

Weftigii Madaxweyne Geele iyo Weftigii Maamulka Somaliland

Safarkaasi wuxuu hordhac u aha xidhiidh cusub oo diblomasiyadeed oo ay yeeshaan xukuumadda Somaliland iyo Jabuuti, ka dib markii uu xidhiidhka labada dal hoos u dhacay sannadkii 2007, markii ay waxoogaa shaki ahi ka dhashay dhoofinta xoolaha Soomaalida, isla markaana dekedda Jabuuti ay noqoto meesha laga dhoofiyo xoolaha Soomaalida.

Markii ay madaxweynaha Somaliland iyo weftigiisu gaadheen madaarka Jabuuti, waxa garoonka ku soo dhoweeyay madaxweynaha Jabuuti, isla markaana waxa loo dhigay roogga cas ee lagu soo dhoweeyo hoggaamiyayaasha.

Madaxweyne Geelle waxa uu muddo dheer ku soo shaqeeyay Chief Of Cabnet, mansabkii aan mid la mid ah Somaliland kaga soo shaqeeyay. Waqtigaasi aqoon badan umaan lahayn war guud mooyaane, waxaanan u haystay inuu ahaa nin meesha lagu wareejiyay. Waxaan ogaaday inuu ahaa nin soo shaqeeyay oo soo kifaaxay, oo maamul ahaan madaxtooyada waddankiisa ka soo shaqeeyay, xogo badan haya, wax badanna kala og. Kulankaa waxaan ka xusuustaa, waxa uu naga waraystay arrimaha dhaqaalaha Somaliland. Ka dibna waxa uu nagu yidhi “Haddii aydaan cashuurta sida ay tahay bulshada uga ururin, dalka maamuli kari maysaan.” Waxa uu na weydiiyay “Imisa qof ayaa Somaliland telefoonka gacanta sita?” Waxa aannu ku nidhi. “qiyaastii nus malyuun qof ayaa telefoonka gacanta sita.”

Inta uu qoslay ayuu yidhi. “Waxaad tihiin qani! Annaga waxa Telefoonka gacanta sita konton kun oo qof oo kaliya, miisaaniyaddayadana dakhli aad u badan ayay ka yihiin.”

Wuxuu yidhi “Waxaad ka faa’idaysan kartaan cashuuraha laga qaado telefoonnada, lacagaha adag iyo diyaaradaha.” Run ahaantii waxaan dareemay in uu xogo badan ka hoyo Somaliland, waxaana ka muuqatay khibrad iyo waayo-aragnimo. Waxa uu tilmaamay dhawr meelood oo maskaxdayda ku sawiran.Arrimahani waxay noo noqon karayeen mafaatiix wanaagsan oo aannu ku kobcin karno dhaqaalaha dalkayaga. Waxa kale oo iyaduna fursad noo ahayd in wasiir walba lagu xidhay inay is xogwaraystaan wasiirka dhiggiisa ah, isla markaana xogta maamulka dawladnimo isweydaarsadaan. Markaa waxaan fursad u helay inaan la kulmo wasiirkii maaliyadda ee Jabuuti ee xilligaa oo magaciisa la odhan jirey Cali Cadnaan. Kulamadii aannu la yeelannay wasiirrada fikrado badan oo aannu ka faa’idaysannay ayaannu ka soo kasbannay.

In kasta oo si aad u heer sarraysa oo karmaao iyo maamuus huwan na loo soo dhaweeyay oo madaxweyne Geelle uu madaxweyne Silanyo ku qaabbilay diyaaradda hoosteeda, isla markaana aannu fekrado ka faa’idaysannay, haddana qodobkii bulshadu aadka nooga sugaysay ee aqoonsiga Somaliland iyo Ictiraafka dawladnimadeeda wax jawaab ah oo sugan kamaannu helin. Waxaa na sugaayay qabyo ballaadhan oo dhinaca dhismaha iyo horumarinta qaranka ku wajahan, gaar ahaan waxaa i sugaysay shaqo badan oo ay ka mid tahay qaabkii maamulka iyo qorshihii shaqaalaha kala duwan ee ka hawl gala xarunta madaxtooyada oo aan maalinba wax ka qabanayey ama wax ku soo darayay. Habraaca iyo isbeddelka nidaamka shaqo ayaannu xoogga saarnay. Sideedaba, guusha iyo guuldarrada maamul waxaa lafdhabar u ah kolba siday kooxdu (team) isula jaanqaadaan ee ay u wada hannaaniyaan.

Annagoo shaqaalihii hore soo dhoweyn iyo iskaashi la samaynaya (Coaching), waxaan soo xulnay oo aannu shaqaalaysiinay koox dhallinyaro ah oo aqoonyahanno ah oo leh kartidii iyo hufnaantii ay ku gudan lahaayeen hawlaha xagga maamulka iyo maaraynta ah iyo waajibaadka kala duwan ee ka jira xarunta madaxtooyada. Dhallinyaradaa aqoonyahanka ahaa oo run ahaantii aan odhan karo waxay ahaayeen tiirarka iyo taageerada kala socodsiinayey hawlaha xarunta madaxtooyada; waxaa ka mid ahaa xoghayayaasha, agaasimaha guud ee wasaaradda madaxtooyada, xoghayaha golaha wasiirrada, agaasima-waaxeedyada, shaqaalaha, maamulka, dhaqaalaha, iyo xafiisyada xidhiidhka iyo arrimaha bulshada.Sida runta ah, kooxda dhallinyarada ahi waxay ahaayeen badankoodu kuwo tayo leh oo aad u fiican, waxayna nagala soo dabbaasheen bad iyo baaxadsoore. Waxaan aaminsanahay in iyaga la’aantood aanay wax badani noo qabsoomeen. Hawlkarnimadii iyo xilkasnimadii ay la yimaaddeenna waxay ka qayb qaadatay habsami u socodkii shaqo. Habmaamuusku (protocal) waa tiirarka dawladnimada, balse dadka Soomaalidu waxba u ma yaqaannaan.

Waxay dhaqan ahaan yaqaannaan oo ay tixgeliyaan ixtiraamka iyo dhaqanka. Waxaa xaqiiqo ah dawladi haddii aanay lahayn habmaamuus, amaba aan si dhab ah ugu dhaqmin, arrinteedu waxay noqonaysaa uun habqan iyo isdhexyaac, taasna waxaa ku luma milgihii iyo meeqaamkii uu qaranku lahaa! Sidaa darteed, waxaannu aad isugu hawlnay in shaqada iyo hawlmaalmeedka wasaaradda madaxtooyada aannu u samayno nidaam iyo habraac (policy & procedures) qoran oo si dhab ah loo tixraaco, xilli kasta iyo xaalad kastaba. Maadaama oo gaadiidkii aannu la wareegnay uu ahaa duug muddo soo shaqaynayay, maalin maalmaha ka mid ah ayuuba naga istaagay gaadhigii madaxweynuhu!

Waaxda habmaamuuska ee waddamada dunidu waxay caan ku yihiin oo ay leeyihiin gaadiid u gaar ah (sida baabuur madmadaw iyo mootooyin) oo lagu qaado ama lagu gelbiyo hoggaanka qaranka iyo madaxda kale ee dalka. Gaadiidkaasi waxay leeyihiin dhammaanba aaladihii iyo qalabkii (sida dhawaqa, laydhadhka saddexda midab leh iyo qalabkii isgaadhsiinta) lagamamaarmaanka u ahaa hagitaanka iyo gelbinta socodka iyo safarrada hoggaanka sare ee qaranka iyo madaxda kale ee dalka.

Waxaannu samaynay xeer-nidaamiyeyaal iyo habraac khuseeya shaqooyinka kala duwan ee wasaaradda iyo madaxtoodayada sida: habmaamuuska guud, habmaamuus u gaar ah golaha wasiirrada. Sidoo kale xagga maamulka iyo lacagta, xagga shaqaalaha (HR) iyo gaadiidka. Annagoo dhammaan u samaynay diiwaanno kala duwan oo qoran, habraac iyo xeerhoosaadyo (manuals and procedures) kuwaas oo ay si cad ugu qeexan yihiin nuxurka iyo ujeeddooyinka ay ka tarjumayeen. Guud ahaanba hay’adaha uu qaranku ka kooban yahay (Sharci dejinta, Garsoorka iyo Fulinta) waxay ku dhisan yihiin ee kala hagaa waa Distoorka qaranka. Haddaba, marka la eego xagga shuruucda iyo xeerarka, waxaannu samaynay daraasaad aannu ugu kuurgelaynay meelaha loo baahan yahay ama ay lagama maarmaanka tahay in la curiyo xeerar cusub, ama kuwii hore u jiray wax-ka-beddel iyo kaabisba lagu sameeyo.Daraasaadkii iyo xog-ururintii aannu samaynay waxaa nooga soo baxay in loo baahan yahay in la curiyo xeerar badan. Waxa aannu samaynay xeerar badan oo uu ugu mihiimsanaa xeerkii kala hagi lahaa ama kala nidaamin lahaa hay’adaha kala duwan ee ay xukuumaddu ka kooban tahay, xeerkaas oo la yidhaahdo: ‘Xeer-nidaamiyaha xukuumadda’ (Goverment Organization Act). Xukuumadda oo ah hay’ad leh awood fulineed, waxa lagama maarmaan ah inay yeelato xeerar iyo nidaam kala wada oo aan keliya ahayn hadal ama af, balse ah sharci iyo xeerar si dhab ah loogu dhaqmo. Ugu dambayntiina waxaannu u gudbinnay golaha wakiillada, si ay u ansixiyaan.

In kasta oo aannu ku dedaalnay in aan saxno ama hagaajinno xeerarka iyo habmaamuuska dawladnimo, haddana caqabad waxa nagu ahaa dhaqanka iyo habnololeedka dadka oo aan waxyaalaha qaar noo saamixin.

Nabadgelyada iyo degenaanshuhu waa tiirka ugu muhiimsan ee ay ku tiirsan tahay nolosha iyo jiritaanka ummadnimo. Ciidamada kala duwan ayaa ka mid ah halbawlayaasha waaweryn ee qarankan Somaliland ku dhisan yahay. Si gaar ahna ilaalinta iyo sugidda amniga qarsigu wuxuu ahaa masuuliyadihii madaxweynihu ii xilsaaray ka war haynteeda. Ciidamada Ilaalada Madaxtooyadu waxay lafdhabar u ahaayeen sugitaanka amniga xarunta madaxtooyada iyo hoggaanka qarankaba. Ciidamada Ilaalada waxaannu shirkadda Toyota uga dalabnay tiro baabuurro ah oo cusub. Sugitaanka amniga xarunta madaxtooyada keliya intaa kumaannu daynin ee waxa aannu gudaha iyo dibeddaba ku xidhnay security camers oo 24-ka saacadoodba shaqaynaya, oo lagala socon karo wax kasta oo dhaqdhaqaaq ah. Marka la eego xagga siyaasadda, wasaaradda madaxtooyadu waa xafiiskii madaxweynaha u soo diyaarinayey qorshayaasha, warbixinnada, xidhiidhka iyo xogaha siyaasadeed ee dhan walba ah ee uu madaxweynahu la leeyahay dhammaanba hay’adaha iyo laamaha ay xukuumaddiisu ka kooban tahay. Waxaannu ku dedaalnay in haatan ay wasaaradda madaxtooyadu noqoto xafiis nool, firfircoon oo si dhab ah uga soo baxa hawlaha uu qaranka u hayo.

Sida oo kale waxaan diyaarin jiray badi khudbadaha madaxweynaha. Madaxweynaha ama hoggaamiyaha ummadi dooratay wuxuu leeyahay haybadda qaranka ugu sarraysa. Waxaa u dhegtaagaya hadalkiisa dadkiisa iyo dunida kale ee danuhu ka dhexeeyaan. Sidaa darteed sax ma aha in uu inta uu isa soo taago wuxuu doono iskaga hadlo. Mana aha meel aftahamada qofka lagu tijaabiyo ee waa meel xikmadda iyo hoggaaminta qofka laga eego. Waxaana muhiim ah khudbad qoran ama uu qaybsan yahay oo aan dhacdhac lahayn in uu jeediyo. Waxay ahayd arrimaha iigu werwerka badan diyaarinta khudbadaha madaxweynahu. Badanaa marka aan diyaarinayo waxaan ku diyaarin jiray meel gaar ah, ka dibna waxaan la wadaagi jiray ciddii aan madaxweynaha isla garanno ee wax ku soo kordhinaysa ama wax kaa saxaysa. In kasta oo iskaashigu uu wanaagsan yahay, haddana dadku hadalka isku si uma wada dhadhamiyo. Markaa waxaa muhiim ii ahayd in aan la kaashada dadka aqoonyahanka ah ama af Soomaaliga aftahanka ku ah. Marmarka qaarna waxaa loo baahdaa sharciyaqaan nagala taliya wixii arrimaha sharciga khuseeya.

Khudbaduhu way kala duwanaadaan. Way kala dhaadheer yihiin. Waxyaalaha ay ka hadlayaan way kala duwan yihiin. In kasta oo ay jiraan hannaan iyo xirfado u gaar ah khudbadaha, waxaa muhiim ah in khudbaddu ku wajahan tahay dadka lala hadlayo, isla markaana aad tixgeliso ilaalinta mawduuca laga hadlayo iyo iskuxidhnaantiisa; iyadoo mararka qaarna qalbiga iyo caadifadda dadka lala hadlaayo mararna maskaxda iyo garaadka wax la dhacsiinayo. Waana waxa keena in marna dadka laga qosliyo marna laga qiiraysiiyo. Dheeraanteeda iyo gaabnaanteedu waxay ku xidhan yihiin hadba inta aad mawduuca ugu gudbin karto dhegaystaha iwm.

Muhiimad weyn ayay leeyihiin khudbaduhu, waana meesha hoggaamiyuhu farriintiisa ugu muhiimsan ku gudbiyo. Waxaan xasuustayda ka bixin khudbaddii madaxweynaha ee sannadkii 2012. Xilligaa waxaa na la soo dersay dhawr arrimood oo lahaa culays siyaasadeed. Waxaa ka mid ahaa Soomaaliya oo dawladda Maraykanku ictiraaftay, arrintaas oo ahayd arrin Somaliland indhihii caalamka ka jeedisay; Dawladda Ingiriiska oo soo saartay digniin nabadgelyo oo Somaliland liddi ku ah, taas oo sababtay in shirkadihii baadhayey shidaalka iyo dhammaan dadkii ajinebiga ahaa ee dalka ka shaqaynayey ay naga baxaan, waxaa xanuun gaar ah lahayd markii dhakhaatiirtii cusbataalka Maxamed Aadan Sheekh oo ku hawlanaa arrimo caafimaad oo xaasaasi ah ay nagu wargeliyeen in ay ka baxayaan dalka. Arrimahan iyo qaar kale oo badan waxay ay taabanayeen dhinacyada kala duwan ee nabadgelyada dalka, dhaqaalaha, iyo arrimaha bulshada intaba. Waxaa taagnaa wakhtigii khudbad sannadeedkii madaxweynaha ee labada gole. Waxaan madaxweynaha isla garannay in aan diyaariyo khudbad arrimahan ka jawaabayso, isla markaana siyaasad ahaan bulshada kalsoonidooda soo celinaysa, beesha caalamkana farriin muhiim ah u diraysa. Sidoo kale waxaannu qorshaynay muddaharaad abaabulan oo bulshadu ku taageerayso qarannimadeeda oo gobollada oo dhan laga sameeyo.

Maadaama oo arrimaha aannu khudbadda kaga jawaabaynay ay ka mid ahayd xaaladda amaanka dalka ee hoos loo dhigay, waxaan qorsheeyay marka khudbaddu dhammaato in madaxweynuhu golaha ka lugeeyo ilaa suuqa intii uu gaadhi karo, isaga oo golayaasha iyo bulshadaba hor kacaya, oo uu dunida tuso in dalkiisu nabad yahay. Markii aan fekraddii soo bandhigay waxaa ka biya diiday wasiirkii daakhiliga ee xilligaa mudane Duur oo ku cilleeyay in ay ku jirto khatar weyni arrintaa, isagoo si adag uga hor yimi. Dadkii kale ee markaa meesha na la joogayna way ku raaceen, balse waxaan mar labaad isku deyey in aan sharraxaad dheeraad ah ka bixiyo ujeeddada. Madaxweyne iyo mudanayaal, waxaad ogtihiin in dalkeenna dhaawac weyni ka soo gaadhay arrinta amaanka, iyada oo ay shalay innaga dareereen dhakhaatiirtii ajnebiga ahaa oo ugu danbeeyey. Markan oo kale waxay u baahan tahay in aan khatar kasta nafaheenna u gelinno si qarankani u badbaado madaxweynaha iyo wasiiradeennu waxaynu nahay hoggaanka ummaddu sugayso ee ku dayanayso, ee loogu talagalay in aynu khatar kasta kala dabbaalanno. Haddii aynaan khatarta innagu isu dhigin, sidee dalku uga badbaadayaa duruufta adag soo food saartay.

Madaxweynihii ayaa hadalkii qaatay oo yidhi, waxaan ku raacsanahay Xirsi in aynu khatar kasta oo ay leedahay u badheedhno. Naftaydu maalin bay leedahay, qaranku aniga ayuu i doortay, khatar kastana diyaar ayaan u ahay in aan wajaho. Waynu lugaynaynaa, anigaana hor kacay muddaharaadka. Waa la aamusay, dabadeedna waxaannu u dareernay golihii wakiillada.

Waxaannu galnay golihii wakiillada. Madaxweynuhu wuxuu gudagalay khudbaddiisii oo ilaa 27 bog ka koobnayd. Wuxuu golaha warbixin ka siiyay sannadkii la soo dhaafay, isaga oo ka warramay qorshihiisa sannadka cusub, isla markaana diiradda saaray arrimo badan oo ay ka mid yihiin: nabadgelyada, waxsoosaarka, caddaaladda, biyaha, waxbarashada, dhaqaalaha, miisaaniyadda qaranka, dhismayaasha dawladda, waddooyinka, madaarrada, warbaahinta, shaqa-abuurka, doorashooyinka iyo siyaasadda arrimaha debadda. Isaga oo arrimahaa qaarkood ka hadlayana wuxuu yidhi:

“Dawladda cusub ee Soomaaliya waxaa inoo dhexeeya cilaaqaad fiican, dalkan Somalilandna dawlad uma aha, mana xukunto. Waa taynu dawladnimadeennii dib ula soo noqonnay. Maanta waxaynu ku hawlannahay aqoonsi aynu ka helno dunida. Dawladda Soomaaliya iyo dadkeedana waxaynu ka rejaynaynaa in ay garwaaqsadaan in aynu u tashannay masiirkii ummaddeenna, xaqna u leennahay. Mana jirto cid ina khasbi kartaa. Ictiraafka Maraykanku siiyay Soomaaliya ma aha wax Somaliland khuseeya mana aha wax cusub ee weligeedba dawladda Maraykan way ictiraafsanayd Soomaaliya, balse waxay iminka aqoonsadeen maamulkan cusub. Annaguna kama xumin xasadna kuma nihin in dadka Soomaalidu nabadgelyo iyo horumar gaadhaan iyo inay wax dhistaan toona.

Xidhiidhka Somaliland iyo dawladda Maraykanka waxba iskama beddelin, waxaana kuu caddaynaya farriintan oo ay wasaaradda arrimaha debaddu u soo dirtay wakiilkeenna Maraykanka, Rashiid Gaaruf taas oo u dhignayd sidan: “Rashid – Not to worry. U.S. recognition of the government of Somalia will not prevent the U.S. government from engaging in Somaliland nor prevent us from conducting our programs in Somaliland. We made sure to clarify this with the Somali government before deciding to recognize them. We want to ensure that stability is maintained where it currently exists, and support expanding it where it doesn’t.”

“Walaalayaal, baahida ugu weyn iyo shayga ugu muhiimsan ee qarankan Somaliland ku naaloonayaa waa madax-bannaani iyo ictiraaf uu ka helo dunida. Waxaynu soo samaynay dedaal badan iyo dhabara-dayg aynu 21 sannadood ku raadinaynay qaddiyaddeenna ummadnimo. Waxaana marag-madoon ah in wax weyni inoo qabsoomay, meel fiicanna aynu joogno. Balse waa himilo iyo masiir ummadeed oo inooga baahan in aynu tacab badan gelinno, dedaalkeenna labalaabno, gacmaha isqabsanno oo si wadajir ah uga wada shaqayno xukuumad, golayaal iyo xisbiyada mucaarad iyo muxaafidba.

“Wax kasta oo qaali ah waxaa lagu gaadhaa qiimo badan iyo wax qaali ah. Ummaddani waxay madaxbannaani iyo gobonnimo ku gaadhaysaa iyadoo loo guntada, iyadoo garasho sax ah lagu baadi doono, iyadoo loo fahmo madaxbannaanidu in ay tahay masiir ummadeed oo cid kasta xil iyo masuuliyadi ka saaran tahay. Ma aha wax maalin iyo habeenkeed meel laga soo qaadayo. Ma aha wax xukuumaddu iska leedahay, waa se shaqo loo igmaday. Ma aha meel aad mucaaradnimo ka daydo ama aad istidhaahdo cid ku xumee, ee waa qarannimadii oo xil baa kaa saaran qof kastowba.

“Madaxweyne ahaan intii aan xafiiska joogay, waxaan qaaday tallaabooyin badan. Waxaan garaacay albaabbo badan. Waxaana iga go’an in aan geed dheer iyo geed gaabanba u fuulo sidii aan dalkan aqoonsi iyo madaxbannaani u gaadhsiin lahaa. Si aan yoolkaa u xaqiijiya, cid kasta waxaan diyaar u ahay in aan hor fadhiisto. Tallaabo kasta oo arrintaa lagu gaadhi karana waxaan diyaar u ahay in aan qaado. Waxaanan ogsoonahay in xilka koowaad aniga iga saaran yahay, balse ictiraafku ma aha wax aniga gacantayda ku jira ee waa wax gacan kale innagaga xidhan. Qarankan waxaan u soo maray halgan dheer, waxaan u soo sabray wakhti dheer, waxaan u dhaartay dantiisa, waxaanan u hurayaa wax kasta oo suurtagal ah. Waxaan idin waydiisanayaa taageeradiina waxa aanad ku kalsoonaataan in aan qofna iga jeclayn in dalkan iyo dadkiisu wax noqdaan.”

Mar kalana madaxweynuhu isag oo dadkiisa dhiirrigelinaya wuxuu ku yidhi “Maanta Somaliland loo werweri maayo. Marxalado badan ayay soo martay oo fulaygu shakiyey. Sidaan horaba u sheegay, boqol sannadood hadday gaadhayso madaxbannaanida Somaliland waa muqaddas. Waxaanan ku kalsoonahay in aan si wadajir ah uga gudbi doonno caqabad kasta oo innaga hor timaadda”

Khudbaddii iyo bannaanbixii madaxweynuhu hor kacayey iyo bannaanbaxyada kala duwanaa ee dalka ka dhacayey waxay abuureen jawi cusub oo dadkii yididdiilo geliyey, soona nooleeyay rejadii shacabka. Isla markaana wuxuu noqday farriin ay Somaliland dunida gaadhsiisay. Markii nabadgelyo lagu soo guryo noqday waxaa iga hadhay culays weyn iyo werwerkii i saarnaa. Waxaana noo soo hoyatay guul weyn. Anigana waxay ii ahayd si gaar ah guul aad u weyn, maadaama oo khatartii aan ku taliyey in la qaato lagu badbaaday. Waxaanay noqotay arrin dhammaan la mahadiyey.

Dhinaca kale, waxaannu abuurnay xafiiskii xidhiidhka saxaafadda oo ay shaqadiisu tahay inuu faafiyo wararka iyo macluumaadka ay Madaxtooyadu doonayso inay baahiso, sidoo kalena soo ogaado oo ka talo bixiya wixii warar ah ama dacaayado ah ee xukuumadda laga faafiyo, iyo Wargeys bille ah oo la yidhaahdo RAAD RAAC oo ka war bixiya hadafka, himilooyinka iyo talaaboyinka ay xukuumaddu qaaddo (xag siyaasadeed, xag dhaqaale, iyo xagga horumarka bulshadaba). Dhacdooyinkii siyaasadda ee xusidda mudnaa waxaa ka mid ahaa furitaanka ururrada siyaasadda, oo run ahaantii aan odhan karo waxay ahayd dhacdo siyaasi ah oo xasaasi ah oo saamaynteeda lahayd, isla markaana ay ka dhalatay hirdan siyaasadeed iyo fursad dimuqraaddiyadeed oo jaanis siinaysa in muwaadiniintu u tartamaan ururradii siyaasadda ee u gudbi lahaa xisbiyo qaran oo ka qayb qaata siyaasadda dalka.

Haddaba, markii madaxweynuhu go’aansaday in uu ka dhabeeyo ballanqaadkiisii ahaa inuu furi doono ururrada siyaasadda, maadaama arrintii furitaanka ururrada siyaasaddu ay xasaasi ahayd, wasiir ahaan hawsha ugu muhiimsan ee i hortaallay waxay ahayd inaan madaxweynaha u soo qorsheeyo oo aan soo qaabeeyo sidii arrintaa siyaasadeed ee jaahwareerka dhalin karta loogu beddeli lahaa fikir iyo aragti macquul ah oo la aqbali karo, si aanay bulshadu uga biyo-diidin. Waxay wada shaqayn toos ahi naga dhaxaysay guddidii uu madaxweynuhu u xilsaaray inay ka soo talo-bixiyaan arrinta khusaysa furitaanka ururrada siyaasadda. Furitaanka ururrada siyaasadda waxa la odhan karaa laba arrimood ayuu madaxweynuhu u cuskaday ama uu saldhig uga dhigay:

  1. Xilligii uu madaxweynuhu ku jiray ololihii doorashada, ballanqaadyadiisii ayay ka mid ahayd inuu furi doono ururrada siyaasadda.

  2. Madaxweynuhu wuxuu furista ururrada siyaasadda shuruud uga dhigay inaan la iska furin, balse marka hore talo qaran laga yeesho, isla markaana bulshada la weydiiyo fikirka iyo aragtida ay ka qabaan furista ururrada iyo inay jirto baahi ay bulshadu u qabto arrintaa.

Arrinta khusaysa furitaanka ururrada siyaasaddu waxay ahayd dhacdo siyaasadeed oo u baahan in si deggen oo qoto dheer loo waajaho. Waxaa la isla qaatay in bulshada talo la weydiiyo, oo haddii ay bulshadu u badato ha la furana in ururradii la furo, haddii ay yidhaahdaan yaan la furina la iska daayo furistooda. Waxaannu kala shaqaynay guddigii loo xil saaray sidii aannu ugu abaabuli lahayn dhammaan gobollada dalka in wadatashi lala yeesho haldoorkii iyo waxgaradkii bulshada ugu mudnaa sida culimada, aqoonyahannada, indheergaradka, salaadiinta iyo cuqaasha, haweenka, ururrada bulshada iyo cid kasta oo wax-aqoon lagu tuhmayey. Wada tashigii bulshada lala yeeshay iyo xog-ururintii ka soo baxday waxay ku soo ururtay, bulshadii oo tidhi ha la furo ururradii siyaasadda, taas oo waafaqaysay ballanqaadyadii madaxweynaha. Waxay ahayd arin xaasaasi ah oo xitaa uu xisbigii xukuumadda ee aannu ka tirsanayn ka soo hor jeeday, una baahnayd in la is waafajiyo rabitaanka bulshada ee furista ururrada, ballanqaadkii madaxweynaha iyo aragtidii ka soo horjeedday ee xisbiyadii hore u jiray.

Waxaa tartankii ururrada isugu soo hadhay toddobo Xisbi/Urur: Kulmiye iyo Uicid oo xisbiyadii hore ahaa, iyo shan urur siyaasadeed oo cusbaa, kuwaas oo u tartamay saddexdii u gudbi lahaa xisbiyo qaran oo tobanka sannadood ee soo socda ka qayb qaadanayay tartannada siyaasadeed ee madaxtinnimada dalka ee hay’adaha kala duwan (Madaxtooyada, Baarlamaanka iyo Dawladaha hoose). Waxaana xisbiyo qaran u gudbay Kulmiye, Waddani iyo Ucid. Sida tartanka u caadada ah, cid uun ayay guushu raacdaa. Markii saddexdaa xisbi ee kor ku xusani soo baxeen, ayay ururrada qaarkood sheegeen in aanay ku qancin natiijada, gaar ahaan Ururka Xaqsoor oo abaabulay mudaharaaddo xooggan oo uu kaga soo horjeedo natiijada iyo guud ahaanba xukumaadda. Waxa dhaawac iyo dhimashaba ka soo gaadhay dadkii shicibka ahaa ee taageerayay oo ay ciidamada nabadgelyada isku dhaceen.

Waxaa xusid mudan muddo ka dib aniga oo qaaday xaaskaygi oo foolanaysa oo aan geeyay dhakhtarka caanka ahaa ee Edna Hospital, waxaa la ii sheegay in ay ku jiraan dhakhtarka dhallinyaradii ku dhaawacantay mudaharaadkii arrimaha doorashada. Markii aan soo maray dhallinyaradii dhaawaca ahayd, saddex qof oo ugu darraa si aan madaxweynaha ugu gudbiyo oo loogu qorsheeyo dhakhtar debadeed, ayaa la ii sheegay in weerar abaabulan la igu soo qaaday oo dhakhtarka ay dad gadoodsani hortiisa igu sugayaan. Waan yaabay oo aniguna waxaan islahaa wax u qabo kuwa jilicsan. Masuuliyadda ayaa leh naftaada oo khatar kujirta in aad qaar kale noloshooda badbaadiso. Waxaan u diiday ciidamada booliska iyo ilaalidu in ay xoog ku soo galaan iyaga oo i badbaadinaya, balse waxaan ka soo baxay albaabka danbe. Iyaga oo halkii tuban dadkii gadoodsanaa ayaan dhaafay.

 

  1. Kulankii Zanawi iyo Silanyo

Madaxweyne Silanyo ayaa safarkii labaad Dec 9, 2010 waxa uu ku tegay dalka Itoobiya, isla markaana waxaan ka mid ahaa weftigiisa. Waxa aannu safarkani ii ahaa farsad aan mar labaad hoggaamiye dal kula kulmo. In kasta oo aannu sidii madaxweynaha Djibouti, ra’iisal wasaaraha Itoobiya nagaga hor iman madaarka, haddana wuxuu noo soo diray ku-xigeenkiisii Xayle Marmaya—oo geeridiisii ka dib ka dhaxlay ra’iisal wasaarannimadii. Kaddibna waxa naloo gelbiyey qasriga dalka looga taliyo, halkaas oo uu nagu sugayey Males Zanawi.

Labadii Ra’iisal Wasaare ee u kala danbeeyay Ethiopia iyo Weftigii Somaliland

Males Zanawi waxaa ka muuqatay in uu ahaa hoggaamiye awood badan, maskax badan oo khabiir ku ah mandaqadda oo isu dhigay in uu yahay hoggaamiye gobol (Geeska iyo Bariga Afrika). Wuxuu si gaar uga war hayay duruufaha Somaliland iyo Soomaaliyaba isla markaana ay ka muuqatay hoggaamiye doonaya inuu saamayn siyaasadeed ku yeesho heer gobol , heer qaaradeed iyo heer caalamiba. Males Zanawi weftigii uu madaxweyne Silanyo hoggaaminayey wuu soo dhoweeyay oo na xogwaraystay. Wuxuu ahaa nin aad u deggan oo si qoto dheer u ogaa sida uu u hadlayo iyo waxa uu ka hadlayo, isla markaana hibo badan u lahaa helitaanka xubinta hadalka oo aanay sinnaba u seegaynin mawduuca uu markaa lafa gurayo.

Wuxuu nagala hadlay iskaashiga wejiyada badan leh ee u dhexeeya Somaliland iyo Itoobiya, waxa uu nala soo qaaday mawduucyo la xidhiidha mandaqadda Geeska Afrika iyo kuwa kale oo caalamka la xidhiidhaba. Males Zanawi berigaa si buuxda oo heer sare ah ayuu noo soo dhoweeyay weftigii madaxweynaha Somaliland ee aan ka mid ahaa. Marka laga tago sida uu Males Zanawi u ahaa nin wargaleen ah, xogtiisu dhammaystiran tahay isla markaana hayey xogo badan oo siyaasadeed. Wada hadalladii aannu Males Zanawi la yeelannay haddii aan qodobbeeyo, waxaan ka soo saari karaa saddex arrimood oo muhiim ah:

 

  1. Shaqaaqadii Kililka Shanaad

Arrinta koowaad ee aannu Males Zanawi kala hadalnay waxay ahayd mushkilad iyo ismaandhaaf ka jirtay Kililka 5aad xilligaa, oo salka ku haysay isfaham xumo u dhexaysay maamulka Kililka 5aad iyo dadka isir ahaan Somaliland ku abtirsada, isla markaana ah muwaadiniin deggan xadka dhinaca Itoobiya, kana mid ah shucuubta iyo qowmiyadaha dalkaasi. Arrintani xukuumadda Somaliland dhawr jeer ayay uga cabatay Itoobiya, laakiin madaxweyne Silanyo wuxuu u dhigay hab dabacsan oo dublamaasiyadeed oo deganaansho iyo hubsiimoba ku jirtay. Wuxuu yidhi “Mudane raysal wasaare, ma doonayno in aannu dalkaaga faro-gelinno, balse waxa jirta cabasho isa soo taraysa oo ka jirta Kililka 5aad. Cabashadaasna marar badan ayay Somaliland dareenkeeda idiin soo gudbisay. Waxa jirta kala fogaansho iyo isfaham xumo u dhaxaysa maamulka Kililka 5aad iyo dadka isir ahaan Somaliland ku abtirsada, balse iyagu degaan ahaan iyo dad ahaanba ah muwaadiniin ka mid ah qaranka Itoobiya. Haddii aan mushkiladaa wax laga qabanna, waxa iman karaya iskudhac!”

Males Zanawi inta uu aad u qoslay ayuu kaftan kaga jawaab celiyay oo uu yidhi: “Madaxweyne, wixii Isaaq ah adigaa u taliya, wixii Ciise ahna Ismaaciil Cumar ayaa u taliya! Markaa ku soo dhowoow oo farta saar halka kuugu daran. Maxaa dhib ah ee jirta oo aan wax idin kala qabtaa?”

Erayadaa kaftanka ah ka dib, madashii la fadhiyey aad baa loo qoslay, waxayna u muuqatay in labada hoggaamiye ay si kaftan ah isugu xaalwarrameen oo isu qanciyeen! Wuxuu madaxweyne Silanyo tilmaamo ka bixiyey murankii ka jiray iyo dareen cabatin ah oo ku wajahan dawladda degaanka Soomaalida.

 

  1. Ictiraaf ay Somaliland weydiisatay Itoobiya:

Arrinta labaad ee aannu kala hadalnay Males Zanawi waxay ahayd dhinaca ictiraafka, taas oo ay Somaliland weydiisatay in aqoonsato, kalana shaqayso aqoonsi-raadiska Somaliland ee gobolka. Ka dibna Males Zanawi wuxuu nagu yidhi: “Annagu dawladda labaad ee idin aqoonsata ayaannu noqonaynaa, laakiin ta koowaad noqon mayno!” Balse wuxuu hadalkiisa noo raaciyay oo uu yidhi: “Aqoonsi uun yaanay idinkaga dhegine, waxaad doonataan inaad heshaan waxa la yidhaahdo ‘de facto Status’. Hab madaxbannaan oo ay dunidu idiin aqoonsato oo idiin horseeda inaad dunida la macaamishaan oo jaranjarada dawladnimo, hadba midkii idiin munaasib ah fuula! Sida Taiwan oo kalana noqda dal iyo dawlad jirta oo la yaqaanno duniduna la macaamisho; balse aan weli haysanin aqoonsi buuxa.” Waxaannu hadalkiisa ku soo xidhay, “haddii sidaas aad samaysaan, Somaliland waxay dheefsan doontaa horumar ballaadhan iyo macaamil dublamaasiyadeed oo aad u durugsan.”

Waxa kale oo uu Melez yidhi. “Waxaan ballanqaadayaa inaan Somaliland kala shaqayn doono sidii ay Urur goboleedka IGAD ugu iman lahayd mar walba goobjoogannimo. Marka aad IGAD goobjoog ka noqotaan waxaydaan yeelanaynin cod; haseyeeshee waxay arrintaasi idiin saamaxaysaa in aragtida Somaliland iyo qaddiyaddeeda si joogto ah miiska ugu saartaan urur goboleedka mandaqadda ka jira.”

Meles Zenawi xigmaddii uu maalintaa noo sheegay waxa ku jiray haddii aan qaddiyadda gooni isu taagga Somaliland laga dhaadhicin urur goboleedka IGAD iyo dalalka kale ee Afrika, in Ictiraaf-raadisku aannu meel fog gaadhi doonin! Waxa kale oo Males Zanawi uu hoosta ka xarriiqay in qaddiyadda goobjoogannimada aannu isagu soo dhigi karin shirka IGAD maadaama ay Soomalidu eedaynayso, balse waxa u u yidhi: “Waxaad isku daydaan inaad madaxweynaha Jabuuti hindisahan ka dhaadhicisaan si uu miiska u soo saaro. Arrintaasi u hawlgala oo wasiirka arrimaha dibedda ee Soomaaliya ee shirka imanayana ka feejignaada in aannu idinka hor iman oo aannu idin diidin, iskuna daya inaad si uun u maaraysaan. Markaa Nairobi ka hawl-gala oo anigana codkayga, ka dawladda Koonfurta Suudaan iyo Uganda saddexdaasba igu halleeya. Haddii Suudaan iyo mid kale idin diidana mushkilad ma yeelanayso oo aqlabiyaddii waad haysaan.”

 

  1. Horumarinta Kaabayaasha Dhaqaalaha Somaliland

Kulankii aannu la yeelannay Meles Zenawi, arrinta saddexaad ee uu ka hadlay waxay ahayd xagga dhaqaalaha. Wuxuu nagala hadlay sifaha iyo qaabka loo horumarin karo kaabayaasha dhaqaalaha ee Somaliland oo run ahaantii u baahan mashaariic waaweyn. Waxa uu noo tilmaamay in cidda kaliya ee Somaliland arrintaasi wax kala qaban kartaa ay yihiin dalka China iyo dunida Carabta. Waxa uu na geliyay rejo iyo yididdiilo hor leh oo ku wajahan dalalka Carabta iyo China, wuxuuna noo sheegay haddii aannu taageero dhaqaale ka helno waddamadan, inay noo suurto gelin doonto dhisitaanka iyo qabyatirka adeegyada lagama maarmaanka u ah horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha, sida waddooyinka, dekedaha iyo madaarrada diyaaradaha.

Males Zanawi wuxuu aad awoodda u saarayay China, waxa aannu yidhi: “Dawladda Shiinaha waxba ugama baahnin ee shirkadaha Shiinayska ah ayaynu heshiis saddex-geesood ah la galaynaa oo aynu odhanaynaa nala dhisa dekadda Berbera, nala dhisa waddada dheer ee isku xidha Berbera ilaa Wajaale, waliba jid tareen ah oo Itoobiya iyo Somaliland isku xidhana noo sameeya! Shidaalkaygan haatan laga qodayo Itoobiyana waxaynu shirkadahaa Shiinaha ka dalban doonnaa inay dhisaan dhuun ka qaadda shidaalka Itoobiya, oo geysa dekedda Berbera si halkaa looga sii dhoofiyo!” Males Zanawi wuxuu ka dhawaajiyay qaabka heshiiska saddex-geesood ah (Itoobiya, Somaliland iyo China). Laakiin, wuxuu si adag noogu yidhi: “Arrintaa idinku ha siyaasadaynina oo arrimaha siyaasadda saldhig ha uga dhigina. Xagga dhaqaalaha iyo maalgashiga ha laga abbaaro! Haddii aad abuurtaan jawigii dunida iyo shirkadaha caalamka ku dhiirri gelinayey inay dalkiinna maalgashadaan, waxa hubaal ah in dunida oo dhami ay dalkiinna xiisayn doonto! Sidaa darteed, qorshaha noocan ah waxaynu ka dhiganaynaa foodsaar si aynu ugu gacanhaadinno shirkadahaa Shiinaha ah ee haatan sida gaarka ah u danaynaya inay qaaradda Afrika maalgashadaan!”

Intaa ka bacdi, isla kulankaa waxaa lagu go’aansaday in labada Wasiir arrimo dibadeed ee Itoobiya iyo Somaliland ay is raacaan oo ay China tagaan si ay ula kulmaan, is-afgaradna la sii gaadhaan shirkadihii Shiinaha ahaa ee la danaynayey. Sidoo kale labada wasiir waxa la rabay inay u sii gogol xaadhaan kulanka lagu sexeexi doono heshiiska saddex-geesoodka ah oo Males Zanawi laftiisu doonayay inuu soo duulo oo uu dalkiisa isagu u sexeexo! Arrintu si kastaba ha ahaatee, waxaan ka mid ahaa weftigii ka socday Somaliland ee dalka China booqashada ku tagay, halkaas oo aannu kulan kula yeelannay shirkad weyn oo Chinese ah. Balse kulankii midho-dhal muu noqon oo wuu naga dhicisoobay. Waxa aannu tuhunsanayn in Shirkaddii wax nala wadday uu cadaadis kaga yimi xagga dawladda China.

Waxa kale oo iyana jirtay in shirkaddii hawsha nala wadday iyo dawladda Itoobiya ay isku dhaceen, sidaan maqlay ugu dambayntiina waxaba dhacday in arrini noqotay in labada dhinac (Ethiopia iyo shirkaddii China) ay maxkamad isla galaan. Ugu dambayntiina qorshihii ballaadhnaa ee aannu wadnay halkaasuu ku burburay.

Kulankii Meles zanawi waxaa na xidhiidhinayay wasiirkiisa arrimaha debedda isla markaana ahaa ra’iisal wasaare xigeen, kaas oo dhimashadii Zanawi ka dib dhaxlay xilkii ra’iisal wasaare ee dalka Itoobiya. Laga soo bilaabo xilligaa waxaan marar kala duwan la kulmay ra’iisal wasaare Hayle Mariam oo aannaan isku cusbayn balse xilku ku cusbaa, wuxuu ahaa Hayle Mariam nin deggan, oo aan kibir lahayn, kaas oo nala wadaagay in uu dhammaystiri doono himiladii Zenawi ee horumarka dalkiisa. Muu ahayn nin sidii Zenawi u firfircoon ama u khibrad badan, balse wuxuu ahaa nin shaqadiisa uun ku eg annagana wixii shaqo ah nala wadaaga. Kamaan helin aragtiyo cusub ama dareen i soo jiita. Waxaan is leeyahay waa arrin iska macruuf ah in haddii ninka kaaga horreeya kursiga ee aad beddeshaa uu ahaa nin cabqari ah oo magac leh, badanaa masoo baxo magaca hoggaamiyuhu haddii aannu la iman wax cusub sidii Anwar Saadaad oo ahaa madaxweynihii dhaxlay Jamaal Cabdinaasir ee Masar, haddana dunida magac weyn kaga tegay. Sida taariikhdu weriso Anwar wuxuu ahaa nin iska miskiin ah xilligii Jamaal, balse wuxuu sameeyey tallaabooyin cusub oo dunida soo jeediyey. Waxaana ka mid ahaa in uu ka degay caasimadda Israa’iil, isagoo weliba dib u soo celiyay dhulkii ballaadhnaa ee xilligii Jamaal laga qabsaday.

 

  1. La kulankii Shuyuukhda UAE

Kulankii Madaxweyne Silanyo iyo Sheekh Maxamed Sheekh Saayid. Marar dhawr ah ayaa madaxweynuhu la kulmay qaar ka mid ah Shuyuukhda Imaaraadka anigoo la socda. In kastoo aanan la kulmin Amiirka dalka (Sheekh Khalifa bin Zayed Al Nahyan), waxaannu la kulnnay Sheekh Mohammed bin Zayed Al Nahyan oo ah dhaxalsugaha Imaaraatka (ninka labaad ee dalka) iyo Sheekh Mansuur bin Zayed Al Nahyan oo ah wasiirka madaxtooyada ee Imaaraatka. Sidoo kale waxaannu la kulannay Sheekh Xamdaani bin Zayed Al Nahyan. Amiirrada Imaaraatka Carabtu waxay ahaayeen niman dhallinyaro ah oo aad mooddo inay si qoto dheer ugu milmeen qaabka fikirka iyo xadaaradda Dunida reer Galbeedka.

 

Sheekh Maansoor Sheekh Saa’id iyo Aniga, Abu Dabay.

Markii aan la kulmay waxaa iiga biniixay niman aan aad ugu soo jeedin wixii aan u soconnay oo ahaa gacan qabasho horumar oo ay wax weyn nagala qabtaan dhismaha dalka, balse waxaad moodaysay in quluubtoodu ay si weyn ugu jihaysan yihiin xagga dhaqaalaha iyo maalgashiga. Waxay iila muuqdeen rag leh: “Annaga dhaqaalaa noo daran oo aannu u jeednaaye, maxaad haysataan oo aannu maalgelinnaa?!” Waxa iiga muuqatay niman xiisaynaya xagga dhaqaalaha, ganacsiga iyo maalgashiga. Dawlad ahaan waannu soo dhoweynay ciddii dalka maalgashanaysa oo iyadaba aan u baahnayn. Tusaale ahaan, waxay u muuqdeen niman aad u xiisaynaya shidaalka Somaliland oo doonaya in la siiyo block-yo ka mid ah dalka Somaliland si ay shidaal uga baadhaan.

Iyada oo Imaaraatka Carabtu ka mid yahay waddamada dunida safka hore kaga jira xagga soosaarista iyo dhoofinta shidaalka, haddana ma aannu fahmin sababta ay amiirradii aannu la kulannay ay u xiisanayaan shidaalka Somaliland! Arrintaasi waxay na galisay shaki. Waxa jirtay dhawr mashaariic ah oo iska koobnaa oo ay noogu ballanqaadeen, balse wax hagaagsani kama fulin.

Sidoo kale waxay noo ballanqaadeen dhismaha jidka u dhexeeya Berbera iyo Sheekh. Dhowr jeer baannu waraaqo u dirnay si aannu u xasuusino ballanqaadyadii ay sameeyeen, laakiin ballanqaadkoodii waxba kama fulin. Ka bacdina markii labaad baannu booqasho rasmi ah ku tagnay dalka Imaaraatka Carabta. Weftigana waxaa hoggaaminayey madaxweyne Silanyo. Xukuumadda Imaaraatka ayaana madaxweynaha u soo dirtay diyaarad khaas ah, waxaana na qaabbilay Sheekh Mansuur bin Zayed Al Nahyan oo ah wasiirka madaxtooyada ee Imaaraatka Carabta. Waxa aannu filaynay ama aannu is lahayn bal ballanqaadyadoodii doorkii hore wixii ka fulay aad dabagashaan oo ka xogwaraysta. Laakiin waxa noo muuqatay in nimankan amiirrada ahi ay hawshoodu badan tahay oo aanay xasuusan karin! Annagoo weli Sheekh Mansuur la fadhina ayuu madaxweynaha Somaliland su’aal dib u weydiiyey oo uu ku yidhi: “weligaa hore ma u timid dalkan Imaaraatka Carabta?” Layaab iyo amakaag! Hadda ninka su’aashaa na weydiinayaa waa ninkii diyaaradda noo soo diray ee mashaariicdana noogu ballanqaaday! Balse boqorrada hadal laguma celiyo.

Maadaama oo aannu filaynay in ay xagga maalgashiga xiisaynayaan, waxay soo bandhigeen in la siiyo Block shidaal ay ka baadhaan. Wasiirka macdanta iyo biyaha oo aad u xiisaynayay arrintaa ayay ka soo wada hadleen, waxaana loo soo bandhigay ugu danbayn madaxweynaha. Madaxweynuhu wuu saxeexay, balse arrintii may sii socon, oo wakhtigii loo qabtay wuxuu dhammaaday iyada oo aanay wax tallaabo ah laga qaadin, halkaas ayaannu isku taagay. Waxaan iyadana wax kooban ka xusayaa kulankii mid ka mid ah hoggaamiyaashii ugu da’da weynaa ee aan la kulmo waddamada Khaliijka. Weftigii madaxweynaha waxa lagu soo dhoweeyey habmaamuus aad u fiican ee madaxweynannimo, waxaa madaarka ku qaabbilay Sheekh Xamid oo ah inanka uu dhalay amiirku. Waxaana madaxweynaha loo dhigay roogga cas ee lagu maamuuso madaxda caalamka. Waxay ahayd 01, May 2011, waxaanan ka mid ahaa weftigii uu hoggaaminayay madaxweyne Silanyo oo la kulmay amiirka dalka Kuweyt, Sheekh Sabaax Al-Axmed Jabir Al- Sabaax. Booqashadani waxay ahayd mid aan rasmi ahayn, Amiirka Kuwait Sh Sabaax iyo Weftigii Maxdaxweyne Silanyo. La kulankayagii amiirka dalka Kuwait, waxa iiga muuqatay in amiirku ahaa nin waayeel ah oo haatan aakhirul cimri taagan. Laakiin, wuxuu ahaa nin Soomaalida jecel. Ma aha keliya dadka reer Somaliland balse guud ahaanba wuxuu ahaa nin isirka Soomaalida ah aad u jecel.

Amiirka dalka Kuwait wuxuu ahaa hoggaamiye in badan booqasho ku maray dhulka Soomaalida. Wuxuuna beero waaweyn iyo guryaba ku lahaan jiray Afgooye oo ah degaan xagga koonfureed kaga beegan caasimadda Soomaaliya ee Muqdisho oo u jirta 30km. Sidoo kale, amiirku wuxuu xilliyadaa marar dhawr ah booqasho ku yimi Somaliland, oo wakhtiganna inankiisu deggen yahay, guryana uu ka dhistay magaalooyinka Sheekh iyo Berbera. Taasina waxay sii dhiirri galisay xiisaha uu amiirka Kuwait u hayo dalka Somaliland. Waxa kale oo iyana xusid gaar ah mudan, markii uu Saddam Xuseen dalka Kuwait qabsaday 02|08|1990 ka dibna uu af-gembiyey boqortooyadii Kuwiat, dadka asal ahaan ka soo jeeday Somaliland ee xilligaa ku noolaa dalka Kuwait waxay sumcad iyo karaamaba ku mutaysteen sidii geesinnimada lahayd ee ay dad badan oo reer Kuwait ah ula baxsadeen, una badbaadiyeen isla markaana ay uga samato-bixiyeen in dad badan oo reer Kuweyt ah ay u gacan galaan ciidamadii Saddam Hussein.

Markii aannu u tagnay amiirka, si kal iyo laab ah oo ay niyadsami ka muuqato ayuu noo qaabbilay, waxaana iiga muuqatay in amiirku uu Soomaalida niyad wanaag badan u hayo! Muddadii aannu booqashada ku joognay dalka Kuwait, in kasta oo aannu amiirka laftiisu nooga sheekayn, waxa naloo sheegay arrin ay saxaafadda dalkaasi ka qortay amiirka dalka, ka dib markii ay weydiiyeen, marka uu sariirtiisa tago ee uu seexanayo, halka ama meesha uu dunida ugu jecel yahay ee qalbigiisa ku soo dhacda. Su’aashaasi wuxuu amiirku kaga jawaabay “Soomaaliya ayaa qalbigayga ku soo dhacda!”

Halkaa waxaad ka dareemi kartaa in amiirku, dad ahaan iyo dal ahaanba, uu Soomaalida aad u jecel yahay. Sidoo kale, markii aannu amiirka la joognay, wuxuu noo sheegay inuu jecel yahay inuu Somaliland soo booqdo, wuxuuna naga codsaday in qasri looga dhiso. Arrintaasna madaxweynuhu wuu la waafaqay. Dhinaca kale, waxa muuqatay in amiirku uu waxoogaa ka gows-qabsaday amaba aannu jeclayn inuu fara gelin toos ah ku yeesho arrimaha siyaasadda ee u dhexeeya Somaliland iyo Soomaaliya.

Amiirku wuxuu nagu ballamiyey hay’adaha khayriga ah iyo kuwa deeqaha bixiya ee dalka Kuwait. Wuxuuna noo ansixiyey lacag dhan 10,000,000 oo US Dollar oo ah lacagta lagu dayac-tiray madaarka Hargeysa iyo ka Berbera, lacagtaana waxa la soo mariyey hay’adda la yidhaahdo Kuwait Fund.

Hay’addan (Kuwait Fund) lafteeda ayaannu ka codsannay in ay naga caawiyaan wixii horumar ah. Laakiin way naga diideen inay Somaliland wax taageero dhaqaale siiso, marka laga yimaaddo qaadhaankii uu amiirku noogu soo dhiibay. Waxayna nagu yidhaahdeen lacag waannu ka buuxnaa, laakiin idinku Somaliland iyo Soomaaliya toona ma buuxinaysaan shuruudahayaga. Markaa iyagu albaabka way naga xidheen! Waxa kale oo na loo ballamiyey dalladda guud ee ay ku midoobeen hay’adaha khayriga ah ee dalka Kuwait. Waannu la kulannay, waxana aannu kala hadalay baahiyaha aasaasiga ah ee ka jira Somaliland. Taageeradii iyo tabarrucii aannu ka helnay hay’adaha khayriga ah waxa ka mid ahaa dhismaha iyo qalabaynta xarunta casriga ah ee agoomaha ee ku taalla bariga Hargeysa, iyo waliba waxoogaa kale oo mucaawinooyin ah oo xagga bini-aadannimada ah.

Sidoo kale hay’adaha khayriga ah ee Kuwiat waxay maalgeliyeen aasaaska cisbitaalka la yidhaahdo International Hospital, oo ay ugu tala galeen in dakhliga halkaa ka soo baxa lagu maamulo oo lagu bixiyo kharashka xarunta agoomaha.

Dawladnimada iyo horumarka waxaa u saldhig ah nabadda. Nabadeyntii gobollada barigu waxay ahayd qorshe aad u fiican oo aan ka qeyb qaatay intii aan dawladda ku jiray. Waxay ka bilaabmaysay isla wakhtigii ugu horreeyay ee uu madaxweynuhu ku guulaystay talada waddanka. Waxay ka mid ahayd himiladii madaxweynaha in gobollada Bariga la nabadeeyo, si maamulka loogu fidiyo, loogana hirgeliyo adeegyada bulshada wixii suurto gal ah.

Waxa uu madaxweynuhu ku dhawaaqay gogol nabadeed, waxaanay ku jirtay khudbaddiisii koowaad. Waxaan awoodda saarnay nabadayntii gobollada Bariga oo muhiim u ahayd qarannimada iyo jiritaanka Somaliland. Waxaan xasuustaa in xidhiidhada nabadayntu ay bilaabmeen iyadoo madaxweynuhu laba ilaa saddexdii bilood ee u horreeyay uu xilka hayay. Ka dibna waxa bilaabmay xidhiidhadii Buuhoodle oo uu joogay Saleebaan Xaglatoosiye oo markii danbe noqday wasiirka caafimaadka, oo xilligaas woxoogaa maleeshiyo ah oo SSC la yidhaahdo madax ugu ahaa Buuhoodle.

In kasta oo aannu xidhiidho kala duwan oo aan midho dhalin marar yeelannay, waxa xidhiidh fiican noo bilaabmay nin la yidhaahdo Garaad Ismaaciil Ciise oo ay Xaglatoosiye saaxiib ahaayeen. Waxa aannu soo mariyay xidhiidhkaas Guddoomiyahii Baarlamaanka Somaliland, Cabdiraxmaan Cirro, isla markaana noo yimid oo noo sheegay xidhiidhka, ka dibna xidhiidh ayaannu la bilownay. Iyadoo arrintii meel wanaagsan marayso ayuu Saleebaan Xaglatoosiye sameeyay dibugurasho, oo xidhiidhkii ayuu joojiyay. Waxa uu ka shakiyay ayaa la igu yidhi xukuumaddii la dhisay oo hore waxba la iskaga ogayn, xaggayga qof aan weli waxba la isla qaadan dawlad laguma soo dari karayn. Wax yar ka dib rabshado iyo dilal ayaa ka dhacay degaanka Buuhoodle oo u dhexeeyey beelaha degaanka. Siddeed (7/1) ruux ayaa la kala dilay oo shaqaaqo dhex martay bulshadii degaanka wada degganayd, waxa dadkaasi la dilay ay u badnaayeen degaanka Qorilugud (7 xubnood). Waxay ahayd maalin ciid ah. Markaa waxa ka bilowday kacdoon.

Dawladdii oo aan wali xoogaysan oo cusub ayaannu aad uga werwernay dhacdadaa. Markaa madaxweynuhu waxa uu diray wefti nabadeed oo isugu jiray xukuumadda, golaha Guurtida iyo golaha Wakiilladda. Waxa kale oo jiray wefti kale oo salaadiin ah oo isugu jiray saddex madax, ciidamadiina markiiba waa loo diray si ay nabadda u sii ilaaliyaan. Ciidanka waxa la doonayay inay ilaaliyaan oo xakameeyaan dhinaca degeenka Qorilugud oo dhibtu ku dhacday. Waxaana ciidankii la dhigay degaanka Maygaagle.

Guddiyadii nabaddu wixii ay soo saareen la iskuma waafiqin. Ciidankii nabadda ilaalinayay ayay jidgooyo u galeen maleeyshiyaadkii SSC, waxaana yimi iskudhac, labada dhinacba waxyeelo ayaa kala gaadhay. Sida u caadada ah, jabhadaha ama ciidamada maleeshiyaadku waxaa daneeyaan xarakaadka iyo dhaqdhaqaaqa ciidan. Markaa maleeshiyadii maalintii xigtayna waxay soo qaadeen duullaan, waxaana qarxay dagaal lama filaan ah oo aannaan ka diyaargaroobin. Markay xaaladdu halkaas maraysay, waxa nagu adkaatay halka nabadda laga soo qabanayay oo nabaddii faraha ayay ka baxday. Hasayeeshee waxaa mawqifka xukuumaddu ahaa in nabad la raadiyo, laguna dedaalo in khasaaraha la yareeyo.

Iyadoo xabaddu dhacayso, ayaan xidhiidh la sameeyay Keyse Cabdi Yuusuf, oo ahaa xoghayaha abaabulka iyo wacyigelinta ee SSC si aan u damiyo colaadda. Waxaa igu soo xidhay nin la yidhaahdo Sallaal Ismaaciil Xulluulad oo ay saaxiib ahaayeen. Xidhiidhkii Keyse ka dib, waxaannu ku guulaysannay in aannu isaga iyo reerkoodiiba isfaham la samayno. Waxaan wergeliyey madaxweynaha halka ay noo marayso, waanu ila qaatay. Waxaannu qorshaynay in labo wasiir aannu u dirno degaanka uu markaa joogay ee Widhwidh; labada wasiir oo kala ahaa Maxamuud Xaashi iyo Cabdi Aw Daahir AHUN. Waxaana halkaa ka bilawday shir nabadeed Widhwidh ka dhacay. Waxa uu ku soo gebagaboobay in Keyse uu Hargeysa yimaaddo oo xil wasiirnimo (wasiiru-dawlaha nabadaynta gobollada bari) loo magacaabo, degaankiina waxoogaa wuu nabadoobay. Markaa haddana ciidanka qaranka oo xilligaasi aad ugu dhowaa Buuhoodle oo fadhiyay Sooljoogto, Hagoogane iyo Maygaagle ayaa aad looga cawday in ciidamadu ay joogaan meelihii biyaha lahaa oo dhan, isla markaana ay suurto-gal tahay inay isku dhacaan shacabka iyo ciidammadu.

Ka dibna waxa aannu qorshaynay in dib looga soo guuro, oo madaxweynihii wuxuu qaatay go’aan ah in ciidamada dib looga soo raro. Marka labaadna in maxaabiista loo sii daayo iyo in la aaso baraagihii shaqaaqadu ka dhacday. Tacab badan waxa aannu gelinney sidii xaraaradda colaadda loo dejin lahaa ee nabadda fursad loogu abuuri lahaa.

Waxaana abuurmay jawi nabadeed. Muddo ka dib ayaan xidhiidh la furay Xaglatoosiye. Muddo ayaannu xidhiidhaynay. Dhawr meelood ayaannu ku ballannay, nooma ay suurto gelin se. Garaad ayaa mar labaad xidhiidh dambe noo sameeyey. Markii muddo aannu wada hadlaynay ayuu mar dambe Jabuuti nagu ballansiiyay. Halkaas ayaannu ku kulannay Xaglatoosiye markii ugu horraysay, waxaana safarka igu wehelinayay Cabdilaahi Geeljire oo markaa ahaa wasiirka kaluumaysig. Haddana mar labaad waxaannu isku aragnay Dubai, waxaanan halkaas iskugu keenay madaxweyne Silanyo. Intaasi markii ay dhacday, wefti ayaannu ku soo dhoweynay Xaglatoosiye oo Buuhoodle ka yimid, waxaanan kaga hortagnay meel Caynaba agteeda ah. Waxa aannu ahayn wasiirka madaxtooyada, wasiirkii daakhiliga ee xilligaasi Maxamed Nuur Caraale “Duur”, wasiirkii maaliyadda ee wakhtigaa Cabdicasiis Samaale, guddoomiyaha UCID Eng. Faysal Cali Waraabe, iyo ninka la yidhaahdo Garaad oo ahaa xidhiidhiyihii hawshan nabadeed oo kaalinta ugu weyn ka qaatay hirgelinteeda.

Xaglatoosiye iyo wefti odayaal ah oo uu hoggaaminayay waxaannu ku sugaynay meel u dhaw tuulada Yeyle la yidhaahdo 6 am Ilaa sagaalkii habeennimo ayay noo yimaaddeen. Burco ayaannu soo marinnay, ka dibna waxaannu u soo gudubnay Hargeysa oo madaxweynihii ayay ku kulmeen. Heshiis iyo muwaafaqo ayaa la gaadhay. Saleebaan Xaglatoosiye xukuumadda ayuu ka mid noqday, arrintii Buuhoodlana halkaas ayay ku degtay. Maamulkii khaatumo la baxay oo intii aannu Xaglatoosiye noo iman lagu sameeyey magaalada Taleex, waxaan xidhiidho la sameeyey oo aannu markii dambe ku guulaysannay Cabdiraxmaan Uurbayte oo ka mid ahaa raggii odayaasha ahaa ee dhaqaale ururinta iyo abaabulka dadka ka qeybqaadanayay oo Dubai joogay. Waxa aannu ugu yeedhnay Hargeysa waanu noogu yimi. Wada hadal iyo xidhiidh aannu la samaynay qaar ka mid ah odayadii reerka, ugu dambayntii waxaannu ku soo gebagabaynay heshiis nabadeed kaas oo Fiqifuliye ka dhacay, oo aannu ku qaramaynay 650 ka mid ah maleeshiyo beeleedkii ugu badnaa ee nabadda qaata oo watay 13 baabuur oo tikniko ah, waxaa wehelinayay Garaad Cabdillaahi iyo cuqaasha degaanka oo runtii nabaddii nala guntay.

Markii ay intaas oo tallaabo ahi ay noo suurto-galeen ayaa waxaa aannu barbar wadnay xidhiidho kale oo ahaa dhinaca madaxdhaqameedka ama garaaddada. Waxaan la xidhiidhay AHN Garaad Abshir oo inta uu Widhwidh yimid aannu la xidhiidhnay. Nooma ay hirgelin inuu noo tisqaado heshiis oo inta uu wax nala qaatay ayuu Puntland ku noqday. Ka dibna waxa aannu xidhiidh la samaynay Garaad Jaamac Garaad Ismaaciil, oo uu xidhiidhka noo waday wasiirkii hawlaha guud Cabdirisaaq Khaliif, ka dibna waxa aannu ugu tagnay Djibouti oo aannu kula kulannay kuna heshiinnay, ka dibna waanu isa soo raacnay. Si weyn ayaa loogu soo dhoweeyay garaadka magaalada Hargeysa.

Waxa kale oo aan wada hadal la furay Garaad Saleebaan oo isna ka mid ah isimada waaweyn ee bulshada reer Sool. Ugu dambayntii waxa aannu isla qaadannay in aannu kulan ku yeelano meesha la yidhaahdo Higlada ee ka shishaysa Gambadha, una dhow Tukaraq. Hargeysa ayaannu habeennimadiiba ka guuraynay oo aannu si qarsoodi ah uga baxnay waxaannu 7:30 subaxnimo kula kulannay meesha Higlada la yidhaahdo, aniga iyo wasiirkii dhallinyarada iyo ciyaaraha ee xilligaa, Cali Siciid Raygal.

Waxaannu u tagnay garaadka iyo saddex caaqil oo kale. Waannu wada hadalnay is afgarad ayaannu yeelannay. Garaadku waxa uu nala qaatay muhiimadda ay leedahay in Taleex la tago oo la nabadeeyo. Wax yar ka dibna waxa wefti wasiirro iyo xildhibaanno isugu jiray oo aan hoggaaminayey ay markii ugu horreysay booqasho ku tageen magaalada taariikhiga ah ee Taleex. Waxaa jiray kulamo badan oo aan midhadhal samayn oo ay ka mid ahaayeen Cali Khaliif, Cali Ciise iyo rag badan oo qoorweyn ahaa. Nabad ayaa naas la nuugo leh. Siyaasiga guusha koowaad ee uu soo hooyaa waa nabad, waxaanay dhalisaa wadajir iyo isku duubnida bulshada. Soomaalidu waxay tidhaahdaa “rag gogashii waa nabad.”

 

  1. La kulankii David Cameron iyo William Hague

Waxay ahayd 19 April 2013 markii aannu la kulannay ra’iisal wasaaraha dalka Ingiriiska, Mudane David Cameron. Kulankan oo ahaa mid xiiso badan oo lama filaanna ahaa. Laakiin inta aanan ka warramin dhacdadan, marka hore waxaan jecelahay in aan waxoogaa dib u milicsado oo aan ka faalloodo laba kulan oo ka horreeyey oo aannu la yeelannay xoghayihii arrimaha dibedda ee dawladda Ingiriiska ee xilligaa mudane William Hague.

 

4a. Kulankii William Hague ee Addis Abeba:

Kulankii ugu horreeyey ee aannu la yeelanno xoghayiha arrimaha dibadda ee Ingiriiska Mr. William Hague wuxuu ka dhacay safaaradda Ingiriiska ee magaalada Addis Abeba. Mr. Hague si wacan ayuu noo qaabbilay oo noola sheekaystay. Waxaan jecelahay inaan xuso laba arrimood oo aad u xiisa badnaa (run ahaantii aniga xasuus igu reebay) oo aannu ka wada hadalnay, isaga laftiisuna uu su’aalo naga weydiiyey. Arrinta koowaad waxay ahayd xagga ictiraafka Somaliland. Maadaama ay dawladda Ingiriisku tahay dawlad Somaliland ay saaxiibbo ahaayeen, iyadoo horena u soo gumaysatay, waxaannu u arkaynay in iyadu tahay ta ugu dhow ee arrimaha ictiraafraadiska Somaliland wax kala qaban karta. Sidaa darteed waxaannu masuulkan kala hadlaynay in dawladda Ingiriisku ay naga badhi taaraan xagga arrimaha aqoonsi-raadiska. Arrinta labaad ee aannu xoghayihii arrimaha dibedda ee Ingiriiska kala hadalnayna waxay ahayd; bal horta ictiraafka aan gaadhnee, in dawladda Ingiriisku ay xagga kaabayaasha dhaqaalaha iyo adeegyada bulshada ay naga taageerto oo ay naga dhisaan. Weliba waxaannu si gaar ah uga codsannay inay wax nagala qabtaan sidii ay Somaliland ula soo bixi lahayd khayraadka dabiiciga ah ee dalkeeda ceegaaga.

Intaa ka bacdi, William Hague labadii arrimood ee aannu u soo jeedinnayba su’aalo ayuu naga weydiiyey, isagoo ku horreeyey arrimaha ictiraafka. Wuxuu naga waydiiyay: “Haddii ay Somaliland ictiraaf hesho, ma caqabad buu ku noqonayaa mise xal buu u noqonayaa arrimaha murugsan ee dalka Soomaaliya? Idinka maxay idin la tahay?”

Dabadeed annaguna su’aashii uu na weydiiyey waxaannu uga jawaabnay sidii ay nala ahayd ee aannu u arkaynay in ay danta dalka iyo dadka Somaliland ku jirto. Waxaannu u sheegnay in ictiraaf ay Somaliland ka hesho beesha caalamka aannu marnaba caqabad ku noqon doonin arrimaha Soomaaliya, balse ay dhici karto inay xal u noqoto. Arrintu si kastaba ha ahaatee, kulankii aannu la yeelannay William Hague waxaa nooga baxday ama aannu dareennayba in dawladda Ingiriiska ee uu David Cameron gadhwadeenka ka ahaa ay aad u danaynayaan wadajirka dalkii la isku odhan jiray Jamhuuriyadda Dimuqraaddiga Soomaaliyeed. Halkii aannu awal u haysannay ama aannu is lahayn dawladda Ingiriisku horseed bay ka noqon doontaa ictiraafraadiska Somaliland, waxaannu dareennay in aanay arrinta ictiraafka Somaliland doonayn in ay horseed ka noqoto.

Kulankaa aannu William Hague kula yeelanay Addis Abeba ka dib, dareenkii aannu ka qaadannay waxa sii xoojiyey ficiladii dambe ee dawladda Ingiriiska oo qabanqaabisay isla markaana marti galisay shirkii ka dhacay London 22|02|2012 ee ay Soomaalida u qabteen. Sidoo kale buunbuunintii ay dawladda Ingiriisku aad u buunbuunisay xukuumadda Xasan Sheekh Maxamuud, waxay marag cad u tahay siday Ingiriisku u doonayaan wadajirka dalkii la isku odhan jiray Soomaaliya. Arrinta labaad ee uu William Hague su’aalo naga weydiiyey waxay ahayd sidii ay Somaliland ula soo bixi lahayd khayraadka dabiiciga ah. Wuxuu nagu yidhi: “In dal walba uu khayraadkiisa dabiciiga ah la soo baxo faa’idaa ugu jirta waxayna u horseedi kartaa horumar laxaad leh oo ah xagga dhaqaalaha iyo arrimaha bulshadaba. Dhinaca kale, dunida khayraadka dabiiciga ah waa la isku dilaa oo waxa ka dhaca dagaallo iyo iskudhac badan gaar ahaan dawladaha curdinka ah ee aan weli adkaan, sidaa darteed soosaarista khayraadka dabiiciga ah (siiba shidaalka) waxay u baahan tahay taxaddir iyo ka fiirsasho qoto dheer.”

Kaddibna wuxuu na weydiiyey: “Haddii aad shidaalka la soo baxdaan, ma horumar buu idiin keenayaa, mise dib u dhac buu idinku keeni karaa? Maxay idin la tahay?” Markii shirkadihii shidaalka ka sahaminayey gobollada bari ee Somaliland ay reer waliba is hortaageen ee ay yidhaahdeen degaankayaga shidaal lagama qodi karo iyo dagaalkii South Sudan iyagoo madax-banaani helay shidaalna la soo baxay ayaa burbur hor lihi ka dhacay.

Waxaa aan dib u xasuustay hadalkii uu William Hague maalintaa nagu yidhi, dabadeedna waxaan u qiray waayo-aragnimada iyo khibradda uu ninkaasi u lahaa arrimaha caalamka!

 

4b. Kulankii William Hague ee N°10 Downing Street:

Kulankii Xoghayaha Arrimaha Dibada iyo weftigii Madaxweyne Silanyo

Markii aannu ka soo laabannay shirkii Ankara ee ay madaxweynayaasha Somaliland iyo Soomaaliya ku sexeexeen qodobbadii ka soo baxay wada hadalkii labada dhinac, ayaannu u soo duulnay London oo aannu mar labaad kula kulmi doonno William Hague. Kulankaasi wuxuu ka dhacay xafiiska ra’iisal wasaaraha Ingiriiska ee N°10 Downing Street. Run ahaantiina wuxuu ahaa kulan uu meeqaamkiisu aad u sarreeyo oo si weyn noo farxad galiyey.

Kulanku muu ahayn mid aannu hore u filaynay. Waxa na lagu keenay si qarsoodi ah. Waxana na lagu yidhi waxaad la kulmaysaan xoghayaha arimaha dibedda oo aannu is lahayn waxaad kula kulmi doontaan wasaaradda arrimaha dibedda oo u dhow xafiiska ra’iisal wasaaraha. Arrimaha uu William Hague rabay inuu nagala hadlo way iska caddaayeen oo hore ayaannu u ogayn. Waxa uu danaynayo in uu nagala hadlo in Somaliland ay ka soo qayb gasho shirkii labaad ee uu Ingiriisku u qabanayey Soomaaliya. Arrintan waxa hore noogala hadlay oo aannu ka diidnay labada safiir (Safiir iyo Safiir-xigeen) ee Ingiriiska u fadhiya Soomaaliya iyo Addis Abeba. Mar Hargeysa ayay noogu yimaaddeen, mar kalana Addis Abeba ayaannu ku wada hadalnay, annagoo xukuumad ahaan iyo xisbiyada qarankaba u dhanna waannu ka diidnay fikirkii ay la socdeen.

Habeennimadiina waxay noo ballamiyeen wasiirka Ingiriiska u qaabbilsan arrimaha Afrika oo arrinta nagala hadlay, balse waannu ka diidnay. (Waxaan filayaa in cid naga mid ah ay dawladda Ingiriiska siinaysay war khaldan oo odhanaya Silanyo iyo weftigu way aqbalayaan in ay dhex fadhiistaan shirka Soomaaliya). Arrintu si kastaba ha ahaatee, markii aannu London nimi, annagu wefti ahaan waxa aannu filaynay in kulanka aannu la lahayn xoghayaha arrimaha dibedda uu ka dhici doono wasaaraddiisa, balse waxaa na loo duway xafiiska ra’iisal wasaaraha Ingiriiska ee Downing Street N°10.

Markaannu maraynay agagaarka West Minster-ka ayaa waxa farriin kooban noo soo diray xidhiidhiyaha xafiiska arrimaha dibedda ee u qaabbilsan arrimaha Somaliland iyo Soomaaliya, farriintaas oo uu ku ishaarayay in ra’iisal wasaarihii noo imanayo taas oo ahayd: “Mr. Cameron may drop in!” oo ah “Waxa laga yaabaa in ra’iisal wasaare Cameron uu fadhigiina ka soo dul dhaco.” Dabadeedna waxaa na lagu leexiyey xafiiska ra’iisal wasaaraha oo aannu ugu tagnay William Hague oo sii fadhiya oo ay hor taallo waraaqdii ay ku qornaayeen qodobbadii ka soo baxay wada hadalladii Ankara.

Mr. Hague markii aannu fadhiisannayba wuxuu bilaabay in uu na maqashiiyo hambalyo iyo bogaadin uu nagu hambalyeynayo qodobbadii ka soo baxay wada hadalkii Ankara. Waxa kale oo uu ka hadlay kulamadii ka dhacay Addis Abeba ee aannu la yeelannay safiirrada Ingiriiska iyo wasiirkiisa arrimaha Afrika.

Ugu dambayntiina wuxuu noo soo jeediyey in Somaliland ay ka soo qayb gasho shirka ay Soomaaliya u qabanayaan 7-da May 2013-ka. Laakiin madaxweyne Silanyo codsigaa uu soo jeediyey markiiba ganafka ayuu ku dhuftay, si cadna wuxuu u sheegay in aan Somaliland marnaba ka soo qayb geli doonin shirkaa uu Ingiriisku Soomaaliya u qabanayo!

Sidoo kale aniga iyo wasiirkii arrimaha dibeddu wixii hadal ah ee aannu madaxweynaha ku taageeri karaynay waannu ka dhiibannay ra’yigayaga, annagoo sheegnay sababaha aanay Somaliland shirkaa uga soo qayb galayn. Sidoo kale waxaannu durnay wejiga cusub ee siyaasadeed ee aannu xukuumadda Cameron ku tuhunsanayn.

Waxa kale oo aannu Mr. Hague dhegaha ugu ridnay hadal duurxul ahaa. Waxaannuna ku nidhi: “Dawladda Ingiriiska waxa dhowaan u dhashay ilmo (baby) cusub oo la yidhaahdo ‘Soomaaliya’ sidaa darteedna annaga (Somaliland) haatan dan nagama lihidin oo waad na illowdeen!!” Ka bacdina Mr. Hague wuxuu isku dayey inuu na dejiyo oo uu nagu beerlaxawsado in mawqifka iyo mustawaha ay dawladdiisu arrimaha Somaliland ka taagan tahay aanay haba yaraatee waxba iska beddelin, balse ay dawladdiisu haatan lagama maarmaan u aragto in dunidu wax ka qabato dhibaatada muddada dheer socotay ee ka taagan dalka Soomaaliya, iyadoo hadalkii socdo ayaa ra’iisal wasaarihii naga soo dul dhacay.

 

4c. Kulankii David Cameron ee N°10 Downing Street:

Kulankii Raysal Wasaaraha Ingriiiska iyo weftigii Madaxweyne Silanyo

Maalin Arbaca ah, 17-kii Abril 2013-kii, Waxay ahayd markii ugu horreysay taariikhda ee madaxweyne ka socda Somaliland uu la yeesho ra’iisal wasaare xukuma Boqortooyada Ingiriiska! Waxay ahayd dhacdo taariikh ku leh dalka Ingiriiska oo ahayd aaskii iyo baroordiiqdii Mrs. Margaret Thatcher, haweenaydii ugu horraysay (xagga dumarka) ee dalka Ingiriiska ra’iisal wasaare ka noqota.

Maalintaa iyada ah, waxay ahayd maalin xusuus gaar ah ku leh xisbiga iyo xukuumadda wakhtigaa ka talinayey dalka Ingiriiska. Waxaa aaskeedii loo dareeray Mrs.. Margaret Thatcher oo taariikh culus oo dhinacyo badan leh ku lahayd ummadda ku nool Boqortooyada Ingiriiska. Waxaa ka soo qayb galay aaskeeda qiyaastii madaxda ilaa 170 dal oo dunida ah, oo 23 ka mid ah ay madaxweynayaashoodii goobjoog ahaayeen, ayna marti u ahaayeen Ra’iisal Wasaaraha Boqortooyada Ingiriiska Mr. David Cameron. Halkaa waxaad ka garan kartaa sida uu ra’iisal wasaaraha Ingiriisku mashquulka u ahaa iyo inta uu leekaa waqtiga uu u heli karayey inuu ku qaabbilo cid ama madax kale oo aan aaska ka soo qayb galayn, balse iyagu dane kale u socda! Haddaba mudnaanta iyo ahmiyadda la siiyey in maalinta noocaasi ah lala kulmo madaxweyne Silaanyo iyo wefdigiisa, waa dhacdo xasuus gaar ah lehayd. Arrintu si kaastaba ha ahaatee, waxaa soo galay ra’iisal wasaaraha Ingiriiska, taas oo ahayd qorshe la sii diyaariyey. Jawigii kulanka iyo qaabkii uu hadalku u socday gebi ahaanba way is beddeleen.

Waayo David Cameron waa hoggaamiye safka hore kaga jira ragga waqtigaa xaadirka ah siyaasadda dunida hoggaamiya. Dabadeedna waxa hadalkii la wareegay David Cameron, waxana ka muuqatay isku kalsooni iyo isla weynaan aad u sarraysa, waxana aad moodaysay inuu ku talagalay ama uu is lahaa in hadal kasta, ama talo kasta iyo codsi kasta oo uu annaga noo soo jeediyo aannu siday tahay u qaadan doonno! ra’iisal wasaare Cameron isla markiiba wuxuu bilaabay in uu ka hadlo mawduucii isaga u darraa, wuxuuna madaxweyne Silanyo si toos ah ugu sheegay in isaga iyo xukuumaddiisuba ay doonayaan in Somaliland ay ka soo qayb gasho shirka 7-da May 2013 London lagu qabanayo si Soomaaliya loo caawiyo.

Waxa xusid mudan in shirka madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud la guddoominayey ra’iisal wasaare Cameron (Cochairing). Waxa kale oo uu madaxweynaha Somaliland u sheegay in wixii habmaamuus ah ama qabanqaabo diblomaasiyadeed ah ee Somaliland u qalma, ay xukuumaddiisu diyaarin doonto. Madaxweyne Silanyo codsigii David Cameron u soo jeediyey si weyn buu uga gaws-qabsaday, wuxuuna u sheegay in aanay arrintaasi suurto gal ahayn!

Intaa ka bacdi, ra’iisal wasaare Cameron wuxuu madaxweyne Silanyo ku yidhi hadal aanan hadda si wacan u wada xasuusan, balse ahaa hadal qariibsanayo oo uu nuxurkiisu ahaa: “Anigoo ka mid ah hoggaamiyeyaasha waaweyn ee dunida, Somalilandna uu naga dhexeeyo xidhiidh saaxiibtinnimo oo qoto dheer oo soojireen ah, ma waxaan dunida u sheegi karaa Somaliland waan keeni kari waayey!” Hadalkaa ka bacdi, waxaannu galnay xaalad xaraj ah oo aad u cakiran oo HAA iyo MAYA labadiiba ay nagu adkaadeen! Dabadeedna madaxweyne Silanyo aniga iyo wasiirkii hore ee  arrimaha dibedda (Maxamed Cabdilaahi Cumar) ayuu nagu soo jeestay oo uu nagu yidhi: “Waar maxaynu yeelnaa? Maxay idin la tahay?” Sida runta ah madaxweynuhu wuxuu galay mawqif xaraj ah, waxayna ahaayeen daqiiqado aannu galnay xaalad siyaasadeed oo aad u adag, dabadeedna waxa jawaabay wasiirkii arrimaha dibedda waxa aannu yidhi: “Madaxweyne, wallaahi arrintaasi way adag tahay!” Ka bacdina anigaa hadalkii qaatay waxaanan idhi: “Madaxweyne, maadaama ay tahay xaalad adag oo aynaan mawqif cad qaadan karin, waxay aniga ila tahay in aynu arrinta ku celinno gudaha dalka oo aynu wadatashi la yeelanno madaxweyne-xigeenkii, golaha wasiirrada, xisbiyada qaranka iyo golayaasha kale ee qaranka.” Arrintii aan soo jeediyey ayaa la qaatay.

Madaxweynuhu wuxuu ra’iisal wasaare Cameron ku yidhi arrinta waannu ka soo tashanaynaa. Mr. Cameron wuu arkay inay arrintu nagu adag tahay, wuuna naga aqbalay in aannu arrinka ka soo tashanno, balse ismuu odhan codsigaaga gebi ahaanba waa lagu diidayaa! Kulankii halkaasuu ku soo gebagaboobay. Markii aannu ku laabannay gurigii madaxweynaha ee London, waxa na dhex maray dood aad u adag oo ku saabsan arrintaa wixii laga yeeli lahaa iyo mawqifka ugu habboon ee aannu xukuumad ahaan qaadan karno. Waxa kale oo aannu la soo hadalnay dalka, waxa aannu wadatashi la yeelannay madaxweyna-ku-xigeenka, xubnaha golaha wasiirrada, labada gole qaran ee sharcidejinta iyo weliba xisbiyada qaranka. Sida runta ah, dadkii masuuliyiinta ahaa ee aannu la soo hadalnay way ku kala qaybsanaayeen xagga fikirka in Somaliland ay ka qayb gasho ama aanay ka qayb galin shirka 7-da May 2013 ka dhacaya London ee loo qabanayo Soomaaliya.

Habeenkii oo dhan ilaa saacadihii dambe arrinta waannu ka doodaynay oo aannu rogrogaynay. Dabadeedna waxaannu ku heshiinnay aynu kala hurdo tagno, berritana aynu halkaa ka sii wadno, gudaha dalkana aynu mar kale xogwaraysi ku celinno si aynu u gaadhno go’aan wadajir ah. Arrintu si kastaba ha ahaatee, in kastoo uu madaxweyne Axmed Silanyo talooyin, afkaar iyo aragtiyo badan urursaday (gudaha dalka iyo dibeddaba), haddana habeennimadii markii aannu kala hurdo tagnay madaxweynuhu wuxuu qaatay go’aan kama dambays ah oo qadhaadh.

Markaan salaaddii subax tukaday, ayuu madaxweynuhu goor hore iga soo garaacay telefoonkayga gacanta. Telefoonkii baan qabtay, saa waa madaxweynihii! Kaddibna wuxuu igu yidhi: “Adeer, waxaan qaatay go’aan adag, waxaanan doonayaa in aynu go’aankaygaa aad igu taageertaan! Waxaan qaatay go’aan ah in aan Somaliland shirkaa ka qayb gelin. Sidaas ayaana aynu ku hawlgalaynaa ee dadkii ka dhaadhiciya!” Dabadeed waxaan ku idhi: “Mudane madaxweyne, waannu kugu raacnay go’aanka aad gaadhay, waana aannu kugu barbar taagannahay!”

Dabadeedna madaxweyne Silanyo wuxuu ra’iisal wasaare David Cameron u qoray waraaq uu ugu sheegayo go’aanka iyo mawqifka ay Somaliland qaadatay. Waraaqdaa marka la soo koobo, madaxweynuhu wuxuu ra’iisal wasaaraha Ingiriiska ku yidhi ereyo nuxurkoodu ahaa sidan oo kale:

Mudane Ra’iisal Wasaare; Anigoo si weyn kaaga mahad-celinaya qaabbilaadda iyo soodhaweynta sharafta leh, anigoo codsiga aad iga codsatay in Somaliland ka soo qayb gasho shirka 7-da May 2013 London loogu qabanayo Soomaaliya siinaya qaddarinta iyo ixtiraamka uu iga mudan yahay, haddana wax kasta oo magaca iyo karaamada ummaddayda wax u dhimaya, ama aan u adeegayn danaha siyaasadeed, kuwa dhaqaale iyo maslaxadda dalkayga iyo dadkayga, waxaan leeyahay MAYA. Jiritaanka iyo Qarannimada Somaliland waa mid ku timid rabitaanka ummadda Somaliland oo aan haba yaraatee cidina wax gor-gortan ah ka geli karin! Sidaa darteed, waxaan kula socodsiinayaa in Golaha Xukuumaddayda iyo Golayaasha kale ee  Qaranka Somaliland aannu go’aan wada-jir ah ku gaadhnay inaan Somaliland ka qayb geli doonin shirka 7-da May 2013 ka dhacaya London ee loo qabanayo dalka Soomaaliya.”

Madaxweyne Silanyo oo ah hoggaamiye dal aanay weli dunidu aqoonsan, waxaan aaminsanahay inuu hadal taariikhi ah ku yidhi ra’iisal wasaaraha Boqortooyada Ingiriiska. Sidoo kale, in kasta oo go’aankaasi uu lahaa caqabadihiisa iyo mushkiladihiisa siyaasadeed iyo kuwo diblomaasiyadeedba, haddana madaxweyne Axmed Silanyo wuxuu qaatay go’aan taariikhi ah, kaddib markii uu go’aansaday inaan Somaliland ka qayb galin shirkii 7-da May 2013-kii xukuumadda Ingiriisku ay London ugu qabanaysay dalka Soomaaliya. Go’aankaa taarikhiga ah ka bacdi, maalintii xigtayba waxaannu u duulnay dalka Maraykanka.

Maadaama oo turunturrooyin badnaayeen, eedahu dawladda ku socdaa badnaa, qaylada siyaasaddu badnayd, duruufaha dawladda ku gadaamani badnaayeen, anigu aan joogay qasriga oo aan ahaa bartilmaameedka siyaabo badan mushkuladahaa ay nabarro iiga soo gaadhayeen oo aan u ahaa dhibbane, maalmahaa maalmaha ka mid ah oo aan ku hawlanaa wada hadalladii Somaliland iyo Soomaaliya iyo arrintan shirka ee dawladda ingiriisku nagu casuuntay, ayay igu dhalatay in aan tix gabay ah ku cabbiro wakhtigaa iyo waayihii kala duwanaa, waxaanan curiyey oo aan ka tiriyey fagaarihii London ee aannu dadka kula hadlaynay:

 

Gabayga—Digniin—

Dabuubtiisa gabay waanigii daayay waayadan e

Markase lay dalbado ayaan sangaha ugu dullaalaaye

Dembi kuma unko ee kaygu waa dux iyo Iidaane

Aan daliisho waa taan murtida deeqsi ku ahaaye

Dacwad waxaan ka idhi dawladiyo doorka maanta ahe

Madaxweyne loo doortay oo daacadaw kacaye

Ilaahay ha daayee wanaag noogu daadihiye

Dilalka iyo colaadihii jiray ee dunida aafeeyay

Dadkii wada walaaluu ka dhigay ul iyo diirkeede

Distoorka iyo xeerkaan qoray diinta laga dheegay

Nin u daran, ninka u daacad ah iyo kii wax duminaaya

Danayste iyo waa ogyahay daacad kii wade

Waxse haatan loo daynayaa ways dugsanaysaaye

Dusha iyo korkuu naga jiraa daafac nooyahaye

Shidaal dihin markii uu islaam daawo kula qaatay

Ingiriiska diday feejigay naga dareemeene

Duco iyo amaan baan u diray derajadeediiye

Afartaa wax lays kuma daree deel ma ka higgaadshay

Dallaayad, iyo sidii Maxamed Nuur ma idin deeqsiiyey

Darwiishkii Cali iyo Salaam daramalkoodi dheh

Ma daliishay bayd gaabyaduu doc uga leexdaaye

Dacwadna waxan ka idhi eedihii laygu duur xulaye

In kastood xumaan uga digtoo waano kula daasho

Shaydaan wuxuu duufsadaa daabbad noqon waaye

Haddii shicibka deel-qaaf ka yimi lagama diireen

Dembiga madaxdi ii gaystaan deydayahayaaye

 

Dil baa aniga laygula kaftamay doobir xumadiiye

Dumar kama fekerin xaajadii dabaqu saarraaye

Dembi oogayaashii falaan diirad ku arkaaye

Anigaan dakanadayda maqan doonan kari waayin

Wax badan baan dul qaataye haddii layga damin waayey

Sida malabka doocaan haddii lay dudubinaayo

Doc aan uga wareegaba ficillo waysku deyayaaye

Deebaaq qadhaadh iyo anaa dacar magawsiine

Darandoori kay ugu dhacdow dan iyo xaasheeda

Afartaa wax lays kuma daree deel ma ka higgaadshay

Dallaayad, iyo sidii Maxamed Nuur ma idin deeqsiiyey

Darwiishkii Cali iyo Salaam daramalkoodi dheh

Ma daliishay bayd gaabyaduu doc uga leexdaaye

Dacwadna waxan ka idhi aniga iyo duun u hadalkayga

Dalka nin u shaqeeyiyo ninkii dawlad hannanaaya

Dulmiga iyo xumaatada ninkii doc uga baydhaaya

Dadka maantu waa neceb yihiin dunida joogaaye

Dabka kii hullaaqshay lib iyo derejo siiyaane

Dalqadaa wax lala doonayaa meel kalaw darane

Waxaan ahay darwiish heeganoo ay rag isla daaleen

Markay xaajo kala daadatee dacalo dheeraato

Ama ay daruuraha kortay daafta iman waydo

Waxaan ahay ninkii loo diro ee soo dawayn kara e

Dawliisha geela ee murkaha laga daboolaaayo

Dubjirkaan waaraabuhu cunin daan canjiidlaha e

Allaw yaa aflama daaliyee daacad ugu sheega.

Afartaa wax lays kuma daree deel ma ka higgaadshay

Dallaayad, iyo sidii Maxamed Nuur ma idin deeqsiiyey

Darwiishkii Cali iyo Salaam daramalkoodi dheh

Ma daliishay bayd gaabyaduu doc uga leexdaaye.

Dacwadna waxaan idhi qaranka iyo dawladnimadeena

Duug ma leh taariikhdu oo mustaqbalkaa lagu daliishaaye

Dorraad haddii aan jibbaysnaa oo aan shanti orod ku doonayney

Daluunta iyo godkii lagu ridaan daaya leeyahaye

Dantaa lamahuraan ahe, haddii ay dunidu noo yeedhay

Dacwigii la galay xaajadii doodda laga yeeshay

Dulucda wadahalku waxay daarranayd kii na loo diray

Dawlado walaal ah aan noqono iyo duul iskaashada

Dibindaabyadii hore, haddii aan dib uga faalloodo

Dagaalkii la galay halganka iyo diiftii naga gaadhay

Dulcad iyo Darroor maatadii ayda lagu daadshay

Diyaaradaha miigga ah markii lagu dabraynaayey

Dacallada Hargeysa iyo Burco, goobihii maydka lagu duugay

Dalkii wada dumay iyo daarihii madfaca lagu duqaynaayey

Duqayda iyo wadaadda markii aan cidi danaynaynin

Daacuflaha goblamay iyo hooyadii dugayda yeedhaysay

Shebbadihii ilmada duugayey ee kufsiga lagu dullaalaayey

Dakanihii la soo maray bulshada diilalyadii haysay

 

Dadkaygu haddu cafiyey dakharradii iyo doogtii wada gaadhay

Daliil uma aha nacasnimo iyo inay ay nabaradii dib u illaaween

Dardaaranka iga qaata caawaan dadyahow idin duljoogaaye

Daayin baa wax qaybshee hadduu wanaag doora ina siiyey

Degganaansho iyo nabadgelyo hadduu ina dabbaalsiiyey

Digasho iyo innaga oo aan ciilqab door ka dhiganaynin

Dareen wada jiriyo waxaan rabaa inaad dedaashaane

Dadkoo meel u wada jeesta qarankan oo daawo wada qaata

Dariiq qudha ah in ay wada martoo daacad ku ahaato

Dastuurka iyo sharciga madaxda oo laga danbaynaayo

Difaac loo dhan yahay ayaa cudud ah iyo dayr wax caabbiya.

Kordhinta xawaaraha iyo karaar qaadashada siyaasadda (Political Momentum) ee safarradii iyo kulamadii siyaasiyiinta, madax-dhaqameedka, culimada iyo Safarrada dalka gudihiisa. Shaqo kastaa waxay u baahataa kormeer, siyaasadduna mar kasta oo aad dareento hoos u dhac iyo dareenka bulshada oo aan kula jirin waxay u baahataa karaar qaadasho iyo labo kaclayn, sidaa darteed marka aan aragno in loo baahan yahay waxaannu abaabuli jiray kulamo gaargaar ah ama koox koox ah oo ku wajahan hadba meelaha aannu ka filayno in hoos u dhac ka jiro ee u baahan dareenka bulshada la soo jeediyo.

Hannaanka siyaasadda Soomaalidu wuxuu ku dhisan yahay beelo, waxaana saldhig u ah dhaqanka, caadooyinka iyo diinta. Inta aannu iman hannaankan ka duwan iyo isbeddel bulsho oo saldhiggiisu yahay mabaadi’ iyo maslaxad, waxaa lagama maarmaan ah in aad tixgeliso xaqiiqada dhulka taalla ee wakhtigaa.

Iyada oo aan dunida kale looga baran booqashadu hoggaamiyahu guryaha ku booqdo dadkiisa, ashqaasta muuqaalka ku leh bulshadu oo aad booqataa waxay beddeli kartaa jawiga siyaasadda. Waxay ahayd bariido aan hore loo sii ogayn, madaxweyne Silanyo ayaa guriga ku booqday Maxamed Iskeerse oo ahaa xoghayihii maaliyadda ee xisbiga Kulmiye, kaas oo ay kala fogaadeen markii uu ka reebay xukuumaddii uu soo dhisay.

Markii madaxweynuhu guriga ugu soo galay cadhadii waxay isu beddeshay farxad, tabashadii waxay isu beddeshay mahadnaq, murugadii waxay isu beddeshay dareen wanaagsan iyo qiiro. Waxa aannu ku tiraabay hadal qalbiga ka soo go’ay oo ay wejigiisa ka muuqato farxadi: “Ma madaxweyne kale ayaa gurigayga iman lahaa! Waxaan ogaaday in aan leeyahay saaxiib. Waxaan ogaaday in aanan dhismihii Kulmiye ku khasaarin” Maalintaa wixii ka danbeeyay waxaa dib u samaysmay xidhiidh wanaagsan iyadoo madaxweynuhu xilli danbe oo uu xanuunsadayna uu ka bixiyey lacag dhan $50,000 taas oo ahayd kharashkii caafimaadka.

Wakhtiyo badan oo ay aloosnayd mucaaradad na lagaga soo horjeedo murugga siyaasadda iyo muranka dhinacyada siyaasadduna uu aad u sarreeyay, waxa aannu qabanqaabinay kulamo aannu ku qaabbilaynay dadyawgii wax tabanayay. Waxa aannu jaanis u siinnay in ay madaxweynaha u tebiyaan waxyaalaha ay tabanayaan iyo in la dhegaysto oo ay nala wadaagaan dareenkooda.

Waxaa jirtay maalin aannu la kulannay beel ka mid ah beelaha waaweyn ee Somaliland taas oo aad isu soo agaasintay cabasho ballaadhan soo bandhigtay, dabcan annaguna si laxaad leh ayaannu ugu diyaar garawnay oo u soo dhoweynay, una dhegaysanay iyada oo madaxweyanaha iyo wasiirradii aan ka midka ahaana aannu siinnay jawaabo waafiya. Waxaa goobta fadhiya odayaal, siyaasiyiin qoorweyn ah, xildhibaannada guurtida iyo wakiillada ee beesha. Markii dooddii cabbaar socotay ee labadii dhinac isu celiyeen waxaa abuur may is faham, dareenkii tabashaduna wuxuu isu beddelay hilow iyo isu soo dhawaansho. Xildhibaan Dhugad AHUN oo ahaa oday caan ahaa oo Guurtida ka tirsanaa ayaa hadal kaftan ah ku soo gebabebeeyay fadhigii, oo yidhi “Waar waa laynaga gar helay ee aan qaadanno. Madaxweyne adiguna gacanta kor u qaad”; isagoo uga jeeda madaxweyne deeqda/waxbixinta agow. Waxaa dhacday dhacdo naxdin badan oo la soo sheegay in saddex qof lagu dilay Seemaal oo Gabiley kaga beegan qiyaas ahaan 70km dhanka waqooyi. Shaqaaqadani waxay dhex martay laba degaan oo markii horeba utumo iyo dilal u dhexeeyeen. Markii qayladhaantu na soo gaadhay, ayaannu shir isugu nimi madaxweyaha, wasiirkii arrimaha gudaha iyo rag kale oo degaanka ka soo jeeday. Talo waxaa lagu soo gebagebeeyay in wefti loo diro, waxaana loo xulay rag aan ka mid ahaa. Waannu baxnay.

Isla markiiba qorraxdhicii baannu soo gaadhnay degaankii. Ciidamadii Ilaalada noola socday ayaan xagga danbe marinnay, si aanay isugu dhicin ciidan beeleedyada abaabulan. Waxaana xagga hore aannu soo marinnay gawaadhidii wasiirrada iyo odayaasha saarnaayeen, si aannu ugu muuqanno nabaddoon oo aan na loogu qaadan duullaan. Waxaa rasaas nagu bilaabay maleeshiyo ka soo jeedda degaannada dadku ka dhinteen, iyagoo na dul marinaya si aan isu taagno. Waannu istaagnay, oo gawaadhidii ka soo degnay xaggoodiina u lugaynay annagoo la hadlayna, una gacan haadinayna. Dabcan waxay ahayd khatar, laakiin waxaannu u arkaynay xal in aan sidan yeelno. Ninkii horjoogaha u ahaa oo la odhan jiray Marooro ayaa i gartay oo ku dhawaaqay Ma Xirsi baa? Waxaan u celiyay “Haa. Kan kalana waa Duur.” Intuu dib u jeestay ayuu la hadlay ciidamadiisii oo yidhi joojiya rasaasta. Waannu isa salaannay. Waxaannu waydiinnay halka maydadka lagu aasayo ee waayeelkiina joogo. Way naga hor baydheen, waanay noo tilmaameen meeshii aaska. Cishihii ayaan soo gaadhnay xabaashii. Dadkii wuu nagu naxay oo meesha na lagama filayn. Odayada iyo ehelladii ayaannu u tacsiyaynay oo la hadalnay. In kasta oo jawigu aad u qasnaa cunfi iyo colaadna laga dareemayay, haddana waxaa wax weyn beddelay imaatinkii madaxda, oo ay u dareemeen in dawladdu danaynayso.

Salaan iyo tacsi dabadeed, hadalkii ayaan bilaabay iyadoo wasiirradii kalana iiga danbeeyeen. Khaladka dhacay khalad kale ha kaga jawaabina oo ha u hiilinnina sida qofka xumi doonayo oo ah colaad laba beelood dhex marta. Waxaan idinka codsanaynaa in aan nabadda jaanis siisaan, oo inta aan hawshaa gelayno ee dembiilayaashii raadinayno aad na sugtaan. Odayadii si kooban oo kalsooni iyo dareen fiicani ku jiro waxay noogu jawaabeen hadal urursan: “Imisa cisho ayaannu idin siinnaa oo aad wax kaga qabanaysaan?” Waxaannu ku nidhi saddex maalmood. Waannu og nahay in aannaan saddex maalmood waxba ku qaban karin, laakiin waxa aannu doonaynay in cadhadu degto oo la helo wakhti aannu wax ku dejinno. Way nala oggolaadeed. Waxaana ka aslaaxay degaankii jawi nabadeed oo hana qaaday.

Xilliyada tartanka ururrada la furay oo doorashada ay ka qayb galeen ururradii cusbaa iyo xisbiyadii hore u jiray, waxaa soo baxay saddex xisbi waxaana dhacay afar urur. Sideedaba doorashooyinku waxay abuuraan xanaf iyo xurgufo siyaasadeed oo ka dhasha loollanka. Waxaa is biirsaday arrintaa iyo cabashada ururradii dhacay ka dib nagu yeelatay culays siyaasadeed ka dib markii mudaharaado ay sameeyeen qaar ka mid ah degaanka Hargeysa ay ku dhinteen dhawr qof dhawr kalena ay ku dhaawacmeen, arintani waxay nagu abuurtay jawi siyaasadeed qalafsan, sidii aan horeba u soo sheegay.

Habeen habeennada ka mid ah ayaan gurigiisa ku booqday si lama filaan ah hoggaamiyihii ururka Xaqsoor, Xasan Ciise, oo bud-dhig u ahaa kacdoonkaa siyaasadeed. Markii aan albaabka ku garaacay ee uu soo baxay ee uu i gartay ayuu qoslay oo ku kaftamay “Waxaa la ii sheegay Xirsi kollay meel ayuun buu kaaga soo dhacayaa,” isagoo cabbiraya dedaalkii aan waday ee dib ugu ururinayay odayaasha iyo waxgaradka degaanka. Wixii intaa ka danbeeyay wada hadal noo bilawday iyo heshiis ayay ku dhammaatay. Odhaah Soomaaliyeed ayaa tidhaahda “Aan wada hadalno waa aan heshiinno.” Ogow dhegaysigu waa maamulka badhkii, wadahadalkuna wuxuu ka mid yahay furayaasha siyaasadda.

Sida aan soo sheegay dhaqanku wuxuu ka mid yahay tiirarka siyaasadda Soomaalida. Iyadoo uu yahay jirridda bulsho ku fadhido, dhaqamadii wanaagsanaana ay wax badan oo fiican ina dhaxalsiiyeen, xaqiiqada dhulkan taallaa waxay tahay in dhaqamada iyo caadooyinku ay waxyaalo wanaagsan iyo waxyaalo xunba leeyihiin, oo mararka qaar adeegsiga dhinaca xun uu waxyeello u gaysto habsamisocodka siyaasadda, dawladnimada iyo maamul wanaagga. Abwaan Gaarriye oo 1991 arintaa ka hadlaya ayaa wuxuu yidhi “Soomaalidu waa qabaa’il. Xoolo-daaqsato ayay ahayd, intii isku qolo ahiba waxay wadaagayeen daaq iyo biyo. Haddii mid la soo weeraro, kuwo tolkii ah ayaa u gurman jiray oo waa waxa lo odhan jiray yaa maali jirayeey. Caqliyaddii caynkaa ahayd oo halkeedaa ku shaqaynaysay ayaa markii gobonnimadi dhalatay ee dawladnimadii la ina siiyay aynu tii geela ku dabbaqnay.”

 

  1. La kulankii Amiir Cabdiraxmaan bin Cabdulcasiis

Xilligaa aan la kulmay, Amiirkani muu haynin wax xil ah, laakiin waa nin ka tirsan dhaxal-sugeyaasha qoyska reer bin Cabdulcasiis ee ka taliya dalka Boqortooyada Sucuudiga. Amiir Cabdilraxmaan bin Cabdulcasiis waa nin waayeel ah oo aakhirul cimri taagan oo aanay iiga muuqanin awood badan oo uu ku tamariyo.

Ballantii aannu la lahayn ayaannu ka soo xaadirnay, goobtii ballantana waxa aannu nimi qiyaastii ilaa 9:30 ilaa 10:00 pm fiidnimo. Waqtigaa aannu goobta nimi, amiirku wuxuu ku jiray shir, oo malaha Sucuudiga habeenkii baa la soo jeedaa oo la shiraa! Wakhti badan baannu sugnay. Waxay nagu qaadatay in aannu amiirka sugno ilaa 01-02:00 am habeennimo, xilligaas oo uu amiirku shirkii ka soo baxay. Dabadeedna waxa loo sheegay in aannu weli fadhinno oo isaga sugayno! Waxyaabaha aad ii soo jiitay ee aan dhaqanka Carabta kaga yaabay waxaa ka mid ahaa ixtiraamka iyo karaamada ay martidu ku leedahay agtooda! amiirku markii loo sheegay in aannu sugayno, ayuu yidhi: “Ha u yeedhina ee anigaa halka ay fadhiyaan ugu tagaya.” Taas oo ka ahayd xurmo iyo ixtiraam uu annaga noo muujinayey. Waxa nagu soo laabtay ninkii amiirka gacanyaraha u ahaa, ka dibna wuxuu nagu yidhi: “Amiirkii wuxuu go’aansaday inuu idinka halkan aad fadhidaan idiinku yimaaddo!”

Dabadeedna waxa noo soo galay amiirkii oo luudaya oo garbaha la hayo! Waannu u istaagnay oo si wacan u salaannay, kaddibna wuu nala fadhiistay. Wuxuuna noo galay sheeko dheer oo uu kaga hadlayey Somaliland, reer Woqooyiga iyo dalkii la isku odhan jiray Soomaaliya iyo taariikho hore. Waxa kale oo uu ka hadlay xaaladaha siyaasadeed iyo kuwa nabadgelyo ee ka taagan mandaqadda Geeska Afrika. Amiirku wuxuu ahaa nin aad u furfuran, oo si saraaxad leh ayuu noo waraystay. Waxa kale oo uu naga waraystay xoolaha (sida geela iyo adhiga) ay Soomaalidu dhaqato, oo waxaaban ka yaabay sida uu amiirku ugu abtirinayo ee uu u kala dhigdhigayo geela iyo adhiga! Gaar ahaan wuxuu aad ugu dheeraaday sheekada geela, oo dhaqan ahaan ay Carabtu aad u jeceshahay oo ay ku dhaadato! Ka bacdina annagaa hadalkii la wareegnay, waxaanannu Amiirka guud ahaanba uga warrannay dalka iyo dadka Somaliland iyo ujeeddada ay booqashadayadu xambaarsan tahay.

Gaar ahaan, waxa aannu carrabka ku adkaynay oo aannu amiirka kala hadalnay qaddiyadda ictiraaf raadiska Somaliland. Sidoo kale waxaannu kala hadalnay in uu nagala hawl galo sidii uu madaxweynaha Somaliland booqasho rasmi ah ugu iman lahaa dalkan Sucuudiga si uu ula kulmo hoggaanka sare iyo madaxda Boqortooyada Sucuudiga. Waxa kale oo aannu kala hadalnay bal sidii baasaaboorka Somaliland loogu soo geli lahaa Sucuudiga. Amiirku, arrinta la xidhiidha baasaaboorka Somaliland wuu soo dhoweeyay, wuxuuna nagu yidhi ii keena koobbiyo ka mid ah baasaaboorkiina si aan xukuumadda Sucuudiga ugu gudbiyo oo aan ugala hadlo. Waxa kale oo uu noo sheegay inuu jecel yahay in uu Somaliland booqasho ku yimaaddo ee suurto-gal ma tahay? Annaguna waxaannu u sheegnay in aannu booqashada amiirka ku faraxsannahay oo aannu soo dhoweyn doonno.

Marka la isu soo minguuriyo, kulankii aan la yeeshay amiir Cabdiraxmaan bin Cabdulcasiis, waxa iiga baxay inay jirto kala-war-hayn-la’aan iyo is-moogganaan weyn oo dhex taalla Somaliland iyo dalka Sucuudiga. Waxa kale oo iyana jirta in dalka Boqortooyada Sucuudigu siyaasad ahaan iyo diblomaasi ahaanba uu qaatay mawqif ah in uu la shaqeeyo xukuumadda ka dhisan Xamar ee Soomaaliya.

Dhinaca kale, waxa ii muuqata in Somaliland lafteedu ay la iman karto qorshe siyaasadeed iyo xidhiidh iskaashi oo ku wajahan la macaamilka Dunida Carabta. Iyadoo aan mudnaanta la siinayn xagga arrimaha siyaasadda ama aan Carabta la weydiisanayn inay Somaliland aqoonsadaan, ayaa waxa muhimadda koowaad la siin karaa xagga iskaashiga dhaqaalaha, ganacsiga, maalgashiga iyo horumarinta arrimaha bulshada. Haddaba, haddii tallaabadan la qaado, waxa abuurmi kara fursado cusub oo ay Somaliland ku fahanto nidaamka madax-salaaxa ah iyo Alle cimrigaaga dheeree ee Dunida Carabta lagula macaamilo!

Waxa xusid mudan in ummadda reer Somaliland ay taariikh aad u fac weyn oo soojireen ah (mid dhaqan iyo tu dhaqaalaba) la lahaan jireen Boqortooyada Sucuudiga, Yemen, UAE, Masar iyo dalalka kale ee Khaliijka Carabtaba. Marka laga hadlayo dadka afka Soomaalida, degmo kasta iyo dal kasta oo ay ku nool yihiinba, ummadda reer Somaliland ayaa ahaa Soomaalidii ugu horraysay ee Dunida Carabta u dhoofta, degta, ku noolaata, ka shaqaysata, ku taranta ee qaadata baasaaboorrada dalka Sucuudiga iyo waddamada kale ee khaliijkaba. Ilaa iyo waqtigan xaadirka ahna waxa jira kumanaan iyo kumanaan muwaadiniin asal ahaan reer Somaliland ah oo iyagu, ama aabbayaashood ama awowyaashood ku dhasheen dalka Sucuudiga iyo waddamada kale ee khaliijka, sida Imaaraatka Carabta iyo Qadar.

Haddaba, iyadoo laga faa’idaysanayo aqoonta, waayo-aragnimada, kartida iyo awoodda bulsho ee ku duugan ummadda reer Somaliland ee ku nool waddamada Carabta, waxaan is leeyahay waa lagama maarmaan in Somaliland ay la timaaddo qorshe iyo weji siyaasadeed oo furfuran oo ka duwan kii ay Somaliland hore ugula dhaqmi jirtay Dunida Carabta.

 

  1. La kulankii Madaxweyniha Turkey Erdogan.

Waxa aannu iyagana kulamo kala duwan la yeelannay hoggaamiyaha dalka Turkiga Reciept Dayib Erdogan iyo raysal wasaarihiisii Axmed Daud Augle oo markaa ahaa wasiirka khaarijiga. Waxay nagu qaabbileen hab maamuus aad u sarreeya iyo dareen fiican oo qalbi samaan badan leh. Kulamadii aannu yeelannay waxay ku bilaabmeen arrimaha wadahadallada. Waxay ahaayeen qaar ay mudnaan weyn siinayeen. Waxay annaga iyo dawladda Soomaaliya noola macaamilayeen si siman oo caddaalad ah, haddii ay tahay guryaha ay na dejinayeen iyo gaadiidka ay nagu qaadayeen, iyo guud ahaanba macaamilka dublamaasiyadeed inta aanu ku jirno wadahadallada, wax faro gelin ahna na gumay sameyn jirin, in kasta oo ay midnimo aaminsanaayeen.

Waxaannu sidoo kale kala hadalnay arrimaaha horumarka in ay naga gacan qabtaan, annagoo ku casuunnay madaxweyne Erdogan iyo raysal wasaare Augle labaduba in ay dalka yimaaddaan, oo weliba uu ballanqaaday in uu Somaliland imanayo Augle markii uu wasiirka arrimaha dibadda ahaa. Iyaga oo nooga ballan qaaday in ay mashaariic horumarna ka samayn doonaan Somaliland, isla markaana ay jireen mashaariic uu ka mid ahaa dhakhtarka weyn ee Hargeysa oo ay dhagax dhigeen, balse wax waaweyn oo la taaban karaa kama fulin arrimahaa, mana jirin sabab hakisay oo aan ogaa.

Waxay u muuqdeen dad ku tashaday in ay dalkooda horumariyaan. Wuxuu noo sheegay xilligaa in uu marayo halbeegga dhaqaalaha ee lagu qiyaaso Tacabka Waxsoosaarka Maxalliga ahi (GDP) 12 000 oo Liire, halka uu markii ay dalka taladiisa la wareegeen marayay 3000 oo Liire. waxaanay higsanayaa in 2020 ay gaadhaan ilaa 30,000 oo Liire.

Guud ahaan, dalka Turkigu waa dal iyo ummad qadiim oo taariikh ku leh dunida, waxaana muuqata in ay horumar sameeyeen iyaga oo aan wax khayraad ah lahayn. Sidoo kale waxaa ka muuqatay in ay qaateen nidaamka dimuquraaddiyadda ee talada lagu yimaaddo doorashada. Wax kastaa waxay ku qoran yihiin Afka Turkiga, qof kastaana wuxuu ku hadlayaa Af Turkiga oo ma hawl yara in aad is fahamtaan.

 

  1. La kulankii Madaxweynaha Koonfurta Suudaan

Weftigii Madaxweynaha Somaliland iyo South Sudan

Waxa aannu ka qayb galnay caleemasaarkii madaxbannaanida dalka Koonfurta Suudaan, maadaama oo ay dabeecadda siyaasadda ee dalkaa dhalanayay iyo dalkaygu ay isu-ekaansho ka dhexaysay. Waxaanay noo lahayd muhiimad weyn dadka Somaliland iyo dawladdaba. Waxa aannu uga qayb galnay si mug leh, iyaguna waxay noo soo dhoweeyeen si aad u wanaagsan. Waxa aannu jaanis u helnay in aan la kulanno madaxweynaha Koonfurta Suudaan iyo ku xigeenkiisa, waxaana ay noo ballanqaadeen xidhiidh wanaagsan iyo isgarabsi. Balse cagaba iskumay taagin oo dhalashadii waxa weheliyay dagaallo sokeeyo oo ka qarxa iyo khilaaf siyaasadeed oo naafeeyay.

 

  1. La Kulankii Madaxweyne Michael D. Higgins

Kulamadii ugu milgaha iyo karaamada badnaa ayuu ka mid ahaa booqashadii wefdigii aan ka midka ahaa ay ku tageen waddanka Ireland. Waxaa si diirran noo soo dhaweeyay madaxweynaha dalkaa, Mr. Michael D. Higgins. Wuxuu madaxweyanahayagii iyo weftigisii ku qaabbilay madaxtooyada. Waxaa kale oo nooga qabsoomay kulamo aannu la yeelannay hay’addaha kala duwan, meelaha taariikhiga ah iyo machadka khilaafaadka ee dalkaasi.

 

Madaxweynaha dalka Irland iyo Madaxweyne Silanyo.

Dadka Irish-ku waa meesha madaxda Maraykan iyo in badan oo ka mid ah dadweyanaha Maraykan ay ka soo jeedaan. Waxaa iiga muuqday dalkani inuu door fiican oo siyaasadeed iyo dublamaasiyadeed ka ciyaaro dalalka ku midoobay Europe, UK iyo dalweynaha Maraykan oo ay in badan oo shirkadaha waaweyn ka mid ah ay ku leeyihiin xarumo waaweyn. Sida oo kalana Somaliland waxay noqon kartaa isku xidhaha (Hub) Geeska Africa, Khaliijka Carabta iyo wadamada waaweyn ee danaynaya marinka Badda Cas iyo dhulka macdanta/udugga ee Somaliland.

Facebook Comments Box

Waa qoraagga Buugga ‘Miyiga Ilaa Madaxtooyada’ Xirsi Cali Xaaji Xasan waa wasiirkii hore ee wasaaradda madaxtooyada ee Maamulka Somaliland. Waxa uu saaxadda siyaasadda Maamulka Somaliland ku biiray dabayaaqada sanadkii 2007. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa wasiirka ugu awoodda badan, uguna firfircoon 26-ka wasiir ee xukuumadda Kulmiye ka koobnayd xilligaas. Dhinaca waxqabadka waxa uu aad u dhiirrigeliyaa, xil weyna iska saaraa arrimaha horumarinta adeegyada bulshada, gaar ahaan dhismaha waddooyinka. Xirsi Cali buugga uu qoray waa buuggii kowaad ee silsiladda buugaagta Dhaxalgalka ah, waa taariikhnollolleed. Intiisa badan waa taariikh ku saabsan qoraagga wuxuuna yiri "waa taariikhdii noloshayda, min dhalasho ilaa hadda"

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Aruurinta madxafyada adduunka ugu caansan waxay inta badan ka kooban yihiin alaab Afrikaan ah oo la bililiqaystay xilligii gumeysiga. Ilaa maanta, wax ka yar boqolkiiba hal ayaa lagu celiyay Afrika. Qoraalkaan waxaa luuqada Ingiriiska ku daabacay ©RT / waxaana turjumay Cabdijabaar Sh. Axmed.

Published

on

Boqorka Ingiriiska Charles III (B) waxa uu eegayaa farshaxan ciwaankiisu yahay 'Europe Supported by Africa and America' oo uu sameeyay farshaxaniste asalkiisu Nayjeeriya yahay Sokari Douglas Camp. © ISABEL INFANTES / AFP

Intii ay socdeen dagaalada iyo gumeysiga Afrika, wadamada reer galbeedka waxay ku lug lahaayeen bililiqada boqolaal kun oo walxaha fanka Afrika ah. Matxafyada dawladuhu waxay isticmaali jireen si ay uga qaybqaataan abuurista gumeysiga iyo sharciyeynta gumeysiga.

Soomaaliya iyo dalal badan oo Afrikaan ah waxaa laga qaaday alaabo badan oo tilmamaya taariikhda iyo dhaqanka ummada ay leedahay. Warbixin uu diyaariyay taariikhyahan faneedka Faransiiska Benedicte Savoy iyo dhaqaaleyahan Senegalese Felwine Sarr, oo ay u xilsaartay dowladda Faransiiska 2018, ayaa sheegaysa in inta u dhaxaysa 90% iyo 95% dhaxalka dhaqameed ee agabka Afrika ay ku nool yihiin meel ka baxsan qaaradda Afrika. Dhanka kale, alaabada madxafyada qaranka Afrika ayaa si dirqi ah uga badan 3,000 oo shay dhaqameed.

Ku dhawaad dhammaan wadamada Afrika waxay lumiyeen agabkoodii ugu muhiimsanaa ee dhaqanka intii lagu jiray waagii sahanka reer Yurub iyo gumaysigii xigay. Walxaha ku haray Afrika waxay lahaayeen qiimo taariikhi iyo dhaqameed ka yar kuwii la keeni jiray madxafyada Yurub. Dhowr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, reer galbeedku waxay si isdaba joog ah u heli jireen sheegashooyin lacag celin ah oo ka yimid wadamada Afrika.

Ajendaha 2063 – Qorshaha horumarinta mustaqbalka fog ee Afrika, kaas oo uu ansixiyay Midowga Afrika 2015-kii – waxa uu tilmaamay in ilaalinta hiddaha dhaqanka ay tahay mid ka mid ah mudnaanta ugu weyn ee qaaradda. Marka loo eego dukumeentiga qaab-dhismeedka, dhammaan hantida dhaqameed ee Afrika waa in lagu soo celiyaa qaaradda marka la gaaro 2025. Laakiin qorshahan hamiga ah ma la xaqiijin karaa?

Safarada ciqaabta ee Britain iyo muhiimada ay u leeyihiin ururinta farshaxanka Ingiriiska

Taariikhyahannada farshaxanku waxay ku qiyaaseen in ku dhawaad 70,000 oo farshaxan Afrikaanku leeyahay lagu xareeyay Matxafka Ingiriiska illaa 2020. Si kastaba ha ahaatee, sharraxaadda bandhigyada ayaan wax badan ka sheegin xaaladihii ay ku danbeeyeen UK.

Qaar badan oo ka mid ah alaabooyinka waxaa laga jabsaday Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad, xilligii Benin Expedition Expedition 1897. Boqortooyada Benin (dal qadiimi ah oo ku taal Galbeedka Afrika) waxay ku taallaa dhulka Nayjeeriyada casriga ah. Safarka ciqaabta ah ayaa loo abaabulay sidii “ciqaab” ka dib markii dadka deegaanka ay weerareen cutub ka mid ah 250 askari oo Ingiriis ah oo loo diray inay maamulaan dhulka.

Ciidanka ciqaabta ayaa aad uga tiro badnaa cutubkii ugu horreeyay oo ka koobnaa 1,500 oo nin oo hubaysan. Ciidamada Ingiriiska ayaa xoog ku galay magaalada caasimadda ah ee Benin, waxayna burburiyeen boqortooyadii, waxayna qabteen taliyihii. Natiijadii ololahan, inta u dhaxaysa 2,500 iyo 4,000 Benin artifacts (waxa loogu yeero “Benin Bronzes”) ayaa laga saaray Afrika. Nayjeeriya ayaa dalbanaysa in Ingiriiska ay soo celiso walxahaas. Dhacdadan ayaa lagu tiriyaa mid ka mid ah kiisaskii ugu weynaa ee bililiqo ee soo mara taariikhda fanka Afrika.

Si loo magdhabo kharashaadka safarka, qaar ka mid ah alaabtii la helay ayaa la xaraashay. Taasi waa sida Benin Bronzes ay u mareen waddamo kala duwan oo Yurub ah, halkaas oo ururinta farshaxanka Afrika ay noqdeen kuwo caan ah.

Xilligii fin de siecle, Yurub waxay muujisay xiisaha fanka Afrika. Tani kama hor istaagin dadka reer Yurub inay ugu yeeraan farshaxanka “primitive” ilaa maantadan la joogo, ereyga “primitivism” ayaa inta badan loo adeegsadaa marka lagu tilmaamayo farshaxanka Afrika. Dhab ahaantii, fikradaha reer Yurub ee ku saabsan dhaqamada kale ayaa ka muuqda doorashada kelmadda loo doortay si loo qeexo qaabkan gaarka ah.

Ingriiska ayaa sidoo kale helay isticmaalka alaabada la xaday oo aysan ku iibin xaraashka, kuwaas oo intooda badan ka tarjumaya ruuxa dadka Benin. Qaar ka mid ah walxahaas ayaa la siiyay saraakiisha ciidamada si loogu abaalmariyo guusha ciidan ee socdaalka (taas oo aan faa’iido lahayn marka laga eego dhinaca dhaqaalaha), qaar kalena waxay ku dhammaadeen Matxafka British-ka.

Sidoo kale Jarmalka wuxuu kamid yahay dalalka soo xaalufiyey Afrika

Boqortooyada Jarmalku waxay sidoo kale ka mid ahayd kuwii ku lug lahaa bililiqada hidaha dhaqanka ee Afrika. Si ka duwan Ingiriiska iyo Faransiiska, xilligii gumeysiga ee Jarmalku wuxuu ahaa mid gaaban. Si kastaba ha ahaatee, Jarmalku waxay isku dayeen inay la socdaan deriskooda oo ay wax u qabtaan ururintooda.

Intii lagu guda jiray safarada Jarmalka, farshaxano badan, iyo noocyo flora iyo fauna deegaanka ah kuwaas oo xiisaynaya cilmi-baarayaasha, matxafyada, ama kuwa gaarka loo leeyahay (sida saraakiisha gumeysiga) ayaa laga saaray Afrika.

Marka laga reebo Benin Bronzes, oo Jarmalku ka iibsaday xaraashka, wuxuu kaloo helay farshaxanka dadka Kameroon iyo Namibiya. Taallooyinka, dahabka, iyo qalabka shaqada – walxaha muhiimka ah ee dhaqanka iyo diinta ee kooxaha qowmiyadaha Afrika – ayaa lagu hayaa Matxafka Ethnological ee Berlin.

Askarta Jarmalku waxay heleen walxo badan oo ay sababeen dembiyo dagaal. Ilaa 2019, Matxafka Stuttgart waxaa ku jiray karbaashkii Hendrik Witbooi, geesiga qaranka Namibiya. Jarmalku waxa uu helay intii lagu jiray xasuuqii Herero iyo Nama ee 1904-1908. Witbooi waxa uu helay darajada geesiga Namibiya ee la dagaalanka gumaystaha iyo hogaaminta kacdoonada.

Dhanka farshaxanka ilaahadda Ngonnso, oo laga keenay Kameroon laguna hayo Matxafka Ethnological Museum ee Berlin ilaa 2022, looma iibin mana deeqin Jarmalka dadka Nso ee ay ka tirsan yihiin. Sannadkii 1903-dii, sarkaal Jarmal ah ayaa si xoog ah u qabsaday farshaxanka wuxuuna u soo bandhigay shaqaalaha madxafka hadiyad shakhsi ah. Sida lagu sheegay daraasad ay samaysay Atlas of Absences, oo ay sameeyeen shaqaale ka tirsan madxafyada Jarmalka, in ka badan 40,000 oo walxood oo farshaxan ah oo laga soo saaray Cameroon ayaa la dhigay Jarmalka.

Mandu Yenu Throne oo leh cag ka timid Kameroon, oo ah kursi loogu talagalay boqorka qabiilka Bamum ee Afrika (qarnigii 19-aad), ayaa lagu sawiray inta lagu guda jiro safar saxaafadeed ee Matxafka Ethnological ee Xarunta cusub ee Berlin Palace Humboldt ee Berlin. © JENS SCHLUETER / AFP

Isha waxyiga ee la xaday

Xilligii aadka u weynaa ee xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu helay in ka badan 90,000 oo farshaxan Afrikaan ah. Qayb weyn oo ka mid ah ururintan waxa lagu kaydiyaa Musee du quai Branly ee Paris, iyo sidoo kale matxafyada kale ee dawladda iyo meelo gaar loo leeyahay.

Sharaxaadaha bandhigyada waxay soo jeedinayaan in farshaxannada Afrikaanka ah iyo maaskaro ay qiimo leeyihiin ugu horrayn sababtoo ah waxay u adeegeen dhiirigelinta fannaaniinta Faransiiska, kuwaas oo la kulmay qalalaase hal abuur leh. Dareen yar ayaa la siiyaa hal-abuurka ee sayidyada Afrika laftooda.

Markii hore, walxaha farshaxanka ee la bililiqaystay waxaa lagu soo bandhigay madxafyada qawmiyadaha Yurub waxaana loo tixgeliyey “waxyaabo gaar ah” oo inta badan loogu talagalay daraasad cilmiyeed. Kaliya qaar ka mid ah kuwa gaarka loo leeyahay ayaa awooday inay qadariyaan hibada fanaaniinta Afrika.

Xitaa ka dib dhamaadkii xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu sii waday inuu dhoofiyo alaab qiimo leh oo ka baxsan Afrika. Tusaale ahaan, 2005 iyo 2007, in ka badan 10,000 oo walxood oo ah hidaha dhaqanka Mali ayaa lagu qabtay garoomada diyaaradaha ee Paris. Kuwaas waxaa ka mid ahaa dugaagado, faasas, iyo faraanti. Inta badan alaabooyinka waxay soo jireen ilaa 8,000 oo sano.

Farshaxannada waxaa lagu soo bandhigay qayb ka mid ah bandhigga ‘Fircoon ee Labada Dal. Sheekadii Afrikaanka ee boqorradii Napata’ ee Matxafka Louvre ee Paris. © STEPHANE DE SAKUTIN / AFP

In ka yar boqolkiiba hal

Isagoo ka hadlayay magaalada Ouagadougou, Burkina Faso sanadkii 2017, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa sheegay in aan la aqbali karin in hidaha dhaqanka Afrika ay ku sii jiraan madxafyada Faransiiska. Wuxuu ballan qaaday inuu qaadi doono dhammaan tallaabooyinka ku habboon ee lagu soo celinayo walxahaas shan sano gudahood.

Bayaanka ayaa soo jiitay dareen badan, tan iyo sharciga Yurub ma ogola in la fogeeyo dhaxalka qaranka (iyo farshaxanka Afrika waxaa loo tixgeliyaa ‘dhaxalka qaranka’ ee Galbeedka), taas oo laga yaabo in aan si joogto ah uga tagin ururinta matxafyada dawladda.

Lix sano ka dib hadalka Macron, dowladda Faransiiska ayaa ugu dambeyntii bilowday horumarinta tillaabooyinka hirgelinta siyaasadda dib u celinta. Bishii Abriil 2023, madaxwaynihii hore ee Louvre, Jean-Luc Martinez, ayaa daabacay warbixin leh talooyin ku wajahan dawladda, oo ay ku jiraan shuruudo dib-u-celin ah. Faransiisku waa inuu xaqiijiyaa in walxaha farshaxanka lagu helay si sharci darro ah oo aan sharci ahayn, sheegashada soo celinta wadamada Afrika waa in ay baaraan guddi gaar ah. Codsiyada magdhowga maaliyadeed lama tixgelin doono.

Ilaa hadda, Faransiisku wuxuu dib ugu celiyay Benin 26 qalab iyo hal Senegal. Tani waxay ka dhigan tahay in ka yar boqolkiiba hal tirada guud ee walxaha fanka Afrika ee ku jira madxafyada.

Baarlamaanka Faransiiska ayaa la rabay inuu meel mariyo sharci leh shuruudaha cusub ee soo celinta December 2023, laakiin dukumeentiga waxaa xannibay mucaaradka. Samaynta sharci tixgalinaya dhammaan talooyinka iyo dhaqangelintooda wax-ku-oolka ah waxay qaadan kartaa waqti dheer, sidaas awgeed dib u dhigista hannaanka dib-u-celinta sannado badan.

Matxafyada Ingiriiska ayaa ka baqaya bililiqo

Ingiriiska, oo ah boqortooyadii labaad ee ugu weyn adduunka, ayaa ah mid aad u maskax badan marka ay timaado soo celinta. Matxafyada qaranka ee madxafyada iyo goobaha galeeriga ee dalka kuma dhacaan sharciga fasaxaya dib u soo celinta. Waxay sii wadi doonaan inay raacaan sharciga hadda jira, kaas oo aan ogolayn ka fogaanshaha farshaxanka ee ururinta dawladda.

Bishii Janaayo ee sanadkan, Matxafka British-ka iyo Matxafka Victoria iyo Albert ayaa ugu dambeyntii ku heshiiyey inay “soo celiyaan” farshaxanka laga xaday ee dadka Asante ee Ghana. Si kastaba ha ahaatee, “soo-noqoshada” waxay noqotay oo kaliya “kiro waqti dheer ah” oo ilaa lix sano ah.

Dadka degan UK waxay ka baqayaan in dib u celintu ay faaruqin doonta ururinta madxafyada Ingiriiska. Wargeyska The Telegraph ayaa xitaa qoray in madxafyada Ingiriiska ay “khatar ugu jiraan in la dhaco” sababo la xiriira dalabaadka lagu soo celinayo agabka Afrika.

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron (B) oo daawanaya taallo boqortooyo qarnigii 19-aad oo ah shimbir nus-nin ah, oo matalaya boqorka Benin Ghezo, oo lagu soo bandhigay matxafka Quai Branly ka hor inta aan loo dhoofin waddanka Galbeedka Afrika dabayaaqada bishii Oktoobar ee Paris 2021. © Michel Euler / BELGA / AFP

Hogaaminta dariiqa soo celinta?

Jarmalku waxa uu fuliyaa siyaasadiisa soo celinta si la mid ah Faransiiska. Labada dal waxay sameeyeen sanduuq wadajir ah, lacagtaas oo lagu samayn doono cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan asalka alaabada Afrika ee hadda ku kaydsan madxafyada labada dal. Shaqada diyaarinta ee soo celinta walxaha waxaa lagu qaban doonaa seddex sano gudahood.

Jarmalka ayaa hore ugu celiyay Nayjeeriya 21 Benin Bronzes. Sida ku cad heshiiska ay wada galeen wadamada 2022, madxafyada Jarmalku waxa ay qaadeen in ay soo celiyaan 1,130 walxood.

Jarmalka ayaa la sheegay in uu “hogaamiyo dariiqa soo celinta” Yurub. Wadamada Afrika, si kastaba ha ahaatee, way khilaafsan yihiin. Tusaale ahaan, wargeyska Galbeedka Afrika ee Modern Ghana ayaa ku doodaya in Jarmalku yahay hoggaamiyaha “Saliibiga dib u celinta.” Suxufiyiintu waxay xuseen in dalabka dadka Afrikaanka ah ee alaabtooda faneed in loo soo celiyo “mar walba Jarmalku waa ka caabiyay,” sida wadamada kale ee Yurub, iyo in Berlin ay soo celisay waxyaabo farshaxan ah dhawaan.

In kasta oo ay qireen in Jarmalku uu juhdi badan geliyay soo celinta walxaha la dhacay marka loo eego, tusaale ahaan, Great Britain, Afrikaanku weli kuma heshiin karaan in dalka lagu ammaano in uu soo celiyo qayb yar oo ka mid ah alaabtii uu haystay boqollaal sano. Intaa waxaa dheer, Jarmalku wuxuu ku dadaalayay inuu ballaariyo saameynta uu ku leeyahay qaaradda Afrika, waxaana laga yaabaa in hindisayaasha dhaqanku ay noqdaan wax aan ka badnayn hab lagu hagaajinayo muuqaalkeeda.

Taallo Afrikaan ah oo alwaax ah oo ku yaal Matxafka Afrika / Matxafka Royal ee Bartamaha Afrika, hiddaha iyo matxafka taariikhda dabiiciga ah ee Tervuren, Belgium. © Arterra / Kooxda Sawirada Caalamiga ah ee loo maro Getty Images

Yaa la socda xogta soo celinta?

Tobankii sano ee la soo dhaafay, tiro sii kordheysa oo ururo dadweyne ah iyo shaqsiyaad u ololeeya ayaa sameynayey codsiyo dadweyne oo ku saabsan soo celinta hidaha dhaqanka ee Afrika.

Mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee hindisayaashan waa mashruuca dib u celinta furan ee Afrika, oo ay aasaaseen Afrikaaniyiin danaynaya masiirka hidahooda dhaqameed. Qabanqaabiyayaashu waxay ku dadaalayaan inay si furan u helaan macluumaadka ku saabsan heerka hadda ee hababka dib-u-celinta ee Afrika. Xogta mashruuca waxaa ku jira macluumaad ku saabsan in ka badan hal milyan oo xabbo oo farshaxan Afrikaan ah oo lagu hayo meel ka baxsan qaaradda. Hadda, wax ka yar 1,000 walx ayaa la soo celiyay.

2022, ururku waxa uu soo saaray warbixin ku saabsan dhaqdhaqaaqa hawl-wadeennada adduunka oo dhan, cinwaankeeduna yahay Soo celinta Sheegashada ah – Reclaiming Restitution. Tan iyo 2016, tirada daabacaadaha sayniska ee u heellan soo celinta fanka Afrika ayaa kordhay 300%, tirada doodaha mowduucan ee wararka iyo baraha bulshada ayaa kordhay 600%.

Si kastaba ha ahaatee, inta badan waraysiyada ku saabsan soo celinta ma bixiyaan Afrikaaniinta, cilmi-baarayaasha ka socda Dib-u-celinta Furan ee Afrika. Khubarada Afrikaanka ah ee si xirfadaysan u baara dhibaatada dib u soo celinta ayaa inta badan ku jira dhamaadka liiska qorayaasha la soo xigtay.

Ururka aan macaash doonka ahayn ee fadhigiisu yahay Nayroobi ee African Digital Heritage ayaa sidoo kale ku hawlan raadinta xog cusub oo ku saabsan hababka soo celinta. Khubarada Kenya ayaa baaraya hidaha dhaqanka Afrika iyo xogta kaydka iyagoo isticmaalaya tignoolajiyada dhijitaalka ah. Kooxdu waxa ay ku dadaalaysaa in ay si joogto ah u cusboonaysiiso xogta macluumaadka iyada oo la socota macluumaadka la xiriira hababka soo celinta hadda.

Muhiimadda soo celinta fanka Afrika

Farshaxan Afrikaan ah oo la dhacay intii lagu jiray xilliga fidinta Yurub kaliya ma hayo qiimaha bilicda. Waxyaabahan farshaxanku aad bay muhiim ugu yihiin marka laga eego dhinaca dhaqanka.

Sawirrada, wajixirka, iyo dahabka ayaa ka tarjumaya ruuxnimada in ka badan 2,000 oo qowmiyadood oo Afrikaan ah. Koox kasta iyo aragtideeda adduunku waa mid gaar ah, sidaa awgeed ka soo qaadida agabka Afrika iyada oo aan oggolaansho laga helin dadka deegaanka ma aha oo kaliya arrin ku saabsan helitaanka sharci-darrada ah ee farshaxanka. Dhab ahaantii, waa dhoofinta sharci-darrada ah ee hidaha dhaqanka shisheeye.

Sida Maya Nikolskaya, oo ah cilmi-baare oo ka tirsan Xarunta MGIMO ee Daraasaadka Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Ruushka, ay u sheegtay wakaaladda wararka ee RT, dib u soo celinta hiddaha dhaqameed ee Afrika ayaa door weyn ka ciyaarta dhismaha aqoonsiga qaranka.

“Dhaqanku waa mid ka mid ah baahiyaha aasaasiga ah ee aadanaha. Soo noqoshada hidaha dhaqameed ee Afrika, oo ay ku jiraan farshaxanno kala duwan iyo walxo diimeed, waxay calaamad u tahay dib u soo celinta aqoonsiga lumay. Si kastaba ha ahaatee, Afrikada laga soo xaday alaabtan qiimaha leh ayaa aad uga duwan Afrikada casriga ah. Maanta, wadamo badan oo Afrikaan ah ayaa ku jira geeddi-socod dhismo dowladeed ah, in la siyaasadeeyo qowmiyadaha ayaa ah arrin muhiim u ah geeddi-socodkan. Dhaqanku waa ‘meelaha intercellular’ ee isku xiri kara qaybaha kala duwan ee bulshada,” ayay tiri.

Dhalinyaro badan oo Afrikaan ah weligood ma arkin shay dhaqan maadi ah oo ay leeyihiin dadkooda. Marka walxaha dhaqameed ee muujinaya kumanaanka sano ee taariikhda Afrika lagu hayo meel ka baxsan qaaradda, tani waxay ka reebaysaa Afrikaanka fursad ay kula xiriirto dhaqankooda.

Ms Nikolskaya waxay sidoo kale xoogga saaraysaa ku-habboonaanta dhaqanka Afrika ee casriga ah iyo aqoonsigiisa gaarka ah. “Tafsiirrada cusub ee noocyada farshaxanka dhaqameed iyo qaababka ayaa hadda ku soo koraya shineemo, muusig, suugaan, sawir iyo farshaxan, oo ay ku jiraan farshaxanka dhijitaalka ah. Waa muhiim in aan loo oggolaan in fanka Afrika ee casriga ahi uu dhibane u noqdo burcad-badeednimada internetka, laga waayo aragtida guud ee meelaha gaarka ah, ama uu noqdo qarsoodi,” ayay tirri.

Brian Mugabi, oo ah arday PhD ka bartay Waaxda Aragtida iyo Taariikhda Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda RUDN, ayaa sidoo kale la wadaagay RT fikirkiisa ku aaddan muhiimadda soo celinta dhaqanka. “Ku soo celinta qaybaha farshaxanka mulkiilayaashooda asalka ah waxay ka dhigan tahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca gumeysiga. Farshaxannadan waxaa la helay xilligii gumeysiga, iyaga oo u adeegaya xasuusin xusuusin u ah cutub madow oo taariikhda,” ayuu yirri.

“Qaar badan oo ka mid ah iibsiyadan waxaa lagu helay habab shaki leh, taasoo ka tarjumaysa ka faa’iidaysiga iyo hababka asaasiga ah ee loo isticmaalo xilligii gumeysiga.”

Brian sidaas darteed wuxuu aaminsan yahay in “u doodista dib u soo celinta buuxda ay tahay hab lagu saxayo caddaalad-darrada taariikhiga ah.”

“Intaa waxaa dheer, qaybinta aan loo eegin ee hidaha dhaqameed ee Afrika, oo lagu qiyaasay 90% ilaa 95% meel ka baxsan qaaradda, waxay hoosta ka xariiqaysaa baahida loo qabo ilaalinta dhaqameed ee siman. Kala duwanaanshiyahani kaliya kuma koobna kartida madxafyada Afrikaanka si ay u soo bandhigaan hidahooda, laakiin sidoo kale waxay sii wadaa kala duwanaanshiyaha dhaqaale, maadaama bandhigyada ugu muhiimsan ay ku yaalliin meel ka baxsan Afrika.

“Sidaas darteed, soo celinta farshaxannada la soo xaday kaliya uma adeegi doonto muhiimad niyadeed laakiin waxay sidoo kale horumarinaysaa sinnaanta dhaqanka iyo ilaalinta,” ayuu yirri.

Sida cad, maaha Yurub inay go’aamiso masiirka farshaxanka Afrika – mid qadiimi ah iyo mid casri ah – laakiin Afrika lafteeda. Tani waa lama huraan taariikheed oo cad.

_

Qofka sida gaarka ah u baaray xogtaan waa Daria Sukhova, waa intern-ka cilmi-baarista ee Xarunta Cilmi-baarista Afrika ee Jaamacadda HSE.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Wararka4 days ago

Joe Biden oo ka haray tartanka madaxtinimada Mareykanka

Bariga dhexe4 days ago

Tobannaan qof ayaa ku dhintay, ku dhaawacmay markii Israa’iil ay duqeysay Qaza, Yemen iyo Lubnaan

Geeska Afrika1 week ago

Dibadbaxyo rabshado wata oo mar kale ka qarxay Kenya

Siyaasadda Soomaaliweyn1 week ago

Qarax ka dhacay Muqdisho oo la xaqiijiyay inay ku dhinteen 5 ruux, 20 kalana ay ku dhaawacmeen

Wararka1 week ago

Iskuul ku dumay Nayjeeriya ayaa ku dhintay 22 qof

Dhaqaalaha2 weeks ago

Ruushka iyo Senegal oo kawada hadlay sidii loo ballaarin lahaa xiriirka tamarta iyo macdanta

Bariga dhexe2 weeks ago

Dib-u-habaynta hoggaanka: Maxay dunidu ka filan kartaa madaxweynaha cusub ee Iiraan?

Yurub2 weeks ago

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa Israa’iil ku eedeeyay faragelinta doorashada dalkiisa- warbaahinta

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Mareykanka oo hubka riddada dheer geynaya Jarmalka

Bariga dhexe2 weeks ago

Xaaska hoggaamiyihii kooxda Daacish Abu Bakar Al-Baghdadi oo dil toogasho lagu xukumay

Geeska Afrika2 weeks ago

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Militariga Mareykanka oo dhameystiraya ka bixitaankiisa Saldhigga Niger

Wararka3 weeks ago

Pezeshkian ayaa ku guuleystay tartanka madaxtinimada Iiraan

Bariga dhexe3 weeks ago

Wargeyska The Daily Telegraph ayaa soo saaray warbixin been abuur ah in Xisbullah ay ku kaydiyaan hub casri ah garoonka Beyruut

Wararka3 weeks ago

Ra’iisul wasaaraha cusub ee Ingiriiska oo xilka la wareegay

Afrika3 weeks ago

Dowladda Sierra Leone ayaa mamnuucay guurka caruurta ka yar 18 sano

Afrika3 weeks ago

Ruushka iyo Maali oo xoojinaya iskaashiga nukliyeerka

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

$20 milyan oo laga waayay qasnadda Dowladda Federaalka Soomaaliya – yey ku maqantahay lacagtaas?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda3 weeks ago

Maxaa kasoo baxay wadahadalka Ankara ee u dhaxeeya Itoobiya iyo Soomaaliya?

Afrika3 weeks ago

Qaraxyo ismiidaamin ah oo ka dhacay dalka Nayjeeriya ayaa waxaa ku dhintay dad badan

Yurub3 weeks ago

Wasaaradda difaaca ee Ruushka ayaa sheegtay inay soo rideen 36 diyaaradood oo nooca aan duuliyaha lahayn ee Ukrayn

Wararka3 weeks ago

Madaxweynaha Mauritania Maxamed Ould Ghazouani oo mar labaad ku guulaystay xilka

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Pentagon-ka ayaa beenisay in ay saldhig ka sameysaneyso gobolka koonfurta Afrika

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Maxamed Cusmaan Jawaari oo geeriyooday – Waa kumaa Barafisoor Jawaari?

Wararka4 weeks ago

Hindise sharciyeedka maaliyadda oo laga laabanayo kadib rabshado ay dad badan ku dhinteen – Madaxweynaha Kenya

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Mareykanka oo raadinaya saaxiibo militari oo cusub oo gudaha Afrika ah

Geeska Afrika4 weeks ago

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Wararka1 month ago

Julian Assange ayaa laga sii daayay xabsiga Ingiriiska

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada1 month ago

Mawduuc Falsafi ah: Dhagar tolmoon mise udub dhexaadka nolosha ah?

Wararka1 month ago

Dagaal cusub ayaa soo socda – QM

Bariga dhexe1 month ago

“Meel Israa’iil ka mid ah kama badbaadi doonto gantaalladeena” – Xassan Nasrallah

Afrika1 month ago

Dalka Zimbabwe oo codsanaayo xubinnimada kooxda BRICS

Geeska Afrika1 month ago

Mudaaharaad rabshado wata ayaa ka dhacay dalka Kenya, kaas oo looga soo horjeedo sharciga canshuuraha

Diblomaasiyadda1 month ago

Booqashada Putin ee Vietnam: Laga soo bilaabo saaxiibtinimada taariikhiga ah ilaa qorshayaasha mustaqbalka

Wararka1 month ago

Tansaania oo furtay xaruntii ugu horeysay ee digniinta degdegga ah ee hawlgalka iyo isgaarsiinta

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Faransiiska oo dhimaya joogitaanka ciidamadiisa militariga ee Afrika – AFP

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Suudaan oo dacwo ka ah faragelinta ‘aan joogsiga lahayn’ ee Imaaraadka Carabta

Yurub1 month ago

Ra’iisul Wasaaraha Netherlands Mark Rutte, oo noqonaya madaxa NATO

Diblomaasiyadda1 month ago

Kuuriyada Waqooyi oo roog cas u fidisay Putin, oo heshiis muhiim u ah la saxiixatay Ruushka

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Wadamada hubka nukliyeerka ku hubaysan oo kor u qaadaya awooda hubkooda arsenalka – cilmi baaris

Xul