Connect with us

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud (4.5) oo tagaya Itoobiya – Ujeedka waa maxay?

Madaxweyna Xassan Sheekh Maxamuud ayaa u safraayo dalka Itoobiya wakhti xiisadaha Itoobiya iyo Soomaaliya cirka isku shareertay, laakiin waa maxay ujeedka safarka madaxweyne Xassan?

Published

on


Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sh. Maxamuud oo warbaahinta kula hadlay gudaha magaalada Kismaayo ayaa sheegay inuu safar u yahay magaalada Addis Ababa, xilli ay weli taagan tahay xiisadda badda ee kala dhaxayso Itoobiya.

Xasan Sheekh ayaa shaaca ka qaaday in qorshihiisa uu yahay ka qayb-galka saddex shir oo waa weyn oo ka dhacaya magaalada Addis Ababa ee caasimada dalkaasi.

“Waxaa rabaa dadka Soomaaliyeed inaan u sheego dhowaan waxaan safar ku tegayaa aniga iyo wafdi aan hoggaaminayo magaalada Addis Ababa xarunta Midowga Afrika, meeshaas saddex shir oo aad iyo aad muhiim u ah ayaa ka jira” ayuu yiri madaxweynuhu.

“Shir madaxeedkii Midowga Afrika waa ka jiraa oo isugu imaanayaan madaxdii, waxaa kale oo halkaasi ka jiro shir IGAD ah oo dhinac yaallo, sidoo kale shir kale oo suuqa dhaqaalaha bariga Afrika oo iyadana madaxdeydii gooni u shireyso” ayuu mar kale yiri Xasan Sheekh.

Sidoo kale wuxuu intaasi sii raaciyay “Shirarkaas oo dhan muhiim ayay u yihiin Soomaaliya, waxaana u tageynaa waa shirarkaas inaan ka qayb-galno iyo dabcan farriinteena aan wadno inaan gudbino oo ah dalka Soomaaliya oo ah dal gob ah oo xor ah oo dowlad leh”.

Iyadoo Itoobiya ay isku diyaarinayso shir madaxeedka ururka Midowga Afrika, ayaa warar hoose oo laga helayo gobolka Axmaarada waxay sheegayaan in ciidamada dawladu ay dileen ugu yaraan 200 oo qof oo rayid ah dagaaladii ugu dambeeyay. Dhinaca kale, guddiga xuquuqul insaanka Itoobiya, ayaa ku andacoonaya in dowladdu ay dishay 45 qof oo rayid ah.

Eedeymahan ayaa imaanaya xilli Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed uu isku diyaarinayo in uu magaalada Addis Ababa ee caasimadda dalka Itoobiya ku martigeliyo madaxda Afrika shirka Midowga Afrika oo dhacaya 17-ka ilaa 18-ka bishan Febraayo. Maxay Midowga Afrika uga hadli la’yihiin colaadda Itoobiya?

Madaxweyne Xassan ayaa go’aan adag ka qaatay kadib markii ay Itoobiya ku xad gudubtay madax-bannaanida Soomaaliya. “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho si ay Itoobiya uga joojiso inay aqoonsato dhulka Somaliland ka go’day oo ay deked ka dhisato, sidaas waxaa sheegay la-taliyaha sare ee madaxweynaha Soomaaliya.” ayuu yiri mudane Xassan Sh. Maxamuud oo ah madaxweyne lagu soo doortay 4.5

Heshiis is-afgarad ah oo la saxeexay 1-dii Jannaayo oo u oggolaanaya Itoobiya aan bad lahayn inay samaysato saldhig ciidan oo badda Somaliland ah ayaa ruxday xiisada Geeska Afrika.

Soomaaliya ayaa ku andacoonaysa in Somaliland ay ka tirsan tahay dhulkeeda, waxayna ku dhawaaqday in heshiiskaasi uu buray. Madaxweynaha ku yimid nidaamka qabaliga ah ee Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa Soomaalida ugu baaqay “inay u diyaar garoobaan difaaca dalkeena hooyo”, iyadoo magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya lagu qabtay isu soo bax looga soo horjeedo heshiiskaasi.

“Waxaan wadnaa dhammaan fursadaha diblomaasiyadeed, waxaana u maleynayaa in Itoobiya ay soo noqon doonto maskaxdeeda, laakiin waxaan diyaar u nahay dagaal haddii Abiy uu rabo dagaal,” ayuu yiri lataliyaha madaxweynaha isaga oo tixraacaya hadalka ra’iisul wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed.

Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa dagaal ku dhex maray sannadihii 1977-78 markaas oo ay ku muransanaayeen gobolka Ogaadeeniya, waa gobol aysan Soomaalida wali ka samrin waxaana jira Soomaali badan oo aaminsan in gobolkaas dib loo soo celiyo.

Ciidamada Itoobiya ayaa Soomaaliya soo galay sanadkii 2006 si ay Muqdisho uga saarto Islaamiyiinta uu hoggaaminayay madaxweynihii hore ee Shaakh Shariif Sheekh Axmed (4.5), taasoo sababtay inay soo baxaan ururka Al-Shabaab, maantana ciidamada Itoobiya ee ku sugan Soomaaliya waa mid ka mid ah ciidamada ugu badan ee ciidamada Midowga Afrika ee nabad ilaalinta u jooga Soomaaliya. Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Soomaaliya waxaa burburiyay Al-Shabaab, oo xiriir la leh Al-Qaacida, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dalalka ugu khatarta badan adduunka.

Kadib baaqyo caalami ah oo ay Soomaaliya u jeedisay dunida sida Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo urur gobolaadyada inay taageeraan xaqa ay Soomaaliya u leedahay difaacista dhulkeeda.

Soomaaliya ayaa sheegtay in tallaabada Itoobiya qaadday ay halis ku tahay deris wanaagga iyo nabadda iyo xasilloonida gobolka.

Waxaa jriay dalal badan oo taageero u muujiyey Soomaaliya oo ay kamid yihiin Masar, Turkiga, Shiinaha, Sacuudiga iyo Qaramada Midoobay.

Stephane Dujarric, afhayeenka xoghayaha guud ee QM, oo weriyayaasha wax ka weydiiyeen arrintan, ayaa sheegay in xoghayaha guud ee QM António Guterres uu khadka taleefonka kula hadlay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud.

“Waxax uu tixgeliyey walaaca Soomaaliya ee ku aaddan Is-afgaradkii Jamhuuriyadda Dimoqraadiga Federaalka Itoobiya iyo “Somaliland” ee lagu dhawaaqay 1-dii Janaayo. Xoghayaha Guud waxa uu dib u xusay in Golaha Ammaanku uu si joogto ah u caddeeyay ixtiraamka uu u hayo madax-bannaanida, wadajirka dhuleed, iyo midnimada Soomaaliya,” ayuu yiri afhayeenka QM Stephane Dujarric.

“Xoghayaha guud waxa uu rajaynayaa in dhammaan dhinacyadu ay yeeshaan wadahadal nabadeed oo wax ku ool ah si ay uga fogaadaan fal kasta oo xaaladda uga sii dari kara,” ayuu yiri.

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Kenya ayaa madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud usoo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan asiga iyo Itoobiya taasoo ku saabsan heshiiska dekedda, si ay Itoobiyadana u heli karto dekad. Laakiin, yaa iswaydiiyey maxay helayaan Soomaalida?

Published

on


Kenya ayaa madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud usoo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan asiga iyo Itoobiya taasoo ku saabsan heshiiska dekedda. Talaabadan ay Kenya ku dhiiratay inay kala hadasho Madaxweynaha aan doorasho shacab ku imaanin ee Xassan Sh. Maxamuud (4.5) ayaa lagu soo waramayaa in ay u ogolaan doonto Itoobiya aan bad lahayn in ay hesho dhul baddeed aan la carqaladayn iyada oo la ixtiraamayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.

Mas’uul sarre oo ka tirsan dowladda Kenya ayaa khamiistii sheegay in Kenya ay soo jeedisay in heshiis dhinaca badda ah ay galaan dalalka IGAD, si loo qaboojiyo xiisadda u dhaxeysa Itoobiya iyo Soomaaliya ee ka dhalatay heshiis u ogolaanaya Itoobiya inay saldhig ciidan ka sameysato badda, isla markaana ay hesho deked ku taalla xeebaha Somaliland ee Soomaaliya.

Kenya ayaa u soo jeedisay madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud in la heshiisiiyo asiga iyo Abiy Axmed ee kala dhaxeeyo muranka madax bannaanida dal oo lagu xallinaayo arrimaha gobolka oo sii xoogaysanaya muddooyinkan dambe, kaasoo u dhexeeya Itoobiya iyo Soomaaliya. Murankaan ayaa bilawmay kadib markii Itoobiya ay soo hunguriyeysay badda Soomaaliya.

Kadib, markii Itoobiya ay soo hunguriyeysay dekkada Soomaaliya horeyna dekkada Berbera ay ugu lahayd boqolkiiba 19%, ayaa haddana waxay heshiis kale la gashay Madaxweynaha maamulka Somaliland Muuse Biixi Cabdi oo dekkadiisa loogu beddelanayo aqoonsi inay Itoobiya siiso, ayaa u gogol xaaraya in Itoobiya ay sameysato howlgal ganacsi oo dhanka badda ah, si ay u hesho saldhig millatari oo ay ka maamusho Badda Cas, Redwaan Xusseen, ayaa yirri oo ah la taliyaha amniga ee RW Abiy Axmed.

Waxa kale oo heshiiskaas ka mid ahaa in Somaliland loo aqoonsado qaran ka madax-bannaan Soomaaliya. Somaliland waxa kale oo ay heli doontaa saami qaybsiga diyaaradda Itoobiya Airlines ee dawladdu leedahay, sida uu sheegay Redwaan Xusseen. Soomaaliya waxay ugu baaqday Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo urur gobolaadyada inay taageeraan xaqa ay Soomaaliya u leedahay difaacista dhulkeeda, ayaa lagu yirri war-saxaafadeedka dawladda Soomaaliya oo uu akhriyey af-hayeenka xafiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Farxaan Jimcaale.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

Dowladdo iyo ururo caalami ah ayaa Soomaaliya ku taageeray. Madaxweynaha Masar, Cabdulfataax Al-siisi, ayaa muujiyay sida uu u taageersan yahay Soomaaliya khilaaf ka dhashay dalab ka yimid maamulka Waqooyiga ee Somaliland, kaasoo ahaa in Itoobiya oo aan bad lahayn la siiyo xeebaheeda si ay u aqoonsato madaxbannaanideeda oo ay muddo raadinaysay.

Kulanka dhex maray labada madaxweyne: William Ruto iyo Xassan Sh. Maxamuud

Wakaaladda wararka oo soo xiganaysa Korir Sing’oei, oo ah xoghayaha arrimaha dibadda ee Kenya ayaa sheegay in qorshahan oo lagala tashanayo Jabuuti iyo urur goboleedka IGAD ee bariga Afrika, lagu maamuli doono sida dalalka gobolka ee aan badda lahayni ay awood ugu yeelan lahaayeen ganacsi u helida dekedaha.

Kenya William Ruto (M) iyo Xassan Sh. Maxamuud (B). Taariikhda waxay ahay 12.04.2024

“IGAD waxay awood u yeelan kartaa inay dejiso heshiis lagu wadaagayo kheyraadka badda,” Sing’oei ayaa yiri.

Soomaaliya oo wali u aragta in Somaliland ay ka tirsan tahay dhulkeeda inkasta oo gobolkaasi uu xornimadiisa qaatay 1991-kii, waxa ay cambaaraysay heshiiskaas oo ay ku tilmaantay dhul-qabsi iyo meel-ka-dhac ku ah midnimada dhuleed. Todobaadkii hore ayay ahayd markii dowladda Soomaaliya ay Muqdisho ka eriday safiirka Itoobiya Muqtaar Maxamed Waare, iyadoo sabab looga dhigay tallaabooyin ay Addis Ababa ku sheegtay inay ku xad-gudbi doonto arrimaha gudaha ee Soomaaliya.

Ra’iisul wasaare Abiy Axmed oo dalkiisa uu ku tiirsanaa dekadda Jabuuti inta badan ganacsiga badda in ka badan sodon sano, ayaa ku tilmaamay heshiiska mid muhiim u ah baahida dhaqaale ee Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, waxa uu beeniyay hadal ka soo yeeray Muqdisho oo ay taageertay Masar, kaasi oo ahaa in dowladiisa ay isku dayeyso inay qabsato dhulka Soomaalida.

Khamiistii, xoghayaha arrimaha dibadda ee Kenya ayaa lagu soo waramayaa in uu sheegay in heshiiska Nayroobi ee la soo jeediyay uu siin doono Itoobiya “helitaanka kheyraadka badda xasilloon oo la saadaalin karo” haddii la ansixiyo. Tani waxay u ogolaanaysaa dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika inuu si xor ah u sameeyo ganacsi isagoo sidoo kale ixtiraamaya midnimada dhuleed ee Soomaaliya, ayuu yirri Sing’oei.

“Waxaan sii wadeynaa inaan la shaqeyno dhammaan dhinacyada anaga oo ujeedadeenu tahay inaan hubinno in gobolku uu ugu dambeyntii si buuxda u helo xasilloon,” ayuu yiri Singwe.

Hadalka Sing’oei ayaa imaanaya kadib markii madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud uu magaalada Nayroobi kula kulmay dhiggiisa Kenya William Ruto oo ay ka wadahadleen sidii xal diblomaasiyadeed loogu heli lahaa khilaafka u dhaxeeya Soomaaliya iyo Itoobiya.

Si kastaba ha ahaatee, wasiiru dowlaha arrimaha dibadda Soomaaliya Cali Cumar ayaa Jimcihii sheegay in wararka sheegaya “heshiiska badda ee Soomaaliya iyo Itoobiya uu yahay mid aan waxba ka jirin.”

“Soomaaliya waxay ku adkaysanaysaa midnimada dhulkeeda. Waxaan ku baaqaynaa in diiradda la saaro nabadda iyo xasilloonida gobolka,” ayuu ku soo qoray X (hore Twitter-ka).

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Dowladda Itoobiya ayaan weli ka hadal go’aanka dowladda Soomaaliya.

Published

on


Dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay inay xirtay qunsuliyadaha ay dowladda Itoobiya ku leedahay magaalooyinka Garoowe iyo Hargeysa, ayada oo Addis-Ababa ku eedeysay inay faro-gelin ku hayso arrimaha gudaha ee Soomaaliya.

Qaraar kasoo baxay Golaha Wasiirada Soomaaliya ayaa lagu yiri “Laga billaabo maanta oo taariikhdu ay tahay 04 Abriil 2024, Dowladda Federaalka Soomaaliya waxa ay xirtey islamarkaana oggolaanshihii hawlgalka oo ay dalka uga furnaayeen kala noqotay qunsuliyadaha ay Dowladda Itoobiya ku lahayd magaalooyinka Garoowe iyo Hargeysa, waana in ay muddo todobaad gudahiis ah ku xirtaa labadaasi qunsuliyadood.”

Dowladda ayaa sidoo kale amartay inay toddobaad gudihiis dalka uga baxaan diblomaasiyiinta Itoobiya. “Diblomaasiyiinta iyo shaqaalaha Dowladda Itoobiya uga howlgala labada qunsuliyadood ee ka furnaa magaalooyinka kor ku xusan waa in ay dalka uga baxaan muddo todobaad gudahiis ah.”

Qaraarka ayaa sidoo kale lagu sheegay in diblomaasiyiinta Dowladda Itoobiya ee u hoggaansami waaya qaraarkan “ay galayaan xadgudub ka dhan ah Qaranimada Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya” lagana qaadi tallaabooyin dheeri ah oo waafaqsan xeerarka diblomaasiyadda caalamka, sida lagu yiri qoraalka.

Dhinaca kale, qoraal kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibedda Soomaaliya ayaa lagu amray safiirka Itoobiya Mukhtaar Maxamed Waare inuu dalka uga baxo 72 saac gudahood.

Dowladda Itoobiya ayaan weli ka hadal go’aanka dowladda Soomaaliya.

Qaraarkan ayaa imanaya ayada oo shalay bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibedda Itoobiya lagu sheegay, in wasiirka arrimaha dibadda Itoobiya, Danjire Mesganu Arga uu xafiiskiisa si diirran ugu soo dhaweeyay, wafdi uu hogaaminayo wasiirka maaliyadda ee Puntland Maxamed Farax Maxamed oo booqday Addis-Ababa.

Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa waxaa horey uga dhaxeeyey xiisad ka dhalatay is-afgaradkii Somaliland iyo Itoobiya ee dhigayey in Somaliland ay Itoobiya ka kireyso dhul badeed ay ka sameysato saldhig ciidamada badda ah iyo dekad, halka Itoobiya ay aqoonsaneyso Maamulka Somaliland.

Faragelinta Itoobiya ee Soomaaliya

Faragelinta aan kala joogsi lahayn ee taariikhda Itoobiya ay ku leedahay Soomaaliya ayaa ah arrin laga argagaxo heer mid kamid ah dalalka deriska ah ee geeska Afrika, Eriteriya ay ahayd sababta ay ugu baxday ururka IGAD. Yemane Gebreab, oo sidoo kale ah madaxa arrimaha siyaasadda ee Jabhadda People’s Front for Democracy and Justice (PFDJ), ayaa sheegay in Eriteriya ay joojisay xubinimadeedii ururkaas, kaddib markii lagu xad-gudbay madax-bannaanida dal xubin ka ah, oo ay ula jeedo Soomaaliya.

Xaaladda gobolka Geeska Afrika oo sii xumaatay kadib markii ay Itoobiya heshiis ay ku tilmaamtay is-afgarad dhexmaray iyada iyo Somaliland. Soomaaliya ayaa si kulul uga hadashay heshiiska dekedda ay Itoobiya la gashay Somaliland. Kadib shir deg deg ah oo ay yeesheen, golaha wasiirada Soomaaliya ee ku yimid nidaamka 4.5 ayaa sheegay in heshiiska u ogolaanaya Itoobiya in ay isticmaasho dekedda Berbera ee Badda Cas uu yahay mid aan waxba ka jirin. Kulanka uu yeeshay Golaha Wasiirrada ee Soomaaliya, ayaa dawladda Soomaaliya ay sheegtay in is-afgaradkaasi uu yahay “waxba kama jiraan.” Waxay sheegtay dawladda Soomaaliya in tallaabada Itoobiya ay qaadday ay gardarro iyo xadgudub ku tahay madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Waa maxay ujeedka loogu yeeray Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud? ma waxay u dhawdahay in tallo bixin laga siiyo xaaladda dalka?

Published

on


Madaxweyne Xasan Sh. Maxamuud iyo wafdi uu hoggaaminayo ayaa maanta ka degay magaalada Riyaadh ee caasimadda dalka Sacuudi Carabiya kadib markii uu martiqaad ka helay boqorka dalkaasi, Boqor Salmaan Bin Cabdulcasiis.

Qaybta warbaahinta ee madaxtooyada Soomaaliya ayaa sheegtay in booqashadaas ay tahay mid shaqo, mana sheegin muddada uu halkaasi joogi doona. Labada hoggaamiye ayaa la sheegay inay ka wada hadli doonaan xoojinta iskaashiga, istaraatijiyadeed iyo xiriirka labada waddan.

Booqashadan ayaa imanaysa saacado uun kadib markii madaxqeynuhu uu kasoo laabtay safar uu ku tagay magaalooyinka Xarardeere iyo Ceeldheer oo uu kula kulmay ciidamada difaacaya labadaas magaalo. Ujeedka uu u aaday magaalooyinka Xarardeere iyo Ceeldheer waa mid kamid ah qorshahiisa la dagaalanka Al-shabaab.

6-da Agoosto 2023, hal sano kadib markii Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud uu ku dhawaaqay dagaal ka dhan ah al-Shabaab, ciidamada Soomaaliya waxa ay ku dhawaaqeen in la bilaabay wejigii labaad ee ololahan oo diiradda lagu saarayo sidii maleeshiyada looga saari lahaa meelaha ay Soomaaliya kaga sugan yihiin. Tani waxay timid wax yar uun ka dib markii qof naftii hure ah uu dilay in ka badan labaatan askari oo Soomaali ah, lixdan kalena ay ku dhaawacmeen weerar lagu qaaday dugsiga tababarka ciidamada ee Muqdisho 25-kii Luulyo.

Ciidamada xoogga dalka Soomaaliya, daraawiishta Galmudug iyo xoogaggii dib u xoreynta shacabka ayaa isaga baxay dhulkii ragga badan ay ku dhinteen ee laga xoreeyey Al-shabaab ee koonfurta gobolka Mudug, gaar ahaan degmooyinka Camaara iyo Bacaadweyne.

Xaaladdaan ayaa gilgishay halgankii dalka looga xoreynayey Khawaarijta oo ah ‘magaca ay dowladda federaalka Soomaaliya u taqaano’ Al-shabaab ee labada sano soo socday, waxayna dad badan ka niyad jabeen sida ay wax u socdaan, eedda ugu badan waxay dul hoganeysaa taliska ciidanka xoogga dalka.

Furinta ugu dambeysa ee askari Soomaaliyeed uu difaac uga jiro waa degmada Baxdo ee gobolka Galgaduud iyo degmada Wisil ee gobolka Mudug, ciidan u badan kuwii lagu soo tababaray dalka Eriteriya oo dhawaan la geeyey halkaas iyo guutada Abuu-dujaana ayaa baneeyey deegaanadaas.

Waa maxay ujeedka loogu yeeray Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud?

Sida ay sheegtay qaybta warbaahinta ee madaxtooyada Soomaaliya, Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud iyo Boqor Salmaan Binu Cabdicasiis ayaa ka wadahadli doona xoojinta xiriirka diblomaasiyadeed ee u dhexeeya labada dowladood, amniga, ganacsiga iyo iskaashiga miro-dhalka ah ee ay labada dal wadaagaan.

Iyadoo dalka uu ku jiray xaalad qatar ah oo amni xumo ah ayaa haddana waxaa soo kordhay deganaansho la’aan siyaasaddeed oo ka timid xagga wax ka beddelka dastuurka dalka oo ay ansixiyeen baarlamaanka Soomaaliya.

Baarlamaanka Soomaaliya ayaa cod aqlabiyad leh ku ansixiyay soo jeedinta dib u habeynta hanaanka doorasho ee dalka si dib dalka loogu soo celiyo doorashada guud ee dalka lahaan jiray burburkii kahor, qorshahaas oo ay dhaliileen qaar ka mid ah siyaasiyiinta waaweyn ee Soomaaliya.

Bishii Maarso ee la soo dhaafay, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo ah madaxweyne ku yimid nidaamka 4.5 waxa uu ballanqaaday in la soo afjari doono nidaamka qalafsan ee ku dhisan hab-beeleed doorasho dadban oo muddo ka badan nus qarni ka socday dalka qalalaasaha ku haya Geeska Afrika.

Dowladda dhexe iyo afar gobol oo federaal ah ayaa markii dambe ku dhawaaqay heshiis ah in nidaamka hal qof iyo hal cod lagu soo bandhigo doorashada deegaanka ee loo qorsheeyay Juun 2023, laakiin soo jeedinta ayaa ahayd inay ansixiyaan baarlamaanka.

Sabtidii lasoo dhaafay ayay xildhibaanadu ansixiyeen afar ka mid ah 12-ka cutub ee dastuuriga ah ee wax ka bedelka lagu sameyn doono taasoo qeyb ka ah dib u habeynta dastuurka.

Xildhibaanada labada gole ee baarlamaanka Soomaaliya ayaa cod aqlabiyad leh ku ansixiyay wax ka beddelka dastuurka ee 1aad-4aad, arrintaas oo mugdi sii gelisay xaaladda siyaasaddeed ee Soomaaliya.

“Xildhibaannada labada aqal waxay si wadajir ah u ansixiyeen cutubyada dastuurka ee wax laga bedelay,” ayuu yiri Sheekh Aadan Maxamed Nuur, guddoomiyaha golaha shacabka.

11-ka cutub ee haray ayaa dib loogu codeyn doonaa, sida uu sheegay Mahad Waasuge oo ah madaxa hay’adda Ajendaha guud ee Soomaaliya.

“Marka 11-ka cutub ee haray uu baarlamaanka wax ka beddelo, dastuurka waxaa u codeyn doona dadweynaha,” ayuu yirri.

Markii dowladda dhexe ay ku dhawaaqday qorshaha dib u habeynta doorashada sanadkii hore, madaxweyne hore iyo afar ra’iisul wasaare hore ayaa ka mid ahaa siyaasiyiintii caanka ahaa ee ka soo horjeestay, sababtoo ah waxaa ka mid ah, in dhammaan dowlad goboleedyada xubnaha ka ah federaalka aysan ka qeybgalin wada-hadallada.

Ka hor codeynta Sabtidii dhacday, madaxweynihii hore ee Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Farmaajo ayaa dhaleeceeyay. “Dastuurkan, oo lagu fulinayo hannaan sharci-darro ah oo aysan bulshadu aqbali doonin, marnaba looma aqoonsan doono inuu yahay Dastuur sharci ah,” ayuu ku yirri hadal uu soo saaray Jimcihii.

“Ma matalo xaaladda siyaasadeed ee uu dalku marayo iyo tiirarkii udub dhexaad u ahaa dib u heshiisiinta siyaasadda Soomaaliya iyo awood qeybsiga,” ayuu yiri.

Cumar Mahmood, oo ah falanqeeye sare oo bariga Afrika u qaabilsan kooxda xasaradaha caalamiga ah, ayaa sheegay in wax ka bedelka ay “u badan tahay in ay sare u qaaddo xiisadaha siyaasadeed” iyo “in ay sii kala qaybiso siyaasadda Soomaaliya marka ay kooxaha mucaaradka ahi isu soo baxaan” iyaga oo ka soo horjeeda.

Dhanka kale, maamul-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland ayaa Axaddii sheegtay inaysan aqoonsan doonin hay’adaha federaalka kaddib markii baarlamaanka uu taageeray qorshahaas.

Waxay ahayd tillaabadii ugu dambeysay ee sheekooyinka soo jireen ku ah siyaasadda Soomaaliya, mararka qaarna xamaasad leh, iyadoo Puntland ay dhowr jeer soo saartay bayaan kan la mid ah sannadihii u dambeeyay oo ay ku muujinayso khilaafka dowladda dhexe ee Muqdisho.

Puntland, oo ku taal waqooyi-bari Soomaaliya, ayaa sheegtay maamul-goboleedka 1998-kii, taas oo leh kheyraadka dabiiciga ah oo ay ku jiraan shidaalka iyo dekedda Boosaaso.

“Maamulka Puntland wuxuu kala noqday aqoonsiga iyo kalsoonida hay’adaha dowladda federaalka ah ilaa laga helayo hannaan dastuuri ah oo toos ah oo la isku raacsan yahay,” ayaa lagu yirri war kasoo baxay Puntland.

Sidaas darteed, “Puntland waxay yeelanaysaa awood dawladeed oo dhamaystiran inta laga helayo nidaam dawladeed oo federaal ah, iyadoo la helayo dastuur Soomaaliyeed oo la wada ogol yahay, kaas oo loo qaadi karo afti dadweyne”.

Maamulka Puntland ayaa ku eedeeyay madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud inuu ku tuntay dastuurka dalka, islamarkaana uu waayay sharcinimadiisa madaxweynimo.

Ujeedka Sacuudiga

Dowladda Sacuudiga oo muddooyinkan dambe saluugsaneed heshiiska shidaalka ee ay Soomaaliya la gashay dowladda Turkiga haddana waxay heshay fursad kale oo ay ugu yeeri karto madaxweynaha Soomaaliya madamaa xaaladda dalka maanta cakiran yahay. Waxayna u dhawdahay tallo bixin in la siiyo madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Heshiiska difaaca ka dib, Turkiga iyo Soomaaliya waxay qalinka ku duugeen heshiis shidaal

Turkiga ayaa aad u amaanaya heshiiska cusub ee ay la gashay Soomaaliya, arrintaan ayaa loo arkaa inuu Turkiga ka shaqaynaya kor u qaadista joogitaankeeda Geeska Afrika.

Published

on

Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud (4.5) iyo Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdoğan

Heshiis dhanka difaaca ah oo ay dhawaan wada gaareen Soomaaliya iyo Turkiga ayaa muhiimad weyn u leh Soomaaliya iyo amniga gobolka. Heshiiskan oo ah mid dhulka iyo badda ah ayaa ujeedkiisu yahay sidii kor loogu qaadi lahaa iskaashiga dhanka difaaca ee Turkiga iyo Soomaaliya. Waxaa ka mid ah suurtagalnimada in Turkigu uu tababar iyo qalabba u fidiyo ciidamada badda Soomaaliya muddo 10 sano ah.

Turkiga iyo Soomaaliya ayaa 7-da bisha Maarso kala saxiixday heshiis iskaashi dhanka tamarta ah, kaasoo gogol xaar u ah sii xoojinta joogitaanka Turkiga ee Geeska Afrika, iyadoo ay weli taagan tahay xiisadda ka taagan Somaliland.

Heshiiska waxaa Istanbul ku kala saxiixday Wasiirka Tamarta ee Turkiga Alparslan Bayaktar iyo dhiggiisa Soomaaliya, C/risaaq Maxamed, kuwaas oo heshiiska ku qeexay “waqti aad u xiiso badan oo labada dal ah”.

Wasiirka Tamarta ee Turkiga Alparslan Bayaktar waxa uu sheegay in labada dal ay si wadajir ah u fulin doonaan dhaq-dhaqaaqyo ay ka sameynayaan biyaha gudaha iyo kuwa xeebaha ah si dadka Soomaaliyeed ay u gaaraan kheyraadka kaarboonka ‘carbon.

“Waxaan hiigsaneynaa inaan xoojino joogitaanka Turkiga ee Geeska Afrika anagoo xoojinayna iskaashigayada dhanka tamarta,” ayuu raaciyay.

Wasiirada ayaa ka gaabsaday in ay faah faahin ka bixiyaan heshiiskan oo laga yaabo in uu ku lug yeesho sahaminta iyo qodista shidaalka.

“Labada dhinac waxay ku heshiiyeen inay ka wada shaqeeyaan horumarinta qaybta shidaalka iyo gaasta Soomaaliya,” C/risaaq Maxamed ayaa ku soo qoray baraha bulshada ee X.

Qodobbada heshiiskan ayaa daba socday wadahadal dhexmaray labada wasiir iyo mas’uuliyiin kale maalintii Talaadada. Wasiirka Soomaaliya iyo wafdi ballaaran oo uu hoggaaminayo ayaa horaantii todobaadkan u safray dalka Turkiga.

Heshiisku wuxuu muujinayaa tallaabo cusub oo lagu xoojinayo xiriirka Ankara iyo Muqdisho. Bishii hore ayay ahayd markii labada dal ay sidoo kale kala saxiixdeen heshiis kor loogu qaadayo iskaashiga dhanka difaaca oo ay ku jirto amniga badda Soomaaliya.

Madaxda Soomaaliya waxay u badan tahay inay rajeynayaan in Turkigu awood u yeesho inuu tababaro oo uu qalabeeyo askarta iyo badmaaxiinta Soomaaliyeed. Tani waxay Muqdisho siinaysaa awood ay ku hirgeliso ciidan kooban oo ay si fiican u ilaaliso dhulkeeda, bad iyo berriba. Si taas loo sameeyo, waxa ay rajaynaysaa in ay ugu dambaynta ku kasbato in awood loo adeegsado gudaha xudduudaha, oo ay ku jiraan maamul-goboleedka sida Jubaland iyo maamulka rasmiga ah ee Somaliland.

Heshiiska Badda Cas ee Somaliland iyo Itoobiya ayaa cabsi badan abuuray

Sida ku cad heshiiskan Somaliland iyo Itoobiya, Itoobiya waxay heli doontaa heshiis 50 sano ah oo ku saabsan dhul ku yaal xeebta Badda Cas ee Somaliland si ay u isticmaalaan badda iyo ganacsiga badda, iyo gelitaanka dekedda Berbera. Taas beddelkeeda, Addis Ababa waxay aqoonsan doontaa madax-bannaanida Somaliland ee Soomaaliya inay ka go’day ah.

Heshiiskani waxa uu gobolka ku dhaliyay duufaan diblomaasiyadeed. Waxaa ka soo horjeestay Soomaaliya iyo Turkiga, sidoo kale Mareykanka, Shiinaha, Masar iyo ururada caalamiga ah.

Turkigu wuxuu u noqon doonaa saaxiibka ugu wanaagsan ee Soomaaliya iyo caksigeeda, maxaa yeelay waxay kaloo heshiis amni la gashay Itoobiya. Maalmahan diyaaradaha drones-ka ah ee lagu duqeynaayo gobolka Amxaarada waxaa iska leh Turkiga wuxuuna siiyey Itoobiya.

Heshiiskii qaab-dhismeedka difaaca iyo iskaashiga dhaqaalaha ee 8-dii Febraayo waxa uu ku soo beegmay iyadoo ay weli taagan tahay xiisadda u dhaxaysa Itoobiya iyo Soomaaliya ee ka dhalatay heshiiskii Addis Ababa ay kula saxeexdeen maamulka gooni-u-goosadka ah ee Somaliland. Soomaaliya ayaa si adag u diiday heshiiskaas, kaasoo sida la sheegay Itoobiya oo aan bad lahayn ay ku ballan-qaaday inay aqoonsato madax-bannaanida Somaliland, si ay badda cas uga gasho dekedda gobolka gooni-u-goosadka ah. Heshiiskii Itoobiya iyo Somaliland waxa uu keenay in dawladda Muqdisho ee uu hoggaamiyo madaxweynaha aan shacabkiisa soo dooranin Xassan Sh. Maxamuud (4.5) ku dhawaaqdo in Itoobiya tahay “cadow,” taas oo kicisay cabsi laga qabo dagaal hubaysan oo dhex mara labada dal ee gobolka.

Ankara iyo Muqdisho waxay bixiyeen fasiraado kala duwan oo ku saabsan heshiiskii iskaashiga difaaca bishii Febraayo. Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa sheegay in Turkiga uu heshiiskan ku difaaci doono badda dalkiisa muddo 10 sano ah, halka mas’uuliyiinta Turkiga ay carabka ku dhufteen in heshiiskan uusan ahayn mid lala damacsan yahay dalal seddexaad, taasoo u muuqata inay Itoobiya ula jeedo.

Iyadoo ay ka gaabsadeen inay si buuxda u shaaciyaan heshiiskaas oo weli laga sugayo ansixinta Turkiga, waxay mas’uuliyiinta Turkigu sheegeen inay uga golleeyihiin horumarinta “awoodda Soomaaliya ee lagula dagaallamayo dhaqdhaqaaqyada sharci-darrada ah iyo kuwa aan caadiga ahayn ee ka socda baddeeda.”

Sarkaal ka tirsan Wasaaradda Difaaca Turkiga ayaa ku nuux-nuuxsaday in heshiiska difaacu uu ahaa “heshiis qaab-dhismeed” iyo in wafdi ka socda Turkiga ay dhawaan booqasho ku yimaadeen Soomaaliya si ay uga wadahadlaan “tallaabooyinka ugu habboon ee loo baahan yahay in lagu taageero Soomaaliya”.

Soomaaliya waxa ay sidoo kale udub dhexaad u tahay dadaalka Turkiga uu ugu jiro in uu sii qoto dheereeyo raadka uu ku leeyahay Geeska Afrika iyo meelo ka baxsan iyadoo Ankara ay raadineysay inay kordhiso saamaynta ay ku leedahay qaaradda oo qayb ka ah waxa loogu yeero furitaanka Afrika oo la hirgeliyay horraantii 2010-kii. Tan iyo sannadkii 2017-kii, Soomaaliya waxay hoy u ahayd mid ka mid ah saldhigyada ugu weyn ee ay Turkiga ku leeyihiin dibadda, waxaana Turkiga uu Soomaaliya ka taageeraa tababarro iyo taageero milateri oo ay dagaal kula jiraan Al-Shabaab iyo kooxaha kale ee hubeysan.

Labada heshiis iskaashi ee Turkiga iyo Soomaaliya ayaa muddo bil gudaheed ah waxa ay ku soo beegmayaan iyadoo ay sii kordheyso cabsida laga qabo in colaada ka dhex aloosanta Addis Ababa iyo Muqdisho ayna sii kordhiso xasiloonida gobolka. Geeska Afrika waxaa horey ugu dhacay kacdoono ka dhan ah kooxaha islaamiyiinta, waxaana soo baxaya xiisad militari oo ka dhalatay weerarada ciidamada Xuutiyiinta Yemen ay ku qaadeen maraakiib ganacsi oo marayey badda cas. Arbacadii xiisadda ayaa cirka isku shareertay markii gantaalka Xuutiyiinta ay ku dileen saddex badmaax oo la socday markab ganacsi oo marayey gacanka Cadmeed.

“Go’itaanka xiriirka Addis Ababa iyo Muqdisho wuxuu halis gelin karaa iskaashigooda dhow ee la dagaalanka kooxaha nabad-diidka,” ayay tiri kooxda xasaradaha caalamiga ah.

Iyadoo Riyaadh, Qaahira iyo Dooxa iyo sidoo kale Ankara ay si weyn u hadal hayeen sida ay u garab taagan yihiin xukuumadda Muqdisho oo ka jawaabaysa heshiiska Itoobiya iyo Somaliland, Abu Dhabi oo xiriir dhow la leh Somaliland iyo Itoobiya ayaa si weyn uga aamustay.

“Walaaca kale ee ugu weyn ayaa ah in khilaafku uu noqon karo horudhacii ugu dambeeyay ee loo yaqaano ‘proxy shadowboxing’ ee Geeska Afrika, taas oo soo celinaysa tartankii hore ee quwadaha khaliijka ee gobolka,” ayay kormeeruhu ku dartay warbixinteeda oo la sii daayay horaantii todobaadkan. “Heshiisku wuxuu keeni karaa in ay kala fogaadaan laba kooxood oo soo baxaya – dhinac, Sacuudi Carabiya, Masar iyo xulafadooda, oo ay ku jiraan Eriteriya iyo Jabuuti, oo dhammaantood ku yaal badda cas; iyo Imaaraadka, Itoobiya iyo xulafadooda oo dhanka kale ah.”

Soomaaliya waxay sidoo kale soo jiidanaysay quwadaha caalamka. Kadib markii dowladda Ingiriiska ay dib u furtay safaaradeeda Muqdisho bishii Abriil ee sanadkii 2013-kii, kadib muddo 22 sano ah oo ay hakad ku jirtay, ayaa dowladda Mareykanka waxa ay bishii hore saxiixday heshiis ay ku dooneyso in ay ka dhisto ilaa shan saldhig oo ciidan. Heshiiskan ayaa looga gol leeyahay in lagu xoojiyo ciidamada Soomaaliya ee dagaalka kula jira Islaamiyiinta xagjirka ah ee hubaysan ee al-Shabaab, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee AP.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya

Maxaad kala socotaa xiriirka qotoda dheer ee u dhexeeya labada dowladdood ee Soomaaliya iyo Turkiga kaasoo bilowday qarniyadii dhexe?

Published

on


Xiriirka siyaasadeed, kan dhaqaale iyo militari ee u dhaxeeya Soomaaliya iyo Turkiga, oo si xowli ah u horumarayay tan iyo sanadkii 2011, ayaa galaya marxalad cusub kaddib “Heshiiskii Iskaashiga Difaaca iyo Dhaqaalaha” ee la kala saxiixday Febraayo 8. Sida ku xusan heshiiska, Turkiga, oo saldhig militari ku leh Muqdisho, ayaa muddo 10 sano ah difaaci doona biyaha Soomaaliya wuxuuna gacan ka geysan doonaa horumarinta kheyraadka badda.

Soomaaliya waxay sidoo kale ka mid tahay dalalka uu Tukrigu maalgashtay siyaasad ahaan, dhaqaale iyo militari ahaan tan iyo sanadkii 2011. Gudaha Soomaaliya waxaad ku arkaysaa ganacsiyo badan uu Turkiga leeyahay sida maqaayadaha, Hotelada iyo ganacsiga dhisida guryaha.

Turkiga oo xubin ka ah NATO ayaa xiriir dhow la leh Soomaaliya, waana saaxiibka ugu horreeya ee dhaqaalaha, gaar ahaan dhinacyada dhismaha, waxbarashada, caafimaadka, iyo sidoo kale iskaashiga milatari wuxuuna magaaladda Muqdisho ku leeyahay safaaradiisa ugu weyn ee caalamka oo dhan. Sidoo kale, wuxuu leeyahay saldhiga ugu weyn ee Turkiga iyo xarun tababar oo lagu tabbabaro ciidamada Soomaaliya oo wali ku jira dib-u-dhis qaatay sanado badan, kaasoo horay loogu tababaray in ka badan 5,000 oo ka tirsan ciidamada ammaanka Soomaaliya, sida ay sheegtay warbaahinta Turkiga.

Iyadoo ujeedka tabbabarka ciidamada Soomaaliya ay tahay sidii ay ula wareegi lahayeen howlgalka nabad ilaalinta Midowga Afrika ee loo yaqaano ATMIS, kuwaas oo ciidamadooda lagu wado in ay baxaan gudaha Soomaaliya. Soomaaliya ayaa waxaa ku habsaday dagaallo sokeeye oo qabiil salka ku haayey kaasoo socday tobanaan sano iyo dagaallo dhiig badan ku daatay oo ay wadaan kooxda Al-Shabaab ee xiriirka la leh Al-Qaacida.

Heshiiska taariikhiga ah ee Turkiga iyo Soomaaliya (Heshiiskii 10-ka sanadood)

Heshiiskan oo ay ku jiraan iskaashiga ka dhanka ah argagixisada, ayaa ku soo beegmaya iyadoo Geeska Afrika ay ka taagan tahay xiisad ka dhalatay heshiiskii Itoobiya iyo maamulka goonida isu taagay ee Somaliland ay weli cirka isku sii shareerayso.

Heshiiskan wuxuu imaanayaa kaddib markii Itoobiya ay 1-dii Janaayo heshiis is-afgarad la saxiixatay maamulka Somaliland, oo kamid ah maamulada Soomaaliya ee federaalka sida ay qabto dowladda dhexe, madamaa ay qaadato lacagaha deeqaha ah ee ay qaataan maamulada kale ee dalka ka jira, laakiin maamulka ayaa sheegatay inay ka go’day Soomaaliya in ka badan 30 sano kahor. Heshiiskaas ayaa Itoobiya u oggolaanaya inay isticmaasho Badda Cas, iyadoo aqoonsi ugu beddeleysa Somaliland.

Turkiga ayaa ka mid ah dadkii ka dhawaajiyay inay taageerayaan madax-banaanida Soomaaliya ka dib heshiiskii is-afgaradka ee 1-dii Janaayo ee Itoobiya iyo Somaliland.

Sida ku cad heshiiska, Somaliland waxay ogolaatay inay 20 KM oo ka mid ah xeebaheeda muddo 50 sano ah ka kirayso Itoobiya oo doonaysa inay ka samaysato saldhig ciidan iyo deked ganacsi oo ku taal xeebta. Taa baddalkeeda, Somaliland – oo keligeed ku dhawaaqday madaxbannaanida 1991 – ayaa sheegtay in Itoobiya ay siinayso aqoonsi rasmi ah, inkasta oo aanay caddayntaasi Addis Ababa xaqiijin. Dalka Itoobiya oo ah dalka labaad ee ugu dadka badan qaaradda Afrika, isla markaana ka mid ah dalalka ugu waaweyn caalamka ee aan badda lahayn, ayaa tan iyo markii ay Eriteriya ku dhawaaqday madax-bannaanideeda sannadkii 1993-kii waxa ay baadi-goob ugu jirtay sidii ay bad ay ku heli lahayd.

Madaxweynaha Soomaaliya Xassan Sh. Maxamuud ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

“Soomaaliya, waa saaxib muhiim u ah Turkiga, gaar ahaan danahiisa Afrika, Waxaan yeelanay kullamo wax tar leh oo ku dhacay jawi wanaagsan. Waxay ahaayeen wadahadallo sii xoojinaya xiriirka labada waddan. Waxaan xoogga saarnay ahmiyadda ay leedahay ilaalinta midnimada iyo madaxbanaanida dhuleed ee Soomaaliya,” ayuu ku yiri qoraal uu soo saaray Yasar Guler, wasiirka Gaashandhigga ee Turkiga.

“Heshiiskan, Turkiga waxa uu xeebaha Soomaaliya ka ilaalin doonaa burcad-badeedda, argagixisada… cid kasta oo ku soo xad-gudbo xuduud-badeedkeenna sida Itoobiya,” ayuu yiri wasiir ku-xigeenka gaashaandhigga Soomaaliya.

Xiriirka qotoda dheer ee Soomaaliya iyo Turkiga

Xiriirka ka dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga wuxuu soo bilowday qarniyadii dhexe. Boqortooyadii Ajuuraan iyo Suldanadii Cadal waxa ay xiriir fiican la lahaayeen Boqortooyadii Cusmaaniyiinta. Boqortooyadii Ajuuraan waxay kaalmo ka heshay Cusmaaniyiintii. Cusmaaniyiinta waxay Boqortooyadii Ajuuraan siin jireen hub oo laga soo dejin jiray dekedda Muzzaffar ee Muqdisho. Cusmaaniyiinta iyo Boqortooyadii Ajuuraan waxay laheyeen xariir wanaagsan oo xulafo ah sababtoo ah Boqortooyadii Ajuuraan waxay dagaal kula jirtay Boortaqiiskii damcay inuu gumaysto Soomaaliya.

Intii lagu jiray qarnigii 16-aad, xiisadaha Soomaalida iyo Boortaqiiska ayaa ahaa mid aad u sarreeya, xiriirka sii kordhaayey ee u dhexeeya badmaaxiinta Soomaaliyeed iyo saraakiishii Cusmaaniyiinta ayaa walaac ka muujiyay damacii Boortaqiiska, kaasoo 1542-kii soo diray duullaan ciqaab ah oo ka dhan ah Soomaaliya oo uu hoggaaminayay João de Sepúvelda. Kooxdii Boortaqiiska waxay muddo kooban weerar ku qaadeen magaaladda Muqdisho, iyagoo qabsaday markab Cusmaaniyiinta leeyihiin, madfacna ku riday magaalada Muqdisho, taasoo ku khasabtay suldaankii Muqdisho inuu heshiis nabadeed la saxiixdo Boortaqiiska.

Iskaashiga Soomaaliya iyo Cusmaaniyiinta ee ka dhanka ahaa Boortaqiiska ee badweynta Hindiya ayaa gaaray heerkii ugu sarreeyay sannadihii 1580-aadkii markii boqortooyadii Ajuuraan macaamiishii magaalooyinka xeebaha Soomaaliya ay bilaabeen inay u naxaan Carabta iyo Sawaaxiliga ee ku hoos jiray gumeysiga Boortaqiiska, waxayna ergey u soo direen boqortooyadii Turkiga Mir Cali Beg. duullaan wadajir ah oo ka dhan ah Boortaqiiska. Wuu oggolaaday oo waxaana ku biiray koox Soomaali ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo bilaabay inay weeraraan gumaystaha Boortaqiiska.

Weerarkii la magac baxay Soomaali-Cusmaaniyiinta (Somali-Ottoman) waxay ku guuleysteen inay Boortaqiisku ka saaraan dhowr magaalo oo muhiim ah sida Pate, Mombasa iyo Kilwa waxayna meesha ka saareen saameyntii Boortaqiisku ku lahaa badweynta Hindiya. Ciidamadii Soomaaliyeed ee Ajuuraan waxay ugu dambayntii si millatari uga adkaadeen Boortaqiiska. Boqortooyadii Cusmaaniyiinta waxay sidoo kale noqotay saaxiibka dhaqaalaha ee Soomaalida.

Suldanadii Cadal ee c. 1540. Waxay ahayd Boqortooyadii Muslimka Sunniga ah ee ka talin jirtay Geeska Afrika.

Intii lagu jiray qarniyadii 16aad iyo 17aad, Boqortooyadii Ajuuraan ee is xigxigtay waxay ka soo horjeedsatay kali-taliska dhaqaalaha Boortaqiiska ee Badweynta Hindiya iyada oo adeegsanaysa qadaadiic cusub taas oo raacday hannaankii Cusmaaniyiinta, sidaas darteed waxay ku dhawaaqday habdhaqan madax-bannaani dhaqaale oo ku saabsan Boortaqiiska.

Boqortooyadii Cusmaaniyiinta waxay kaloo xiriir weyn la lahayd Boqortooyadii Suldanadii Cadal. Labada dawladood waxay ahaayeen xulafo markii ay isku dhaceen Xabashida iyo Cadal, halkaas oo Cusmaaniyiintu ay la safteen Cadaliyiinta, Boortaqiiskuna ay la safteen Xabashida. Marka aad u fiirsato Turkiga iyo Soomaaliya waxay lahayeen taariikh qotodheer ee ka dhanka ah Xabashida.

1969-kii, Soomaaliya iyo Turkiga waxay ka mid ahaayeen xubnihii aasaasay Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC).

Turkiga ayaa markii hore safaarad ku lahaa magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya ilaa ay ka bilaabmeen dagaalladii sokeeye ee Soomaaliya 1991-kii. Kadibna waxa ay joojiyeen howlihiisii diblomaasiyaddeed sababo amni awgeed. Muddadii ku-meel-gaarka ahayd ee xigtay, mas’uuliyiinta Turkiga waxay sii wadeen xiriirka ay la leeyihiin Dowladda Ku-meel-gaarka iyo hadda oo ay Soomaaliya ka baxday kumeel gaarnimada balse aysan wali gaarin heer codeyn dadweyne.

Ka dib markii ay si weyn u soo hagaagtay xaaladda ammaan ee Muqdisho bartamihii 2011, iyo booqashadii Ra’iisul Wasaaraha Turkiga ee xilligaas Recep Tayyip Erdoğan (waa booqashadii ugu horreysay ee hoggaamiye aan Afrikaan ahayn tan iyo booqashadii George H. W. Bush ee sanadkii 1993 ku tago Soomaaliya), waxayna dib u furtay safaaradeedii Muqdihso iyadoo ujeedadu tahay in si wax ku ool ah looga caawiyo Soomaaliya geedi socodka horumarinta nidaamka dowladdeed. Turkiga waxay ka mid ahayd maamulladii ugu horreeyay ee shisheeye ee dib u soo ceshaday xiriirkii diblomaasiyadeed ee Soomaaliya ka dib dagaalkii sokeeye.

Agoosto 20, 2012, oo markii ugu horreysay Soomaaliya yeelatay dowladd dhexe tan iyo burburkii dowladda dhexe ee Maxamed Siyaad Barre. Bishii xigtay, madaxweynaha aan shacabka soo dooranin ee mudane Xasan Sheekh Maxamuud (4.5) ayuu baarlamaanka u doortay inuu noqdo Madaxweynihii ugu horreeyay ee dowladda cusub. Doorashadan ayaa waxaa soo dhoweeyay mas’uuliyiinta Turkiga, kuwaasoo dib u xaqiijiyay in Turkiga uu sii wadayo taageerada uu siiyo dowladda Soomaaliya, madax-banaanideeda dhuleed.

Bishii Janaayo 2015, Madaxweynaha Soomaaliya Maxamuud iyo Madaxweynaha Turkiga Erdoğan ayaa sidoo kale daah furay mashaariic horumarineed oo ay Turkigu ka hirgeliyeen magaalada Muqdisho.

Iskaashiga horumarineed ee Turkiga iyo Soomaaliya

Iskaashiga horumarinta ee Soomaaliya iyo Turkiga waa mid dhinacyo badan leh, waxaana ka mid ah iskaashiga milatari, bulsho, dhaqaale iyo kaabayaal kale.

Intii lagu jiray abaartii 2011, Turkigu waxa uu ku deeqay in ka badan 201 milyan oo doolar dadaallada gargaarka bini’aadantinimo ee qaybaha ay saameeyeen Soomaaliya. Iyaga oo kaashanaya dowladda Soomaaliya, mas’uuliyiinta Turkiga ayaa sidoo kale Soomaaliya ka bilaabay mashaariic kala duwan oo dhanka horumarinta iyo kaabayaasha dhaqaalaha ah. Waxay gacan ka geysteen dhismaha dhowr isbitaal, waxayna gacan ka geysteen dib-u-habaynta iyo dayactirka garoonka diyaaradaha ee Aadan Cadde iyo xarunta golaha shacabka.

Diyaaradda Turkish Airlines ayaa noqotay diyaaraddii ugu horreysay ee duulimaad caalami ah muddo labaatan sano ah ka dib duulimaadyadii ay ku tagi jirtay kana soo degi lahayd garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ee Muqdisho. Bishii Sebteembar 2013, shirkadda Turkiga ah ee Favori LLC ayaa sidoo kale ka shaqo bilowday garoonka. Shirkaddu waxay ku dhawaaqday inay qorshaynayso dib u cusboonaysiinta dhismaha duulista oo ay ku dhisayso mid cusub, iyo sidoo kale hagaajinta qaab-dhismeedka adeegyada kale ee casriga ah. Mashruucaan ku kacaya 10 milyan oo dollar, waxa uu kordhin doonaa awoodda garoonka Aadan Cadde.

Bishii Maay 2013, waxaa magaalada Istanbul ka furmay shirkii 1-aad ee ganacsiga Turkiga iyo Soomaaliya kaasoo lagu muujinayo fursadaha ganacsi ee ka jira Soomaaliya iyo Turkiga. Munaasabadan oo ay soo qaban qaabiyeen golaha shacabka Soomaaliyeed oo ay weheliyaan wasaaradaha dowladda Soomaaliya iyo Turkiga ayaa waxaa lagu falanqeeyay doodo ku saabsan ganacsiyada ka jira labada dal iyo sidoo kale shirar ganacsi oo dhex maray shirkadaha Soomaaliya iyo Turkiga.

Bishii Janaayo 2015, madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud iyo Erdoğan waxay si isku mid ah u daah-fureen dhowr mashruuc oo horumarineed oo Turkigu ka dhisay Soomaaliya, oo uu ku jiro Isbitaalka Digfeer ee caasimadda waxaana loo beddelay cisbitaalka Erdoğan iyadoo lagu sharfay Erdoğan. Isbitaalka Digfeer waxaa la dhisay 1960-meeyadii, iyadoo ay dhismihiisa dhiseen injineero Talyaani ah, laguna dhisay mashruuca loogu magac daray (Cooperativa Architetti e Ingegneri, Reggio Emilia). Magaca wuxuu ka yimid shirkadda dhismaha ee Talyaaniga ee DigFer (Degola iyo Ferretti) waqtigaasi ay magaca ka bedelayeen waxay ahayd xarun taariikhi ah oo muhiim u ah caasimadda Soomaaliya. Ka dib bilawgii dagaalka sokeeye horraantii 1990-meeyadii, cisbitaalka ayaa dhowrmar la xiray qarashaadka awgeed.

Cisbitaalka cusub ee Soomaaliya iyo Turkiga oo ka kooban 200 oo sariirood ayaa waxaa dhistay hay’adda horumarinta caalamiga ah ee Turkiga ee TIKA, iyadoo la raacayo heshiis laba geesood ah oo ay horey u wada gaareen Soomaaliya iyo Turkiga. Waxa ay haysataa $135.7 milyan oo miisaaniyad hawleed ah, $85.6 milyan oo ka mid ah waxa loo qorsheeyay in ay daboolaan masuuliyiinta Turkiga shanta sano ee soo socota. 13,500 mitir oo laba jibbaaran oo gudaha ah waxaa ka mid ah 20 incubators-ka ah, 14 dhallaanka sariiraha daryeelka degdega ah, 12 sariirood oo daryeelka degdega ah, 4 qolal qalliin, qolka dhalmada, iyo qaybaha shaybaadhka iyo raajooyinka, oo leh qalliin guud, qalliin neerfayaasha, qalliin caag ah, carruur, umusha, kaadi mareenka , daawooyinka gudaha, suuxinta, ilkaha iyo qaybaha indhaha. Sida la balan qaaday waxaa ka hawlgeli doona 91 Soomaali ah iyo 52 Turki ah oo isugu jira maamulka isbitaalka, dhaqaatiirta madaxa, agaasimeyaal maamul ama agaasime maaliyadeed, iyo 40 askari oo Soomaali ah iyo 5 Turki ah. Ilaa 36 kaaliye oo Soomaali ah ayaa sidoo kale loo qorsheeyay inay ka qaybgalaan barnaamijka tababarka sanadlaha ah ee xarunta.

Intaa waxaa dheer, Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud iyo Erdogaan waxay xariga ka jareen Terminal cusub oo laga hirgeliyay garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde. Xarunta waxaa dhisay Kozuva, oo ah shirkad dhisme oo Turki ah oo gaar loo leeyahay. Labada dhinac ayaa sidoo kale ku heshiiyay in la dejiyo qorshaha magaalada Muqdisho, iyadoo la qorsheynayo in la dhiso guryo cusub. Wajiga hore ee dhismaha waxa uu beegsan doonaa 10,000 oo guri, kuwaas oo Erdoğan uu soo jeediyay in lagu dhameeyo 12 ilaa 24 bilood gudahood.

Bishii Janaayo 2020, dowladda Turkiga ayaa sheegtay in Soomaaliya ay ku casuuntay Turkiga si ay shidaal uga baaraan baddeeda.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Diblomaasiyadda2 hours ago

Diidmada qayaxan ee Maraykanku waxa uu si weyn u taageeray dalabka Falastiiniyiinta ee xubinnimada Qaramada Midoobay

Geeska Afrika2 hours ago

Taliyihii ciidamada Kenya ayaa ku dhintay shil diyaaradeed

Geeska Afrika20 hours ago

Deeq bixiyayaasha aduunka ayaa balaayiin gargaar ah u balan qaaday dalka Suudaan oo ay dagaaladu halakeeyeen

Afrika20 hours ago

Dalka Burkina Faso oo eryay diblomaasiyiin Faransiis ah – sababta waa maxay?

Yurub5 days ago

Norway ‘waxay diyaar u tahay’ inay aqoonsato madax-bannaanida Falastiin: Ra’isul Wasaaraha Norway

Bariga dhexe5 days ago

Waa maxay sababta ay Israa’iil halis usii gelinayso xiisadda Bariga Dhexe?

Bariga dhexe5 days ago

Maxaa kasoo cusboonaday weerarkii ugu dambeeyey ay Iiraan ku qaadday Israa’iil?

Ameerika6 days ago

Victor Manuel Rocha, safiir hore oo Mareykanka ah – Safiirkii u basaasayay Cuba tobanaan sano, waxaa lagu xukumay 15 sano

Bariga dhexe7 days ago

Iiraan iyo Israa’iil oo lagu booriyay in ay xiisadda u dhexeeya qaboojiyaan

Siyaasadda Arrimaha Dibadda7 days ago

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Sirdoonka & Militariga7 days ago

Jabhada Xoraynta Oromada – afka Oromada: Waraanna Bilisummaa Oromo

Geeska Afrika1 week ago

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Kumanaan shaqaale Hindi ah oo imanaya Israa’iil – mas’uuliyiin dowladda

Afrika2 weeks ago

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Geeska Afrika2 weeks ago

Kenya: Isbitaalka Qaranka ee Kenyatta ayaa ku dhawaaqay in la tuuri doono haraaga 541 qof, oo ay ku jiraan 475 carruur ah

Dhaqaalaha2 weeks ago

Zimbabwe waxay soo saartay lacag ‘dahab’ ah oo ay ku beddeshay dollarka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Maraykanka oo isu diyaarinaya weerar ‘aan laga fursan karin’ oo kaga imaan kara Iiraan – warbaahinta

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Sida ay Iiraan u samaysatay giraangirta cadawga ee ku xeeran Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Yukreyn ‘waxay noqon doontaa xubin ka tirsan NATO’ – Xoghayaha Arimaha Dibada ee Mareykanka Antony Blinken

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Ergeyga Mareykanka ee QM ayaa uga digay Iiraan inaysan weerar ku qaadin dadka Mareykanka ah ee weerarka qunsuliyada Suuriya

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Waa kuma taliyihii ciidamada Iiraan ee lagu dilay duqeynta Dimishiq?

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Wararka3 weeks ago

Waa maxay sababta doorashada Istanbul ay u tahay doorasho aad indhaha loogu hayo ee Turkiga?

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Ciidamada Israa’iil ayaa isbitaalka Qaza ee Al-Shifa ku dilay 400 oo Falastiini ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Qaza waxaa ka socda weerarro, iyadoo ay jiraan warar sheegaya in wadahadallada xabbad joojinta ay dib u bilaabmeen

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada3 weeks ago

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Cutubyada 1aad illaa 4aad ee dastuurka Soomaaliya oo la ansixiyay – sidee loogu falceliyey?

Wararka3 weeks ago

QM: Burcad Haiti ah waxay dileen 1,500 qof saddex bilood gudahood

Aasiya4 weeks ago

Iscasilaadii Madaxweynihii Vietnam waxay muujinaysaa khilaaf ka dhex jira xisbiga – Falanqeeyayaasha

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Madaxa Qaramada Midoobay ayaa ku booriyay Qaza in la gaarsiiyo gargaar bini’aadantinimo oo ballaaran

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Banaanbax uu soo abaabulay guddoomiyaha gobolka Banaadir Yuusuf Madaale oo lagu taageerayo wax ka beddelka dastuurka

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Haddii ‘Soomaali oo heshiis ah la rabo dastuurka yaanan la siyaasadeynin’ – Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Mareykanka ayaa burburiyay iskaashigii la dagaalanka argagixisanimada – Safiirka Ruushka Anatoly Antonov

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Doorka ciidanka iyo daryeel la’aantooda

Afrika4 weeks ago

Kacaankii Liibiya: Sida NATO ay u burburisay dowlad tobanaan sano la soo dhisaayey

Bariga dhexe4 weeks ago

Xiriirka Israa’iil iyo Sacuudi Carabiya oo isbeddel horumar leh laga gaaray

Gumeysi iyo isir sifeyn1 month ago

Maxbuus Falastiini ah ayaa ku dhintay xabsiga Israa’iil ka dib caafimaad xumo iyo jirdil loo gaystay: warbixin

Xul