Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Maxaa sababay in Soomaalidu noqoto qoowmiyad ka hartay dadyowga dunidda kale? – ‘Xog iyo xaqiiqooyin

Waxaa jiray dhaqdhaqaaqyo badan oo looga hortagay in waddanka looga saaro guumaystaha balse ugu dambayn lagu guulaystay in layska saaro. Laakiin maxaa isbeddelay dhaqankii gumaystaha?

Published

on

Waa askari hortaagan meel qarax ka dhacay ee magaalada Muqdisho

Xogg Iyo Xaqiiq: Waxaan idin soo gudbin waxyaabihii sababay in Soomaalidu noqoto Qowmiyad ka hartay in dadyowga dunida wax la qeybsadaaan. Dad badan waxay isweydiiyaan maxay Soomaalidu asaagood uga hadhay dadyowga kale Miyaysan ahayn dad leh dadnimo mise waa laga roonayaal?

Bilowgii guumaystihii oo ay qeybsanaayeen Afrika, Soomaaliya waxay ka mid ahayd waddamadii lagu halgamay loona tartamay in laguumaysto. Guumaystuhu dantiisu waxay ahayd in uu ogaado waddamadaas waxa ay ku wanaagsanyihiin, waxay caanka ku yihiin, nimcadda ay haystaan, Allena kuma naystay. Waddamada qaar waxaa loo diraayay dowlad qudha halka kuwa kalena loo qeybiyay ama qeybsadeen dowladdo iyagoo danahooda eegaya. Soomaaliya waxay ka mid ahayd waddamada loo diray dowlado badan oo kala duwan. Waxaana ka mid ahaa, Ingiriiska, Talyaanigga, Faransiiska, Burtuqiis Iyo kuwa kale.

Balse waddamo badan waa ku guul daraysteen in ay guumaystaan Soomaalidii waagaa jirtay, waxay la dagaalameen dowladihii isku dayay in ay danahooda soo faragashaddaan. Waxaana ka mid ahaa Burtuqaalka oo isaga harcad laga saaray soomaaliya gaar ahaan koonfurta oo ahayd halka soomaalidda xudunta u ah oo barwaaqaddu jiifto.

Waxaa ugu dambayn ku soo haray sidda aan wada ognahay saddex quwadood ama dowladood oo kala ah, Ingiriiska, Talyaanigga iyo Faransiiska. Ingiriiska oo isagu guumaysan jiray Waqooyigga Soomaaliya, Halka Faransiiska uu haystay dhulka loo yaqaano Jabuuti halka koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya uu haystay Talyaanigga.

Waxaa jiray dhaqdhaqaaqyo badan oo looga hortagay in waddanka looga saaro guumaystaha balse ugu dambayn lagu guulaystay in layska saaro.

Qiyaastii, markii la Aas-aasay ururkii la oran jiray SYL {Somali Youth Leaque}  oo la aas-aasay 1943-dii uu madaxweyne loogu doortay Yaasin Xaaji Cusmaan Sharmaarke Alle ha unaxariistee, waxay bilaabeen in ay waddanka ka dulqaadaan heeryadda saaran ee culayska ku haysa. Waxay muddo 7 sano ah waddeen dagaal af iyo addin ah, iyo xeelad kasta oo ay isaga qabanayeen guumaystaha. 1950-kii, markii lagaaray ayay waxaa la go’aanshay in wadanka Soomaaliya laga qaado heeryadda guumaystaha, wadankana gacanta loogasho Soomaalidda. Waxaa la go’aanshay in Soomaalidda la siiyo qaabka wax loo dhiso, loomaamulo, iyo haykalka dowladnimo.

Saddexdii dowladood oo markaas dano siyaasaddeed kalahaa Soomaaliya ee Ingiriiska, Talyaanigga iyo Faransiiska waxay loolan ugaleen in mid walba isagu gacan ku haynta udambaysa qaato, siyaasaddiisana dalkaas ku maamusha mustaqbalka.

Dowladda Ingiriiska waxay isku dayday in Waxgaradka, cuqaasha, abwaanadi iyo qeybaha bulshadda la kulanto. Waxa uuna weydiiyay in ay rabitaankooda In 10ka sano ee  xornimadooda loo diyaarinaayo in haykalka dowladnimo iyo xoriyadoodaba uu siiyo wadanka Ingiriiska.

Waxa uu intaas uraacshay oo dhahay Waxaan ahay Dowladda keliya ee calankeeda uusan Cadceedu ka dhicin, uuna yahay laandheeraha reer Yurub. Waxa kale uu yiri, waxaan rabbaa in aan Soomaali isku keenidoono oo hal dowlad ka dhigidoono haddii aad iicodaysaan in aan 10 ka sano idin gaarsiiyo xoriyaddiina.

Odayaashii, waxgaradkii way isku tageen, waxaa laga dooday cidda laraacayo Talyaanigga iyo Ingiriiska. Dad badan waxay  dheheen annagu marabno ninka kibirka badan oo Calankiisa aysan cadceedu ka dhicin kan maskiinka ah ee maafiyadda ah aan wadanka udhiibano isagu 10 ka sano hana gaarsiiyo, Dood dheer kadib waxay isku raaceen in dalka loo dhiibo Talyaanigga.

Ingiriiskii markii loo sheegay in Soomaalidu dooratay maafiyadii Talyaanigga waa ka carooday, waxa uuna go’aan ku gaaray in wadanka Soomaaliya sii kala qeybsho ayna ka shalaayidoonaan Soomaalidu.

Waxa uu ka dhigay shan qeybood oo kala ah:

  1. Soomaali galbeed oo Ingiriisku ubaxshay {Ogaadeenya}. Welina gacanta guumaystaha kama bixin.
  2. NFD { Waxa uu ku daray Kenya}. Welina gacantooda bay kujiraan.
  3. Djabouti oo iyaga xili dhexe qaadatay xoriyaddooda wadanka Faransiiska. Haddana ah wadan ka madax banaan Soomaaliya, balse taas bedelkeedana waxay ka saareen qariiradda Afrika.
  4. Waqooyi-galbeed oo waxay ubaxsheen {British land}.
  5. Iyo koonfurta Soomaaliya.

Aan gudda gale, dhibka hadda jira meesha uu ka yimid aan isdul istaage. Ingiriisku waxa uu sameeyay saysan Soomaalidu uheshiin weligeed, waxa uu Soomaali galbeed oo aan hal reer deganayn ubaxshay *Ogaadeenya* .

Taasna uu kalahaa kolka ay damcaan in xoriyaddooda doonaana ay dhahaan xagee qariiradda kaga jirtaan Itoobiya?

Kolka ay damcaan in ay raadshaana ay usoo baxayso magaca Ogaadeenya, Waxayna ku talo galeen in ay dhahaan annagu ma ogaadeenya xoriyad siinaa mise dadkaas meesha daggan. Soomaalidda halka ay ka liitaan waa dhanka qabiilkee, waxay isku dayin qeyb badan oo kamidda dhulka ay degto Soomaali galbeed in ay dhahaan annagu itoobiyaan baa nahay.

Adiga akhrisanaya qormaddaana marqaanti ka tahay in ilaa hadda isku haystaan qabaa’il. Ilaa dad badan ama qabaa’il badan soojeediyeen in magaca *Ogaadeenya*  laga beddelo. Balse qabaa’ilkii Ogaadeenya qudhooda ku gacan sayreen. Dhibaatadaas weli waataagan tahay, waana taagnaan doontaa ilaa tanaasul yimaado.

2. NFD {Northern Frontier District}. Waad ogtihiin NFD weli waxay ku jiraan gacanta Kenya, xoriyaddoodi mahaystaan, saansaantoodiina ma muuqato.

Welina waxaa dhibaato ku haya Kenyaanti, waxayna Soomaalidda u arkaan dad dheeraad ku ah dalka. Xaq iyo xuquuqtoona malahan.

3. Djabouti: Inkastoo dunidda aqoonsantahay Djabouti, ahna waddan aad u yar balse marka ay noqoto in arrimo siyaasadeed ama Diblomaasiyad timaado in la dhaho *Djabouti*  idinku xagee qariiradda Adduunka uga jirtaan?

Dad badan waxay xasuustaan xiligii #Iran laga saaray Soomaaliya xiligii dowladii hore ee uu hogaaminaayay madaxweynaheenii hore #Xasan_Shiikh_Maxamuud, in ay dheheen welibana yiri wasiirka arrimaha dibadda Iraan Annagu wadan aan Adduunka qariiradda kaga jirin in uu xiriir noojaraa waxa ka horeeya horta in uu dinidda ka soomuuqdo. Halka Soomaaliddana yidhi waa quud raacayaal aan tabar iyo talonoona hayn.

4. Waqooyi-Galbeed: Ingiriisku wuxuu ku guulaystay in uu dhaho 1960-06-26 British Somaliland waxaan siinay xoriyaddooda, waxaana lagu caddeeyay waraaq ka soobaxday Wasaaradda arrimaha dibadda ee Ingiriiska.

Ujeedkuna wuxuu ahaa ama ogaa in Soomaalidu ku liidato qabiilka ayna ka aaminsantahay diintooda iyo dalkooda.

Waxaana daah ka saarnayn in Soomaalidu ku diriridoonto Qabiil, hadhowna oran doonto Qolokasta annagu wadan gooniyaa nahay oo xoriyaddeena horaan uqaadanay.

Daliil looma baahna waxaa cadayn idinku filan in hadda la leeyahay Soomaaliland iyo Soomaaliya ha heshiiso. Waana dhibta ugu weyn ee haysata xiligaan Soomaalidda. Dowladkasta oo maqaar saar ah oo la sameeyo waxay ku mashquushay in ay dhahdo waxaan wada hadal lagalaynaa Somaliland.

Dantii iyo ujeedku kala haa Soomaaliya waa uu ka gaaray Ingiriiska.

5. Koonfurta Soomaaliya: Koonfurta Soomaaliya waa dhul aad ubalaadhan oo aad qani u ah, waxaana mara  Labadda webi ee *Shabeele*  iyo *Jubba* .

Waana dhul ku wanaagsan beerashadda iyo dhaqashadda xoolaha. Waxaana ka buuxa kheyraad aad ubadan, hadday ahaan lahayd Shidaal, macdanta iyo kheyraadka qeybihiisa kala duwan. Waad ka warhaysiin in xiligga hadda la joogo tahay koonfur meesha ukajiro dhibka? Waxa jira quwado waaweyn oo ka gurta waddanka macdanta iyo kheyraadka uuleeyahay. Waxa ayna jecelyihiin in aysan Soomaaliya yeelan dowlad quwadleh oo ka hor istaagta danahooda gaarka ah. Waxaa la sameeyay kooxo diineed, iyo qabiil oo laysugu dhiibay hubka oo la dhahay birta iska asla, weligiina ha heshiinina. Waxaa jira quwado waaweyn oo ku lugleh burburka Soomaaliya. Sidda aan horay usoo sheegnay, waxaa jira ilaa 1960 kolkii ay Soomaaliya qaadatay xoriyaddeeda.

Waxayse la kowsatay caqabado badan oo ay kamid tahay xagga ciidan ama quwadda ay waagaas aad uhoosaysay. Waxaa jira in waddamo ka mida reer *Yurub* ay dhowr jeer isku dayeen in ay utababaraan ciiddan aan awood buuran lahayn.

Waayo Dalka Soomaaliya waxa uu ku yaalay geeska Afrika oo runtii waxaa loo arkaayay in Soomaaliya ay yeelato awood ciidan in caqabad kutahay danaha reer *Galbeedka* ee ka leeyihiin Geeska Afrika.

Gaar ahaan waxaa jiray colaado ka dhaxeeyay *Itoobiya* iyo *Soomaaliya* taas oo qudheeda reer galbeedka iyo Maraykankaba marnaba usuurogalinayn in ay Soomaaliya qalabeeyaan oo ay yeelato Ciidan xooggan. Waayo waxaa caddayd in  ay Itoobiya ku qaadayso dagaal xooggan.

Reer galbeedna marnaba ma aysan rabin dal muslim ah oo ku yaal Geeska Afrika oo awoodleh.

Waxay madaxdii dalka haysay uweecdeen Midowgii *Soofiyeentigii*  oo ay u arkeen in Soomaaliya danweyn ku qabto In ay hesho Taageero ka dhan ah dhanka maamul wanaagga iyo horumarka dalka.

Balse Midowgii Soofiyeentiga waxay sheegeen in ay ka taageerayaan xagga ciiddanka iyo hubka waana tan noogu fudud. Waxayse dheheen haddii aan ciiddan iyo hub idinsiino ogaadda in aad yeelan doontaan cadow badan. Waana timid in dalal badan ay u arkaan Soomaalida quwad soo socota in ay tahay oo ay ka hortagaan xeelad iyo qaab walba oo ay addeegsan karaan.

Ku noqon maayo heerka ciiddan iyo awood ay lahayd Soomaaliya balse waxaan rabbaa in aan isdul istaago arrin yar taas oo ah Maxaa Soomaaliya dhibka ugu wacan oo dalalka geeska Afrika kuyaal dhibku uga dhiciwaayay?

Tan iyo markii Dowladdii kacaanka ay dalka lawareegtay waxaa jiray shirkado badan oo baaritaan ku sameeyay dalka soomaaliya iyagoo baaraya shidaalka iyo macdanta dalku uu khaaska uleeyahay.

‘Ujeedka xogta dahsoon

Waxaa jira shirkaddo badan oo xog uruurin ka sameeyay dalka Soomaaliya muddadi 1950-1981 meelahaas. Haddii aan soo qaato shirkaddii caanka ahayd ee laga lahaa dalka *Holand* ee la oran jiray # *Sheel* waxay ceel shidaal ka qoday inta udhaxaysa *Baardheere* iyo *faax-faax dhuun* balse ceelkaas shidaalka ah loo baxshay Baardheere.

Ceelka Baardheere waa ceelka keliya oo sida rasmiga ah looqoday, waxaana uu ka mid yahay ceelasha Soomaaliya ku yaal kuwooda la hubo # *100%*.

Ceelkaan taariikhdiisa qofkii rabba hakala xidhiidho aqoonyahan #Abokor_Xaaji_Mire oo ahaa khabiirkii wax ka ogaa kolkii la qodaayay ceelka baardheere.

Waxaa jira ceelal badan oo shidaal ku jidho sida:

  1. *Holhol* oo ku yaal gobolka nugaal Oo laqiyaasay 100% in uu shidaal ka buuxo waa halka ay hadda labadda maamul ee Somaliland iyo Puntland isku hayaan, qolo kastana doonayso in ay gacanta ku dhigto.
  2. Ceelka *Baardheere* oo shirkaddii qodaysay ugu magac dartay Ceelkii shidaalka badnaa ee Scotland ku yaalay ee la odhan jidhay # *Fortex 1 in Africa.* Waana ceelka la hubo oo laqoday shidaalkiisa.
  3. 3. *Nugaal Valley* , waa dhulka loo yaqaan dooxadda # *Dharoor* . Ceelkaas dhowr jeer ayaa laga sahamiyay shidaalka. Waxaana isku dayay wadamo  badan in ay baaritaano ka sameeyaan. Waxaana la aaminsanyahay in #Dharoor shidaal badan ka buuxo.
  4. *Kalsan 1* . Ceelka waxaa laga sahanshay shidaal, wuxuuna dhowr iyo toban kiilo mitir ujiraa magaaladda #Garoowe. Balse khuburo badan ayaa sheegay in #Kalsan 1 uusan caddayn in uu ku jidho shidaal balse astaamihii laga rabay lagama wada helin.
  5. *Sunajiif* : Waxay ka mid tahay meelaha  laga sahamiyay shidaalka lagana taagay Birta loo yaqaan *#Oil Rock* . Waxaana birtaan laga taagaa meelaha lagu arko shidaalka iyo macdanta. Waxaa jidha in Sunajiif laamiga madha ay ku aasantahay #Fuustooyin ay ku jidhaan sun balse waxaa la dulmarshay laami. Waxaana dad badan oo deegaanka ah sheegeen in xiligii Talyaanigu wadanka haystay uu wadanka ku aasay walxo looga shakisan yahay in ay Sunta khatarta ah lagu aasay.

Suna jiif waxaa inta badan ay sheegeen dadka aqoonyahanadda ah ee sahiyay dhulkaas in astaamihii looga baahnaa laga helaayo. Sunajiif waxay ka tirsantahay gobolka Nugaal.

  1. *Lughaya* : Waxaa jira ceel laga qoday balse aan la dhamayn baaritaankiisa oo kuyaal Lughaya. Waana ceel la hubo 95% in uu shidaal ku jidho.
  2. *Mudul Baraawe* : Waxa jidha ceel shidaaleed laga sahamiyay Baraawe, oo laysku raacay in uu ceelkaas ku jidho shidaal. Waxaana la sheegay in Birta loo yaqaan #Oil_Rock laga taagay. Birtaan ma muuqato waayo looguma talogalin in qof walba arko. Waana la duugaa, waxaana lagu qoraa Xarfo dadka ku takhasusay #Geology-ga ay yaqaanin.
  3. Waxaa jidha ceel laga qoday *Afgooye* balse ceelkaasu ma ahan Batrool ee waa gaas. Waana ceel la hubo in uu ku jidho gaas.
  4. *Kismaayo* waxaa jidha ceel laga qoday 1960 maadkii. Balse ceelkaas macadda shidaalka ku jidha.
  5. Waxaa jira goboladda qaar sida *Galgaduud* , *Mudug* iyo qeybo kamida gobolka *Gedo*  iyo goboladda dhexe oo dhan. Waxaa ka buuxa 100% macdanta qaaliga ah ee #Uraniumta* ah.
  6. Waxaa jira gobolka bari in uu jiro ceelal dhowr ah oo laga taagay Birta lagu yaqaan in ceel shidaal ku jiro ee la dhaho *Oil Rock* .
  7. Badda Berbera, Mudug, Kismaayo, waxaa jira sahan laga sameeyay xagga shidaalka. Balse rajadda ah 100% in uu ku jiro shidaal aad ubadan.

Ma ahan mid aan ku soo koobi karno Shidaalka ku jidha Soomaaliya iyo qiyaasta inta uu leeg yahay. Balse waxaa jirta in laysku raacay 95% in shidaalka Soomaaliya ku jiraa uu leeg yahay *#110 Bilion Ber mile* oo shidaal ah. Waxaana la qiyaasaa in wadanka Soomaaliya  yahay wadanka 8aad ee xagga shidaalka ugu badan dunida. Saas oo ay tahay Soomaalida waxay ka qatanyihiin nimcaddaas Alle ku galadaystay. Dalkaas hodanka ah waxa uu ka gaajaysanyahay shidaalkaa ku jidha.

Haddaba waxaa jira wadamo aan rabin in aad la soobaxdo shidaalka, balse ka shaqeynaaya deganaansho la’aan in aad ku jidho. Waayo ujeedku ma ahan in aad xiligaan la soo baxdo shidaalka ee ujeedku yahay in kolkii dunidu ubaahato in lala soobaxo.

Taas waxaa dheer, haddii aad dowlad awoodleh noqoto waxaa dowlado badan oo Soomaaliya macdanta ka gurta in ay waayayaan Macdano badan oo bilaash ku qaaata kana macaashaan in ay meesha ka baxdo.

Waxyaabaha keenay in dalka Soomaaliya la go’doonsho oo dunidu u aragto waddan qaswade ah waxaa loo sababeeyaa Dagaalkii Saddexaad mid aan ani ugu yeeray ee Dunida ka dhaca  #Soomaaliya iyo Itoobiya 1977-dii.

Dagaalkaas dad badan oo Soomaaliyeed waxay u arkaan in lagu degdegay dagaalkaas balse dad kale waxay aaminsanyihiin in dagaalkaasu sax ahaa. Si kastaba ha ahaatee waddanka Soomaaliya waxaa ka maqnaa dal, Waxa uuna ku khasbanaa in uu sooceshado dalkiisa.

Dowladda Itoobiya waxay gacan saar la lahayd wadamada Reer galbeedka iyo Maraykanka, halka waddanka Soomaaliya uu isna garab saar lalahaa waddanka *Ruushka* waana wadanka keliya ee Soomaalidda ciidankeeda gaarsiiyay in ay noqdaan Geesiyaashii # *Afrika*.

Ciidankaan oo aad uqalabaysnaa waxay cagta mariyeen ciidamaddii Itoobiya. Waxayna guul dunidu la yaabtay ka gaareen dagaalkaas muddo kooban.

Kolkii inta badan Ciidamada Soomaaliya ay qabsadeen Dhulka La oran jiray # *Odaageenya* inta ugu muhiimsan, waxay dowladda Itoobiya oo aad udaciiftay awoodeedii ay ku faanaysay dhulka lala jaray waxay go’aan ku gaadhay in qeylo dhaan udirsato waddankii la isku oran jiray *Sofiyeeti* ee Ruushku uhoreeyo.

Waxayna dowladda Ruushka ka dalbadeen in Soomaaliya kala hadlo dagaalka, waxayna ku dhawaaqeen in ay rabbaan xal in laga gaaro dagaalka, wixii dhul kamaqana lagu dhammeeyo waanwaan iyo wadaxaajood.

Dowladdii Ruushka waxay go’aansadeen in Wadanka Soomaaliya laga dhaadhiciyo in ay joojiyaan dagaalka, dhulka ka maqana waxa uu Ruushka balan qaaday in uu isagu soocelinaayo. Waxa uuna taas bedelkeeda Soomaaliya ugu yaboohay in udhisaayo warshadaha ugu waaweyn dunida ee wax soosaara.

Balse riyaddii Ruushka waxaa gaashaanka ugu dhuftay dowladii kacaanka oo aad uga soo horjeesatay dalabka ka yimid Ruushka. Waxaana loo qabtay in 24 saacadood gudahood uga baxaan dalka.

Go’aankaas Soomaalida aad bay ugu degdegtay sababtoo ah.

  1. Ma jirin hal dowlad oo Soomaaliya isku halaynaysay waagaas aan ka ahayn Ruushka oo siin jiray hub iyo saanad militari.
  2. Ma jirin saaxiib kale oo caawimaad deg deg ah usoo fidinkaraayay aan ka ahayn Ruushka.
  3. Mana dhicin hal dowlad oo isxilqaantay oo la safatay Soomaaliya.

Waxayna taas keentay in Soomaaliya keli noqoto dagaalkiina lagu jabsho waa tii hore loo yiri # *Biyo kaa badan iyo colkaa badanba waa ku hafajiyaan.*

Kolkii la yiri Ruushka isaga baxa dalka waxa uu durba la saftay waddanka Itoobiya oo heshay Garabkii ugu weynaa ee abid hesho, taakulo iyo hub fara bada. Ruushka waxa uu Itoobiya ku soo daad gureeyay Ciidamo laga keenay *#Kuuubba* oo gaarayaan cadadkoodu 18,000 oo askari. Ciidamada Soomaaliya ayaa tiradooda lagu sheegay in ay ahaayeen 35,000 askari.

23 guuto oo infentari ah {Kuwa lugta ah}. Sagaal guuto oo taangiyadda ah, Sagaal guuto oo madaafiic ah iyo  Afar guuto oo ciiddamada cirka ah.

Diyaaradaha Soomaaliya ayaa ahaa 54 diyaaradood , 24 kamida waxay ahaayeen diyaaradaha looyaqaan M21S. Waxyaabaha saaciday ciidamada Soomaaliya waxay ahaayeen kuwo aad u Akhlaaq wanaagsan, mooralkoodu dhisanyahay, tababar aad usareeyana qaba, sidoo kalena aad u ahaa kuwo wadaniyiin ah oo ay ka go’nayd in dalkooda ay difaacaan addin iyo afba.

Ciiddanka ayaa la sheegaa in ay haysteen hub kufilan, waxayna aad uhaysteen madaafiicda oo Soomaalidu aad ku dheereysay isticmaalkooda. Waxa kale oo saacidaayay in ciidama Kumaandooska ah oo aan dib usoonoqon jirin. Halkii Askari ee Soomaaliga ah waxa uu ku beegmaayay 10 askari waayo isbahaysiga ka soo horjeeday waxay ahaayeen kuwo aad ubadan, aadna uqalabaysan, weliba midowgii Soofiyeeti oo ah dal aad uxoogan oo ciidan farabadan haystay oo ku soo daabulay Soomaaliya.

Waxay Dowladda Ruushka ogayd halka aan ku liidano waayo waxay ogayd awoodda iyo tiradda ciidamadda Soomaalidda iyo Hubka ay haysato.

Ma jirin Dowlad la safatay Soomaaliya, Maraykanka waxaa uu garab istaagay Itoobiya waxa uu ku sababeeyay madaxweynihii xiligaas in aysan Soomaaliya xaq ulahayn In lagarab istaago Dagaalkuna uu ahaa mid gardaro ah sida ay u arkeen iyagga. Dowladdii damacda in ay Soomaaliya garab siisana waxay ka baqeen kolka la jabsho Soomaaliya in iyaga ay ku soo jeestaan Ruushka iyo Maraykanka mid kood.

Waxay Halkaas lagu jabshay ciidankii Soomaaliya waxaana laga qabsaday Guud ahaan wadanka la oran jiray *Soomaali Galbeed*.

Itoobiya waxaa laga dilay 17,000 oo askari, waxaana laga dhaawacay 25,000 oo kale, waxaana laga qafaashay in kabadan 6,000 oo askari, waxaana raqdooda lawaayay in kabadan 2,000 oo Itoobiyaan ah. Dhinaca kale Soomaaliya waxaa ka geeryooday 5,000 oo askari, waxaana ku dhaawacmay 2,400 oo dhaawac ah iyo inkayar 200 oo maxbuus waxaan gaadhayn.

Dhinacyaddii kale ee Itoobiya la soo saftay waxaa laga dilay boqolaal askari. Midowga sofiyeeti waxaa laga dilay 35, askari tiro boqol gaaraysana waa laga dhaawacay. Halka kuuba laga dilay inkabadan 400 oo ciidan, tiro intaas kabaddana waa laga dhaawacay. Halka Yementa koonfureed laga dilay 106 askari tiro intaas ka baddana waa laga dhaawacay. Boqolaal kalena waaba lawaayay meel ay jaan iyo cirib dhigeen.

Wixii ka dambeeyay dagaalkaas Soomaaliya waxaa la gashay dagaal siyaasadeed, waxaana lagu qaaday dagaal jihooyin badan, waxaana wadanka lagashay khalkhal siyaasadeed iyadoo la addeegsanaayo awood siyaasiyiin iyo Qabaa’ilo.

Intaas markaan uga imaado dagaalkii kharaaraa ee na dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya, waxaa jiray kolkii ay dhacday Dowladii dhexe ee kacaanka, wadanka waxaa qabsaday jabhado qabaa’il oo kala duwan. Waxaa 1992-1993 isku dayeen wadamo badan in  Soomaaliya gurmad loo fidiyo balse waa ku guul daraysteen. Waxaana si bareer ah isku soodayay Maraykanka oo keenay ciidankii la magac baxay #UNSOM {Ciiddankii Rajo Soocelinta Soomaaliya}.

Balse ciidankaas waxay la kulmeen jab aad uweyn waxayna ku waayeen askar badan, iyo diyaarado. Waxayna Maraykanka gabi ahaanba isaga bexeen wadanka kadib markii laga dilay Askar badan.

Waxayna wadamo badan oo reer galbeedka kamida ku yiraahdeen Tukow maanlaawe maxaa Soomaali kuu geeyay oo gacanta ka taagay Ruush. Wixii intaas ka dambeeyay reer galbeedka iyo Maraykanka isku raaceen in aan dib dambe loo eegin wadanka Soomaaliya muddo dhan 40 sano ee soo Socota.

Waxayna garowsadeen in marka ay soomaalidu birta iska aslaan ay isxasuuqaan oo daadaalaan in la koryimaado laguna maamulo wixii maqaar saar ah oo markaa loo arko in ay dantooda ka talinayaan.

Wadamo badan oo ka midyahay Maraykanka waxa uu taageero ufidiyaa dhinacyadda isku haya Soomaaliya Sida Dowladda dhexe iyo Ururka Alshabaab oo labaduba hubsiiyo sida uu horay usheegay Alle ha unaxariistee Madaxweynihii hore ee Soomaaliya #Cabdullaahi_Yuusuf, mar wax laga waydiiyay dagaalka alshabaab iyo dowladda. Wuxuuna dhahay Anagga iyo Al-shabaaba hal meel ayaan ka wada helnaa hubka, hal qolo ayaana garab nawadasiisa annaguna birtaan iska asalnaa.

Waxay ahayd oraah aanan ilaawin oo maskaxdayda ka guuxaysa ilaa iyo hadda.

Haddaba Soomaalida maxaa udan ah?

  1. In ay isku tanaasul sameeyaan.
  2. In ay heshiiyaan oo uturaan dalkooda, dadkooda iyo diintooda.
  3. In caddaalad iyo sinaan wax lagu qeybsado oo la joojiyo dulmiga iyo caddaalad darradda.
  4. In lala yimaado yool fog oo siyaasadaysan, oo iyagu degsadaan, mowqif adag, go’aan adag iyo geesinimo leh.
  5. in dhinacyadda isku haya dalka sida Dowladda, Alshabaab, Daacish, Mucaarad iyo muxaafid IWM ay isku yimaadaan, danta dalka laga wada shaqeeyo heshiisyona lawada saxiixdo danta guudna laga wada shaqeeyo.
  6. In wixii horumar ah xoogga la saaro, sidii dib ukabasho loo samayn lahaa, dowladaha dunidana aanu ula tartami lahayn.

Dalka Soomaaliya waa dal aad uweyn dadkeeduna ma badna haddii shidaalka keliya la soobaxaan ku jira Soomaaliya waxaa qof walba oo Soomaaliyeed ku soo beegmaysa 100 kun oo doolarka Maraykanka ah. Laakiin nimcaddaas waan ka qatanahay, waxaana loo baahan yahay in aan la nimaadno Xeel iyo xirib si aan dadkeena baahida udhimanaya oo kheyraadkoodii ka dhimanaya ay u helaan nolol wanaagsan oo tan dunida qaniga ah haystaan mid ka fiican.

*Guntii iyo gunaanad*

Waxaan ummahad-celinayaa dhammaan ciddii akhrisatay xogtaan, jawaab celintana isiiyay. Waxaan ahay Bini-aadam waan khaldami karaa, Magafe waa Allah. Waxaa laga yaabaa in aanan xogaha qaar aan gefo, balse karaankay iyo dadaalkay ayaa isoo gaarsiisay xogtaan in aan idin soo gudbiyo.

 

-…….Waxaan ahay bini-aadam waxaa lagayaabaa in aan waxbadan khalday intaan kuguda jiray diyaarinta xogtaan. Fadlan haddii aad khalad aragtaan igu soodira gmailkayga khaaska ah Mahamudp2@gmail.com

 

Facebook Comments Box

Waa qoraa ka tirsan bahda Diblomaasi. Wuxuu wax ka qoraa arrimaha bulshada sida wacyigelinta bulshada, dhiirigelinta da’yarta, jaceylka iyo dadka tabaalaysan. Dhinaca kale qoraaga ayaa wax ka qora ganacsiga, siyaasadda, dhaqanka, kheyraadka dalka, Af-soomaaliga, isbedelka cimilada, suugaanta, arrimaha qoyska iyo taariikhaha dalka. Qoraa Maxamuud ayaa mar walbo u taagan sidii uu geed-dheer iyo geed-gaabanba ugu fuulilahaa sidii uu usoonoolayn lahaa dhaqankii iyo sooyaalkii ay lahayd ummadda Soomaaliyeed.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Aruurinta madxafyada adduunka ugu caansan waxay inta badan ka kooban yihiin alaab Afrikaan ah oo la bililiqaystay xilligii gumeysiga. Ilaa maanta, wax ka yar boqolkiiba hal ayaa lagu celiyay Afrika. Qoraalkaan waxaa luuqada Ingiriiska ku daabacay ©RT / waxaana turjumay Cabdijabaar Sh. Axmed.

Published

on

Boqorka Ingiriiska Charles III (B) waxa uu eegayaa farshaxan ciwaankiisu yahay 'Europe Supported by Africa and America' oo uu sameeyay farshaxaniste asalkiisu Nayjeeriya yahay Sokari Douglas Camp. © ISABEL INFANTES / AFP

Intii ay socdeen dagaalada iyo gumeysiga Afrika, wadamada reer galbeedka waxay ku lug lahaayeen bililiqada boqolaal kun oo walxaha fanka Afrika ah. Matxafyada dawladuhu waxay isticmaali jireen si ay uga qaybqaataan abuurista gumeysiga iyo sharciyeynta gumeysiga.

Soomaaliya iyo dalal badan oo Afrikaan ah waxaa laga qaaday alaabo badan oo tilmamaya taariikhda iyo dhaqanka ummada ay leedahay. Warbixin uu diyaariyay taariikhyahan faneedka Faransiiska Benedicte Savoy iyo dhaqaaleyahan Senegalese Felwine Sarr, oo ay u xilsaartay dowladda Faransiiska 2018, ayaa sheegaysa in inta u dhaxaysa 90% iyo 95% dhaxalka dhaqameed ee agabka Afrika ay ku nool yihiin meel ka baxsan qaaradda Afrika. Dhanka kale, alaabada madxafyada qaranka Afrika ayaa si dirqi ah uga badan 3,000 oo shay dhaqameed.

Ku dhawaad dhammaan wadamada Afrika waxay lumiyeen agabkoodii ugu muhiimsanaa ee dhaqanka intii lagu jiray waagii sahanka reer Yurub iyo gumaysigii xigay. Walxaha ku haray Afrika waxay lahaayeen qiimo taariikhi iyo dhaqameed ka yar kuwii la keeni jiray madxafyada Yurub. Dhowr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, reer galbeedku waxay si isdaba joog ah u heli jireen sheegashooyin lacag celin ah oo ka yimid wadamada Afrika.

Ajendaha 2063 – Qorshaha horumarinta mustaqbalka fog ee Afrika, kaas oo uu ansixiyay Midowga Afrika 2015-kii – waxa uu tilmaamay in ilaalinta hiddaha dhaqanka ay tahay mid ka mid ah mudnaanta ugu weyn ee qaaradda. Marka loo eego dukumeentiga qaab-dhismeedka, dhammaan hantida dhaqameed ee Afrika waa in lagu soo celiyaa qaaradda marka la gaaro 2025. Laakiin qorshahan hamiga ah ma la xaqiijin karaa?

Safarada ciqaabta ee Britain iyo muhiimada ay u leeyihiin ururinta farshaxanka Ingiriiska

Taariikhyahannada farshaxanku waxay ku qiyaaseen in ku dhawaad 70,000 oo farshaxan Afrikaanku leeyahay lagu xareeyay Matxafka Ingiriiska illaa 2020. Si kastaba ha ahaatee, sharraxaadda bandhigyada ayaan wax badan ka sheegin xaaladihii ay ku danbeeyeen UK.

Qaar badan oo ka mid ah alaabooyinka waxaa laga jabsaday Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad, xilligii Benin Expedition Expedition 1897. Boqortooyada Benin (dal qadiimi ah oo ku taal Galbeedka Afrika) waxay ku taallaa dhulka Nayjeeriyada casriga ah. Safarka ciqaabta ah ayaa loo abaabulay sidii “ciqaab” ka dib markii dadka deegaanka ay weerareen cutub ka mid ah 250 askari oo Ingiriis ah oo loo diray inay maamulaan dhulka.

Ciidanka ciqaabta ayaa aad uga tiro badnaa cutubkii ugu horreeyay oo ka koobnaa 1,500 oo nin oo hubaysan. Ciidamada Ingiriiska ayaa xoog ku galay magaalada caasimadda ah ee Benin, waxayna burburiyeen boqortooyadii, waxayna qabteen taliyihii. Natiijadii ololahan, inta u dhaxaysa 2,500 iyo 4,000 Benin artifacts (waxa loogu yeero “Benin Bronzes”) ayaa laga saaray Afrika. Nayjeeriya ayaa dalbanaysa in Ingiriiska ay soo celiso walxahaas. Dhacdadan ayaa lagu tiriyaa mid ka mid ah kiisaskii ugu weynaa ee bililiqo ee soo mara taariikhda fanka Afrika.

Si loo magdhabo kharashaadka safarka, qaar ka mid ah alaabtii la helay ayaa la xaraashay. Taasi waa sida Benin Bronzes ay u mareen waddamo kala duwan oo Yurub ah, halkaas oo ururinta farshaxanka Afrika ay noqdeen kuwo caan ah.

Xilligii fin de siecle, Yurub waxay muujisay xiisaha fanka Afrika. Tani kama hor istaagin dadka reer Yurub inay ugu yeeraan farshaxanka “primitive” ilaa maantadan la joogo, ereyga “primitivism” ayaa inta badan loo adeegsadaa marka lagu tilmaamayo farshaxanka Afrika. Dhab ahaantii, fikradaha reer Yurub ee ku saabsan dhaqamada kale ayaa ka muuqda doorashada kelmadda loo doortay si loo qeexo qaabkan gaarka ah.

Ingriiska ayaa sidoo kale helay isticmaalka alaabada la xaday oo aysan ku iibin xaraashka, kuwaas oo intooda badan ka tarjumaya ruuxa dadka Benin. Qaar ka mid ah walxahaas ayaa la siiyay saraakiisha ciidamada si loogu abaalmariyo guusha ciidan ee socdaalka (taas oo aan faa’iido lahayn marka laga eego dhinaca dhaqaalaha), qaar kalena waxay ku dhammaadeen Matxafka British-ka.

Sidoo kale Jarmalka wuxuu kamid yahay dalalka soo xaalufiyey Afrika

Boqortooyada Jarmalku waxay sidoo kale ka mid ahayd kuwii ku lug lahaa bililiqada hidaha dhaqanka ee Afrika. Si ka duwan Ingiriiska iyo Faransiiska, xilligii gumeysiga ee Jarmalku wuxuu ahaa mid gaaban. Si kastaba ha ahaatee, Jarmalku waxay isku dayeen inay la socdaan deriskooda oo ay wax u qabtaan ururintooda.

Intii lagu guda jiray safarada Jarmalka, farshaxano badan, iyo noocyo flora iyo fauna deegaanka ah kuwaas oo xiisaynaya cilmi-baarayaasha, matxafyada, ama kuwa gaarka loo leeyahay (sida saraakiisha gumeysiga) ayaa laga saaray Afrika.

Marka laga reebo Benin Bronzes, oo Jarmalku ka iibsaday xaraashka, wuxuu kaloo helay farshaxanka dadka Kameroon iyo Namibiya. Taallooyinka, dahabka, iyo qalabka shaqada – walxaha muhiimka ah ee dhaqanka iyo diinta ee kooxaha qowmiyadaha Afrika – ayaa lagu hayaa Matxafka Ethnological ee Berlin.

Askarta Jarmalku waxay heleen walxo badan oo ay sababeen dembiyo dagaal. Ilaa 2019, Matxafka Stuttgart waxaa ku jiray karbaashkii Hendrik Witbooi, geesiga qaranka Namibiya. Jarmalku waxa uu helay intii lagu jiray xasuuqii Herero iyo Nama ee 1904-1908. Witbooi waxa uu helay darajada geesiga Namibiya ee la dagaalanka gumaystaha iyo hogaaminta kacdoonada.

Dhanka farshaxanka ilaahadda Ngonnso, oo laga keenay Kameroon laguna hayo Matxafka Ethnological Museum ee Berlin ilaa 2022, looma iibin mana deeqin Jarmalka dadka Nso ee ay ka tirsan yihiin. Sannadkii 1903-dii, sarkaal Jarmal ah ayaa si xoog ah u qabsaday farshaxanka wuxuuna u soo bandhigay shaqaalaha madxafka hadiyad shakhsi ah. Sida lagu sheegay daraasad ay samaysay Atlas of Absences, oo ay sameeyeen shaqaale ka tirsan madxafyada Jarmalka, in ka badan 40,000 oo walxood oo farshaxan ah oo laga soo saaray Cameroon ayaa la dhigay Jarmalka.

Mandu Yenu Throne oo leh cag ka timid Kameroon, oo ah kursi loogu talagalay boqorka qabiilka Bamum ee Afrika (qarnigii 19-aad), ayaa lagu sawiray inta lagu guda jiro safar saxaafadeed ee Matxafka Ethnological ee Xarunta cusub ee Berlin Palace Humboldt ee Berlin. © JENS SCHLUETER / AFP

Isha waxyiga ee la xaday

Xilligii aadka u weynaa ee xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu helay in ka badan 90,000 oo farshaxan Afrikaan ah. Qayb weyn oo ka mid ah ururintan waxa lagu kaydiyaa Musee du quai Branly ee Paris, iyo sidoo kale matxafyada kale ee dawladda iyo meelo gaar loo leeyahay.

Sharaxaadaha bandhigyada waxay soo jeedinayaan in farshaxannada Afrikaanka ah iyo maaskaro ay qiimo leeyihiin ugu horrayn sababtoo ah waxay u adeegeen dhiirigelinta fannaaniinta Faransiiska, kuwaas oo la kulmay qalalaase hal abuur leh. Dareen yar ayaa la siiyaa hal-abuurka ee sayidyada Afrika laftooda.

Markii hore, walxaha farshaxanka ee la bililiqaystay waxaa lagu soo bandhigay madxafyada qawmiyadaha Yurub waxaana loo tixgeliyey “waxyaabo gaar ah” oo inta badan loogu talagalay daraasad cilmiyeed. Kaliya qaar ka mid ah kuwa gaarka loo leeyahay ayaa awooday inay qadariyaan hibada fanaaniinta Afrika.

Xitaa ka dib dhamaadkii xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu sii waday inuu dhoofiyo alaab qiimo leh oo ka baxsan Afrika. Tusaale ahaan, 2005 iyo 2007, in ka badan 10,000 oo walxood oo ah hidaha dhaqanka Mali ayaa lagu qabtay garoomada diyaaradaha ee Paris. Kuwaas waxaa ka mid ahaa dugaagado, faasas, iyo faraanti. Inta badan alaabooyinka waxay soo jireen ilaa 8,000 oo sano.

Farshaxannada waxaa lagu soo bandhigay qayb ka mid ah bandhigga ‘Fircoon ee Labada Dal. Sheekadii Afrikaanka ee boqorradii Napata’ ee Matxafka Louvre ee Paris. © STEPHANE DE SAKUTIN / AFP

In ka yar boqolkiiba hal

Isagoo ka hadlayay magaalada Ouagadougou, Burkina Faso sanadkii 2017, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa sheegay in aan la aqbali karin in hidaha dhaqanka Afrika ay ku sii jiraan madxafyada Faransiiska. Wuxuu ballan qaaday inuu qaadi doono dhammaan tallaabooyinka ku habboon ee lagu soo celinayo walxahaas shan sano gudahood.

Bayaanka ayaa soo jiitay dareen badan, tan iyo sharciga Yurub ma ogola in la fogeeyo dhaxalka qaranka (iyo farshaxanka Afrika waxaa loo tixgeliyaa ‘dhaxalka qaranka’ ee Galbeedka), taas oo laga yaabo in aan si joogto ah uga tagin ururinta matxafyada dawladda.

Lix sano ka dib hadalka Macron, dowladda Faransiiska ayaa ugu dambeyntii bilowday horumarinta tillaabooyinka hirgelinta siyaasadda dib u celinta. Bishii Abriil 2023, madaxwaynihii hore ee Louvre, Jean-Luc Martinez, ayaa daabacay warbixin leh talooyin ku wajahan dawladda, oo ay ku jiraan shuruudo dib-u-celin ah. Faransiisku waa inuu xaqiijiyaa in walxaha farshaxanka lagu helay si sharci darro ah oo aan sharci ahayn, sheegashada soo celinta wadamada Afrika waa in ay baaraan guddi gaar ah. Codsiyada magdhowga maaliyadeed lama tixgelin doono.

Ilaa hadda, Faransiisku wuxuu dib ugu celiyay Benin 26 qalab iyo hal Senegal. Tani waxay ka dhigan tahay in ka yar boqolkiiba hal tirada guud ee walxaha fanka Afrika ee ku jira madxafyada.

Baarlamaanka Faransiiska ayaa la rabay inuu meel mariyo sharci leh shuruudaha cusub ee soo celinta December 2023, laakiin dukumeentiga waxaa xannibay mucaaradka. Samaynta sharci tixgalinaya dhammaan talooyinka iyo dhaqangelintooda wax-ku-oolka ah waxay qaadan kartaa waqti dheer, sidaas awgeed dib u dhigista hannaanka dib-u-celinta sannado badan.

Matxafyada Ingiriiska ayaa ka baqaya bililiqo

Ingiriiska, oo ah boqortooyadii labaad ee ugu weyn adduunka, ayaa ah mid aad u maskax badan marka ay timaado soo celinta. Matxafyada qaranka ee madxafyada iyo goobaha galeeriga ee dalka kuma dhacaan sharciga fasaxaya dib u soo celinta. Waxay sii wadi doonaan inay raacaan sharciga hadda jira, kaas oo aan ogolayn ka fogaanshaha farshaxanka ee ururinta dawladda.

Bishii Janaayo ee sanadkan, Matxafka British-ka iyo Matxafka Victoria iyo Albert ayaa ugu dambeyntii ku heshiiyey inay “soo celiyaan” farshaxanka laga xaday ee dadka Asante ee Ghana. Si kastaba ha ahaatee, “soo-noqoshada” waxay noqotay oo kaliya “kiro waqti dheer ah” oo ilaa lix sano ah.

Dadka degan UK waxay ka baqayaan in dib u celintu ay faaruqin doonta ururinta madxafyada Ingiriiska. Wargeyska The Telegraph ayaa xitaa qoray in madxafyada Ingiriiska ay “khatar ugu jiraan in la dhaco” sababo la xiriira dalabaadka lagu soo celinayo agabka Afrika.

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron (B) oo daawanaya taallo boqortooyo qarnigii 19-aad oo ah shimbir nus-nin ah, oo matalaya boqorka Benin Ghezo, oo lagu soo bandhigay matxafka Quai Branly ka hor inta aan loo dhoofin waddanka Galbeedka Afrika dabayaaqada bishii Oktoobar ee Paris 2021. © Michel Euler / BELGA / AFP

Hogaaminta dariiqa soo celinta?

Jarmalku waxa uu fuliyaa siyaasadiisa soo celinta si la mid ah Faransiiska. Labada dal waxay sameeyeen sanduuq wadajir ah, lacagtaas oo lagu samayn doono cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan asalka alaabada Afrika ee hadda ku kaydsan madxafyada labada dal. Shaqada diyaarinta ee soo celinta walxaha waxaa lagu qaban doonaa seddex sano gudahood.

Jarmalka ayaa hore ugu celiyay Nayjeeriya 21 Benin Bronzes. Sida ku cad heshiiska ay wada galeen wadamada 2022, madxafyada Jarmalku waxa ay qaadeen in ay soo celiyaan 1,130 walxood.

Jarmalka ayaa la sheegay in uu “hogaamiyo dariiqa soo celinta” Yurub. Wadamada Afrika, si kastaba ha ahaatee, way khilaafsan yihiin. Tusaale ahaan, wargeyska Galbeedka Afrika ee Modern Ghana ayaa ku doodaya in Jarmalku yahay hoggaamiyaha “Saliibiga dib u celinta.” Suxufiyiintu waxay xuseen in dalabka dadka Afrikaanka ah ee alaabtooda faneed in loo soo celiyo “mar walba Jarmalku waa ka caabiyay,” sida wadamada kale ee Yurub, iyo in Berlin ay soo celisay waxyaabo farshaxan ah dhawaan.

In kasta oo ay qireen in Jarmalku uu juhdi badan geliyay soo celinta walxaha la dhacay marka loo eego, tusaale ahaan, Great Britain, Afrikaanku weli kuma heshiin karaan in dalka lagu ammaano in uu soo celiyo qayb yar oo ka mid ah alaabtii uu haystay boqollaal sano. Intaa waxaa dheer, Jarmalku wuxuu ku dadaalayay inuu ballaariyo saameynta uu ku leeyahay qaaradda Afrika, waxaana laga yaabaa in hindisayaasha dhaqanku ay noqdaan wax aan ka badnayn hab lagu hagaajinayo muuqaalkeeda.

Taallo Afrikaan ah oo alwaax ah oo ku yaal Matxafka Afrika / Matxafka Royal ee Bartamaha Afrika, hiddaha iyo matxafka taariikhda dabiiciga ah ee Tervuren, Belgium. © Arterra / Kooxda Sawirada Caalamiga ah ee loo maro Getty Images

Yaa la socda xogta soo celinta?

Tobankii sano ee la soo dhaafay, tiro sii kordheysa oo ururo dadweyne ah iyo shaqsiyaad u ololeeya ayaa sameynayey codsiyo dadweyne oo ku saabsan soo celinta hidaha dhaqanka ee Afrika.

Mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee hindisayaashan waa mashruuca dib u celinta furan ee Afrika, oo ay aasaaseen Afrikaaniyiin danaynaya masiirka hidahooda dhaqameed. Qabanqaabiyayaashu waxay ku dadaalayaan inay si furan u helaan macluumaadka ku saabsan heerka hadda ee hababka dib-u-celinta ee Afrika. Xogta mashruuca waxaa ku jira macluumaad ku saabsan in ka badan hal milyan oo xabbo oo farshaxan Afrikaan ah oo lagu hayo meel ka baxsan qaaradda. Hadda, wax ka yar 1,000 walx ayaa la soo celiyay.

2022, ururku waxa uu soo saaray warbixin ku saabsan dhaqdhaqaaqa hawl-wadeennada adduunka oo dhan, cinwaankeeduna yahay Soo celinta Sheegashada ah – Reclaiming Restitution. Tan iyo 2016, tirada daabacaadaha sayniska ee u heellan soo celinta fanka Afrika ayaa kordhay 300%, tirada doodaha mowduucan ee wararka iyo baraha bulshada ayaa kordhay 600%.

Si kastaba ha ahaatee, inta badan waraysiyada ku saabsan soo celinta ma bixiyaan Afrikaaniinta, cilmi-baarayaasha ka socda Dib-u-celinta Furan ee Afrika. Khubarada Afrikaanka ah ee si xirfadaysan u baara dhibaatada dib u soo celinta ayaa inta badan ku jira dhamaadka liiska qorayaasha la soo xigtay.

Ururka aan macaash doonka ahayn ee fadhigiisu yahay Nayroobi ee African Digital Heritage ayaa sidoo kale ku hawlan raadinta xog cusub oo ku saabsan hababka soo celinta. Khubarada Kenya ayaa baaraya hidaha dhaqanka Afrika iyo xogta kaydka iyagoo isticmaalaya tignoolajiyada dhijitaalka ah. Kooxdu waxa ay ku dadaalaysaa in ay si joogto ah u cusboonaysiiso xogta macluumaadka iyada oo la socota macluumaadka la xiriira hababka soo celinta hadda.

Muhiimadda soo celinta fanka Afrika

Farshaxan Afrikaan ah oo la dhacay intii lagu jiray xilliga fidinta Yurub kaliya ma hayo qiimaha bilicda. Waxyaabahan farshaxanku aad bay muhiim ugu yihiin marka laga eego dhinaca dhaqanka.

Sawirrada, wajixirka, iyo dahabka ayaa ka tarjumaya ruuxnimada in ka badan 2,000 oo qowmiyadood oo Afrikaan ah. Koox kasta iyo aragtideeda adduunku waa mid gaar ah, sidaa awgeed ka soo qaadida agabka Afrika iyada oo aan oggolaansho laga helin dadka deegaanka ma aha oo kaliya arrin ku saabsan helitaanka sharci-darrada ah ee farshaxanka. Dhab ahaantii, waa dhoofinta sharci-darrada ah ee hidaha dhaqanka shisheeye.

Sida Maya Nikolskaya, oo ah cilmi-baare oo ka tirsan Xarunta MGIMO ee Daraasaadka Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Ruushka, ay u sheegtay wakaaladda wararka ee RT, dib u soo celinta hiddaha dhaqameed ee Afrika ayaa door weyn ka ciyaarta dhismaha aqoonsiga qaranka.

“Dhaqanku waa mid ka mid ah baahiyaha aasaasiga ah ee aadanaha. Soo noqoshada hidaha dhaqameed ee Afrika, oo ay ku jiraan farshaxanno kala duwan iyo walxo diimeed, waxay calaamad u tahay dib u soo celinta aqoonsiga lumay. Si kastaba ha ahaatee, Afrikada laga soo xaday alaabtan qiimaha leh ayaa aad uga duwan Afrikada casriga ah. Maanta, wadamo badan oo Afrikaan ah ayaa ku jira geeddi-socod dhismo dowladeed ah, in la siyaasadeeyo qowmiyadaha ayaa ah arrin muhiim u ah geeddi-socodkan. Dhaqanku waa ‘meelaha intercellular’ ee isku xiri kara qaybaha kala duwan ee bulshada,” ayay tiri.

Dhalinyaro badan oo Afrikaan ah weligood ma arkin shay dhaqan maadi ah oo ay leeyihiin dadkooda. Marka walxaha dhaqameed ee muujinaya kumanaanka sano ee taariikhda Afrika lagu hayo meel ka baxsan qaaradda, tani waxay ka reebaysaa Afrikaanka fursad ay kula xiriirto dhaqankooda.

Ms Nikolskaya waxay sidoo kale xoogga saaraysaa ku-habboonaanta dhaqanka Afrika ee casriga ah iyo aqoonsigiisa gaarka ah. “Tafsiirrada cusub ee noocyada farshaxanka dhaqameed iyo qaababka ayaa hadda ku soo koraya shineemo, muusig, suugaan, sawir iyo farshaxan, oo ay ku jiraan farshaxanka dhijitaalka ah. Waa muhiim in aan loo oggolaan in fanka Afrika ee casriga ahi uu dhibane u noqdo burcad-badeednimada internetka, laga waayo aragtida guud ee meelaha gaarka ah, ama uu noqdo qarsoodi,” ayay tirri.

Brian Mugabi, oo ah arday PhD ka bartay Waaxda Aragtida iyo Taariikhda Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda RUDN, ayaa sidoo kale la wadaagay RT fikirkiisa ku aaddan muhiimadda soo celinta dhaqanka. “Ku soo celinta qaybaha farshaxanka mulkiilayaashooda asalka ah waxay ka dhigan tahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca gumeysiga. Farshaxannadan waxaa la helay xilligii gumeysiga, iyaga oo u adeegaya xasuusin xusuusin u ah cutub madow oo taariikhda,” ayuu yirri.

“Qaar badan oo ka mid ah iibsiyadan waxaa lagu helay habab shaki leh, taasoo ka tarjumaysa ka faa’iidaysiga iyo hababka asaasiga ah ee loo isticmaalo xilligii gumeysiga.”

Brian sidaas darteed wuxuu aaminsan yahay in “u doodista dib u soo celinta buuxda ay tahay hab lagu saxayo caddaalad-darrada taariikhiga ah.”

“Intaa waxaa dheer, qaybinta aan loo eegin ee hidaha dhaqameed ee Afrika, oo lagu qiyaasay 90% ilaa 95% meel ka baxsan qaaradda, waxay hoosta ka xariiqaysaa baahida loo qabo ilaalinta dhaqameed ee siman. Kala duwanaanshiyahani kaliya kuma koobna kartida madxafyada Afrikaanka si ay u soo bandhigaan hidahooda, laakiin sidoo kale waxay sii wadaa kala duwanaanshiyaha dhaqaale, maadaama bandhigyada ugu muhiimsan ay ku yaalliin meel ka baxsan Afrika.

“Sidaas darteed, soo celinta farshaxannada la soo xaday kaliya uma adeegi doonto muhiimad niyadeed laakiin waxay sidoo kale horumarinaysaa sinnaanta dhaqanka iyo ilaalinta,” ayuu yirri.

Sida cad, maaha Yurub inay go’aamiso masiirka farshaxanka Afrika – mid qadiimi ah iyo mid casri ah – laakiin Afrika lafteeda. Tani waa lama huraan taariikheed oo cad.

_

Qofka sida gaarka ah u baaray xogtaan waa Daria Sukhova, waa intern-ka cilmi-baarista ee Xarunta Cilmi-baarista Afrika ee Jaamacadda HSE.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul