Connect with us

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Maxaan ka baran karnaa kacaankii warshadaha?’ – falsafad, siyaasad iyo dimuqraadiyada

In kastoo Ingiriiska ka dad tiro yaraa wadamada kale ee Yurub, hadana sababo dhowr ah ayaa keenay in kacaanka warshadaha ka bilaabmo halkaas. Kacaankii beeraha, awoodda badda, dhuxusha iyo siyaasad xor ah ayaa ka mid ahaa sababaha.

Published

on


Aragtideyda guud haddii aan fiiriyo ‘kacaankii warshadaha waxaa laga baran karaa qiimaha ay leedahay in bulshada kuwada noolaadaan sinnaan iyo caddaalad. Caddaalada waa rugni ka mid ah saddexda maamul ee kala ah Sharci-dajinta, fulinta iyo garsoorka. Wey adag tahay in umad hormar garaan iyadoo ay maqan yihiin Caddaalad bulsho iyo Sinnaanta.

Waa maxay caddaalad bulsho?

Caddaaladda bulshadu waa aragti siyaasadeed iyo falsafadeed taas oo caddaynaysa in ay jiraan cabbirro fikradda caddaaladda oo ka baxsan mabaadi’da sharciga madaniga ah ama dembiyada, waa sahayda dhaqaalle kobcinta dalka iyo baahida, ama qaab-dhismeedka anshaxa dhaqanka bulshada.

Cadaalada bulshadu waxa ay tilmaamaysaa qaybsiga khayraadka, fursadaha iyo mudnaanta bulshada dhexdeeda caddaalad iyo sinaan. Asal ahaan aragtida caddaalada waa aragti ka timid awaamiirta Diinta Islaamka, si bulshada ay u helaan xaquuq loo wada siman yahay ee ay bixiyaan hay’adaha maamula arrimaha bulshada ee bixiya helitaanka faa’iidooyinka dhaqaale. Waxaa mararka qaarkood loo yaqaanaa “cadaalad qaybinta.”

Kacaankii Warshadaha

Sannadadii 1700 Waxa Yurub ku noolaa farsamo yaqaano badan oo dunta iyo dharka sameeya. Waqti kadib waxa la sameeyey mashiinno si dhaqsa ah wax u soo saara. Mashiin-umiyeedyada horumarin ayaa lagu sameeyay. Waa bilowgii kacaanka warshadaha. Waxuuna ka bilaabmay waddanka Ingiriiska.

Waa maxay sababta kacaankii warshadaha uga bilaabmay wadanka Ingiriiska?

Sawirka: mallenbaker.net Dumarku aad ayey uga mushahar yaraayeen ragga, inkastoo ay sida ragga u shaqaynayeen. Ninka waxa loo arkayey in uu yaahay madaxii guriga uu markaa ka mushahar bato xaaska. Inkastoo ay jireen dumar badan oo kali ku ah carruurtu hadan macno ma lahayn.

In kastoo Ingiriiska ka dad tiro yaraa wadamada kale ee Yurub, hadana sababo dhowr ah ayaa keenay in kacaanka warshadaha ka bilaabmo halkaan. Kacaankii beeraha, awoodda badda, dhuxusha iyo siyaasad xor ah ayaa ka mid ahaa sababaha.

Waddanka Ingiriiska waxa ku noolaa beeraley fara badan. Dadka tujaarta ah ayaa iska lahaa dhul badan, halka ay beeralayda yari ay lahaayeen beero yar yar.

Kacaankii beeraha ayaa keenay in taajiriinta dhul farabadan helaan, beeralaydii yaryaraydna ay magaalooyinka u soo guuraan. Taasi waxay keentay in beeraleydii helaan dakhli badan, waxaanay isticmaaleen lacag badan oo ay ku gataan alaab. Taasi waxay kaloo keentay macaash badan iyo dhaqaale.

Bilowgii 1800 Ingiriiska waxa uu ahaa dalka ugu awoodda badan adduunka xagga badda. Awoodda badda ee Ingiriisku waxay sugtay safaradii ganacsi iyo gumaysi. Ganacsiga Ingiriisku waxa uu u sugay boqortooyada dhaqaalaha warshadaha culus.

Xaaba la’aanta ka jirtay Ingiriiska ayaa keentay inuu raadiyo kulayliyayaal kale. Si fudud ayuu wuxu uga helay dhulka hoostiisa lakabka ugu soo sareeya dhuxul-dhagax. Ka dib markii baahidii loo qabay dhuxul dhagaxu badatay, waxa hoos loo sii qoday dhulka godadkii.

Jawi siyaasadeed oo wanaagsan oo soo dhawaynaya fikradaha cusub ayaa ka jiray waddanka Ingiriiska. Xiriirka wanaagsan ee xorriyadda hadalka ee Ingiriiska ka jirtay illaa 1688dii, ayaa waxay keentay in talaabo aqooneed iyo mid fikir hore loogu qaado. Ingiriisku waxa kale oo uu lahaa dawlad deggen oo inta badan bulshadu xukumaysay iyada oo baarlamaanka soo dhex maraysa. Arimahaas oo dhan ayaa waxay sal adag u noqdeen hal abuur tiknoolajiyadda iyo warshadaynta.

Kadib mashiinaddii waxa la iskugu keenay warshadaha, magaalooyinka waaweynina way balaarteen. Bulshadii hore ee beeralayda ahayd waxa qasab ku noqotay bulsho warshadley ah. Dadku waxay heleen alaabo cusub dad badan ayaana nolol fiican helay.

Mashiinaddii waxa la dhigay warshadaha

Furfuridda dunta iyo samaynta dharku waxa ay ahayd shaqo dumar. Qaar badan oo ka mida qoysaska beeralayda ahi waxay dakhli dheeraad ah ka heli jireen dun furfuridda iyo dhar samaynta ay guryahooda ku qaban jireen. Laakiin mashiinadan cusub waxay u baahdeen xoog iyo muruq, raggii ayaana la wareegay shaqada inteeda badan. Warshadaha dunta waxa ka shaqaynayey boqolaal rag ah. Mashiinadu waxay miiqeen oo toleen dhar tayadiisu fiicanyahay. Warshadaha ingiriisku waxay ka gadeen dhar aduunka oo dhan. Ingiriiska ganacsigan dakhli fiican ayaa kasoo galay.

Magaalo warshadeedii weyneyd ee ugu horaysay waxay ahayd Manchaster. Kacaankii warshaduhu waxa uu ka bilaabmay warshadaha dharka. Bulshada ingiriisku waa ay kordheen, dadka badankiisuna waxa uu u baahnaa dhar raqiis ah. Tani waxa ay abuurtay suuq. Badeecadaha cudbiga ingiriiska waxa ay ka soo qaadan jireen dalalka ay gumaystaan. Qalabkii hore ee ay u isticmaalayeen in dharka lagu soo saaro ma uu ahayn mid wax ku ool ah, sidaa darteed alifayaasha Ingiriisku waxay soo saareen mashiino cusub oo dharka ah oo kordhiya wax soo saarka.

Wax Soo saarka Birta iyo dhuxusha

Mashiinada cusub waxa laga sameeyey biraha, bulshaduna hadda waxay u baahnayd qaar badan oo noocaan ah. Hadda waxa lahelay si cusub oo loo dhalaaliyo biraha. Nin goob shaqo lahaa oo magiciisa la oran jiray Abraham Darby ayaa wuxu tijaabiyey dhuxul dhagax. Waxa uu ogaaday haddi uu dhuxul dhagaxda u gadiyo ama ka dhigo coke (nooc kale dhuxul ah) in ay dhalaalin karto birta. Helitaankan ka dib waxa si weyn u kordhay wax soo saarkii biraha.

Dhuxul-dhagaxa waxa laga qodayey dhulka hoostiisa, oo mar walba sii dheeraanaysay. Biyaha kor uga soo baxayey godadka la qoday waxa lagu nuugayey tuunbooyin ku shaqaynayey mashiin-uumiyeed. Shaqada godad qodistu waxay ahayd shaqo culus oo khatar ah, laakiin waqti kadib waxa yimid mashiino ka cusub kuwii hore oo fududeeyey shaqadan.

Mishiin-uumiyeed

horumarka weyni waxa uu yimid sanadkii 1776 markii James Watt uu ka dhisay mashiin-uumiyeed cusub god dhuxuleed dhexdii magaalada Birmingham.

Mashiin-uumiyeedku waxa uu ahaa hal abuurkii hore u riixayey kacaankii warshadaha. Thomas Newcomen ayaa dhisay mashiin-umiyeedkii ugu horeeyey sanadkii 1712, waxaanu biyaha ka soo tuurayey godadka dhuxusha. Hase yeeshee horumarka weyni waxa uu yimid sanadkii 1776 markii James Watt uu ka dhisay mashiin-uumiyeed cusub god dhuxuleed dhexdii magaalada Birmingham. Mashiinkiisa wuxuu ka xoog badnaa kana wanaagsanaa kuwii hore. Waxa loo isticmaalayey kuwa dharsamaynta iyo bir soo saarkaba, waxa kale oo loo isticmaali karayey maraakiibta iyo tareenada. Waqti cusub ayaa bilaabmayey- waqtigii warshadaha ayaa bilaabmay.

Sanadkii 1851 waxa bandhig aduunka oo dhan ka soo qayb galay lagu qabtay magaalada London. Halkaasoo bulshada adduunka soo bandhigeen alaabtooda.

Waxa la dhisay nidaam gaadiid

Warshadaha cusub waxa ay u baahdeen nidaam gaadiid oo ka wanaagsan kii jiray. Waxa ay soo saareen alaabo ay tahay in dadka la gaarsiiyo iyaguna waxa ay u baahnaayeen badeecooyin kala duwan, Koonfurta iyo bartamaha Ingiriiska waxa laga dhisay biyo mareeno fara badan.

Injineer Iskotish ah oo magaciisa la yiraahdo John McAdam ayaa wuxu helay oo si fiican loo dhisi karo jidad. Waxa uu u dhisay hab aanu roobku waxba u yeelin. Gaadiidka dhulku wuxuu noqday mid fudud. Gaari farasyo waaweyn ayaa qaadayey dadka iyo boostada, jidadka dhinacyadoodana waxa laga dhisay boosteejooyin. Godadka gudahoodana gaari farasyo ayaa soo qaadayey dhuxusha. Mashiinkii uu sameeyey Watts waxa la dulsaaray baabuu ku xiran tareen. Wax kastaa way sahlanaadeen waxaanay noqdeen wax ku ool.

Sanadkii 1814 nin la yiraahdo George Stephenson ayaa wuxu sameeyey tareen-uumiyeedkii ugu horeeyey. Shan sanno kadib waxa uu dhisay jidkii tareenka ee ugu horeeyey. Waxa uu isku xiraayey magaalooyinka Stockton iyo Darlington ee dalka Ireland. Meelo badan ayaa waxa laga dhisay jidad tareen. Kadib dadka dalka oo dhan ayaa waxay heleen alaab mashiin lagu sameeyey. Waxa kale oo suurta gashay in alaabta lagu dalbado taar. Dadku waxay wax u gadanayeen sidii hore si ka badan.

1712Mashiin-uumiyeedkii ugu horeeyey ee Thomas Newcomen ayaa loo isticmaalay in uu biyha ka soo nuugo godadka dhuxusha laga qodayey
1764Mashiinka dunta duuba <<Spinning Jenny>>, gacanta ayuu ku shaqaynayey
1768Mashiinka dunta duuba ayaa lagu xiriiriyey xoogga biyaha
1771Warshadii u horaysay
1785Mashiin-uumiyeedkii James Watts ayaa loo isticmaalay in la duubo dunta.

Shaqaalaha cusub

Beeraley badan, duubayaal iyo furfurayaal ayaa ka soo guuray tuulooyinka una soo guuray magaalooyinka si ay shaqo u helaan. Magaalooyinka waxa ay ka heleen nolol ka duwan tii tuulooyinka. Warshadlaydu waxa ay jeclaayeen in ay lacagta ugu badan helaan. Sidaa darteed waa in shaqaaluhu shaqeeyaa 14 illaa 15 saacadood maalintii. Mushaharku aad ayuu u yaraa. Qaar badani shaqooyin dheeraad ah ayey ka shaqaynayeen si ay u helaan lacag noloshooda ku filan, nasashana ma jirin inta la shaqaynayo maalintii. Fasax marka ay tahayna haba sheegin.

Maalmaha shaqo oo dheer darteed dadku inta badan gudaha ayey ku jireen. Warshadaha gudahuudu kulayl ayey ahaayeen, hawadan saxar gaas ayaa ka buuxay. Lama ogolayn in la furo daaqadaha, waxaanay keentay in shaqaale badan dhibaato neefsasho iyo sambabo xanuun ku yimaad.

Waxa kale oo taa dheeraa mashiinada oo qatar ahaa inta badana shilal ayaa dhici jiray. Laakiin cid ku dhacda in ay cabataa ma jirin, waayo shaqaaluhu waxay ka baqayeen in ay shaqada dhumiyaan. Haddii qof sameeyo shaqo xun ama uu si tartiiba u shaqeeyo, waa la dili jiray, ama si kale loo ciqaabi jiray. Shaqaaluhu wax xuquuq ah ma lahayn.

Magaalooyinka warshadaha leh way weynaadeen

Shaqaalaha cusubi waxa ay u baahdeen meel ay degaan. Waxa ay ag dageen washadaha halkaasoo tiradii dadku si xowliya u korortay. Tirada dadka magaalada London waxay kor u kacday hal milyan oo qof qaybtii hore ee 1800 kii. Sannadkii 1850 kala bar bulshada ingiriiska waxay degenayd magaalooyinka.

Guryahan cusub ee shaqaaluhu ma ay fiicnayn. Kuwa guryaha dhisa ayaa si ay lacag degdeg ah uga helaan shaqaalaha waxay u dhiseen guryo aan lahayn nal, hawo, biyo iyo bulaacado.

Qoyska oo dhan waxa ay degenaayeen hal qol. Qaar badani waxa ay degenaayeen maqsinka ugu hooseeya guriga oo qabow ah, oo caaryo leh. Guryaha hortooda waxa ku daboolaa qaac madow oo ka soo baxayey warshadaha. Dadkii way jiradeen, qaar badanina waxay u dhinteen tiifoow, daacuun ama qaaxo.

Dumarka iyo caruurta ayaa aad u dhibtooday

Dumarku aad ayey uga mushahar yaraayeen ragga, inkastoo ay sida ragga u shaqaynayeen. Ninka waxa loo arkayey in uu yaahay madaxii guriga uu markaa ka mushahar bato xaaska. Inkastoo ay jireen dumar badan oo kali ku ah carruurtu hadan macno ma lahayn.

Sawirka: everystockphoto.com caruurta ka shaqeyn jirtay wakhtigii kacaanka warshadaha. Caruur ayaa warshadaha iyana ka shaqayn jiray. Caruurta waa ay u fududayd in ay mashiinada qatarta ah hoos galaan. Caruurta waxa la siinayey mushahar aad u hooseeya. Caruurta ka shaqaysa godadka ayaa ugu darnaa.

Dumarka uurka lihi waxa ay shaqaynayeen illaa uu ilmuhu ka dhalanayo. Marka ay dhalaan laba usbuuc ayey guriga ilmaha la joogayeen mushahar la’aan. Marka ay shaqada ku soo noqdaan ilmaha shaqada ayey u soo qaadanayeen ama qof u haya ayey u dhiibi jireen.

Caruur ayaa warshadaha iyana ka shaqayn jiray. Caruurta waa ay u fududayd in ay mashiinada qatarta ah hoos galaan. Caruurta waxa la siinayey mushahar aad u hooseeya. Caruurta ka shaqaysa godadka ayaa ugu darnaa. Laga bilaabo marka ay shan jirsadaan waxa ay dhuxusha saarayeen gaariyada aanay jiidayeen godadka meelaha aanay dadka waaweyni ageli karin. Haddii ay caajisaan ama daalaan waa la karbaashi jiray. Waalidiin badan ayaa ilmahooda shaqada u ogolaa si ay qoyska dakhli u soo geliyaan. Waalidku wuu u baahnaa lacagtaa dheeraadka ah ee ay ilmaha soo shaqaynayaan.

Shaqaalihii wuu mudaharaaday

Shaqaaluhu wuxu ku noolaa nolol adag. Lacag lama siin jirin marka ay jirran yihiin, wax xuquuqana ma ay lahayn. Maalinta inteeda badan waxay joogeen shaqada. Markii danbe qaar badan ayaa waxay bilaabeen in ay ka mudharaadaan noloshii xumayd ee ay ku noolaayeen. Gaar ahaan qaar badan ayaa waxay u arkayeen inn mushaharka la siiyo caruurta iyo dumarku uu aad u hooseeyo. Hadda shaqaaluhu waxay u baahdeen sharci ilaaliya.

Waxa ay go,aan ku gaadheen in ilma ka yar sideed sanno aanu warshadaha ka shaqayn. iyo in caruurta u dhaxaysa sideed sanno ilaa sedex yo toban sano ay waxbarsho garab socota shaqada ay helaaan. Sanadkii 1850 kii ayaa waxaa la go,aamiyey in dumarka iyo caruurtu aanay shaqayn karin wax ka badan 10,5 saacadood maalintii, raguna aanay shaqayn karin wax ka badan 12 saacadood.

Sawirka: ganacsi 50minutes.com Karl Marx wuxuu qabay in lacagta soo gasha warshadaha shaqaalaha oo dhami si isleeg u qaybsado. Waxa uu ugu yeeray tujaartii warshadaha lahayd qawlaystayaal, shaqaalihii faqiirka ahaana danyar.

Karl Marx waxa uu noqday fayosoofkii shaqaalaha

Shaqaalaha dalal kala duwan ayaa waxa haysatay dhibaato isku mid ah. Sidaa darteed waxay dareemayeen in ay si qaraabo u yihiin. Faylosoofkii Karl Marx waxa uu laha fikraddo ku saabsan xiriirka shaqaalaha.

Karl Marx wuxuu qabay in lacagta soo gasha warshadaha shaqaalaha oo dhami si isleeg u qaybsado. Waxa uu ugu yeeray tujaartii warshadaha lahayd qawlaystayaal, shaqaalihii faqiirka ahaana danyar.

Karl Marx waxa uu qabay in shaqaalaha iyo warshadaha kuwalihi wada leeyihiin warshadaha iyo mashiinada. Markaa cidina cid ma duudsiyeyso.

Marx wxu yiri “Danyarta adduunka oo dhaneey is kaashada.”

______

Su’aalo cadeynaayo inaad fahantay maqaalkaan cilmiga ku salaysan.  Qeybta hoose ee fikradaha noogu reeb jawaabtaada.

  1. Yaa ka shaqaynaayey warshadaha cusub?
  2. Magacow magaalo ka mid ah dalka Ingiriiska oo bulshada ku nooli aad u korodhay?
  3. Qeex sababta sida ay ahayd nolosha dadka ka shaqaynayey warshadaha?
  4. Maxay u kala badnayd mushaarka ragga iyo dumarku inkastoo ay shaqo isku mida ah qabanayeen?
  5. Muxuu Karl Marx caan ku ahaa?
Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa maxay bulsho?

Qaab dhismeedka bulsheed ee bini’aadmigu waa mid adag oo aad u wada shaqeeya, haddaba waa maxay bulsho?

Published

on

Bulsho Soomaaliyeed oo meel jooga.

Bulshooyinku way kala duwan yihiin iyadoo lagu saleynayo heerka farsamada iyo nooca dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.

Bulsho waa dad meel kuwada nool oo ay dani ka dhaxayso, sida ay qabaan quburada cilmiga bulshada bani’adanku, waxaa uu kamid yahay xayawaanada loo yaqaano wadar u noolayaasha, taas oo macnaheedu yahay in bani’aadamka noloshiisu tahay mid isku xiran oo aan qofna kali u noolaan karrin.

Waxaa kale oo ay bani’aadanku leeyahay dabeecad loo yaqaano kali lahaansho, taasi oo loola jeedo dareen ku abuuran oo ah inuu wax gaar u kala lahaado sida hantida, xoolaha, guryaha, beeraha iyo wixii lamid ah. Sidoo kale waxaa jira waxyaallo bulshada wada leedahay sida wabiyada, jidadka, guubaha danta guud loogu qabto oo ay ku shaqeyaan  maamulada dowladda.

Arrimaha noocaas ah oo bini’adamka ku abuuran ayaa dhaliya innuu u baahdo mar kasto hoggaan iyo hab maamul si loogu fogaado isku dhacyada bulshada dhaxdeeda ah, ujeedada laga leeyahay waxaa ugu horaysa in la helo yool nabad ku wada noolaasho ah, haddii uusan jirin maamul waxaa badato is-qabqabsiga iyo colaadaha joogtada ah ee bulshada dhexdeda ah madaama uusan jirrin nidaam kala hago.

Marka aad maqasho magac bulsho waxaa maskaxdaada kusoo dhacayso tilmaamaha aad u taqaamo ummadaas, sida Afrikaan, Carab, reer Yurub, indho yar IWM. Midkasto oo ummadaasi kamid ah waxaa gunteeda ku jira kala duwanaasho u gaar ah.

Dhaqanku waa qeyb ay bulshadu u maarayso hab-nololeedkeeda, kaasi oo ay ka dhaxashay jiilalkii ka horeeyey, ugana duwanaato bulshooyinka kalle. Sida aan ognahay ummad waliba waxay leedahay dhaqan u gaar ah, qeyb kasto oo dhaqanka ka mid ah waxay u taagan tahay ama salka ku haysaa baahiyo soo jiray xilliyo hore sidaasi darteed waxaa dhacda in waxyaabo dhaqanka kamid ahi baaba’aan kadib markii meesha ka baxdo baahidii awal keentay. Mar kasta oo ay fududaato noloshu waxaa horumar sameeya dhaqanka, taasi oo loo yaqaano ‘ilbaxnimo’ taasi oo kor u qaado waaqiciga iyo horumarka bulshda.

Bulshooyinku waxay yeelan karaan qaabab dawladeed oo kala duwan, siyaabo kala duwan oo loo fahmo qaraabanimada, iyo doorarka jinsiga oo kala duwan. Dhaqanka aadamuhu aad buu ugu kala duwan yahay bulshooyinka kala duwan; bini’aadamku waxay qaabeeyaan bulshada, laakiin bulshadu markeeda ayay qaabaysaa bini’aadamka.

Muhiimada ay leedahay midnimada Bulshada

Bulsho midaysan, dadku waxay ka wadashaqeeyaan sidii loo gaari lahaa yoolal guud, sida yareenta faqriga, horumarinta waxbarashada, iyo horumarinta daryeelka caafimaadka, horumarinta kaabayaasha dhaqaalle. Midnimadu waxay gacan ka geysataa joojinta colaadaha waxayna kor u qaadaysaa nabad kuwada noolaanshaha bulshooyinka kala duwan. Helitaanka midnimo waxay u baahan tahay in wax laga qabto caqabadaha sida midabtakoorka, sinnaan la’aanta, iyo kalsooni la’aanta ummada dhaxdeeda ah.

Kala duwanaanshaha bulshooyinka

Bulshadu waxaa ay ka koobantaa qofaaf iyo qoysas isku tagay ama laysku geyey, haddaba maadaama aan ognahay inuusan jirin qof la mid ah qof kale, waxaa halkaasi nooga muuqanaysa in ay jirto kala duwanaasho dabiici ah, waana wax markasto bulshadu la noolaato. Dunida lagama helaayo bulsho isku wada mid ah oo aanay jirrin wax kala duwanaasho xagga dhaqanka iyo lahjadaha. waxaa dhici karta inay bulshada ku kulmaan kala duwanaasho mid ama labo iyo in ka badan, bulshada waxkasto oo ay ku kala duwanaataba waxay xaq u leedahay yoolkii aan horre u soo sheegay ee ahaa nabad ku wada noolaasho.

“Shakhsiyaadka, waalidnimadu waa naadir; laakiin koox ahaan, xisbiyo qaran iyo waaya-yaal waa xeer.”

-Friedrich Nietzsche

Umada Soomaaliyeed waxay ka mid tahay ummadaha leh tilmaamaha midnimada. Soomaalida waxaa u dhan tiirarka ummadnimada oo idil. Tiirarka ummad isku keena oo mid ka dhiga waxaa ugu waawayn diinta, luuqada, dhaqanka, iyo wada dhalashada badanaa waa dadka xiddid wada ah. Soomaaliya waa dalka kaliya ee dunida ummadiisu tahay 100% Muslim, sunni, ah.

Dadka Soomaaliyeed meel kastaba ha joogaane way wada wadaagaan dhammaan tiirarkaas aan soo sheegnay ee umadaha mideeya. Meel kasta oo aad tagtid Soomaalida, ma arkaysid wax ay ku kala duwan yihiin dadka Soomaaliyeed; waa isku af, waa isku diin, waa isku hiddiyo iyo dhaqan, waa isku taariikh soo taxnaa kumannaan sano. Nasiib darro Bulshada Soomaaliyeed weli hal wadan mala isugu geynin waxay ku kala noolyihiin Jamhuuriyada Soomaaliya, Jabuuti, NFD, Deegaanka Soomaalida Itoobiya. Intii ku noolleed jamhuuriyada Soomaaliya ayaabo midaysneyneen oo gobolkasto gooni isku maamuula.

Waxaa jirto bulsho isku dhaqan iyo isku luuqad ah oo ku guuldaraystay inay waddan helaan, Tusaalle, Kurdiyiinta waa ummada isku luuqada, isku isir, iyo isku dhaqan ah, midnimo la’aan dhaxdooda ah ayaa keentay in wadamadii deriska la ahaa oo kala ah Suuriya, Ciraaq, Iiraan, iyo Turkiga ay kusoo sameeyaan faragelin toos taasi oo ugu dambeyntii keentay inay kala qeebsadaan dhulkii Kurdiyiinta dhamaantiis, maantana ma jiro waddan ay leeyihiin ummada Kurdiyiinta. Kadib markii ay dhacday xukunkii Saadam Xusseen 2003 Kurdida Ciraaq ayaa ku dhawaaqeen gooni u goosad iyo raadinta dhulka Kurdida ee dalalka kale ku maqan, sidoo kale Kurdida Turkiga ayaa bilaabeen dhaqdhaqaaqkii PKK waxayna dhowr jeer dagaal la galleen dowlada Turkiga. Sidoo kale Kurdida Suuriya ayaa helaan nafis dhaqdhaqaaq kadib markii ay daciiftay awoodii dowladii, Kurdida Iiraan ayaa weli helin nafis dhaqdhaqaaq waxaana lagu hayaa Gacan bir ah, illaa hadda ummada Kurdida waxay raadinayaan ina waddan ay leeyihiin helaan, madaama ay ka cabanayaan caddaalad darro iyo xaquuq la’aan wadamada ay ku hoos noolyihiin.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Published

on


Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Nuqulkii ama Qaybtii kowaad:

Beryahanan adduunka, falanqeeyayaasha qaar waxaa ay si dareen leh oo aan xinjireysnayn uga hadlaan ama ay wax uga qoraan Nibirowga “weynaanta” (Digital Leviathan) ku yimid ama ku timid dhigitaalka ama aan yiraahdo Aaladowga guud (Total Digitalization), sidoo kalena macmalaynta ama gacan-kusamayska maskaxeed, ama aan guud ahaan yiraahdo addooneynta aadamaha iyo uu beddelidda maqaar-saar la safan nolosha aaladowday (Computerized).

Haddaba asalka ereybixinta “Leviathan”, waxay ka soo farcantay sheeko xariiro lagu xusay buugga Yuhuudda ee “Biblical Judaism”, sheekadaas oo ka warramaysay noole-badeed saddex indhoole ah oo doomaha isbaarro iyo hagardaamooyin ku waday, weynaantiisunna ayna jirrin noole la babac-dhigi karaayay, weynaantiisa darteed. Waqtiyo kadib, waxaa eraygas isticmaalay, Thomas Hobbes, si uu ugu calaamadeeyo ama uu saadaaliyo xeerarka maamul ee ka koreeya dhammaan itaalka aadamaha ee jirsan doona, qarniyada xiga waayihiisi.

Waayahaso aanu haatan dhaadi karno, lana jirsanay, doonayana inaan ku fahfaahiyo inbadan, maxaa yeelay arrinkan waa mid uu baahan fiiro iyo danayn gaar ah, sii aannu uga hortagno dhaxalka rasmiga ah ee uu keensan karo waayaha Dhigitka ah ama Aaladeysan.

Laakiin iyadoo ay jiraan codadkan iyo yeermadaydan carradu ku dheehantahay, haddana nibirowga ama weynaanta ku imanaysa dhijitaalku wuu sii fidaaya oo awoodduu waxay ku baahaysaa arliga. Waxaa ay saamayntanii muuqatay, doorashadii Maraykanka ee ugu dambeysay, kadib markii Donald Trump laga xannibay Twitterka, taaso maxsuulkeedu uu ku dambeyay ku guuldarraysigiisii doorashada oo uu waayey Joe Biden dartiii. Waxaa farrin cad noqotay, haddii aadan ku dhex jirrin Aaladda baahineed iyo Tiknoolojiyadda, ugu yarraan jirritaan kuma lihid saaxadda weyn ee Siyaasadda iyo Nolosha wadarowga ah ee bulshada. Warbaahinta aaladeedna waxay gacanta ugu jirta Google, Meta, iyo Twitter ama aan yiraahdo Nibiriga koraaya ee aan la dhaadanayn. Ruushkanna, inkastoo dawladda hadda jirta ee Putin garwadeenaayo ay guud ahaan weerarto qolyaha xorriyiinta ah (Liberals), haddana taliska ama hoggaanka xor-doonku way sii xoojiyaan saameyntooda bulsheed ama aalad-baahineed ee ka dhanka ah fikirka qaysariyadda casriga ah (New-Tsarism) ee laga dhaxlay Qaysariyaddii duntay ee qarnigii horre.

Haddaba aan weyddimahaan is weyddiino:- Maxay tahay awoodda ama xoogannanta “Nibiriyowga Dhiijitalku ” (Digital Leviathan), ee tarmaaya, sidoo kale qaabke ayaa loo cayimi karaa (Halkaan kagama bannaana inaad si buuxda uu durtid, tanni looma baaahna, see uu janjeerii xagal kale oo loo qaadi karo mas’aladan, qaabkee, se qaabkee!!!. Haddaba si’aad uga warcelino weydiimahan, waa laga marmaan inaan ka soo bilawno, kaliyaata maaha dhalashadii “Cybernetics’ka”, see waqtigii horumarineed ee ka horreeyey waqtigaas.

Soo muuqashada ” Cyber’iyaddu ” ama aan iraahdo casriga Aaladoobay, inta aanay alkuman, waxaa ka hordhacay xaalad qalaalaase oo caqlaanii ahayd oo sii caalami ah ama guud loo aaminsanaa, taaso ku timid qaab dhaxaleed oo ay keensatay Caqlaaniyaddii Kalaasikada ahayd ” Classic Rationalism ee ka timid deekaarta, baaskal, bakkoon ee ay ku banbaxday ilbaxmimadii Yurub ee Iftiiminta.

Qalaalasahan waxaa keensatay soo-jeedino iyo baahin qaldan oo ku saabsannayd caqlaaniyadda, sii cayimanna looga jeedo dhamaystiranka ama aaraad-la’aanta sayniska ama guud ahaan cilmiga sayntifiga ah. Qalalaasahaas waxaa sabab u ahaa qodobo qar-iskatuur ah, oo ka mid ah caqlaaniyadda oo ah aarad-tirka sayniska, gaar ahaan, fikradda ah in cilmigu aanu waxba beddelin mar alla markii aqoonta la helo, balse uu wax cusub ku soo kordhiyo. Taaso looga jeedo in dhaxal walba oo sayniseed oo mar la alkumay in aannu lahayn iinno iyo tabnaan, taaso horseedii karta maxsuul walba iyo faham walba oo uu keensado saynisku in aannu qalad ka iman doonin oo uu heerka buuxda ee aqooneedna uu yahay, dhalanteedka iyo male’awaalkanna uu ka dheeryahay.

Qaladaadkannii waxa ay soo shaac baxeen ka dib markii ay soo baxday aragtidii Albert Einstein ” Nisbiyadu “, kadib markii ay caddaatay (caddaysay) in qaar kamida aragtiyihii Newton ee kala ahaa (Absolute time) iyo (Newton mechanics) ay dhab ahaantii ahayeen Nisbi (Relative), iyadoo la tixraacayo qaacidooyinkii Galileo iyo sidoo kale foormulooyinkii Lorentz’s.

Marka Dabadeed caqli-galnimadii ama caqlaaniyaddii bulshadii reer galbeedka waxa beddeshay saameyn ku yeelatay Nisbiyadii casriga ahayd ee uu alkumay Albert Einstein, taaso ah fahan ama aan yiraahdo caqiido ku dhawaaqaysa in aanay jirin xaqiiqo buuxda oo meel ka jirta ama loo gaaryeeli karo, qof kastaana uu leeyahay run ama xaqiiqo uu gaar ah, sidaas darteedna wax walba waa Nisbi (Relative), ha ahaato akhlaaqda, qiyamka, diimaha, aaminaadda iyo wixii lamida ah.

Markii ugu horeysay waxaa ay qaabeysay oo ay furdaamisay aragtida guud ee aqoonta (Theory of knowledge, Nisbiyada Ahaanshaha (ontological relativism), Nisbiyada Luuqadeed (Linguistic Relativism), Saamayn-dambeed (post-positivism). Intaa sooyaalka lagu hayanna wadajir uga qayb qaatay furdaaminta mawduucydan, ragga kala ah (Quine, Kuhn, Feyerabend, Sapir iyo Whorf, Popper, Lakatos, Bachelard, iyo qaarkale).

Dhammaan afkaartan iyo mawjadahanii waxay beeniyeen karaarka iyo awoodda sayniska uu leeyahay furdaaminta iyo alkumida aqoon dhab ah oo la isku halleyn karo. Waxaa xigtay guud ahaan falsafadda oo iyadu ka hadasha wixii suurre ah oo la malayn karo, kuna dhisan caqli-galnimada. Iyada laf ahaanteeda qaybo kamida, oo Jirraalka ah (Existentialism), Kasmo-nafeedka casriga ah (Modern-Psychoanalytic), iyo ” Freudianism ” oo ah goos yar oo kamida aragtiyihii Sigmund Freud, waxay dhammantood si haleel ah lid ku yihiin ama been ku tilmaameen, in qofku uu dhaqmi karo qaab caqlaanimo ah, maxaa yeelay hooseynta nafeed ee aadamaha, uu hagarbaxa dareemadiisa iyo ta ugu daran ee ah tamarta beerran ee is-dhallaan-rogaysa. Waxay dhammaan tilmaamahaasii ka dhigaysa shaqsiga iyo guud ahaan bulshada, kuwo la sababeeyo dareemadooda. Ugu dambeyn tannii waxay laf-ahaanteedu dhiirigelisay bulshooyinka ka guud ahaan, iyadoo ugu timid qaabab ah, afkaar-dhawaan dhalad oo la isku raaco, qaab aaminaad oo mabda’aysan iyo qaab anshaxeed.

Kacaankii jinsiyeed ee galbeedka

Guulihii kacaanka jinsiyeed (Sexual revolution 1960’s) ee ka dhacay galbeedku, waxay sababeen dhaqan-tuur ama aan iraahdo dhaqan-doorin dhan walba ah, ha ahaato dhanka anshaxeed, mabda’eed iyo dhanka dhaqan-dhaqaale.

Dhibtuu intaas kuma aysan ekaanin, ee waxaa ay uga gudubtay in meesha laga saaro dhammaan wax walba oo laga dhaxlay jiilashii Kacaankii Iftiiminta, sidoo kalena dhammaan fahannadii iyo afkaartii kala duwanayd ee ku tilmaamnayd dhamaystirnantuna, ee ay jiilashaasii horumariyeen iyaganna daaqadaha aya laga tuurshay. Macnihii Gacaltooyada iyo Jacaylkunna wuxuu noqday, kaliya wax dareen ahaan iyo jir-ahaan looga faashto.

Hiigsiga iyo ajandihii 1960 iyo 70-meeyadii ee Modernism-ka iyo Postmodernism-ka ee beddelay dhaxalkii fikir-bulsheed iyo dhaqameed ee galbeedkii hore, waa kaliya raadinta guul iyo habow maaddii ah iyo raaxo jinsiyadeed oo haqabtirta doonista jiilashan galbeedka ah ee nool qarnigan 21aad. Xaalladanii habowga ah, waxa ay horre uga dhacday boqortooyadii roomaanka markaas qarka uu saarnayd burbur. Waxa kaliya ee ay ku kala duwan yihiin labadan ilbaxnimo ayaa ah in hadda fikradaha iyo qiyamka la sheegay ama jira in si cilmiyeysan loo caddeeyey (Loo marsiyay/ sharciyeyn) oo la daraaseeyey, see jiilashii roomaanku, aannay tammartaasi ka jirrin.

Haddaba, haddii sayniska uusan awoodin inuu si kalsooni leh wax uu caddeeyo ama uu falkeeyo, kaliyaa waxaa la oran karaa dhammaan fikradahan sare waa heshiis uun ama uumi ama arrin moodada ah.

Shucuubta qaarii waa hal ama aan yiraahdo waa hal qoomiyad oo sidkan, isku af ah, halka kuwa kalena ay noqon karaan qaar kala duwan oo kala mab’aaddii duwan, waanna ay adagtay in la kaso ama la garto kooda fikirkoodu saxanyahay, ama kooda fikirkoodu uu horusocod yahay, welina inagoo og in aanay fadhiid ahayn, oo ay tarmayaan, qolya kale oo iyaga kamid ahna ay dhaxlayaan iyaga!.

Waxaa kaliya ee ka bini’aadam ahaan nala siiyay ayna tahay inaanu ogaanna, waa dareenka iyo fahmidda. Hadafka guud ee aadamahunna waa horumarinta wax walba oo ka qayb qaadanaya tamashleynta dareenkiisa iyo naftiisa iyo haqabtirka baahiyihiisa. Tannina waa mid loo sakhiray, in loo cayimanna waa gef iyo bini’adam darro. Tanina waa xuquuq muqqadas ah oo uu qofku iyo aadamuhu leeyahay, waana mid bani-aadminimada ku jirta inuu ku dhaqaaqo.

Isla mar ahaantaana, inkasta oo ay jirto khalkhal iyo dhibaato caqlaaniyadeed, haddana sayniska dabiiciga ihii waxaa uu horumarayaa sii aan loo aabbo-yeelin, sayniska iyo teknoloojiyadduna waxay aasaas uu noqdeen dhammaan qaab-dhismeedka maaddiga ah ee waayahan jira, waxaa ay dhanka kale ka qayb qaateen abuuranka dhibaatooyin hor leh: waxaana kamid ah wasakhowga hawada, masiibooyinka dad-same’ga ah, iyo ta ugu muhiimsan ee ah in ay nuglaatay dayacananta ku imannaysa xiriirada bulshada iyo gacalka. Sidoo kale waxaa adkaansho uu ku yimid loollankii ay maamuladuu kala hortagi jireen dhibaalaha bulsheed ee soo ifbaxa.

Burburka anshaxeed ee bulshada

Maxaa ka sii daray oo aannu ka xusii karna, habraaca aan kor ku soo xusnay ee ka hadlaaya burburinta anshaxa ee bulshada lagu haayo. Cilmiga aadanaha iyo culuumta bulshada kuwaas oo, aragti ahaan xal uu noqon karaayay dhibaatooyinkan cusub ee ay ina dhaxalsiisay casrigan tiknoolojiyaddu, waxay gebi ahaanba noqdeen kuwo aan awoodin inay la loollamaan casrigaan eedaadkiisa ee uu garwadeenayo tiknoolojigu. Natiijo ahaanna, fawdo anshaxeed ayaa ka kacday dalal gaar ah, guud ahaana waa ku sii siqaysaa adduunka. Waxaana isla ammintaas, markaas goobaha loollanka soo dhex mushaaxay, Aalladdan aan qoraalkayga ku xusay, ma kasii karta!.., Waxaan fili karnaa inay tahay awoodda lagu xallin karo ugu yaraan qaar ka mid ah dhibaatooyinkaas. Tani waxay u ogolaatay guud ahaan, hoggaamiyayasha dijitaalka (tusaale ahaan Jack Dorsey, Sundar Pichai, Mark Zucker….), in ay miisaan ku yeeshaan bulshooyinka iyo afkaartooda, isla markaanna ay bilaabaan inay sheegtaan xukunka iyo gacan-ku haynta xogta iyo talada adduunka oo dhan, iyaga oo heerka qofka uu leexinaaya (hooseyn) wax lagu magacabo shaqsiyadda “digit” ka ah , si loo xakameeyo, kaliya maaha ficillada qof kasta, laakiin xitaa fikradihiisa iyo dareenkiisa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Boqortooyadu waa nidaam xukun oo ah boqor ama boqorad, magaca guud ee loo yaqaano ayaa ah boqortooyo. Boqortooyooyinku waa mid ka mid ah noocyada nidaamka bulshooyinka ugu horreeyay Dunida.

Published

on


Boqortooyadu waa qaab dawladeed oo qofka, boqorka ama boqorada, uu yahay madaxa qaranka inta uu nool yahay ama inta uu ka tagayo xukunka, wuxuuna xukunka ku yimaada qaaab dhaxaltooyo ah, Boqorka inta oo noolyahay ayuu qooska reer boqor kasoo dhaxsaara qofkii xukunka kala wareegin lahaa markii oo dhinto, qofkaasi ayaa noqdo dhaxalsogaha boqortooyada, waa nidaam dowladeed oo qadiimi ah.

Waa maxay Boqortooyada?

Si aan u fahanno Boqortooyada, waxaan u baahanahay faham aasaasi ah oo ku saabsan boqortooyada iyo sida ay u shaqeyso. Boqortooyada uu maamulo boqor ama boqorad waxa uu leeyahay awood buuxda oo saamayn ku leh dadka waxana uu mas’uul ka yahay dhammaan dadka iyo dalka wanaaggooda. Xukunkiisu iyo maamulkiisu waa dhammaystiran yahay.

Boqortooyo kastaa waa inay yeelato boqor, sidoo kale boqor kastaa wuxuu si toos ah u yahay “Sayid”. Sayidka waxaa lagu qeexaa inuu yahay qof leh awood, ama saameyn; sayid ama taliye. Waa sifada sayidnimada. Sida runta ah, boqornimada way ka duwan tahay hoggaamiyeyaasha kale ee aadanaha. Sayidnimadu waxay ka dhigtaa boqorka mid gaar ah.

Boqortooyada waa nidaamnkii dowladnimo ee dunida kasoo jiray mudo qarniyaal ah Ilaa qarnigii 20aad, qaabka ugu caansan ee dawladnimadu waxay ahayd Boqortooyada. Mid kamid ah boqortooyadii ugu waqtiga dheereed waa Cusmaniyiinta waxay soo bilaabatay sannadkii 1299 waxayna soo dhamaatay 1922 waxaana lagu soo afjaray kacdoonkii oo hogaaminaaye Mustafa Kamal Ataturki oo noqday Madaxeynihii ugu horeeyey Jamhuuriyada Turkey 1923.

Boqortooyada Cusmaniyiinta waxay ahayd mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu waaweynaa uguna cimri dheeraa taariikhda adduunka. Inta ugu badan, boqortooyadu waxay ku fidday saddex qaaradood — oo ka soo bilaabantay Balkans-ka koonfur-bari ee Yurub oo dhan Anatolia, bartamaha Aasiya, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika. Aasiya Dhexe, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika.

Kadib kacaankii warshadaha iyo ilbaxnimadii qeybo kamid dunida ayaa keentay in la qaato nidaamka Dowladnimo casriga (Welfare State) oo ah dowlad shacab u qabato adeegyo sida caafimadka, waxbarashda, aminga gudaha, kobcinta dhaqaalaha iyo shaqooyin kale, wadamada qaar waxay ka guureen nidaamka boqortooyo sida Faransiiska, Ruushka, Talyaaniga, halka waddama yurub qaarkoodna ay xadideen awoodaha boqorka dastuurkana awoodaha fulineed ugu badan siiyay Ra’isal wasaraha sida Isbeyn, Beljimka, Iswiidhan iyo kuwa kale oo badan. Qaarada Afrika Nidaamnkan Boqortooyo wuxuu ka jiraa kaliya seddex waddan oo kala ah Morookko, Lesotho, Eswatini.

Faa’idooyinka iyo Qaasaraha Nidaamka Boqortooyo

Faa’iidada Nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah nidaamka waddanka wuxuu noqdaa xasillooni sidoo kale waxaa yaraado is qab-qabsiga siyaasadeed oo maanta ka jirra dalal badan oo Soomaaliya koow ka tahay, sababtoo ah boqorka ayaa leh marjica go’aanka ugu dambeeyo, haddii doorashada barlamaanka xisbiyada codadka isku dhawadaan oo la waayo xisbi helo aqlabiyada kuraasta barlamaanta, boqorka ayaa magacaabo ra’isal wasaraha si loogu fogaado qalaalaso siyaasadeed xukumada iyo barlamaanka.

Qaasaraha uu leeyahya nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah dadka muwadaniinta go’aan ama doorasho kuma lahan cida noqonayso boqor ama boqorad sababtoo ah waxay ku yimaaadaan qaab dhaxaltooyo ah, sidoo kale Miisaaniyada waddanka saami gooni ah ayaa loogu qoondeeyaa qooska boqortooyada, sida qaraska ku baxaayo qasriga boqortooyada, xafladaha qoyska reer boqor. Tusaalle, Ingiriiska xafladaha arooska waxaa loo qoondeeyey ku dhawaad 42 millyan oo dollar sida dhacday sanadkiii 2018 arrooskii amiir Harry iyo xaskiisa Meghan Markle, sidoo kale qarash badan ayaa ku baxo shaqaalaha ka shaqeeyo Qasriga, illaalada qaaska ah ee boqortooyada iyo qaraashad kale. Sida u diiwaan gashan Qaramada Midoobe 43 Waddan ayuu ka jiraa Nidaamka boqortooyo, dowladahaan waxay xubin ka niyihiin Qaramada Midoobe.

Sida ay u kala baxaan nidaamyada boqortooyo

Nidaamkan wuxuu u qeybsamaa labo qeybood oo kala ah: Boqortooyo buuxda (Absolute Monarchy), boqorka ama boqoradu waxay leeyihiin awood buuxda mana jiro sharci ama Dastuur xadiidaayo awoodaha boqorka sidoo kale boqorka ayaa isku ah madaxa waddanka iyo madaxda xukuumada, gollaha wasiirada waxaa si toos ah u magacaabo boqorka, waddankana kama jiraan xisbiyo siyaasadeed.

Nidaamkan boqortooyo weli lagama ilbixin waa midkii qadiimiga ahaa ee lagu soo dhaqmayey qarniyo, madama aysan jirin sharci xadidaayo awoodahiisa boqornimo. Wuxuuna sameenaa wuxuu rabo, waa nidaam boqortooyo oo kigiliis talis ah, tusaalle Sacuudiga, Sultanada Cumaan, Jordan, Brunei, Iswatini iyo kuwa kale ayaa wali ku dhaqmo nidaamka boqortooyo.

Boqortooyo dastuuri ah (Constitutional Monarchy), oo sidoo kale loo yaqaan Boqortooyada Baarlamaanka ama Boqortooyada Dimuqraadiga ah, waa nooc ka mid ah Boqortooyada oo Boqorka ama Boqorada ay ku shaqeyso awooddooda si waafaqsan dastuurka oo aan kaligeed go’aan ka gaarin, boqorka waa qofka waddanka ugu sarreeyo (head of State) sidoo kale Ra’isal wasaraha ayaa ah madaxa xukuumada oo ka yimaado xisbiga helo aqlibiyada kuraasta barlamaanka, sidaas awgeed inta badan awoodaha fulinta waxaa leh Ra’isal wasaraha halka boqorku leeyahay awoodda xadiidan sida ku cad Dastuurka wadanka, tusaalle Nidaaankan boqortooyo waxaa ku dhaqmo Yurub sida boqortooyada Norwey, Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska, Iswiidhan, Isbeyn, Beljimka iyo kuwo kale.

Waa maxay nidaamka Boqortooyo ee u goonida ah Midowga Boqortooyada Ingiriiska, Imiraadka iyo Malaysiya?

Midowga Boqortooyada Ingiriiska waa nidaam boqortooyo oo federaali ah waxayna ku mideysan yihiin afar boqortooyo gobolleed oo kala ah England, Weles, Scotland, iyo Woqoyiga Ireland, waxyaabaha u goonida ah boqorka U.K waa inuu yahay madaxa ugu sarreeyo ee waddanka (head of state) sidoo kale wuxuu ugu sarreeyaa illaa afar waddan oo kala ah Kanada, Australiya, New Zealand , United Kingdom, sidoo kale boqorka Ingiriiska wuxu awood u leeyahay inuu kala diro baarlamaanka Australiya, sababta keentay waa in Ingiriiska markii uu gumeysanaayey Austaliya iyo Zew Zealand wuxuu baabi’iyay dadka asalka ahaa wuxuuna meeshaasi ku beeray dad uu kasoo daad gureeyey waddankiisa oo maraakiib ayuu kusoo daldalay. Maanta la jooga dadka ugu badan labadaasi waddan waa British, sidoo kale calamadooda waxaa qeyb kaga dhegan calanka Ingiriiska.

Imiraatka Carabta waxaa jiro nidaam boqortooyo u gooni ah, waxaa ka jirto toddabo dowlad goboleed oo midkasto leeyahay boqortooyo u gooni ah, dowlada federaalka waxay ku dhisan tahay saami qeybsi, Boqorka Abu-Dhabi ayaa ah Madaxweynaha waddanka, sidoo kale Boqorka Dubai ayaa ah Ra’isal-wasare ahna Madaxweyne ku xigeen, sidoo kale Gollaha wasiirada waa lagu saleeyey saami qeybsiga toddobada dowlad goboleed.

Boqortooyada Malaysiya waxaa ka jirto nidaam u qaas ah, waddanka waxaa ka jirto sagaal dowlad goboleed midkasto wuxuu leeyahay boqor u gooni ah, boqorka federalka waa wareegto 5 tii sanno waxaa boqor noqdo mid kamid ah boqorada dowlad goboleedyada, boqorka gobolka asigoo xilka haayo ayuu noqdaa Boqorka federralka wuxuu isku hayaa labadaasi xil tusaalle hadda boqorka gobolkaa waa Johar sultan Ibrahim ayaa ah Boqorka guud ee waddanka, boqorka Federaalka marka wakhtiga shanta sano ka dhammaado ayuu 40 sanno kadib kusoo labanaa inuu boqor noqdo siddeeda kale ee soo hartay ayuu kiiba shan sanno u tirinaa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Taariikhda Madow ee Reer Galbeedka: Aragtiyo iyo shirqoolo la maleegay

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta.

Published

on


Waxaa jira aragtiyo badan oo shirqool ah oo aan la hubin oo leh heerar kala duwan oo baahsanaan iyo caanka ah dadweynaha. Baaxadda ay leedahay waxaa ka mid ah meelo kala duwan oo ay ka mid yihiin qorshayaasha dowladda sirta ah, shirqoollada dilalka qorsheysan, qarinta siraha farsamada iyo qorshayaal kale oo badan oo sharraxaya dhacdooyinka taariikhiga ah oo aan guud ahaan loo tixgalin inay la mid yihiin aragtiyaha la xaqiijiyay sida shirqoolkii Nazi-ga ee ahaa inuu qabsado Poland xilligii dagaalkii labaad ee adduunka.

Aragtida shirqoolka waxa ay ka hadlaysaa kooxo maamula dawladaha, warshadaha, iyo ururada warbaahinta ee adduunka oo dhan. Qalabka ugu muhiimsan ee ay u isticmaalaan inay ku maamulaan waddamada waa nidaamka bangiyada dhexe. Waxay maalgaliyeen oo xaaladaha qaarkood ay sababeen badi dagaalladii waaweynaa ee 200 oo sano ee la soo dhaafay, iyagoo qaaday weeraro been abuur ah si ay u huriyaan firqooyin iyo in ay dadka ku riixaan in ay isu soo baxaan ujeedooyinkooda.

Waxayna xulafadooda u horseedaan jagooyin sare si ay u gaaraan hadafkooda. Rumaystayaasha ku jira aragtiyaha shirqoolka adduunka cusub waxay aaminsan yihiin in ragga ugu muhiimsan ay yihiin Nidaamka Kaydka Federaalka, xubnaha Golaha Xiriirka Dibadda, Guddiga Saddex-geesoodka ee Masuuniyada, iyo Kooxda Bilderberg Hawlgallada qarsoodiga ah waxa loo yaqaan [False flags] calanka been abuur ah, waana hawlgallo ay fuliyaan dawlado, hay’ado iyo ururo si qarsoodi ah u fuliya, iyadoo la moodo inay qolo kale fulisay. Qaar ka mid ah hawlgalladan waa la xaqiijiyay, halka kuwa kalena ay yihiin kuwo qarsoon.

Tusaalle ahaan, sannadkii 1933-kii, waxa shuuciyada lagu eedeeyay inay gubeen baarlamaanka Jarmalka, kaas oo Naziga Jarmalku u adeegsan jiray ciribtirka shuuciyadda, si kastaba ha ahaatee, 2001 afar taariikhyahan oo Jarmal ah ayaa caddeeyey in Naasiyiintu ay fuliyeen hawlgalka iyada oo qayb ka ah qorshaha calanka beenta ah. Waxaa jira qaar weli ka soo horjeeda aragtidan.

Mid ka mid ah hawlgallada ugu caansan ee been abuurka ah dhismayaasha Ruushka ama Russian apartment 1999, qaraxyadii dhismaha ee Ruushka Jeejniyaanka ayaa lagu eedeeyay in ay fuliyeen howlgalka, balse aragtida shirqoolka ayaa ku eedeysay sirdoonka Ruushka in ay fuliyeen falkaas, taas oo dhalisay dagaalkii labaad ee Chechnya.Waxaa jiraan fikrado badan oo shirqool ah sida, ganacsatada hubka injineerada dagaalada u dhexeeya dadyowga. Waxaa jiraan sido kale eedeymo ah in qaar badan oo ka mid ah dagaallada lagu iclaamiyo sababo qaran ama kuwo bini’aadantinimo ay dhab ahaantii yihiin kuwo lagu xakameynayo kheyraadka dabiiciga ah iyo arrimaha ganacsiga Dagaalkii Falkland Dadka qaar ayaa u haysta in sababaha dagaalkan uu ahaa mid siyaasadeed oo ay soo dadajisay dowladdii milateriga ahayd oo ay la soo gudboonaatay dhibaato dhanka dadweynaha ah oo ka dhalatay dagaal si ay shacabka uga jeediso fashilinta siyaasaddeeda.

Dagaalkii Falkland (Guerra de las Malvinas) waa dagaal aan la shaacin oo ka dhex qarxay Argentina iyo Boqortooyada Ingiriiska 1982-kii kaas oo ka dhashay laba dhul oo Ingiriis ah oo ku yaal Koonfurta Badweynta Atlaantigga: Jasiiradaha Falkland iyo dhulalka Koonfurta Georgia oo ku darsaday Koonfurta Sandwich. Dagaalladii Khaliijka Aragtiyo badan ayaa faafiyay in dagaallada uu Maraykanku ka bilaabay Ciraaq ay sabab u yihiin balaarinta siyaasadeed iyo la wareegidda shidaalka iyo wadankii ay ka heleen shidaalka “Dagaalka ka dhanka ah Islaamka” waa aragti mu’aamarad ah oo jirta oo qeexaysa shirqool lagu dhaawacayo ama lagu burburinayo nidaamka bulshadeed ee Islaamka.

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta

Dagaal dhan walba ah ayey reer galbeedka nagu soo qaadeen sida muqaalo caadi ah, mid filim ah iyo muqaalada kartoonka musalsalada ay soo saaren shirkada Marvel sida musalsalka mss Marvel waxaa waday jilaayad u dhalatay dalka Pakistan Kamala Khan in ay tahay geesiyadii ugu horaysay ee Muslimad ah ee ku biirta Marvel Studio Waxayna kasoo muuqatay musalsalka Mss Marvel sida ay ku jilayso filimkan gabadhan waxay ka dhalatay qoys Muslim ah oo Pakistani ah oo ku nool Maraykanka. Kamala waxay jeclaanaysa waxa loogu yeero [super hero] ehelkeedana waxay u diidayan in ay aado habeenkii xafladaha ka dibna way ka tagaysa guriga waxayna aadaysa xaflad waxayna jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn, sidee gabar Muslimad ah ay u jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn waana farriin kale oo muujinayso fikrahaha ay rabaan inay ku faafiyaan Muslimiinta reer galbeedka.

Laakiin waxaan nahay dad diintooda jacel sido kale filimkan waxaa xooga lagu saaraya xuriyada dumarka qeybta koowaad musalsalkan wax dhibaato ah malahan laakiin qeebta labaad waxaa lagu soo muujinaya ihaano loo gaysanaayo Muslimiinta, waxay dhex fadhiyaan masjidka khudbad ayey dhagaysanayan dadka masjidka ku jiro hadana isla kuwa jiro masjidka oo iska isticmaalaya teleefoonka waxaa la leeyahay Snapchat haku isticmaalin masjidka iyadana waxay leedahay waa Instagram maxay tahay farriintan iyo in muqaal noocaan in ay baahiyaan.

Waxyaabaha la yaabka ah waxaa ka mid ah Kamala ayaa ku leh saaxiibadeeda masjidkan waa wasakh aan nadiifino wax kale ma waayeen oo ay filimka kusoo daraan maxay u doorteen wasakhda masjidka in ayku soo qaateen waxay u hadlayan in ay naga jecel yihiin diinteena waa fariin kale oo muujinayso dagaalka ay nagula jiraan reer galbeedka musalsalka mss Marvel markii ay soo aadan qeybta kabaha masjidka Kamala Khan saaxibadeeda kabaheedii ayaa la xadaya waxay leedahay gabadha 22 mar ayaa sidaan oo kale kabaha la iiga xaday farriin kale oo tuuganimo ah miyay waayeen oo ay ku soo dhex dareen Musalsalka mss Marvel waa dagaal lagula jiro diinta Islaamka waxayna ka dhigayaan in masaajida sidaan oo kale kabaha loogu xado.

Haddii aad u fiirsato filimada reer galbeedka ay soo saareen ma arkaysid iyagoo wax xumaan ah ka faafinaayo kaniisada waxayna ku muujiyaan kaniisada inay nadiif tahay tuugana aysan lahayn. Dagaalka intaasi kaliya kuma eko musalsalka Family Guy ee kartoonka ah xalqada magaceeda waa Santa killed by Muslim Stiwe ayaa leh aabe ma Muslimiinta ayaa dileen santa oo maxaa iska galay santa iyo Muslimiinta farriinta ayaa u muuqata Muslimiinta waa dad dila dadka waalidiinta.

Haka war haayaan awlaadooda kartoonada ay daawadaan waxaa ku jiraan farriimo leh qataro aad u wayn isla Family Guy Pretty Joe Cleveland waxay aadayan dhanka baska u qaada dadka airportka laakiin baska inta aysan korin wuu qarxaya waxaan kasoo dagaayo nin leh gar kaaso iyaga ku dhahaayo wuu wanaagsana codka aadna wuu u dheeraa qofka kasoo dagay waxay ka dhigayaan nin Muslim ah kaaso ku faraxsan qaraxa dhacay.

Sidoo kale Cartoonka Rick an Morty kaaso la rabay in loogu gafo Nebi Maxamed SCW Shakhsi ayaa hees qaadaayo isago oo dhahaayo Maxamed. Laakiin marka uu ku dhawaaqo erayga Maxamed way wada qoslaayaan – maxay ula jeedaan sababta keentayna maxay tahay waa farriin cad oo muujinayso cadaawada ay u hayaan Rasuulka SCW iyo ummada Islaamka. Simpson qeyb ka mid musalsalkan Marjorie Simpson ayaa waxay leedahay ‘waxaan filayaa in aanay jirin cid miiskan joogta oo runta noo sheegaysa mid waxa u qarsoon ayuu soo bixinaya midna waxa aan u qarsanayn ayuu dib u qarinaya laakiin Simpson Ayaa wuxuu wataa buug ama kitaab kaas uu ku qoran yahay Quraan wuuna qarinaya yacnii waa fariin kale taaso muujinayso Nacaybka ay u hayaan kitaabka Quraanka. Family Guy qaybo ka mid ah musalsalkan waxay kusoo darayan meel ka mid ah Afgaanistan waxaana hadal jeedinaayo Usaama bin Ladin sida loo sameeyay kartoonka Family Guy Laakiin Ramadaan ayuu ku jeesjeesayan eray ahaan ama qaab aan wanaagsanayn ayuu u leeyahay. Ramadaan Muslimiinta bisha Ramadan aad ayey u jacel yihiin waana bishii uu soo dagay Quraanka kariimka ah.

Waxayna ogyihiin in aan jacel nahay bisha Ramadaan. Dagaal ay adag tahay in ay fahmaan Muslimiinta ayaa dhan walbo ka socda waxaa ka mid ah filimada aan daawano kuwaaso Muslimiinta farriin ahaan loogu diro caalamka Hindida iyo reer galbeedka waxay nagu hayaan dagaal kiisa ugu xumaan sido kalena lagu sumcad dilaayo. Muslimiinta waxaan la yaabay maxay u isticmaalan magacyada Cabdulkhan Samir Khan iyo magaca Khan Hindida, Sidoo kale Hollywoodka iyagana waxay soo saaraan filimaan kuwaaso ayku jilayaan wax dhacay ama wax aan dhicin laakiin maxaa sababay inay adeegsadaan magaca Maxamed iyo magacyo kale oo Muslimiinta ay leeyihiin maxay u dooran waayen magacyo kale kuwa ku jilaayo qaabka askareed Bollywood ka iyo Hollywood ka maxay inta badan usoo gudbiyaan askari Hindi ama Maraykanka ah kaaso ka naxaayo gabar Muslimad sida iyadoo la kufsan rabo ama la dili rabo una dhimanaayo darteeda. Qaabkaasi ayey ku muujinayaan wax ku saabsan insaaniyad laakiin maxay Ciraaq ka gaystaan ciidamadii Maraykanka ahaa ee galay Ciraaq, Afgaanistan.

Kufsi, dil wadareed, dilal kuwii ugu foosha xumaa 2003 markii Maraykanka ay galeen Ciraaq waxaa ku dhimatay 100 kun oo qof Hindidana iyagana waxay ka gaysteen Asaam Kishmiira dil, dhac, kufsi. Masaajida muslimiinta oo la gubo barakacin waxayna filimada ku muujiyaan insaaniyad ay soo qoreen laakiin aan ahayn mida saxda ah oo ay ku soo gudbiyaan muuqaallada ay jilaan.

Maxaa sababay nin Muslim oo dukanaayo in uu agtiisa maro nin kale oo Muslim ah halka askariga Hindiga uu leeyahay qofkaani waa Muslim salaada ha dhamaysto oo ma agmaraayo sidee ayey u muujiyeen iyago Hindiya ku gumaaday Muslimiin aad u badan Masaajida Muslimiinta gubay aadankana diiday, xijaabka diiday, maxay u keeni waayen filimaan loogu hiilinaayo muslimiinta masaajidaasi muslimiinta cida gubayso Nacaybka lagu hayo muslimiinta Xibsiyada mayalka adag ee ka jiraan hindiya Maxay ugu sameen waayen filimaan waxyaabahaasi looga hadlaayo Ma og tihiin. kufsiga ay gaysteen ciidamadii maraykanka ahaa ee qabsaday jaban Gobolka Okinawa Mareykanka waxay ku kufsadeen gobolkaas haween badan dagaalkii Okinawa, Japan 1945, 1,336 oo kufsi ayaa la dii waan galiyay waliba tobankii maalmood ee ugu horeysay ayey kufsadeen tirada dumarka intaasi la ek askartii maraykanka Isla waqtigaana waxaa lagu lee yahay waa dowlad aduunka ku hogaaminaysa sinaan cadaalad iyo sheegida waxa ay ugu yeereen xuquuda dumarka.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Diblomaasiyadda10 hours ago

Dowladaha Ireland, Norway iyo Spain oo u aqoonsaday Falastiin dowlad madax-bannaan

Siyaasadda Soomaaliweyn3 days ago

Ergayga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee QM u qaabilsan Soomaaliya James Swan oo Muqdisho soo gaaray

Wararka4 days ago

Midnimada Afrika: Waa maxay sababta ay dunida ugu dabaal degto 25-ka Maay?

Diblomaasiyadda5 days ago

Madaxweyne Joe Biden wuxuu Kenya ku sheegay inay tahay saaxiibka ugu weyn ee aan NATO ka tirsaneen

Diblomaasiyadda6 days ago

Madaxweyne Putin iyo boqorka Baxreyn waxay ku heshiiyeen inay sii xoojiyaan iskaashiga labada dal

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska7 days ago

4-taan qoddob ku illaali noloshaada haddii ay dhab kaa tahay horumar inaad gaarto

Diblomaasiyadda7 days ago

Norway ayaa si rasmi ah u aqoonsatay Falastiin inay tahay dowlad madax-bannaan

Diblomaasiyadda7 days ago

Ireland waxay go’aan taariikhi ah ku aqoonsatay dawlad madax-banaan oo Falastiin ah

Afrika7 days ago

Muwaadiniin Maraykan ah oo ku lug lahaa isku daygii afgambi ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo

Wararka1 week ago

Madaxweynihii hore ee Koonfur Afrika ayaa laga mamnuucay doorashada ‘masuqmaasuq awgeed’

Wararka1 week ago

Madaxweynaha Iiraan ayaa la xaqiijiyay inuu ku dhintay shil diyaaradeed

Bariga dhexe2 weeks ago

Gantaalka Xuuthiyiinta ayaa ku dhacay Markab Shidaal siday oo Shiinaha leeyahay kasoo marayay Badda Cas

Geeska Afrika2 weeks ago

Itoobiya oo ka carootay hadal uu jeediyey safiirka Mareykanka u fadhiya Itoobiya

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Xoghayaha guud ee QM Antonio Guterres oo walaac xooggan ka muujiyey hawlgallada ka socda Rafax

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

James Swan oo loo magcaabay sii hayaha Ergeyga Xoghayaha Guud ee QM ee Soomaaliya iyo xafiiska UNSOM

Afrika2 weeks ago

Masar oo ku biiraysa dacwad xasuuq ah oo ka dhan ah Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

Afrika3 weeks ago

Dawlada Togo oo meesha ka saartay doorashadii madaxtinimo

Wararka3 weeks ago

Madaxweyne Putin oo ka digay dagaal caalami ah xilli uu heegan geliyey ciidamada Nukliyeerka

Wararka3 weeks ago

Dalka Chad oo dooranaya madaxweyne ka dib saddex sano oo xukun milatari ah

Islaam Naceybka3 weeks ago

Hindiya: RW Narendra Modi ayaa Muslimiinta laga tirada badan yahay ku tilmaamay “kuwa ku soo dhuunta” hadalada nacaybka ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Maxay Carabtu u taageeri la’dahay Falastiin?

Wararka3 weeks ago

Kenya oo markii ugu horeysay haweeney u magacawday taliyaha ciidamada cirka

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Heshiisyada dowladda Xassan Sheekh la gashay Turkiga waxaa ku jira sii deynta wiilka madaxweynaha oo dil ka gaystay Turkiga

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Burburka Qaza soo gaaray oo aan la arag tan iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka, ayaa qaadan doonta tobanaan sano in dib loo dhiso – QM ayaa tirri.

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

“Ma aqbalayno in mar kale aan ku laabano doorashadii teendhada” – RW Xamsa Cabdi Barre

Yurub4 weeks ago

Dowladda Ingiriiska ayaa u musaafuriyay Ruwaanda magangalyo doonkii ugu horreeyay: warbaahinta Ingiriiska

Dhaqaalaha4 weeks ago

Soomaaliya oo markale deyn raadinaysaa iyadoo wakhti dhow deyn laga cafiyey

Islaam Naceybka1 month ago

6 Ciyaaro ‘Games’ oo lagu xumeeyay Diinta Islaamka

Dhaqaalaha1 month ago

Amaah-bixiyayaashu waa inay joojiyaan ka faa’iidaysiga khayraadka Afrika ee deynta

Afrika1 month ago

In ka badan 100 maxbuus ayaa ka baxsaday xabsi ku yaalla dalka Nayjeeriya

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Soomaaliya ayaa xabsiga u taxaabtay askar uu Mareykanku tababaray oo looga shakiyay inay xadeen raashin

Diblomaasiyadda1 month ago

Shiinaha ayaa sheegay muhiimadda ay leedahay in la joogteeyo taageerada caalamiga ah ee Soomaaliya

Afrika1 month ago

Dawlada Burkina Faso oo shaqada ka joojisay warbaahinada reer galbeedka ee BBC iyo VOA

koonfurta Bari Aasiya1 month ago

Ra’isul Wasaarihii horre Malaysia Mahathir Maxamad oo wajahaya baaritaan musuq-maasuq ah

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska1 month ago

Waan Waayay Dheh: Cuudintii Caadooyinka Xunxun

Diblomaasiyadda1 month ago

Hoggaamiyaha dalka Senegal wuxuu ku baaqay ‘in dib u eegis lagu sameeyo xiriirka Midowga Yurub’

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Hogaamiyayaasha Afrika ayaa ku dadaalaya in qaab cusub loo wajaho la dagaalanka argagixisada

Diblomaasiyadda1 month ago

Saraakiisha Kuuriyada Waqooyi ayaa booqasho naadir ah ku tagay Iiraan

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Markab dagaal oo Turkigu leeyahay oo kusoo xirtay dekadda Muqdisho: Dhaqan-gelinta heshiiska iskaashiga difaaca labada dal

Xul