Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Mucaaradnimadii iyo Maxaafadnimadii

Published

on

 


Nolosha iyo safarka siyaasadda ayaa u qaybsama mucaarad iyo muxaafid. Maalin aad wax dhaleecaynayso iyo maalin adiga lagu dhaleecaynayo. Maalin aad wax faaqidayso iyo maalin adiga lagu faalaynayo. Maalin ay kuu toosan tahay iyo maalin ay kaa jiifto. Sidaa darteed, maalmihii nolosha iga soo maray ayay ka mid ahaayeen maalin aan mucaaradka dhex boodayay oo aan u arkayay dariiq wax lagu toosinayo oo adeegga bulshada iyo hoggaaminta dalka sida markaa jirtay si ka fiican loo beddeli karayey, si ay bulshadu u helaan qaab-nololeed tan ay ku sugan yihiin ka wanaagsan; maalin kalana waxaan hor boodayay oo ahaa muxaafid taageera oo difaaca xukuumaddii markaa aan ka mid ahaa, wakhtigaana waxaan u arkayay waajibaadka iyo xilka i saaran in ay ka mid tahay muxaafidnimadu. Waxaa aan ku hawlanaa ka qayb qaadashada maamul wanaagsan oo bulshadiisa u adeega. Hadraawi wuxuu yidhi“marka aad duleedaw sidaad doontay weydaa sidaad diidday yeeshaa”

Xaqiiqadu waxay tahay waa labo shaqo oo loo baahan yahay. Waa labo hawlood oo iska soo horjeeda. Waxaa dhacda in labada jeerba dadka ku hawlani ay khaladaad galaan. Way dhacdaa khalad shaqadu keento oo siyaado ku ah hawsha, oo ay keenta garashada gurracan iyo marmarka qaarkeed ay siyaasiga garbo isu caddayso. Balse labadaba waxaa laga bartaa khibrad iyo waayo-aragnimo marka danbe laga faa’idaysto. Wakhtigaa iyo maalmahaa kala duwan ayaan jecelahay in aan wax ka mid ah halka ugu soo bandhigo akhristaha buuggan.

 

Wakhtigii Mucaaradnimada

Waxay ahayd maalin Isniin ah 05|05|2008, sidaan meelo hore ku soo xusay markii aan ka tagay shaqadii Komishanka Doorashooyinka Qaranka. Xarguftii noo dhexaysay xukuumaddii talada haysay ee ka dhalatay warbixintii aan ku eedeeyay xukuumaddu waxay sababtay in aan si dabiici ah ugu muuqdo mucaarad, xataa anigoo aan wax ficila ah samayn. Muddo ka dibna waxaan si weyn u dardar geliyey mucaaridnimo hor leh, waxaanan si toos ah ula saftay xisbigii mucaaridka ahaa ee Kulmiye, ee aan markii horaba fikirkiisa siyaasiga ah taageeri jiray.

Mucaaradnimadu mabda’ ahaan waxay ka mid tahay hannaanka dimuquraaddiyadda. Waa inaad saxdo oo dheellitirto xukuumadda iyo dadka talada haya, adigoo metelaya inta aan ku qanacsanayn barnaamijka iyo siyaasadda xisbiga talada haya. Iyadoo ay jiraan wixii qarannimada khuseeyaa in ay yihiin lama taabtaan ay mucaaradka iyo muxaafadkuba wada ilaaliyaan, Xukuumada iyo xisbigeeda waxaa xil ka saaran shaqada guud ee qaranka sidaa darteed wixii wanaagsan ee ay qabtaan waa loo doortay, balse mucaaradka waxaa xil ka saaran yahay wixii khaldama ama laga gaabiyo in uu tilmaamo.

Haddaba waxaan qorshaystay in aan mucaaradad kala hor imaaddo xukuumaddii, aniga oo kaashanaya xisbiga Kulmiye oo markaa ku hawlanaa olole xooggan oo mucaaradeed. Waa iska suurtagal in aad khalad gasho adigoo is leh khalad toosi. Waxaa iyana beryahaa taagnaa arrin dhalisay xiisad kulul iyo mucaaridad xooggan oo ay dadku ugu wanqaleen magaca “Xarbul-Qanamka”, taas oo ahayd xukuumaddii Daahir Rayaale waxay dhoofintii xoolaha kooto ugu xidhay nin Carbeed oo la odhan jiray AL-Jaabiri. Tallaabadaasuna waxay dhalisay qaylo xoog leh oo lagaga soo horjeestay xukuumaddii.

Xiisaddaa iyo xamaasaddaa mucaaaridnimo aad baan u taageeray, gaar ahaan bulshadii adhiilayaasha oo ku kacay xukuumadda aad baan u taageeray. Waxaa la abaabulay mooshin in baarlamaanka la geeyo, iyadoo madaxdii xooluhu ka hadleen baarlamaanka soo bandhigeen eedaymo xooggan. Sidoo kale waxaa ganacsatadii taageeray rag koox ah oo mujaahidiintii SNM ahaa, oo ay hoggaaminayeen Muj. Ibraahim Dhegeweyne, Xasan Guure iyo rag kale oo haldoor ahaa.

Maalin maalmaha ka mid ah, waxa gurigayga iigu yimi Ibraahim Dhegeweyne iyo rag kale oo isaga la socday oo ka mid ahaa mujaahidiintii SNM. Dabadeed waxay iga codsadeen in aan Burco u raaco, oo aan taageero dhaqdhaqaaqii lagaga soo horjeeday adhigii kootada loogu xidhay. Burco ayaannu tagnay, ka dibna dabkii mucaaridadda, ee marka horeba halkaa ka shidnaa, ayaa gaas lagu shubay oo aannu la sii hurinnay. Ganacsatadii adhiilayaasha iyo qolooyinkii mujaahidiinta ahaa ee taageerayey waxay yeesheen shirar, abaabul iyo wada xaajood bal sida ugu habboon ee loo waajihi lahaa arrintii kootada adhiga. Jawigii mar keliya ayuu isu beddelay abaabul hubaysan.

Nimankii jabhadda ahaa ee dagaallamayey meel ay u baxeenba way baxeen. Nasiib wanaag, wax dagaal ahi ma dhicin oo qolooyinkii hubaysnaa iyo kooxdii wax abaabulaysay ayaa is-afgaranwaa ka dhex dhacay.

Xukuumaddii markay aragtay mucaaridadda xoogga leh ee halkaa ka socota, ayuun baa lay xasuustay. Xilligaa waxaan joogay magaalada Burco. Xukuumaddu waxay ogayd inaan ka soo horjeeday oo aan mucaarid ku ahaa, isla markaana aan ka mid ahaa siyaasiyiinta ugu firfircoon ee dhaqdhaqaaqii “Xarbul-Qanamka” dabka ku sii hurinayey.

Maalin Sabti ah, goor fiid ah oo aan ku baqoolsanaa reerkayga oo deggenaa magaalada Ina Af-madoobe, markaan dhaafay kantoroollada Burco iyo Beer ayaa ciidamo ay xukuumaddu ii sii diyaarisay ay jidka iga sii raaceen. Dabadeed gurigayga agtiisa ayaa la iga qabtay. Waa la i soo qaaday, kaddibna isla habeenkiiba waxaa la ii soo dhaadhiciyey Hargeysa, oo CID-da ayaa la igu xidhay. Muddo bil ah ayaan u xidhnaa xadhig siyaasadeed oo aan rumaan iyo maxakamad la’aan ku xidhnaa. Markii wax dambi ah la igu waayeyna waa la iska kay sii daayey. Dabcan way jireen odayaal ka shaqeeyay sii dayntayda. Had iyo jeeraale markay xukuumadi guuldarraysato ee ay lumiso kalsoonida shacabkeeda, waxay badanaaba isku daydaa inay marin-habaabiso ra’yiga dadweynaha. Xilligii ay socdeen qalalaasihii iyo iska-hor-imaadkii loogu magac daray “Xarbul-Qanamka”, arrintu may ahayn sidii ay xukuumaddii u buunbuunisay! Xukuumaddii talada haysay waxay iska hor yimaaddeen niman malayshiyo ahaa oo hubaysnaa oo ay maal-galinayeen bulshadii xoolaha ka ganacsan jirtay iyo nin la odhan jiray AL-Yassir oo ganacsade Carbeed ahaa.

Dabcan, qof ahaan xiisaddaa iyo xamaasaddaa mucaaaridnimo ee lagaga soo horjeeday xukuumaddii siyaasad ahaan aad baan u taageeray , balse maan ahayn nin hubaysan oo qori sita oo dagaallamayey.

Waqtigii ay socdeen qalalaasihii “Xarbul-Qanamka”; waxaan si kalsooni leh ummadda ugu caddeeyey in haba yaraatee aanan xidhiidh toos ah iyo mid dadban midnaba la lahayn kooxo xagjir ah ama argagixiso ah oo ku adeegta magaca diinteenna suubban, ummadda Muslinka ahna ku gumaadda. In kasta oo aan ganacsatada garab siiyay anigoo u arkayey kacdoonka bulshada xoolaha ka ganacsadaa inay tahay goljilic xukuumadda lagaga mucaaradi karo, Haddiiba saacadda dib loo celin lahaa, maraba kuma tallaabsadeen tallaabo kasta oo sababi karta rebshad ama waxyeelayn karta dawladnimada

Wakhtigii doorashada ka hor ayay qorshaysnayd in diiwaangelinta codbixiyaha dalka laga bilaabo, xisbigii Kulmiye wuxuu qaatay in uu ka qayb qaato oo uu taageerayaashiisa ku wacyigeliyo in ay kaadhka diiwaangelinta qaataan si ay u codayn karaan xilliga doorashada. Maalin maalmaha ka mid ah waxaa la iigu yeedhay kulan ay qabanqaabiyeen xildhibaannadii Kulmiye taageeri jiray iyo siyaasiyiin miisaan leh xisbiga ah oo aannu isku degaan ka soo jeedno. Shirkaa waxaa lagaga arrinsanayey qaabka ugu habboon ee diiwaangelinta codbixiyeyaasha looga suurto gelin kari lahaa gobollada dalka oo dhan, iyadoo xoogga la saaray meelaha xisbigu ugu taageerada badan yahay, waxaana guddoominayay Xil. Adan Tarabbi Oogle. Maadaama aan xogo badan ka hayay qaabka iyo mashruucii diiwaangelinta codbixiyeyaasha guud ahaan xilligii aan Komishinka doorashooyinka ka mid ahaa, waxa la i weydiiyey talabixin la xidhiidha bal sida ugu habboon ee ummadda gobollodaa uu musharruxu (Silanyo) ka soo jeedo loo wacyi gelin karo, looguna baraarujin karo in ay is diwaangeliyaan oo ay kaadhadhka codbixintana qaataan.

Mishkiladda ugu weyn ee laga baqayey waxay ahayd: dhulka la doonayey in diiwaangelinta laga hirgeliyo oo aad u baaxad weynaa iyo dadka ku nool gobollada bariga oo u badan reer guuraa xoolo-dhaqato ah. Tusaale ahaan qoys xoolo-dhaqato ah oo ka kooban 8 qof, ugu badnaan 2 ilaa 3 qof ayuun baa magaalada ama goobta codbixinta tegi kara oo codkooda dhiiban kara, inta kalana ma imanayaan oo baylahdii iyo hawshoodii maalinlaha ahayd ayaanay ka soo haleelayn.

Haddaba, waxaan soo diyaariyey, una soo bandhigay shirkii, warbixin iyo qorshe aad u faahfaahsan iyo soo jeedin, lagu beraarujiyo oo lagu wacyi geliyo bulshada ku nool saddexda gobol ee na loo xilsaaray. “Qorshahaa iyo taladaa aad soo jeedisay waannu kula qaadannay. Qaabkaa aad u soo bandhigtayna waa lagu hawl geli doonaa. Guddigii wacyigelinta diiwaangelinta loo xilsaaray waxay ka koobnaan doontaa 17 xubnood. Guddigana adigaa guddoomiye u ah,” ayuu Aadan Tarabbi ku soo gebagebeeyay, shirkiina wuu ku raacay. Waxa ku jiray xubne badan oo siyaasiyiin ah oo miisaan lahaa, oo ay ka mid ahaayeen: Xil Adan Tarabbi, Maxamed Kaahin, Yuusuf Tuke (AHUN), Axmed Dhigane iyo rag kale oo badan oo miisaan lahaa.

Waxa aannu isla markiiba bilawnay fulintii hawsha oo ay ugu horraysay abaabul xooggan oo wacyigelineed, dhaqaala-ururin, diyaarinta ku dhowaad ilaa 150 oday oo bulshada saamayn ku lahaa. Ka dibna waxaannu diyaariyey gaadiidkii, shidaalkii iyo wixii sahay loo baahnaa. Safarkii iyo socdaalkii lagu tagayey gobollada bariga waxaan u kala qaybiyey 4 jiho oo kala duwan, ka bacdina waxaan isku xidhay dadkii iyo gaadiidkii ka hawlgeli lahaa jiho kasta. Waxa magaalo-magaalo iyo tuulo-tuulo loo diyaariyay codbixiyayaashii halkaa ku dhaqnaa, si ay xisbiga ugu xidhmaan, uguna codeeyaan xilliga doorashada.

Abaabulkii ayaa isku dubba dhacay, taageerayaashii ayaa si laxaad leh u diyaar garoobay, xukuumaddiina waxay ka bixisay dareen werwer leh, waxaana saldhig u ahaa qaabka iyo hannaanka aannu u abaabulnay bulshada ku nool gobolladaa, oo ahaa kacdoon siyaasadeed. Diiwaangelinta waxay ku dhammaatay qurux iyo guul, taageerayaashii kulmiyena waxay isu diwaangeliyeen si laxaad leh. Muddo ka dibna waxa soo galay ololihii doorashada oo dadkii oo diyaarsan ayaa sidaa ku galay doorashadii, waxaana xisbigii ku guulaystay codad aad u badan.

Qof kasta oo masuul looga dhigay hawl cayiman waxaa laga sugayaa in shaqadii loo diray uu sida uga habboon uga midhadhaliyo. Minqiyaaska iyo bartilmaameedka guusha ama guuldarraduna wuxuu noqdaa kolba sida ay u arkaan cidda shaqada u diratay iyo kolba sida ay bulshadu uga dareenceliyaan hawshaa la qabtay!! Haddaba, marka ay bulshadaadu qirto ee ay ka maragkacdo qiimaha iyo waxtarka ay leedahay hawl aad dadkaaga u qabatay, waxay daliil iyo tilmaanba u tahay in aad qof ahaan ku tallaabsatay guul iyo horumar, intuu doonaba xaddigoodu ha leekaadee!

 

Ololihii Kulmiye

Markuu soo dhowaa wakhtigii ololaha, oo aan doonayay in aan safar u yara baxo, ayaa guddoomiyhii Kulmiye Axmed Silanyo, oo aad ula dhacsanaa shaqadii aan ka soo qabtay wacyigelinta, igu yidhi “adeer ololuhu waa isku mid oo waa intan aad soo qabateen ee adeer igala shaqeeya, oo safarka ka joog.” Waxa aannu noo diray aniga iyo Axmed Dhigane in aan soo diyaarinno qorshihii ololaha.

Maalmo ka dib waxaan u keenay qorshihii oo aan dalka u qaybiyay in looga hawl galo, labo meelood bari iyo galbeed sidoo kale aan soo jeediyay in ay kala hoggaamiyaan Dr Gaboose iyo Cali Maarshaal AHUN, oo ahaa siyaasiyiin saamayn badan bulshada ku lahaa, isla markaan lahaa firfircooni badan. Sidoo kale waxaa ka mid ahaa dhismaha iyo hannaanka shaqo ee ololaha, oo aannu xubno badan u soo jeedinnay in laga hawl geliyo.

Sidoo kale waxaan ku jiray guddi khaas ah oo si gaar ah ugala shaqaysa musharraxa hawlihii dhaqaalaha iyo waxyaalaha lagama maarmaanka u ahaa ololaha. Waxaan odhan karayaa wuxuu ahaa nooc kacdoon ah oo ay taageerayaasho gees ilaa gees u abaabulaayeen si aad u heer sarraysa, oo ay xamaasaddu ku badan tahay.

Waxaan tilmaamayaa xidhiidhkii noo dhexeeyay guddoomiyaha iyo hawshii aan kala shaqaynayay, balse waxaa jirtay masuuliyiinta xisbiga oo tira badnaa in mid kastaa meel qaabbilsanaa oo ay socotay shaqo ballaadhan oo ay gacanta ku hayeen hawlwadeennadii xisbiga iyo masuuliyiintii heerarka kala duwan ee xisbiga, oo aanan intooda badan xidhiidh lahayn, maadaama oo aan shirkad masuul ka ahaa oo xilligaa aanan toos uga muuqan karayn saaxadda siyaasadda.

 

Samaysanka Garabkii Isbahaysiga Kulmiye

Maalintii Kulmiye ku guulaystay doorashada, ee madaxweyne Silanyo talada dalka qabtay, wax yar uun ka dib waxaa soo baxday in guddoomiye-ku-xigeenkii 1aad, Muuse Biixi, uu bilaabay damaca ah in madaxweynuhu ku soo wareejiya guddoomiyannimada xisbiga sidii ay hore ugu ballameen. Waxaa iyana barbar socotay rag kale, oo Cabdicasiis Samaale ka mid yahay, oo hunguri ka hayay booskaa, kuwaas madaxweynahana culays ku saarayay in aannu wareejin ee lagu tartamo. Si kasta ha ahaatee, 45 maalmood ka dib markii uu xilka madaxweynannimo hayay, ayuu xilkii guddoomiyaha si kumeelgaadh ah Muuse ugu wareejiyay.

Waxay ahayd 15|08|2013, markii Cabdicasiis Samaale, oo ah wasiirka maaliyadda, noogu yimi guriga fadhiga ee madaxweynaha abbaaro 8:00 subaxnimo, iyadoo ay quraacanayaan madaxweynaha iyo marwadiisu.

Wuxuu madaxweynaha u sheegay in uu doonayo in uu shirweyanaha soo socda Muuse Biixi kula tartamo kursiga guddoomiyaha, isla markaana uu ka doonayo in uu arrintaa la socodsiiyo isaga oo doonaya in uu helo dareenkiisa. Madaxweynuhu wuxuu ku yidhi adeer waxba kama qabo, waxa aannu u muujiyay kalsooni fiican. Maadaama oo aan helay signalkii madaxweynaha, waxaan Samaale u muujiyay taageero, in kasta oo aan ku mashquulsanaa mashaariicdii horumarka ee ay waddooyinku ka midka ahaayeen. Samaale wuxuu bilaabay kaambayn uu kursiga guddoomiyaha ugu jiro oo debadda u soo baxay.

Xaqiiqo ahaan wuxuu ahaa nin olole badan, balse waxaa dedaalkiisa ka dhex muuqday lacag. Wuxuuna ahaa wasiirkii maaliyadda, oo taasina waxay ku keentay in lagu dhaleeceeyo musuqmaasuq. Markii muddo hirdankii socday ee la isku birjabay, ayaa maalin dambe oo aan ku maqnaa London, waxaa dhacday sabab kastaba ha ku timaadee in madaxwaynuhu qaatay ga,aan ah in aan Muuse Biixi aan lagula tartamin gudoomiyenimadda xisbiga sidaa darteed uu habeen habeenadda ka mid ah u yeedhay Cabdicasiis Samaale oo mansabkan u tafaxaydnaa, una sheegay go,aankiisa cusub laakiin arintani wasiirkii maaliyadda ee xiligaas may farax gelin aad buuna uga xumaaday, isaga oo aan shaqo tegin dhawr ayaamood oo ku negaaday guriga uu ka degan yahay magaaladda Hargeysa, hadalkii isaga iyo madaxwaynaha dhex marayna debedda ayuu u soo baxay, maalintaa wuxuu madaxwaynuhu go,aansaday in uu yeedho xubno ka mid ah xubnihii ugu firfircoonaa Gudidda Fulinta Xisbiga ee daafaca adag u ahaa madaxwayne Silanyo oo ka koobnaa 11 xubnood oo isugu jirey xubno ka tirsan hogaanka xisbiga, wasiiradda xukuumadda, Iyo fulinta xisbiga, waxa aannu ka codsaday laba arimood oo kala ah in la qaataan go,aankiisan cusub ee Muuse tartan la,aan ugu cumaamadaya guoomiyanimada xosbiga, Iyo in ay la qanciyaan Cabdicasiis si uu uga tanaasulo tartanka jagada gudoomiyaha.

Dood dheer iyo balan qaad madaxwaynuhu balan qaaday in loo sinaan doono murashaxnimadda jagada madaxwaynaha marka ay timaado ka di dib, waxa xiise gaar ah lahayd oo xusid mudan hadal uu goobta ka yidhi wasiir Abiib Diiriye Nuuroo ahaa”Maxawayne kaa aqbalay laakiin waxaan kuu sheegayaa laba nin oo reer Somaliland ah oo ahaa AHN Good Abees iyo Xuble oo saaxiibo ahaa ayaa Good wuxuu yidhi waxaan haystaa PHD, waa la yaabay oo tacliin uu dhigtay lama ogayne la aamusay oo la eegay, ku yeh miyaad ila yaabteen dee i waydiiya waxa aan ku haysto PHD ee aan ku takhasusay, noo sheeg baa mar qudha la wada yidhi, Xuble ayaan ku haystaa ayuu yidhi, waxaan uga socdaa hadaan Abiib ahay Muuse Biixi ayaan PHD ku haystaa hadaad gudoomiyihii u daysay, maalinta shirku dhaco ee aad gudoomiye rasmi ah u cumaamado haddii uu maalinta todobaad kula gaadho oo uu kugu qabsan waayo murashaxnimadda takhasuskaygaasi waa been” sidii ayaa loogu doortay gudoomiyihii xisbiga Muuse Biix. Haddaba shan maalmood uun ka dib, aniga iyo madaxweynaha oo socdaal shaqo oo aannu waddada Wajaale oo la samaynayey kaga soo noqonay oo aanu weli gaadhiga saaranahay, ayaa naloo soo sheegay in Muuse Biixi ku dhawaaqay in uu u taaganyahay musharaxa xisbiga, waxaanu furnay idaacadda afka Soomaaliga ee BBc ee barnaamijka labadda duhurnimo, waxa aannu ka dhegaysanay Muuse oo sheegaya in uu musharax yahay isla markaana diyaar u yahay hadii Silanyo la tartamayo, madaxwaynuhu wuxuu mar kale u yeedhay xubnihii ahaa 11 oo uu marar badana isaga dhigay weeraraddii joogtadda ahaa ee Muuse Biixi maalintaana wuxuu ka codsaday inay garab istaagaan hiilkoodana uu u baahna yahay dood iyo cabasho dheer ka dib waa laysla qaatay, maalintaa madaxwayne Silanyo waxa hadaladdiisa ka mid ahayd “waad haysataan kalsoonidayda sidaa ku hawl gala kalsoonidaydda ku hawl gala waa kama dambays haddii ay keenayso in Muuse Biixi aynu Mardheera ku ridno waad haysataan kalsoonidaydda waxaan wacad ilaahay idiinku marayaa in aanan idinka raacin Muuse oo aanan idin xagal daacin”.

Muddo ka dib waxaa bilaabmay guuxii musharaxnimada. Maalin maalmaha ka mid ah waxaa qado ii sameeyay ganacsade Maxamed Aw Siciid. Isagoo aan ii sii sheeginna, waxaa qadadii nagala soo qayb galay guddoomiye Muuse Biixi. Wuxuu ganacsaduhu ii sheegay in uu doonayo in uu musharraxnimada mustaqbalka ee Kulmiye ku dhiso Muuse Biixi, isla markaana uu iga doonayo in aan ku taageero. Wakhtigaa waxaa muddo xileedkii madaxweynaha ka hadhsanaa wax ku dhow labo sannadood. Sidaa darteed, waxaan ku idhi wakhti dheer ayaa innaga xiga, madaxweynihiina talo kamaannu yeelan arrintan, Muusana waxba iskagama ogin, labo todobaad oo siyaasadeedna waa wakhti dheer e, waxaan sugayaa inta madaxweynuhu is sharaxayo ama tanaasulayo.

Ganacsaduhu dedaal weyn ayuu geliyay taageeriddiisa uu u hayo Muuse Biixi. Dedaaladii ganacsadahani ugu jiray dhismaha Muuse waxa kale oo ka mid ahaa, guddoomiye Cabdiraxmaan Cirro ayaa ii sheegay in uu la soo hadlay wakhtigii aannu ku soo biiraynay xisbiga Waddani isaga oo ku yidhi: “Waxaan ku siinayaa lacag gaadhaysa labaatan milyan oo Dollar haddii aad ka joojiso xisbigaaga Xirsi Cali X. Xasan.” Taa mid la mid ah Cabdilqaadir Jirde wuxuu noo sheegay: “wuxuu igu baayacay shan milyan oo Dollar.”

Waxaa isaguna ku soo biiray dawladdii Maxamed Biixi Yoonis, oo noqday wasiirka arrimaha dibadda, oo laftarkiisuna lahaa damac madaxweyne. In kasta oo uu ahaa qof leh xidhiidho badan, waaya-arag ah, oo in ka badan afartan sannadood soo shaqeeyay, isla markaana ahaa dadkii ugu derejo sarreeyay Soomaalida ka soo shaqaysay jamciyadda quruumaha ka dhexaysa, runtii maqal mooyee, hore umaan aqoon oo waxaa intii aan wasiirka laga dhigin wax yar ka hor Addis Ababa isku kaaya baray Silanyo iyo qoyskiisa. Isla markaana waxaa muuqatay in ay qoyska xidhiidh dheer lahaayeen, oo ay carrab laalaadiyeen in ay ku taageeri doonaan musharraxnimada madaxweyaha ee mustaqbalka. Dad badan oo kale oo xildhibaan Kijaandhe ka mid ahaa ayaa iyaguna damac lahaa. Dawladdii oo shaqaynaysa ayuu bilaabmay hirdan iyo loollan musharrax, waxaanay naga mashquulisay hawlihii dawladda. Madaxweynaha xilligaa waxaan u soo jeediyay in arrintaa dib loo dhigo, oo xilliga doorashada golaha dhexe ay soo dhawaato laga dhigo, intaana aynu mashaariicda inoo qabyada ah dhammaystirano.

Hayeeshee xilligaa waxaa muuqatay in qoyskii Silanyo iyo xubno kale ay jaanta isla heleen oo Muuse lagu heshiiyay. Samaalena dawladdii wuu ka baxay, oo xurguf ayaa soo kala dhex martay isaga iyo qoyskii Silanyo. Waxaa intaa dheer, muddadii shanta sannadood iyo badhka ahayd Muuse iyo madaxweynuhu isma dhisayn, manay lahayn xidhiidh wanaagsan ee inta badan way is hayeen. Marar aan waydiiyay madaxweynaha, kumuu qanacsanayn hoggaaminta Muuse. Sidoo kale mar kale oo ay u yimaaddeen ilaa afartan xubnood oo ka koobnaa wasiirro iyo xubnaha fulinta ee xisbiga waxay waydiiyeen miyaad dhisaysaa Muuse, wuxuu yidhi “maya ee aniga ayaa is sharraxaaya!”

Markii aan arkay sida wax u socdaan ayaan madaxweynaha u imi oo waydiiyay in uu jiro cid gaar ah oo ugu talo galay in uu dhiso. Wuxuu yidhi “waa lagu tartamayaa ee shakhsi gaar ah ma wato”; isagoo weliba saxaafaddana sidaa ka sheegay. Wax kastaa ha beddelaan e, mar keliya ayuu madaxweynihii qaatay go’aankan, iyadoo aanay wax talawadaag ah yeelan kaadirkii xisbigu. Xaqiiqo ahaan kumaan qancin madaxweynihii ii diray in aan ka difaacaa, haddana in uu igu yidhaahdo ku daba fayl oo Muuse dhis. Waxaa iyaguna ka biyadiiday, oo qaadan waayey sidii wax u socdeen xubno badan oo qoorweyntii xukuumadda iyo xisbigaba ahaa oo ay ka mid yihiin labo hoggaankii ka tirsan (guddoomiye-xigeenkii 2aad, xildhibaan Waabeeyo, iyo guddoomiye-xigeenkii 3aad xildhibaan Talyanle AHUN) iyo labadii xubnood ee shirguddoonka golaha wakiillada Kulmiye ugu jiray (guddoomiye-xigeenkii 1aad iyo 2aad, mudane Baashe iyo mudane Cali Yuusuf).

Shirdoceedyo aannu yeelannay in badan oo qoorweyntii xisbiga ah, ayaannu ku gorfaynay in aannu isku xidhno saddexdii musharrax ee Samaale, Maxamed Biixi iyo Kijaandhe. Waxaannu isla qaadannay in aannu isu tanaasulsiinno, oo mid loo daayo marka doorashadu soo dhowaato. Markii loollankii kululaaday. ayaa madaxweynihii noo yeedhay annagoo ah wasiirrada ay isku xaafadda ahaayeen, oo nagu yidhi “waxaan doonayaa in aan dhiso Muuse Biixi, oo aad igu raacdaan!” Dabcan waxay ahayd culays siyaasadeed oo madaxweynuhu na saaray.

Arrintaasi waxay noqotay af-kala-qaad, waxaan madaxweynaha waydiiyay ma amar baa, mise waa soojeedin? Wuxuu yidhi “waa soojeedin, oo qof kastaa wuxuu leeyahay madaxbannaanidiisa siyaasadeed.” Dood badan ka dib arrintii waannu isla mari waynay. Saddex xubnood oo aan ku jiro ayaannu ugu sheegnay in aannu arrintaa go’aankeeda saddex maalmood gudohood ku siin karayno, iyadoo ay isdiidmo badani dhexdayada ka muuqato. Habeennimadii waxaannu saddexdii musharrax ku wargelinnay arrinta soo korodhay, oo ay sii hayeen in dareen jiro. Waxaannu u balannay shir 10:00 Subaxnimo.

Habeenkii markii aan gurigaygii tegay, ee aan arrintii rogrogay waxaan go’aansaday in aan shaqada ka tago maadaama oo aan madaxweynihii labo waddo kala qaadnay, oo ku kala baydhnay mustaqbalkii siyaasadda. Sidoo kale maslaxaddii xisbiga iyo qaranka midna aanay iiga muuqan waddada uu doortay, dooddiina aan isla meel dhigi kari weynay.

Subixii 26|10|2015, ayaan shir isugu nimi xubnihii ku bahoobay dhismaha saddexda musharax tiro badan ah iyo taageerayaashoodii. Dood iyo falanqayn badan ka dib, waxaa noo soo baxday in shirkii golaha dhexe afduuban yahay, culayskii madaxweyanahuna dacal maray, sidaa darteed waxaannu isla qaadannay in aannaan shirkaa ka qayb gelin. Isla markaana xubnahayagii wasiirrada ahaa waxaannu ku dhowaaqnay shaqa-ka-tegis. Ilaa 14 xubnood oo golihii wasiirrada ah iyo xubno kale oo xilal kala duwan hayay ayaa maalintaa shaqadii ka tegay shirkiina qaaddacay. Halkaa ayaan ku aasaasnay garab la baxay Isbahaysiga Kulmiye ee Dimuquraaddiga ah.

Marka dhismaha dawladdu yahay nidaamka madaxtooyada, tiro kasta oo wasiir ah oo dawladda ka baxda xukuumaddu u dhici mayso. Laakiin madaxweynaha waxay ku tahay culays siyaasadeed, waxa aannu awood u leeyahay in beddelkii xubnaha ka baxay soo buuxiyo. Maadaama oo aannu ahayn xubno tiro badan, isla markaana saamayn badan bulshada ku lahaa, waxay ahayd sanqadh weyn oo siyaasadeed oo dalka iyo dunidaba soo jeedisay. Xoghayihii Qaramada Midoobay (QM) ee xilligaa, Bankii Moon, ayaa xataa ku soo hadalqaaday dhacdadaa siyaasadeed shir ay lahaayeen Golaha Ammaanka ee QM, January 2016. Wuxuu xoghayuhu si gaar ah u xusay Maxamed Biixi, wasiirkii khaarijiga; Xuseen Caydiid, wasiirkii caddaaladda; iyo aniga, oo ahaa wasiirkii madaxtooyada. Wuxuuna ku tiriyay isbeddellada siyaasadeed ee Somaliland ka dhacay.

Mid ka mid ah dadka caanka ku ah culuumta hoggaaminta, isla markaana buug badan ka qoray ayaa wuxuu leeyahay hadal noocan ah: “Leaders earn respect by making sound decisions, admitting their mistakes, and putting what’s best for their followers and the organization ahead of their personal agendas.”

Waxa annu soo wada shaqaynay madaxweynaha Silanyo, waana qof sharaf iga mudan laakiin kaladuwaanshaha fekerku waa shay bini-aadam Ilaahay ugu talo galay oo garashadooda iyo heer maskaxeedkooda u kala duway. Waana tiirarka dimuquraaddiyadda in aragtiyaha lagu kala duwanaado, markaa waxaannu ku kala duwanaannay aragtida hoggaamiyaha mustaqbalka hoggaamin doona dalka. Waxay ahayd 26|Nov|2015, iyadoo muddo bil ah markaa aannu shaqadii kasii maqnayn, markii aannu wefti ugu baxnay magaalo madaxda gobolka Togdheer ee Burco, waxaanay ahayd ujeedada safarkayagu in aan dadka gobolka degan gaadhsiino aragtidayda siyaasadeed lana socodsiino taageerayaashayada mawqifka aannu qaadanay iyo halka wax noo marayaan, waxaa si aad u mug weyn oo aannaan filayn anaga iyo bulshada Somaliland toona naloogu soo dhaweeyay meel u dhexaysa magaalada Burco iyo degmada qoyta, waxay noo muujiyeen taageero lexaad leh oo ay kumanaan qof iyo gaadiid ahi nagaga hor yimaadeed waddada laamiga ah. Dadkii ayaannu halkaa kula hadalay shirarna kula qaadanay magaalada Burco.

Muddo ayaannu dedaalkii sii wadnay oo aannu cidhiidhi iyo culays siyaasadeed ku haynay xisbigi Kulmiye, xukuumaddii iyo musharraxii loo cimaamaday. Sidoo kalana aannu gorgortan kula jirnay xisbiyadii siyaasadda ee mucaaradka ahaa, wakhtiyadaa oo aannu debadda iyo gudahaba kulamo ka qabaqaabinayay, waxa dadka qaarkood nagu tilmaami jireen xisbi afraad marka ay eegaan muhiimadda bulshada iyo duniduba na siinaysay. Wuxuu ahaa wakhti sannad ah oo aannu wadnay gorfaynta siyaasadda mustaqbalka sidii aannu u qaabayn lahayn iyo ciddii aan shuraako kula noqon lahayn cududdayada siyaasadeed. In kasta oo labo xubnood oo musharrixiin ahaa ku noqdeen Kulmiye, aqlabiyaddii waxaannu ku heshiinnay in aannu la midowno xisbiga mucaaradka ah ee Waddani hadii aannu ku qanacno marka la wada hadlo ka dib.

Waxay ahayd ayaamo adag, may hawl yarayn isku haynta iyo is dugsashada xubno culculus oo miisaankaa leh. Waxaanu inta badan bar kulan noo ahaa gurigayga, annagoo toddobaadkiiba labo jeer ama hal mar kulmi jirnay. Waxaa shirka noo guddoomin jiray labadii guddoomiye ku xiggeen ee hoggaanka Kulmiye ka midka ahaa, isla markaan xilalka xisbiga noogu sarreeyay markii hore. Waxaa afhayeen noo ahaa Xuseen Axmed Caydiid, oo ahaa nin codkar ah oo hal adayg badan. Run ahaantii waxay ahaayeen guud ahaan koox aad u qiimo badan iyo saaxiibbo aanan illaawin, manay qarsoonayn saamayntii aannu ku lahayn siyaasadda dalka.

 

Wadahadalladii Isbahaysiga iyo xisbiga Waddani

Xisbiyada dunidu waxaa lugu kala doortaa mabaadi’ ay ku kala duwan yihiin, sida Hantigoosad (Capitalism), Shuuci (Communism), Hantiwadaag (Socialism), Dimuqraaddiyad bulsheed (social democracy), iyo qaar kale oo badan. Somaliland siyaasaddeedu mabaadi’ kuma kala duwana. Garabkii Isbahaysigu waxay ku kala dooranayeen xisbiyada saddex shay oo kala ah: Hoggaamiyuhu ma yahay mid qaranka u cuntamaya isla markaana aynu wada shaqayn karno oo isfahm yeelan karno; Xisbigu ma leeyahay barnaamij siyaasadeed, ma se oggol yahay in aan la wadaagno oo waxna ku dari karno waxna ka beddeli karno; iyo haykal xisbiga iyo shuruucdiisa ma tahay mid xisbinnimo u qalanta.

Markii aan eegnay, Waddani wuu waafaqay waxyaalihii aan ku qiimaynaynay wada hadalladii xisbiyada mucaaradka isla markaana wuxuu aqbalay qodobbadii asaasiga aannu u arkaynay ee aan soo hordhignay, oo aan hoos ku tixi doono. Marka laga tago qodobbada aannu ku heshiinnay ee soo socda, waxaan jecelahay in aan xuso sidii guddoomiye Cirro noo danaynayey iyada oo uu ilaa shan ama lix jeer guriga iigu yimi, ragga kalana mid kasta gaar ula kulmay, oo dedaal badan geliyey.

Waxaa la sameeyay labo guddi oo wadahadallada noo kala metelayay. Muddo ayaa doodda iyo kulamadu socdeen. Waxaa iyaguna badnaa shir doceedyada kala duwan. Waxaana ka mid ahaa waxyaalihii la idsku mari waayay awood-qaybsiga siyaasada. Waxaa dhinacayagu soo bandhigeen in aan helno guddoomiyaha ama musharraxa iyo ku xigeenkiisa. Wuxuu oggolaaday guddoomiye Cirro in si furan oo siman loogu tartamo, laakiin ugu danbayntii kulan gaar ah oo ay yeesheen Maxamed Biixi oo musharrax noo ahaa, guddoomiye Cirro iyo Maxamed Uurcadde, ayaa Maxamed Biixi uga hadhay oo uga tanaasulay in uu tartan la galo, isaga oo ku saleeyay maadaama xisbiga aan ku cusubahay isla markaa aad ii muujiseen dimuquraaddiyad iyo dareen fiican oo lagu tartami karo, taas oo ah wixii aan Kulmiye ka waayey, waxaan uga hadhay musharaxnimadii Cabdiraxmaan Cirro.

Markii musharrixii aannu wadnay ay arrintaa isla meel dhigeen, xilkii guddoomiyannimo ee aannu dalbanayna waxay guddiyadii iyo Cirraba noo sheegeen in ay jirto ballanqaad naga horreeyay oo ay qolo kale u sameeyeen. Maadaama oo aan ahaa qofkii inta badani guddoomiyaha la doonaysay, waxaan qorsheeyay in aan xilku caqabad noqon haddii sida kale saaxiibbaday ugu qancaan xisbiga. Waxaanan kulamadii na dhexmaray guddoomiye Cirro ugu soo bandhigay qorshe cusub oo ahaa in la sameeyo Hoggaamiye iyo Guddoomiye, shaqadana loo qaybiyo. Fekraddaa ayaannu guddoomiyihii isla qaadannay. Sidoo kale xilalkii kale ee hoggaanka, golaha dhexe iyo fulinta ayaannu isla meel dhignay saamigii aannu ka heli lahayn, waana laga heshiiyey. Markii intaasi dhacday ee qodobbadii mabaadi’da guud iyo aasaasiyaadka ahaa ee hoos ku qoranna aan isla garannay, sidaas ayaa keentay in aannu ku qanacno, oo dooranno Waddani.

Qodobbada mabaadi’da guud ee heshiiska, oo qayb ka noqon doona xeerka iyo barnaamijka xisbigu, waxa ay salka ku hayaan dastuurka iyo qawaaniinta JSL, waana kuwan hoos ku xusan:

1)     Ilaalinta iyo ku-dhaqanka Shareecada Islaamka, dastuurka, shuruucda kale ee dalka iyo xeerarka xisbiga, iyo ilaalinta qarannimada Somaliland;

2)     Ka badbaadinta dalka hoggaanxumo ay sababto talamaroorsi iyo diktaytornimo u horseedi kara dalkan iyo dadkiisa dibudhac iyo burbur;

3)     Dhisidda nidaam dawladeed oo ka caaggan musuqmaasuq, qabyaalad iyo maamul-xumo oo lagu xaqiijiyo wadatashi, wax-wada-qabsi iyo caddaalad, si loo gaadhsiiyo ummadda Somliland himilada ay muddada dheer higsanaysay, sida qarannimo buuxda, amni, horumar iyo caddaalad.

4)     Xaqdhawridda wada lahaanshaha xisbiga iyo ka-wada-tashiga arrimahiisa, iyadoo la dhawrayo xeerarka xisbiga iyo awoodaha waaxyaha kala duwan ee ismiisaamaya ee uu ka kooban yahay xisbigu;

5)     Ku dhaqanka mabaadi’da wadatashiga, maamul wanaagga, dhawrista awoodaha sharcidejinta, garsoorka iyo fulinta kuwaas oo ku salaysan nidaamka dimuqraaddiyadda ee aan ka hor imanayn Shareecada Islaamka iyo dhaqankeenna suubban;

6)     Ilaalinta hantida qaranka nooc kasta oo ay tahay iyo awood-siinta hay’adaha u xil-saaran ilaalintooda, si loola xisaabtamo cid kasta oo ugu tasarufta sifo aan sharci ahayn, loona xaqiijiyo xakamaynta ku-takrifalkeeda;

7)     Kobcinta iyo horumarinta xisbiyada qaranka iyo ka-ilaalinta faro-gelin kasta oo carqaladayn karta koritaankooda, si uu dalku uga gudbo nidaamka qabaliga ah;

8)     Dhawrista xilliyada doorashooyinka ee shuruucda dalku muddaysay iyo qabyo-tirka arrin kasta oo sababi karta dib-u-dhacooda, iyadoo ay reebban tahay korodhsiimo ku timaadda damac siyaasadeed oo ku dhisan kursi-jacayl;

9)     Dhawrista xuquuqda aasaasiga ah iyo xorriyadaha lama taabtaanka ah ee qofka ee Dastuurku jideeyey iyo horumarinta hay’adaha u adeegada;

10) Horumarinta saxaafadda iyo xaqdhawridda xorriyaddeeda, iyadoo wax-ka-qabashada gefefka lagu galo saxaafadda loo raaci doono nidaamka habka madaniga iyo xeerka saxaafadda, wixii qabyo ka ah xeerarkaasna la qabyo-tiri doono;

11)       Dibuhabaynta hay’adaha xukuumadda sida wasaaradaha iyo hay’adaha madaxabannaan, iyadoo lagu salaynayo baahida qaranka, tashiilidda dhaqaalaha dalka iyo inay noqdaan kuwo si dhab ah ugu habaysan u adeegida bulshada;

12)       Hurumarinta madaxbannaanida hay’adaha garsoorka iyo hay’adaha dawladda ee madaxa bannaan, si adeegyada ay bixinayaan u noqdaan kuwo tayo leh kuna salaysan caddaaladda;

13)       Dardar-gelinta maamulfidinta, maamuldaadejinta, kalaxadaynta maamul ahaaneed ee gobollada iyo degmooyinka dalka, iyo tixgelinta tabashada gobollada Sool, Sanaag iyo Buuhoodle;

14)       Iyadoo laga duulayo tabashooyinkii is-daba-joogga ah iyo qabyada ka muuqata Dastuurka dalka, in la furo Dastuurka, laguna sameeyo wax-ka-beddel iyo kaabis;

15)       Kaqaybqaadashada adkaynta nabadgelyada iyo xasilloonida gobolka, iyo horumarinta xidhiidhka caalamiga ah ee Somaliland la leedahay dalalka jaarka iyo kuwa caalamka, hay’adaha Qaramada Midoobey iyo ururrada caalamiga ah iyo kafogaanshaha wax kasta oo xidhiidhkaa wax u dhimi kara.

Madashii xafladda midowgu waxay ahayd mid aad u bilan oo dad toban kun oo qof ku dhow ka soo xaadireen. Aad ayay bulshadu isha ugu hayeen meesha uu maro miisaanka Isbahaysigu, dareen aad u fiicanna way ku soo dhoweeyeen go’aankii aannu ku biirnay xisbiga Waddani, waxaana noo muuqatay rejo fiican. Waxaa Soomaalidu tidhaahdaa hooso waliba hadal lehe, waxaan maalintaa hadalkaygii dhextaal uga dhigay hawraar dheegasho ah iyo hadal kooban oo aan dhacdadaa ku suntayay.

Maadaama oo ay jireen xulufo siyaasadeed oo ka soo jeedday degaanka aan ka dhashay iyo degaanka uu ka soo jeedo musharraxii Kulmiye loogu cimaamaday ee aannu isku maan dhaafnay xukuumaddii aan ka midka ahaa, anigoo tilmaamaya midnimada iyo dadka reer Somaliland inay wanaagsan tahay in bartilmaameed laga dhigto, qabyaaladda iyo in labo labo reer la isu xulufaystaanna aanay qarannimada u fiicnayn. Waxaan fargaarihii kaga dhawaaqay, qaar baa odhan doona Jeegaanta ayaad burburinaysaan. Waar burburinmayno e, Jeegaantii waxa aannu ka dhigaynaa Giraan oo dalka oo dhan ayaannu isku xidhaynaa.

Tuducyadan aan tiriyay waxaan ka soo dheegtay heestii Ducaale Dhagaxay (Toban toban halbaa dilay, hadal sii dheh baa dilay…):

Siyaasadda nimaan himmo lahayn,

Oo hawo iyo been isku akhriyey,

Hiraalkiisu dhaw yahay oo,

kursiga u hamuun qaba,

Himiladiisu keen tahay,

Oo shilinka uun ka halabsada,

Hadafkiisu qolo yahay oo,

hayb hayb u kala gura,

oo lagu hoobtay baa dilay.

Maalmihii Ololaha Waddani.

Waxaannu la midownay xisbiga Waddani. Wuxuu ahaa xisbiga mucaaradka ugu wayn. Wuxuu ahaa xisbi jira oo annaguna aannu wax ku biirin karaynay, maadaama oo aannu ahayn dad xisbiyahanno ah oo sumcad iyo saamaynba bulshada ku lahaa. Waxa aannu dhiig cusub iyo dardargelin ku soo kordhinnay xisbigii Waddani oo laga dareemay dhaqdhaqaaq cusub iyo in cudud xooggani ku soo korodhay. 19|Oct|2016 ayaa shirkii golaha dhexe ee xisbiga Waddani nooga furmay magaalada Hargeysa, iyadoo gebgebadiisii musharrax madaxweyne loogu doortay Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, halka anigana la iigu doortay Hoggaamiyaha Xisbiga.

Waxaannu bilownay dibuhabayn iyo dardargelinta xisbiga oo aan laamaha debadda iyo gudahaba safarro galaabixinay. Sidoo kale wacyigelin ballaadhan ayaannu u samaynay taageerayaasha xisbiga si ay ugu diyaar garoobaan doorashadii Nov 2017. Waxaan u xil saarnaa diyaarinta qorshaha ololaha ee xisbigu doorashada ku geleyo. Waxaanan abuuray koox soo qorshaysa maamulka iyo maaraynta ololaha. Prof. Ridwaan Maxamed Cismaan, oo ahaa aqoonyahan baadhista iyo qoraalka ku xeeldheer, ayaan u xil saaray ururinta talada iyo dejinta qoraalka Istaraatiijiyadda Ololaha.

Hoggaanka Xisbiga iyo musharrixiinta oo 12|12|2016 shir la lahaa safaaradaha waddamada reer Galbeedka ee Nairobi ku yaalla, isla markaana kulan maamul oo is diyaarin ah ku yeeshay halkaa, ayaan ugu soo bandhigay xogtii iyo qabyo-qoraalkii ugu horreeyay ee Qorshaha Ololaha (Waddani Campaign Strategy), taas oo aannu ugu horraynba diiradda ku saarnay wararkii saadaalinta codadka iyo heerarka la kala joogo. Waxay naga ahayd si fekrad looga qaato oo keliya, xogtana waxaa diyaariyay qaar ka mid ah hay’adaha madaxa bannaan oo si lamafilaan ah nagu soo gashay. Waxa aanay kala maraysay taageerada xisbiyadu xiligaa [Dec 2016]:

Kulmiye.         44.40%

Waddani.        29.30%

Ucid.                  12.00%

Cidna.               11.40%

Waxay u muuqatay in si laxaad leh na looga horreeyo in kasta oo dadku si ugu wada qanacsanayn, haddana werwer ayaa igu jiray ah in xisbiga Kulmiye haysto jaanisyo badan, iyadoo haddana ay jirtay fursado noo saamaxayay in aan ka adkaanno. Waxaannu isla qaadannay dedaal iyo qorshaha oo aannu soo dhammaystiro. Waxaan mar labaad u gudbiyay musharraxa nuqulkii qorshaha kaambaynka oo dhammaystiran, wixii isaga ku xidhnaa mooyaane.

Waxaan ololaha u soo jeediyay in loo magacaabo wiil dhalliyaro ah oo aqoonyahan ah. Waxa la isla qaatay in magaca ololuhu noqdo Waddani 2017, iyadoo halkudhigguna ahaanayo Rejada Shacabka. Calaamadda ololuhu waxay ahayd Giraan wareegsan oo gacmo is haysta ka samaysan. Sidoo kale waxaan maamulka ololaha u qorshaynay in uu noqdo heer qaran, heer aag (Zone), heer gobol, heer degmo iyo heerka goobta codbixinta, iyadoo ay jirayaan shaqaale 10,000 gaadhayay oo aannu ugu talo galnay in ay codbixiyayaasha u gaadhaan guri-guri, iyadoo tabo iyo farsamooyin la isticmaalayo. Dhaqaalihii aannu oddorosnay ee ahaa toban milyan oo Dollar, waxaa la helay qiyaas ahaan 60% oo u dhigmayey lix milyan oo Dollar. Iyadoo aannu samaynay qorshihii isticmaalka maaliyadda (resource planning). Ololaha sidiisa ayaa buug looga qori karaa balse waxaan ka soo qaadanayaa tusmo kooban. Istaraatiijiyadda Ololaha waxaa ka mid ahaa yoolka codka aannu higsanayno oo ahaa 50% ilaa 60% ee inta codaysa. Oddoroska cododka ee guud ee la filayey oo ahaa 75% ilaa 85%, iyo tirada gobollada iyo degmooyinka aannu qorshaynay mid kasta in laga helo, inta badani sidii aannu filaynay ayay u dhacday, marka laga reebo meelo wax iska beddeleen, khaladaadkii aannu samaynay iyo meelo aannu aaminsannahay in wax-isdabamarini ka dhacday.

Waxay ahayd 21|10|2017, markii ay Somaliland ka bilaabmeen maalmihii ololaha ee doorashada madaxtooyada ee 13|Nov|2017 loo sharciyeeyay in ay xisbiyadu ku soo bandhigaan barnaamijyada siyaasadeed iyo farsamooyinka ay bulshada ku kasbanayaan. Xisbi kastaa wuxuu lahaa 7 maalmood oo talantaalli ah oo saddexda xisbi ka bilaabayaan saddex maalmood oo isku xiga ilaa dhammaadkana ku wadayaan. Waxaa loo kala horreeyay Ucid, Kulmiye iyo Waddani. Komishinka oo siidhiga u hayay, ayaa xisbiyada ku wargeliyay in subaxa Sabtida uu ololihii bilaabmay. Waa la isku fasaxay.

Waddani ahaan waxaannu haysannay fursad fiican, maadaama oo labada xisbi ee kale nooga horraynayeen isusoobaxyada, annagoo barnaamijkii noo qorshaysnaa sii daynayna ayaannu haddana ka faa’idaysanaynay khaladaadkooda, oo wixii ay soo dhigaanba xagga kale u dhigaynay. Kulmiye oo ahaa xisbiga loollanka xooggani noo dhexeeyay, waxaa ka mid ahaa khaladaadkiisa in ololihiisa ay saldhig u ahayd labo reer oo uu taageedooda si weyn u rejaynayey oo loogu yeedhi jiray Jeegaanta. Waxaannu daba qaadnay qabyaaladdii oo tooshka ku ifinnay. Halka ay annaga olalahayga saldhig u ahayd Giraan oo aannu ku metelaynay degaannadii oo dhan oo gacmaha is haysta. Hadalka la is odhanayay wuu badnaa, balse ma doonayo hadallo xanaf iyo xagtin lahaa in aan soo naqliyo. Waxaan u arkaa in aan wax faa’ido ahi ku jirin.

Waxaa la soo gaadhay 23|Nov|2017, oo ahayd maalintii aannu ololaha u lahayn. Waxaannu madaxdii si qorshaysan ugu qaybinnay gobollada dalka, annagoo farriinta ololaha ee xisbiga u daynay in uu musharruxu gudbiyo. Balse waxaannu la xoojinaynay maalinba qodobka bartilmaameedka noo ah in koox waliba gobolka ay joogto ay ku lafaguraan, wixii kale ee degaankaa la joogo khuseeyana wixii siyaasad ahaan nooga qorshaysan aann u usoo bandhigno. Musharraxu wuxuu maalintii koowaad ka hadlayey caasimadda dalka, waxaan aniguna ku qornaa Ceerigaabo. Waxaan guure ku soo galay abbaara 3-dii habeennimo. Waxaa buuxdhaafay garoonkii xorriyadda iyadoo aan 8:00 am la gaadhin! Weftigayagii iyo madaxdtii gobolka ee xisbiga waannu soo galnay, iyadoo dadku si xamaasad leh noo soo sugayeen oo noo soo dhoweeyeen. Halkaana waxaannu uga jeedinnay khudbadihii noo qorshaysnaa.

Waxaannu isu waydaarannay oo safarro galaabixinay gobollada iyo degmooyinka dalka ilaa maalintii u danbaysay oo aan ku soo gebagebeeyay magaalo-madaxda gobolka Togdheer, oo aan maalintaana khudbaddii ku soo qaatay dardaaran nuxurkiisu ahaa in aan dhiirrigeliyo taageerayaasha Waddani, komishinka u dardaarmo caddaalad, bulshadana aan xasuusiyo in ay tahay doorasho oo ciddii Ilaahay u qoray uun helayso, balse shayga ugu muhiimsan, guusha ugu ballaadhani ahina uu yahay ilaashiga nabadgelyada iyo qarannimada. Doorashadii way soo gebagebowday, waxaana la gudogalay tirintii cododka. Habeennimadiiba waxaa dhibaato weyni naga soo gadhay barnaamijkii isugaynta iyo tirinta cododka (PVT system) oo naga caddilmay, oo sidii aannu doonaynay u shaqayn waayay. Waxay xogtu igu soo gaadhay in ay is weydaarteen hannaankii muraaqibiinta ee lagu diyaariyay iyo hannaan cusub oo aan lagu wargelin hawlwadeennadii, oo cillad farsamo dhacday.

Waxaa qorshahaygu ahaa in aan natiijada doorashada soo saaro inta aannu komishinku ku dhawaaqin. Waxay ahayd si aannu u ogaanno wixii aannu helay ee xaqiiqada ahaa, annagoo isticmaalaynay xogtii muraaqibiintayadu na soo siiyeen ee goobta tirinta codadka ka soo baxday.

Waxaa ka mid ahaa meelaha dayaca weyni ka dhacay ilaalintii cododka oo hawlwadeennadii muraaqibiinta iyo maamuliddeediiba hoosudhac weyni ku yimi, xisibigii Kulmiye ee loollanka adagi naga dhexeeyay meelihii uu ugu taageerada badnaa, Maroodijeex iyo Saaxil ayaa muraaqibiintoodii gaabis ka yimi, qaarna aanay kaba soo xaadirin goobtii ama lala wareegay oo xisbigii kale u gacan galay. Halkaasina waa meelaha tuhunka weyni ka dhashay in wax-isdhaafini ka jirtay. Waxaan aaminsanahay in dhammaan gobolada hoos dhac filashadayadii ay ka jirtay, way se kala bandaayeen hoosudhaca taageero ee ku yimi. Si kasta wax ha u dhacaane, waxa la soo gaadhay gebagebadii tirinta cododka. Komishinkuna wuxuu isu diyaariyay in uu natiijada soo saaro.

Natiijadadii aannu qorshaynay ee filaynay waxay ahayd in codadka guud noqdaan, 75% oo la mid ah 523 999, waxaana ku soo baxay natiijadadii 79.4% oo la mid ah 555 142, qiyaastii tiradii guud ee codadka ee aannu filaynay iyo tii soo baxday aad ayay isugu dhowaayeen waxaa u dhexeeyay faraq ah 31 143. Waxaana natiijadii lagu dhawaaqay noqotay in Kulmiye helo 305 909, halka xisbigaygii Waddani helay 226 092, Ucidna uu helay 23 141, halkaana la sheegay in guushii ku raacday Kulmiye.

Intii aan guusha Kulmiye loogu dhawaaqin ayay soo gashay suuqa in Kulmiye horreeyo, oo ay jirto wax-isdabamarin iyo doorashadii oo wax lays waydaariyay, kaaga darane waxaa suuqa laga soo helay ugu yaraan labo buug oo waraaqihii lagu codaynayay ah ku yaallaan, waxaana ka bilaabmay kacdoon taageerayaashii Waddani ka dib markii ay saxaafadda ka arkeen waraaqaha la helay saluugga madaxdii Komishinka noo joogtay ka muujiyeen natiijadii la sugayay. Sidoo kale muddaharaad aan cidi abaabulin ayaa is qabsaday magaalooyinkii waaweynaa ee Somaliland, oo dhimasho iyo dhaawacba waa la soo sheegay. Madaxdayadii talo ayaa nagu caddaatay, canaan iyo hiifna taageerayaashii way noo soo jeediyeen. Waxaannu ku yaacnay komishinka oo kulan foodda isku darnay, markii labo maalmood aannu iskaga daba noqonnay, wax rejo ah oo soo socotaa nooma muuqan. Subixii danbe ayaan gaar ula baxay, oo shir la qaatay, Dr Cabdiraxmaan Cirro oo xaalkiisu aad u murugsan yahay. Waxaanan go’aansaday noloshu waa taariikh e, in aan badheedhahayga u sheego. Waxaan ku idhi: “Guddoomiye, waxaynu qorshaynay oo aannu kula doonaynay in aad noqoto madaxweyne xaqiijiya himalada ummaddiisa oo dalkan horumariya, mideeya oo hagaajiya, balse ma muuqato oo codadkii si laxaad leh ayaa la inooga horreeyaa, ha la boobo ama si kale hala inooga bursado e. Waxay ila tahay in aanad dooran hoggaamiye dalkiisa burburiya.” Musharruxu runtii si deggan oo odaynimo ka muuqato ayuu iila qaatay. Waxa aannu yidhi “Waan arkaa sida xaal yahay e, dadka ila qanci.” Wuxuu isu diyaariyay in uu dadka la hadlo, waxa aannu soo saaray farriintiisii, iyadoo aan isla waafaqnay in aan aniguna hadlo oo jawiga qaboojiyo.

Habeennimadii ayaan waraysi bixiyay, iyadoo ujeeddadu tahay in aan jawiga dejiyo. Waxaan u sheegay hadallo kooban oo aan kaga jawaabay su’aalihii weriyaha iyo dareenkii bulshada, taas oo ay dhextaal u ahayd “Doorashadii maannu qaaddicin, oo waa annagii galnay. Natiijadii waynu sugaynaa wixii ka soo baxa, dalkana nabadgelyadiisa na looga biqi maayo annaga Waddani ahaan.” Waxa bilaabmay in dareenkii bulshadu si tartiib ah u soo debco. Waxaana galabnimadii danbe Komishinkii Doorashooyinku ku dhawaaqay natiijadii, oo sida aan kor ku xusay ku soo gebagebawday.

Halkaa markay marayso ayaannu isugu yeedhnay kaadirkii iyo madaxdii xisbiga Waddani si aannu go’aan loo dhan yahay u wada qaadanno. Dood dheer ayaa la galay oo qaadatay ilaa 5 saacadood. Ugu danbayn waxaa la isla waafaqay in natiijada doorashada la aqbalo, dalkana qas laga badbaadiyo. Waxaa khudbadii musharraxa u ahayd dhextaal hadal dhaxalgal ah:

“Waxaan qaatay maanta go’aan qadhaadh oo aan hubo in aannu farax gelinayn taageerayaasha xisbiga WADDANI, kaasi oo ah mid lagu badbaadinayo midnimada ummadda Somaliland iyo ammaanka qaranka. Umaan tanaasulin Muuse Biixi. Umaan tanaasulin KULMIYE. Waxaan u tanaasulay nabadda, wadajirka iyo midnimada ummadda reer Somaliland.

“Waxaan go’aansaday in aan aqbalo natiijada la soo dhoobdhoobay, sidii uu hore u yidhi Madaxweyne Daahir Rayaale ‘Gacantayda Somaliland ku burburi mayso’ , aniguna waxa aan leeyahay dalkayga damacayga u burburin maayo, dadkaygana dhiiggooda u daadin maayo.”

 

Wakhtigii Muxaafidka.

Muxaafadnimadu macnaheedu ma aha nacamlayn iyo waxyaalaha hadda loogu yeedho guulwadayn. Muxaafadnimadu ma aha in aad madaxda dawladda iyo madaxweynaha ka qosliso ama uga sheekayso wax ay ku farxaan. Sidoo kale ma aha inaad saxaafadda madaxda ka amaanto ama mucaaradka ka caydo. Aslanba caydu siyaasadda ka mid ma aha ee waa akhlaaqxumo iyo wax dhaqanka wanaagsan ka baxsan.

Markaad tahay mas’uul heerarkiisa kala duwan, waxaa hubaal ah tuhun ayaa kula deris ah, haybadna waa lagugu maamuusay, wax aanad qabinna waa lagu saarayaa wax aanad ahayna waa lagaa dhigayaa oo lagugu amaanayaa. Dabcan waxaa dhacaysa in aad is difaacdo, waana suurta gal in aad xoog intii loo baahnaa ka badan u isticmaasho, saxna ma aha ee waxay u baahan tahay xikmad aad ku dheellitirto.

Nebi Maxamed SCW oo ah tusaalaha Islaamka halka ugu sarraysa qaar ka mid ah saxaabadiisii ayaa ku tuhmay in aannu u caddaalad samayn (Caddaalad samee maad caddaalad samayne), waanu ka shaafiyay oo ka daweeyay oo uga duceeyay tuhunkaa. Xilligii Abii Bakar qaar ayaa sekada diiday. Cumar sidoo kale isagoo khudbadaynaya ayaa qaar saxaabadii ka mid ah ku tuhmeen in uu caddaalad-darro sameeyay, oo ay hadalkii ka kala jareen oo yidhaahdeen xaggaad ka keentay marada dheeraadka ah. Waxa aannu uga shaafiyay si xikmad leh.

Waxaa dhici jirtay xilliyadii aan madaxtooyada ka shaqaynayay in dacaayado iyo been-abuur fara badan layga faafiyo. Waxaa ka mid ahaa toorray ayuu haystaa uu dad ku eryaday, oo xataa ay sawirkayga oo toorray sita ku faafiyeen saxaafadda. Sidoo kale waxaa ka mid ahaa Xirsi ayaa yidhi waxaan ahay 40 jir 40 milyan haysto; waana been oo maan odhan, afartan sannadoodna waa ka waynaa xilligaa, afartan milyanna ma haysto, lacagna kamaan tabcan xilkii dawladda aan hayay.

Xilliyadii aannu wax yar uun joogay madaxtooyada waxaa marar badan masuuliyiin iyo siyaasiyiin kala duwani sheegeen madaxweynuhu xanuunsanayo. Arrintaasi may jirin. Waxa keliya ee ku soo kordhay wuxuu ahaa in aan xusuusta madaxweynuhu sideedii hore ahayn. Waxaana lagu jiraa dhismihii xukuumadda iyo kala wareegga labadii dawladeed ee isbeddelay (madaxweyne Riyaale iyo madaxweyne Silanyo). Filashada bulshadu ka qabtey Silanyo aad bay u sarraysay. Waxaan ku dedaalay in aan madaxweynaha u sii sheego kulamada ka hor cidda u imanaysa iyo waxa ay kala hadlayaan si uu qoraal ugu sii diyaarsado, sidoo kalana aan xasuusiyo wixii uu illaawo inta kulanka lagu jiro.

Marwada 1aad ayaa ahayd qof ku hawlan caafimaadka madaxweynaha iyo taageerada, tilmaanta iyo talooyinka ay iskula barbar taagayso odaygeeda si uu xilka u guto. Runtii waxay ahayd haweenay wax baratay ninkeedana ka danbaysa, annagana shaqada nagu ixtiraamta. Balse labadii sano u danbeeyay talada ayay ku soo dhowaatay. Muddo ka dib waxaa mucaaradka iyo dad badan oo kala duwan ka soo baxay guux iyo markii dambe oo qaar badani xaaladda caafimaad ee madaxweynaha uga hadleen si ku talaxtag ah. In kasta oo weliba madaxweyne Silanyo uu ahaa shakhsiyad aad bulshadu u ixtiraanto, maraxaladaha noocan ah waxaa laga mamaarmaan ahaa in aan difaaco madaxweynaha iyo dawladdiisaba, waayo waa shaqadii la ii igmaday. Marka labaad haddii madaxda dalka ugu sarraysa haybadda laga qaado oo dawladnimada la qaawiyo, dee waxba soo hadhi maayaan. Marka horana Somaliland dunidu ma aqoonsana, dawladnimadeediina si fiican weli uma hanaqaadin.

Waxaa dhacaysa in nidaamka aad ka mid tahay la dhaleeceeyo sax iyo khaladba. Dabcan waa shaqadaada in aad difaacdo. Waxaa se laga yaabaa in mar danbe aad ogaato in khalad jiray, oo waxaa la idinku eedaynayana cid idinka mid ahi samaysay. Way adag tahay in aad dib u soo fadhiisato saxaafadda, oo ka tidhaahdo maan ogayne qaar naga mid ah ayaa waxaa iyo waxaa sameeyay. Balse taa beddelkeeda. waxaa kula gudboon sixitaan xikmadaysan iyo in aad meeshii khaladku ka dhacay xalliso, oo jawaab u noqonaysa ujeeddadii muwaadinku dhibta ka tirsanayay.

Odayga weyn ee caanka ah Xaaji Cabdi Waraabe, oo lagu yaqaan in uu weligii ahaa darafu-dawle, ayaan kala kulmay khaslad iyo dabeecad aan la yaabay. Marka uu kaala hadlayo danaha qaranka, waxba kuu qarin maayo oo canaan iyo ceeb wixii aad leedahay indha ayuu kaa saarayaa, balse marka uu kaa baxo, wax jira iyo wax aan jirinba wuu ka difaacayaa dawladdaa.

Waxay ahayd horraantii sannadkii 2015 markii goor habeennimo ah aannu shir isugu nimo madaxweynaha, wasiirkii arrimaha gudaha ee xilligaa Warancade, wasiirkii arrimaha dibadda ee xilligaa, wasiirkii gaashaandhigga ee xilligaa Cadami, guddoomiyahii Kulmiye Muuse Biixi Cabdi, iyo dhammaan taliyayaasha ciidamada kala duwan. Waxaa laga arrinsanayay muddaharaad ay ku dhawaaqeen xisbiga mucaaradka ah ee Waddani, oo la soo tebiyay in rebshado weheliyaan. Waxaa la falanqeeyey sidii arrintaa looga hortegi lahaa oo qofba dhinac iska taagay. Waxaa ka mid ahaa aragtiyaha iga yaabiyey, guddoomiye Muuse oo yidhi: “Hadal uun baa ka danbayn e, aan guddoomiye Cirro soo xidhno!” Xilligaa Cabdiraxmaan wuxuu isku hayey guddoomiyaha baarlamaanka iyo guddoomiyaha xisbiga Waddani. Waa la kala aamusay, cidi kuma raacin, waxaana aakhirkii arrintii loo xalilay si dhib yar. Garan maayo in ay ka ahayd ku-xumayn iyo in ay ka ra’yi uu wax ku xallilayo.

Dhacdooyinka siyaasadda ee xilliyadii mucaaradka iyo muxaafidku way badnaayeen. Wax kooban oo dul-ka-xaadis ah ayuun baan ka soo qaadayaa. Waxay ahayd horraantii sannadkii 2014 markii shir madaxweynaha lagu casuumay aan ka qaybgalay oo lagu qabtay magaalada Liverpool ee carriga Ingiriiska. Waxaa taagnaa maalmahaa dood ka socotay golaha Baarlamaanka ee Somaliland iyo mooshin ku saabsan in xeer hooska golaha wax laga beddelo, oo awoodda iyo maamuuska labada gudoomiya-ku-xigeen, ka soo jeeday xisbi xaakimka, hoos loo dhigo. Arrintan oo uu hor kacayay guddoomiyaha xubnaha mucaaradka ku ahaa xukuumaddii aan ka mid ahaa ee Silanyo, waxay ahayd tallaabo siyaasadeed oo si gaar ah u taabatay xukuumadda, una muuqatay in golihii lagaga adkaaday. Markii aannu isu nimi madaxweynaha oo gurigiisa London joogay, waxaa ka muuqatay mooralxumo, waxa aannu igu yidhi dalki iiga sii horree oo sii bax waad arkaysaa in golihii lala wareegaye. Waxaan u sheegay in aan bixi doonno marka aan shirka ka soo noqonno. Sidii ayaannu ku tagnay shirkii na laga sugayey ee Liverpool.

Markii khudbadda la iigu yeedhay waxaan ku talo galay in xiisaddii siyaasadeed taagnayd xilligaa aan wax ka idhaahdo, anigoo guddoomiyaha baarlamaanka u duur xulayana waxaan soo qaatay sheeko. “Berigii hore ciyaarta waxaa ka mid ahaa legdinta. Markaa, nin caano riyaad ka dhergay ayaa labadiisii xaas ku yidhi ila legdema, oo inta uu midba xag u daayay marba mid legday. Ka dibna wuxu u boqoolay magaalo, oo uu yidhi yaa ila legdamaya. Waxaa u soo baxay nin xoog badan oo intuu kor u qaaday beerka kaga degay. Ninkii caanaha riyaha ka dhergay ayaa sanka caano ka keenay. Qolada mucaaradka waxaan leeyahay, saaxadda siyaasadda waa isugu imanaynaa e. bal sanka caano ha ka keenina!” Xaqiiqo ahaana fadhigii koowaad ee golaha ayay xildhibaannadii xukuumadda oo aannu abaabulnay si laxaad leh guul uga soo hooyeen. Arrintiina waxay noqotay sheeko caan ah oo la odhan jiray Mooshinkii Caanaha Riyaha.

Arrimaha siyaasadda ayaa iska sidaas ah, oo marba labo miis isugu keena. Maalinta hore waxaannu miis ku wada tashanaynay Muuse Biixi oo ahaa guddoomiyaha Kulmiye, maantana waxaan miis wada joognaa Cabdiraxmaan Cirro oo ah guddoomiyaha Waddani.

Wakhtigan aan muxaafidka ahaa waxaan ku dedaali jiray in aan shaqadayda ka adkaado, dadka runta u sheego, aan badiyo dhexgalka bulshada, ballamahana ilaaliyo iyo in aan xoogga saaro mashaariicda horumarka oo aan inta badan wax muuqanaya oo la taaban karo iyo dhaxal dalka uga tago. Dadkana waxaan ugu jeclaa dadka xaqaa’iqa suuqa ka jira ii sheega.

Facebook Comments Box

Waa qoraagga Buugga ‘Miyiga Ilaa Madaxtooyada’ Xirsi Cali Xaaji Xasan waa wasiirkii hore ee wasaaradda madaxtooyada ee Maamulka Somaliland. Waxa uu saaxadda siyaasadda Maamulka Somaliland ku biiray dabayaaqada sanadkii 2007. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa wasiirka ugu awoodda badan, uguna firfircoon 26-ka wasiir ee xukuumadda Kulmiye ka koobnayd xilligaas. Dhinaca waxqabadka waxa uu aad u dhiirrigeliyaa, xil weyna iska saaraa arrimaha horumarinta adeegyada bulshada, gaar ahaan dhismaha waddooyinka. Xirsi Cali buugga uu qoray waa buuggii kowaad ee silsiladda buugaagta Dhaxalgalka ah, waa taariikhnollolleed. Intiisa badan waa taariikh ku saabsan qoraagga wuxuuna yiri "waa taariikhdii noloshayda, min dhalasho ilaa hadda"

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 3aad

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 2aad RIIX HALKAAN


Maanta sidee u adeeg Sanaa qabiilka haddaanahay Soomaali?

Qabiilku maantay wuxuu dhexdeena ka noqday mid aanu isugu faano, mid aan isku dhacno, mid aan isku layno, xitaa maantay waxaan ilownay arrimihii diinteenu nafaraysay.

Waxaa kaloo moodaa maantay in ay nahaysato sidii Nebi Luud loo galay oo qabyaalad ayay ku dhibi jireen anagana maantay kii aan doorano qabiilkuu doono ha ahaado waxaa jira dad huwan shaati qabiil kuwaas oo iyagu dan gaara wata laakiin marka hore qabiilka ku soo kicinaya si reer hebel oo ninkaas uu isaga ku kacsanyahay looga tuuri lahaa xilka maxaayeelay isaga dantiisu waxa weeye aad heshid xoolo laakiin qabiiilkan uu ku laabanayo oo ku kicinaayo hebel oo reer hebela sidii looga tuuri lahaa booska waana laga tuuraa oo meesha ma sii joogo reer hebalkii uu ka dhashayna waxba uma qabto ileen tiisu watay kii soo laa luushayna tiisuu ufududaynayaa. Reerka uu ka dhashay waxay dhahaan mar hadduu magacii reerka huwanyahay noogu dhan oo waxaanba cisaynaynaa magaca iyo maamuuska uu helay qofkaas laakiin ma fiirinayno qofkaan muxuu qabtay? Caadil ma yahay? Ma udhexeeyaa dadka doortay? Ileen markaan ma huwana shaati qabiile wuxuu huwan yahay shaati bulsho isku tagtay, maka fakerno qofkaa aakhiradiisa waayo Imam Caadila booska uu tagayo waanu kawar haynaa imaam aan caadil ahayna booskuu tagayo waan garanaynaa.

Waxaa kaloo jirta in ay dadkaa iyaga ah dad shisheeye lashaqay sanayaan oo ay iyagu dabada ka soo wadaan wax kasta oo uu u baahdana ay ku taakullaynayaan, qabiil kiisuna uu markasta garab istaago gar iyo gardaroba waana waxyaalaha maantay nahaysta oo uu waddankeena udagi la’yahay.

Waxaa kaloo uu qabiilku nagaarsiiyay in dadkii diinta waxyeelada ugaysanaayay aan qabiil ku difaacno oo haddiiba ay hadlaan culimadii waday dacwada in qofkaas uu qabiilkiisu difaaco in la diido diinteena islaamka iyo waxa ay ka qabto in uu qofkaas uu kuwado meel aan fiicnayn, halkaas waxaa moodaa in aan haysano dhaqankii jaahiliyada qayb kamida waayo iyaga ayaa qabiil ku difaaci jiray kay rabaan oo ka dhashay, kaan ka dhalana dhibi jiray.

Maantay waxaa waddanka ka jira nabadgalyo la’aan wallow ay hadda sidii hore ka soo fiicnaatay. Maalinkasta dadka Soomaaliyeed oo masaakiinta ah, dadkii halyeeyadii waddanka wax uqabanaayay qarax ladaba taagan marka ay ka soo baxaan. Waxay ku talogaleen in ay waddanka wax ka noqdaan qofkii shalay dadka islaamka ah dhiigooda bannaystay, ku sheegay gaalo raac, aan u aabbo yeelin culimo, aqoonyahan, siyaasi, isin, haween, dhaqtar, macalin   ayaan ku difaacaynaa qabiil. Shalay goortuu umadda islamka ah gumaadayay qabiil malahayn oo qofkasta naftiisa ayuu uga baqaayay laakiin markuu kasoo baxay dadkii jihadu ka halowday oo aan lagaranayn dan uu uga soo baxay oo aan lagaranayn in uu si dhaba uga toobad keenay waxyaalihii uu dadka wala alihiisa ku dhibaateeyay oo aan lagaranayn in uu wali la ra’yi yahay dadkii rabay in uusan waddankaan dagin.

Markii laxiray oo dowladii waddanka xukumaysay ay qabiilkiisii udoodayaan oo ay ku sheegayaan in uu ku xiranyahay cadaaladdaro tii uu soo sameeyay oo xitaa idinka uu ka dhashay cadaaladdarro ma aysan ahayn miyaa? Maya taas uuma muuqato oo way ilaaween kaliya waxaa umuuqata in uu kursiga uu ku fariisto.

Illaahay Subxaanahu Watacaalaa waxba ma ilaawo ama adduun ha looga jaro ama aakhiro halooga jaro hadduusan ka towbad keenin, waan ba ilownay in aan dhimanayno oo qabiilkii ayaa namadax maray iyo raadin kuraas laga dhimanaayo amaba laga dheeraanayo.

Bulshada Soomaaliyeed in ka badan 80% ma fahansana qabyaaladda waxay tahay. Waxaana daliil kuugu filan in dalkooda ay burburkiisa iyo dib udhiciisa ka shaqaynayaan. Waxay kuwada haminayaan dhammaantood ama badankood in ay dalal shisheeye aadaan, waxna waa tahriibeen, waxna waa qalbi ka dhoof, inta kale ee soo hartana waa dad dantu biday ama duruufta haysata awgeed aysan ugu hanqaltaagin dalkale.

Burburkii waxa uu nadhaxalsiiyay in aan weyno halyeeyo Soomaaliyeed, waddaniyiin Soomaaliyeed, hooyooyin nagu qaaliya. Waxaan nahay dad isla quman, isla saxan, iyagu is arka, damiirkii ka tagay, waxaa la yiri Mayd maxaa udanbeeyay? Saa la dhahay kan la siisido oo tusaale waxaa kugu filan caruur yaryara oo dugsi Qur’aan dhigata oo lawada dilay qabyaalad awgeed.

Abwaan Abshir Nuur Faarax {Bacadle}:- waxa uu yiri:

Dab miyey sureen waa dulli aan xuma ka daaleyne

Dusha aadmigey shabahaan ficilna duurjoogta

Deggani iyo kheyr lama tusoo way ka diriraane

Dabciga riibigey leeyihiin mana dareemaane

Qabiilku waxa uu meeshii ka saaray dhaqankii suubanaa ee Soomaali lagu yaqaanay, Soomaalinimadii, waxa uu baaba’shay damiirkeenii. Waxa uu nagaarsiiyay in aan seeraaro samaysano, qolo kastana tiraahdo anagoo reer hebel ah baa iskaleh goobtaan. Qabiil hebel isma guursano, kab iyo qaraan ma wadaagno, geelayagu isku meel madaaqo.

Gabay uu tiriyey Alle ha unaxariistee abwaan Abshir Nuur Faarax Baxadle waxaa ka mid ahaa:

Quruun waliba cudur qaasahoo qaybiyaa jira’e

Soomaali belo loo qoraye qallinka loo saarey

Wax qabiil ka daran jahanamaan qiray aqoontayda

Qadartaana iga hiilisaye qolo ma sheegteen

Maanso dastuurka

Dastuur caamahoo

Leexleexad lahaynoo

Dambas aan lahaynoo

Dadka wada simaayoo

Daruus aan dhamaanayn

Rabaa noogu deeqee

Waan ku mahadnaqaynaa

Umad yahay islaamka ah

Dastuurkiina qaatoo

Dayac iyo darxumo iyo

Dayuusiinta qaarkood

Waxa ay daliishaan

Ka dhiidhiya xumaantoo

Dastuurkii Illaahay

Mideeyihii islaamkoo

Samawadka laga keenayoo 

Dadkii loo jideeyoo

Dib usoo ceshoo 

Ku adkaada waligiin

 

Qeybtii 4aad RIIX HALKAAN

Qeybtii 4.aad Buugga Haddimada Qabyaaladda

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Waa maxay sababta luqadda Faransiiska ay u tahay luqadda inta badan looga hadlo Afrika?

Mala socotaa ku dhawaad kala bar dadka ku hadla Faransiiska ay deggan yihiin Afrika?

Published

on


Faransiiska waxaa looga hadlaa dalal badan oo Afrikaan ah oo ka dhashay gumeysiga. Jabuuti ayaa kamid ah dalalka illaa iyo hadda sida tooska ah kamidka ah luqadaha goobaha waxbarashada ay kamid yihiin, suukha shaqooyinkana kaalinta koowaadna kaga jira.

Faransiiska iyo Beljimku waxay lumiyeen gacan ku haynta dalalkii ay Afrika gumaysan jireen sannadihii 1950kii iyo 60aadkii, laakiin Faransiiska ayaa weli lagaga hadlaa ugu yaraan 29 waddan oo Afrikaan ah , 167 milyan oo qof oo Afrika ku nool ayaa ku hadla Faransiiska, oo ah qiyaastii 51% dadka ku hadla afka Faransiiska ee adduunka.

Waxaa xusid mudan in inta badan luqadaha rasmiga ah ee heer qaran ee ka hooseeya Saxaraha Afrika ay u janjeeraan inay noqdaan afafka gumeysiga sida Faransiiska, Boortaqiiska, ama Ingiriisiga.

Luqadda Faransiiska ayaa kaalinta 7-aad ka galay afafka loogu hadal-haynta badan yahay caalamka, waxaana jira malaayiin Afrikaan ah oo maalin walba ku hadla. Saddex boqol oo milyan oo qof ayaa hadda ku hadla Faransiiska shanta qaaradood ee adduunka.

Iyada oo ku dhawaad kala badh dhammaan dadka ku hadla Faransiiska ay deggan yihiin Afrika, luqadda Faransiisku waa mid ka mid ah luqadaha ugu kobaca badan adduunka. Iyadoo weli si xooggan loola xiriirinayo Faransiiska -meesha uu ka yimid – inta badan dadka ku hadla Faransiiska waxay ku nool yihiin waddamo kale.

Faransiiska ayaa kaalinta labaad kaga jira Ingiriisiga oo ah luqadda rasmiga ah ee loogu isticmaalka badan yahay. Faransiisku sidoo kale waa luqadda nidaamka Midowga Yurub iyo Qaramada Midoobay, luqadda keliya ee lagu isticmaalo doodaha Maxkamadda Midowga Yurub, iyo mid ka mid ah luqadaha shaqada ee Qaramada Midoobay ee la aqoonsan yahay.

Iyaga oo raacaya Ingiriisi, luqadda Mandarinka ee Shiinaha, Hindi, Isbaanish, Carabi, iyo Bengali, Faransiisku waxa uu noqday luqadda toddobaad ee ugu ballaadhan adduunka. Ilaa 300 milyan oo qof oo ku hadla afkaan ayaa jira, oo ay ku jiraan kuwa ku hadla qayb ahaan iyo kuwa ku hadla lahjado faransiis ah oo badan iyo crioles.

Taariikhda Faransiiska oo Kooban ee Afrika

Afrika waxay leedahay dadka ugu badan ee ku hadla Faransiiska marka la barbardhigo qaaradaha kale ee dunida. Luqada Faransiiska waxay ku fiday Afrika wakhtigii ay gumaysan jirtay waxayna kamid noqotay manaahijta iskuulada iyo xittaa fursadaha suuqa shaqada ayay kamid noqotay.

Luqadda Faransiiska waxaa qaaradda Afrika lagu soo geliyay qaab gumeysi ah illaa ay ku faaftay manaahijta waxbarashada, waxaana ilaa iyo hadda looga hadlaa ugu yaraan 29 waddan oo Afrikaan ah. Luuqadda Faransiiska waxaa ku hadla dad lagu qiyaaso 167 milyan oo qof oo Afrika ku nool sannadka 2023. Waa 51% dadka ku hadla afka Faransiiska ee adduunka kunool. (inta badan sida luqadda labaad).

In kasta oo ay ugu horrayn tahay luqadda labaad ee inta badan dunida ay ku hadasha, waxa ay dhaaftay luqadaha maxalliga ah meelaha qaar, sida Abidjan ee Ivory Coast. Qiyaasta ayaa sheegaysa in 2050 ay jiri doonaan 700 milyan oo qof oo af Faransiis ku hadli doona, iyadoo Afrika ay noqon doonto boqolkiiba 80! Waddamada leh luqado badan oo maxalli ah, sida Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo, Faransiisku waa lingua franca – luqad ay adeegsadaan dadka aan ku hadlin afkooda hooyo. Waxa kale oo loo isticmaalaa sidii luqadda maamulka iyo dugsiyada waxbarashada.

Wadamada ku hadla Faransiiska ee Afrika

11 waddan oo Afrikaan ah ayaa afka Faransiisku u yahay luqadda rasmiga ah (iyo luqadda labaad ee rasmiga ah tobanka kale).

Guinea
Waa dal leh macdan badan, dalkan oo ay ku nool yihiin 10.5 milyan oo qof oo ku nool galbeedka Afrika waxa uu noqon karaa mid ka mid ah kuwa ugu qanisan Afrika. Faransiiska waa luqadda rasmiga ah, laakiin Susu, Fulani, iyo Mandingo ayaa sidoo kale loogu hadlaa.

Benin
Mid ka mid ah dalalka ugu xasilloon dimuqraadiyadda Afrika, Benin luqadda rasmiga ah waa Faransiis. Dadka Benin waxay sidoo kale ku hadlaan Fon, Ge, Bariba, Yoruba, iyo Dendi.

Burkina Faso
Iyadoo in ka badan 18.6 milyan oo qof ay ku nool yihiin, Burkina Faso waa dalka ugu saboolsan Afrika. Sidoo kale, oo ku yaal galbeedka Afrika, Faransiisku waa luqadda rasmiga ah, laakiin luqadaha kale ee asalka ah ayaa sidoo kale lagu hadlaa.

Kaameroon
Waxaa loo yaqaanaa “Africa in miniature,” dalkan ku yaal bartamaha Afrika wuxuu leeyahay mid ka mid ah heerarka ugu sarreeya ee akhris iyo qoris ee qaaradda. Luqadaha rasmiga ah waa Faransiis iyo Ingiriis, kuwaas oo in ka badan 200 oo kooxo afaf ahna ay ku hadlaan. Waxay sidoo kale ku hadlaan luqadaha Bantu, Semi-Bantu, iyo luqadaha Suudaan.

Jamhuuriyadda Koongo
Afka rasmiga ah ee Jamhuuriyadda Koongo waa Faransiis. Dalkani waa dalka ugu badan ee soo saara saliidda ee ka hooseeya saxaraha Afrika.

Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo waa waddan ku hadla luqado badan oo lagu qiyaaso 242 luqadood. Ethnologue oo ah ilo soo gudbisa tirakoob iyo macluumaad kale oo ku saabsan luqadaha adduunka ayaa wuxuu taxayaa 215 luqadood oo nool. Dalkaan Koongo luqadda rasmiga ah, tan iyo xilligii gumeysiga waa Faransiis. Afar luqadood oo kale, oo saddex ka mid ah ay ku saleysan yihiin Bantu, ayaa leh heerka luqadda qaranka: Kikongo, Lingala, Swahili iyo Tshiluba.

51% wadarta dadweynaha waxay ku hadlaan Faransiis 74% waxay Faransiis u isticmaalayaan luqad ahaan sida rasmiga ah. Markii waddanku gumaysan jiray Belgian, waxa uu hore u hirgeliyay waxbarashada iyo adeegsiga afarta luuqadood ee waddaniga ah ee dugsiyada hoose, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah waddammada Afrika ee tirada yar ee aqoonta u leh luqadaha maxalliga ah xilligii gumeysiga Yurub. Faransiiska ayaa weli ah luqadda rasmiga ah ee dowladda Congo waxaana ku hadla kala bar dadka.

Ivory Coast
Dalka Ivory Coast oo ku yaalla galbeedka Afrika, ayaa ah waddanka ugu badan ee loo dhoofiyo digirta kookaha, iyadoo Faransiisku yahay luuqadda rasmiga ah.

Madagascar
Ka baxsan xeebaha bari ee Afrika, oo caan ku ah nolosha dhirta iyo xayawaanka, Madagascar waxay hoy u tahay 25 milyan oo qof iyo jasiiradda afaraad ee adduunka ugu weyn! Malagasy iyo Faransiis waa luqadaha rasmiga ah.

Wadamada kale ee Faransiiska looga hadlo ee Afrika waxaa kamid ah:
Burundi, Komoros, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo, Jamhuuriyadda Jabuuti, Gabon, Equatorial Guinea, Mali, Niger, Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika, Rwanda, Senegal, Seychelles, Tchad, Togo.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Afrika23 hours ago

Dalka Zimbabwe ayaa ku hanjabay inuu mamnuuci doono deeqaha waxbarasho ee khaniisiinta loogu talagalay

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 days ago

Xiriirka Masar iyo Soomaaliya

Afrika3 days ago

Shirkii midowga Afrika maxaa kasoo baxay? – Afgembi, rabshado iyo qalalaase khatar ku ah Afrika

Wararka4 days ago

83 Falastiiniyiin ah ayaa lagu dilay Qaza 24-kii saac ee la soo dhaafay, tirada dhimashaduna waxay kor u dhaaftay 28,858

Sirdoonka & Militariga4 days ago

Madaxa Xisbullah Xassan Nasrallah ayaa u ballan qaaday in Israa’iil ‘ay caqabad kala kulmi doonto ‘dilka dadka rayidka ah’

Bariga dhexe5 days ago

Weerarkii Israa’iil ee koonfurta Lubnaan ayaa lagu dilay 6 xubnood oo ka tirsan ururka Xisbullah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda5 days ago

Tegida Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud ee Addis Ababa waa qalad diblomaasiyaddeed

Wararka5 days ago

Kaliya Mareykanka ayaa qasab ku keeni kara nabadda Bariga Dhexe waana inuu cadaadiyaa Israa’iil, ayuu yirri Wasiirka arrimaha dibadda ee Lubnaan

Wararka5 days ago

“Haddii aad nabad rabto, u diyaargarow dagaal,” – RW Kyriakos Mitsotakis

Wararka5 days ago

Sarkaal Kenyan ah oo meydkiisa laga helay hotel ku yaallo Washington

Sirdoonka & Militariga6 days ago

Maxaa dan ah ayaa ugu jira Soomaaliya heshiiska is-afgaradka milatari ay kala saxiixatay Mareykanka?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda6 days ago

Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud (4.5) oo tagaya Itoobiya – Ujeedka waa maxay?

Aasiya1 week ago

Muslimiinta Hindiya ayaa ka cabsi qaba mustaqbalka xukunka RW Narendra Modi ee Hinduuga ah

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Dagaalka Qaza: Maxkamad ku taallo Nederland ayaa dowladda ku amartay in ay joojiso diyaaradaha dagaalka ee F-35 ee ay gaynayso Israa’iil

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Muxuu ku saabsan yahay heshiiska difaaca ee Soomaaliya iyo Turkey?

Afrika2 weeks ago

Colaadda Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo laga soo bilaabo 1996

Wararka2 weeks ago

Weerarada fallaagada ayaa kumannaan kun ku qasbay inay ka qaxaan Koongo

Afrika2 weeks ago

Basaasiinta Israa’iil ayaa u hanjabaya qoyskayga – Wasiiradda Arrimaha Dibedda ee Koonfur Afrika

Buuggaag2 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda PDF

Buuggaag2 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 26aad

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Qowmiyada Oromada oo xalay lagu laayay degmada Beledxaawo ee Gobolka Gedo

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Maraykanka ayaa ka digaya aargoosi dheeraad ah haddii maleeshiyaadka ay Iran taageerto ay sii wadaan weeraradooda

Wararka2 weeks ago

Ugu yaraan 10 qof ayaa ku dhintay weerar ay kooxo hubeysan ku qaadeen saldhigga booliska Pakistan

Buuggaag2 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 25aad

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Wararka2 weeks ago

Saddex qof ayaa ku dhaawacmay weerar mindi oo ka dhacay magaalada Paris

Buuggaag2 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 24aad

Afrika3 weeks ago

Ruwaanda oo heshay xabaalo wadareedyo badan 30 sano kadib xasuuqii Tutsiga, 1994

Geeska Afrika3 weeks ago

Ilhaan Cumar ayaa lagu eedeeyay inay jabisay dhaartii loo dhaariyay maadaama ay sheegtay inay illaalin doonto danaha Soomaaliya

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Ruushka iyo Gambia ayaa yeeshay wadahadallo dhanka ammaanka ah

Buuggaag3 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 23aad

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda3 weeks ago

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Aasiya3 weeks ago

Maxaa laga baran karaa xariga Imran Khan oo lagu xukumay xabsi 10 sano ah?

Afrika3 weeks ago

Saddex dawladood oo galbeedka Afrika ah ayaa ka baxay urur goboleedka ECOWAS – sababta waa maxay?

Buuggaag3 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 22aad

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Go’aanka Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ma noqon karaa mid wax ka qaban karo xaaladda reer Falastiin?

Geeska Afrika4 weeks ago

Muxuu Abiy Axmed ka yiri midnimada Soomaaliya?

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

“Nelson Mandela wuu dhoola cadeyn lahaa” Wasiirka Koonfur Afrika ayaa yiri kadib go’aanka ICJ ee ka dhanka ah Israa’iil

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Go’aannada Maxkamadda Adduunka waa “mid la taaban karo” – Madaxa QM

Wararka4 weeks ago

Sacuudiga oo laga furayo dukaankii ugu horreeyey ee lagu iibiyo khamriga – khamriga xalaal miyaa laga dhigay?

Xul