Taariikhda aadanaha waxaa lagu xusuustaa hoggaamiyeyaal badan oo ku caan baxay dagaallo iyo qabsashooyin militari, balse waxaa jira kuwo gaar ah oo fahmay in awoodda ugu weyn aysan ku jirin hubka iyo ciidamada, balse ay ku jirto aqoonta iyo fikirka. Mid kamid ah hoggaamiyeyaashaas wuxuu ahaa Mustafa Kemal Atatürk, aasaasihii Turkiga casriga ah.

Sannadkii 1928 ayuu qaaday tallaabo taariikhi ah oo ay dad badan u arkayeen wax aan suurtagal ahayn, markii uu beddelay fartii Cusmaaniyiinta ee Turkiga kuna beddelay farta Laatiinka muddo gaaban gudaheed. Isbeddelkan ma ahayn oo keliya sharci cusub oo dowladeed, balse wuxuu ahaa kacaan aqooneed oo loogu talagalay in bulshada Turkiga laga saaro mugdiga jaahilnimada loona horseedo horumar iyo ilbaxnimo casri ah.

Waxa ugu yaabka badnaa ma ahayn oo keliya beddelka xarfaha, balse waxay ahayd sida uu Atatürk si toos ah ugu lug yeeshay hirgelinta isbeddelkaas. Wuxuu ku safray dalka oo dhan isagoo wata sabuurad madow oo la qaadi karo, si uu shaqsi ahaan ugu baro muwaadiniinta akhriska iyo qorista. Wuxuu wax ku bari jiray fagaarayaasha magaalooyinka iyo tuulooyinka, isagoo dadka tusayay in aqoontu tahay furaha xorriyadda iyo horumarka. Tani waxay muujinaysay sida uu si qotodheer u aaminsanaa in guulaha milatari aysan wax qiimo ah lahayn haddii aysan la socon guulo aqooneed iyo korriin maskaxeed. Hadalkiisii caanka ahaa ee ahaa, “Dagaalka ugu weyn waa dagaalka ka dhanka ah jaahilnimada,” wuxuu si cad u tilmaamayaa in cadawga ugu weyn ee bulshada uusan ahayn dal kale ama ciidan shisheeye, balse uu yahay jahli iyo aqoon la’aan.

“Dagaalka ugu weyn waa dagaalka ka dhanka ah jaahilnimada,”

– Mustafa Kemal Atatürk

Marka la eego taariikhda ummadaha, waxaa muuqata in bulsho kasta oo hormarsan ay mudnaanta koowaad siisay waxbarashada. Dalalka maanta dunida ugu awoodda badan ma aysan gaarin heerkaas oo keliya iyagoo haysta ciidan xooggan, balse waxay xoogga saareen dhismaha iskuullo, jaamacado, xarumo cilmiyeed, iyo kobcinta maskaxda bulshada. Aqoontu waa saldhigga horumarka dhaqaale, siyaasadeed, iyo bulsho. Bulsho aqoon leh waxay awood u leedahay inay xaliso dhibaatooyinkeeda, sameysato hal-abuur cusub, isla markaana ilaaliso madax-bannaanideeda. Jaahilnimaduna waxay dhalisaa faqri, colaado, iyo dib-u-dhac joogto ah.

Aqoontu waa saldhigga horumarka dhaqaale, siyaasadeed, iyo bulsho.

Diinta Islaamka sidoo kale waxay si weyn u qiimeysaa aqoonta iyo fikirka. Qur’aanka Kariimka ah wuxuu marar badan ku boorriyaa dadka inay fikiraan, wax bartaan, oo ka fiirsadaan calaamadaha Alle SWT ku abuuray dunida. Aayadda ku jirta Suurat Aali Cimraan 3:191 ayaa tilmaamaysa dadka caqliga leh kuwa “xusa Alle iyagoo taagan, fadhiya iyo iyagoo dhinacyadooda u jiifa, kana fikira abuurista samooyinka iyo dhulka.” Aayaddani waxay muujinaysaa in Muslimka wanaagsan aanu ku koobnayn cibaado oo keliya, balse uu sidoo kale yahay qof si qoto dheer uga fikira nolosha iyo xikmadda ka dambeysa abuurka Alle.

Jaahilnimaduna waxay dhalisaa faqri, colaado, iyo dib-u-dhac joogto ah.

Sidoo kale, Alle SWT wuxuu Suurat Az-Zumar 39:9 ku yiri: “Ma siman yihiin kuwa wax garanaya iyo kuwa aan wax garanayn?” Su’aashani jawaabteedu waa maya, sababtoo ah qofka aqoonta leh wuxuu leeyahay aragti fog, fahan qotodheer, iyo awood uu ku kala saaro sax iyo khalad. Halka qofka jaahilka ahi uu ku noolaan karo jahawareer iyo go’aanno aan sal lahayn. Islaamku wuxuu dadka ku dhiirrigelinayaa raadinta cilmiga laga bilaabo yaraanta ilaa dhimashada, maadaama aqoontu ay qofka u horseeddo dhowrsanaan, xikmad, iyo horumar.

Aayadda kale ee ku jirta Suurat Al-Mujaadila 58:11 ayaa oranaysa: “Alle wuxuu kor u qaadaa kuwa rumaystay iyo kuwa la siiyey cilmiga darajooyin.” Tani waxay caddeynaysaa in dadka cilmiga leh ay bulshada dhexdeeda ku leeyihiin sharaf iyo maamuus gaar ah. Cilmigu ma aha oo keliya qalab lagu helo shaqo ama maal, balse waa iftiin qofka ka saara mugdiga jahli iyo marin habaabin. Qofka aqoonta leh wuxuu si wanaagsan u fahmaa waajibaadkiisa diineed iyo mid bulsho, wuxuuna noqdaa qof bulshada anfaca.

Nolosha Atatürk waxay ina xasuusinaysaa in ilbaxnimada waarta lagu dhiso goobaha waxbarashada ee aan lagu dhisin goobaha dagaalka. Hubku wuxuu burburin karaa magaalooyin, balse aqoontu waxay dhistaa bulshooyin waara. Awoodda dhabta ahi waxay ku jirtaa awoodda qofku u leeyahay inuu si qotodheer u fikiro, u su’aalo waxa uu aamminsan yahay, una kala saaro xaqiiqda iyo eexda. Dadka aan fikirin waxay si fudud ugu dhacaan marin habaabin iyo ku dayasho aan cilmi ku dhisnayn.

Hubku wuxuu burburin karaa magaalooyin, balse aqoontu waxay dhistaa bulshooyin waara.

Maanta, qof walba wuxuu wajahayaa dagaal gudaha ah oo ka dhan ah jaahilnimada. Dagaalkan laguma guuleysto xoog iyo cabsi, balse waxaa lagu guuleystaa dadaal joogto ah oo aqoon raadis ah. Qofka doonaya inuu ka adkaado jaahilnimada waa inuu yeeshaa caado akhris, inuu dhageysto dadka aqoonta leh, isla markaana uu diyaar u noqdo inuu wax cusub barto maalin kasta. Teknoolojiyadda casriga ah iyo internet-ka waxay maanta fududeeyeen helitaanka aqoonta, sidaas darteed qof kasta wuxuu haystaa fursad uu naftiisa ku horumarin karo haddii uu dadaal sameeyo.

Sidoo kale, dagaalka ka dhanka ah jaahilnimadu wuxuu u baahan yahay in qofku la dagaallamo eexdiisa iyo fikirka xaddidan. Mararka qaar jaahilnimadu ma aha aqoon la’aan oo keliya, balse waxay noqon kartaa diidmada xaqiiqda ama ku dhegganaanta fikrado khaldan. Qofka caqliga leh waa kan aqbala inuu khalad sameyn karo, isla markaana diyaar u ah inuu wax saxdo marka uu xaqiiqda ogaado. Tani waa astaanta ugu weyn ee dadka guuleysta.

Gabagabadii, Mustafa Kemal Atatürk wuxuu dunida tusay in horumarka dhabta ahi uu ku yimaado aqoon iyo wacyigelin, ee uusan ku iman dagaal iyo qabsasho. Islaamkuna wuxuu si cad u muujinayaa qiimaha cilmiga, fikirka, iyo fahamka. Sidaas darteed, qof kasta waxaa saaran masuuliyad ah inuu ka qeyb qaato dagaalka ka dhanka ah jaahilnimada isaga oo naftiisa iyo bulshadiisa ku hoggaaminaya aqoon, akhlaaq wanaagsan, iyo fikir furan. Marka qofku maalin kasta wax cusub barto, akhriyo, oo ka fikiro nolosha iyo calaamadaha Alle, wuxuu si tartiib tartiib ah uga adkaanayaa jaahilnimada, wuxuuna dhisayaa nolol iyo bulsho ka wanaagsan tii hore.

Raysalwasaarihii hore ee Kenya Raila Odinga ayaa geeriyooday isagoo 80 jir ah. Odinga ayaa dhintay Arbacadii isagoo lagu daweynayay isbitaal ku yaalla Hindiya, waxaa istaagay wadnaha.

Toddobaadyadii la soo dhaafay, waxaa jiray warar la isla dhexmarayay oo ku saabsan caafimaadkiisa, in kasta oo xubnaha qoyska iyo xulafada siyaasadeed ay meesha ka saareen wararka sheegaya in uu aad u xanuunsanayo. Siyaasiyiinta kale ee Kenya iyo madaxda caalamka ayaa tacsi u dirayay, waxaana ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha Hindiya Narendra Modi, oo Odinga ku tilmaamay inuu yahay nin madax adag oo saaxiib la ah Hindiya.

Madaxweynaha dalka Kenya William Ruto ayaa booqday guriga uu ka degan yahay qoyska Odinga ee magaalada Nayroobi, waxaana uu tacsi u diray xaaskiisii ​​Ida Odinga iyo xubnaha kale ee qoyskiisa. Taageerayaashiisa ayaa isugu soo baxay waddooyinka si ay ugu baroor diiqdaan, gaar ahaan meelaha uu siyaasadda ku xooggan yahay ee galbeedka Kenya iyo qeybo ka mid ah magaalada Nayroobi. Odinga oo ah abaabule siyaasadeed iyo nin aad ugu xeel dheer siyaasadda Kenya, ayaa shan jeer ku guul-darreystay inuu u tartamo madaxtinimada Kenya. Mar walba wuu diiday natiijada, isagoo inta badan sheegay in guushiisa lagu shubtay doorashada.

Maxkamadda sare ee Kenya ayaa ku cadeysay doorashadii 2017 ka dib, markii ay baabi’isay guushii Uhuru Kenyatta oo ay amartay in doorasho cusub la qabto. Si kastaba ha ahaatee, wuu qaadacay ku celiska, isagoo dalbaday in dib u habeyn lagu sameeyo doorashada. Odinga ayaa markii dambe la midoobay Kenyatta, isaga oo ka yaabsaday qaranka markii ay labada is gacan qaadeen 2018-kii – taasoo soo afjartay bilo xiisadeed.

Doorashadii lagu murmay ee 2007-dii oo Odinga uu ku andacoonayay in lagu khiyaameeyay Mwai Kibaki oo ku guuleystay, taasoo keentay qalalaasihii ugu weynaa ee soo mara Kenya. Rabshado ayaa ka dhacay dalka oo dhan, waxaana ku dhintay 1,200 oo qof, iyadoo ilaa 600,000 oo qofna lagu qasbay inay guryahooda ka cararaan.

Si loo xaliyo xiisadda, waxaa heshiis awood qeybsi ah ka shaqeeyay xoghayihii hore ee Qaramada Midoobay Kofi Annan, taasoo keentay in la dhiso dowlad wadaag ah oo Odinga uu ka noqday ra’iisul wasaare. Waxa uu marar badan la heshiiyey madaxweynaha xilka haya ka dib doorashooyin lagu murmay. Ka dib guuldaradii ugu dambeysay ee 2022-kii, waxa uu markii dambe ku biiray madaxweyne William Ruto waxa loogu yeero dowlad sal-ballaaran, taasoo keentay in dhowr xulafadiisa ah jagooyin muhiim ah.

Waxa uu difaacay tillaabada ay lagama maarmaanka u tahay midnimada qaranka, ka dib mudaaharaadyadii dalka oo dhan ka dhacay sannadkii hore, kuwaas oo ku dhammaaday gulufka baarlamaanka. Tobaneeyo qof oo mudaaharaadayey ayaa lagu dilay iska horimaadyo ay la galeen ciidamada ammaanka.

Maamulka Ruto ayaa taageeray ololaha Odinga ee ah in uu noqdo guddoomiyaha guddiga Midowga Afrika, doorashadii la qabtay horaantii sanadkan. Inkastoo gobolka uu si weyn u taageersanaa, haddana wuxuu ku guuldarreystay Maxamuud Cali Yuusuf oo Jabuuti ka tirsan. Odinga waxa uu dhiiri galiyay dad jecel oo daacad ah intii uu ku jiray siyaasadda, gaar ahaan galbeedka Kenya, oo uu ku dhashay.

Taageerayaashiisu waxay ugu yeedhi jireen “Baba” (Aabbe), “Agwambo” (Xeerkii Ilaahay), iyo “Tinga” (Cagaf) – oo laga soo minguuriyay astaanta xisbigiisa doorashadii 1997-kii.

Waxa loo tixgalin jiray in uu yahay khabiir istiraatijiyadeed iyo abaabule dadweyne, isaga oo inta badan dad aad u badan u soo jiiday isu soo baxyadiisa siyaasadeed, waxana uu lahaa karti qoto dheer oo uu kula xidhiidho dadka caadiga ah. Waxaa lagu xasuusan doonaa halgankiisii ​​aan kala go’a lahayn ee u soo galay xoriyaadka dimuqraadiga ah iyo xuquuqul insaanka.

Waxa uu hore u ahaa maxbuus siyaasadeed, waxana uu haystaa rikoorka in uu yahay maxbuuskii ugu muddada dheeraa ee Kenya. Halgankii uu kaga soo horjeeday kalitalisnimada hal xisbi waxa uu arkay isaga oo la xidhay laba jeer (laga bilaabo 1982 ilaa 1988 iyo 1989 ilaa 1991) intii lagu jiray xukunkii Daniel Arap Moi.

Markii hore waxa lagu xidhay in uu isku dayay inqilaab 1982-kii, kaas oo u horseeday masraxa qaranka. Inta badan noloshiisa siyaasadeed, Odinga waxa loo arkayay in uu astaan ​​u yahay iska caabin iyo dib-u-habayn siyaasadeed waxaana dhimashadiisu ay ka dhigtay meel bannaan oo ku saabsan cidda buuxin karta kabihiisa oo sii wadi karta dhaxalkiisa.

Waa wiil uu dhalay Jaramogi Odinga oo ah madaxweyne ku xigeenka koowaad ee Kenya, kaas oo isaga baxay dowladda ka dib markii ay isku dhaceen hoggaamiyihii xilligaas Jomo Kenyatta oo ahaa aabbihii Uhuru Kenyatta.

Waa kuma Raila Odinga?

Raila Amolo Odinga wuxuu dhashay 7 Janaayo 1945 wuxuuna geeriyooday 15 Oktoobar 2025 wuxuu ahaa siyaasi Kenyan ah oo soo noqday Ra’iisul Wasaaraha Kenya 2008 ilaa 2013. Waxa uu ahaa xubin katirsan baarlamaanka Kenya (MP) ee deegaanka Langata laga bilaabo 1992 ilaa 2013 wuxuuna ahaa hoggaamiyaha mucaaradka Kenya laga soo bilaabo 2013 ka. Wuxuu ahaa hoggaamiyaha Azimio la Umoja–One Kenya Coalition Party.

Odinga ayaa shan jeer u tartamay xilka Madaxweynaha Kenya, iyadoo aan midna isku daygiisii ​​uu ku guulaysan. Mar kasta, Odinga waxa uu ku eedayn jiray musuqmaasuq doorasho.

Sannadkii 1997-kii, waxa uu galay kaalinta saddexaad ee musharraxa xisbiga horumarinta qaranka (NDP). Sannadkii 2007-dii, waxa uu mar kale u tartamay madaxweynenimada xisbiga Orange Democratic Movement (ODM) waxana uu ku guuldarraystay Mwai Kibaki. 2013, 2017, iyo 2022, Odinga waxa uu ahaa musharraxa labaad ee isbahaysiga dib u habaynta iyo dimuqraadiyada (CORD), National Super Alliance (NASA) iyo Azimio la Umoja siday u kala horreeyaan.

Ka dib markii uu ku guuldareystay, wuxuu dacwad ka dhan ah madaxweynaha la doortay William Ruto u gudbiyay maxkamadda sare ee Kenya. Maxkamadda ayaa go’aan ka gaartay isaga, Odingana wuxuu ballan qaaday inuu ixtiraamayo xukunkeeda.

Bishii Febraayo 2024, wuxuu ku dhawaaqay inuu yahay musharax u taagan guddoomiyaha guddiga Midowga Afrika, laakiin waxaa ka guuleystay Maxamuud Cali Yuussuf codbixintii Febraayo 2025. 15kii Oktoobar 2025, Odinga wuxuu u dhintay ‘wadnuhu istaagay’ magaalada Koothattukulam, Hindiya isagoo 80 jir ah.

Raila Odinga, safarkiisii dheeraa ee siyaasadda

Raila Odinga waxa uu ahaa nin aad uga soo dhex muuqday siyaasadda Kenya iyo Afrika, isaga oo dhiirri galiyay jiil dhan oo qaaradda ah. Waxaa uu dhawaan u tartamay xilka gudoomiyaha midowga Afrika oo markii dambe uu ku guuleystay Maxamuud Cali Yuusuf oo ah hadda ah gudoomiyaha midowga Afrika. Odinga ayaa shan jeer ku guul darreystay tartanka madaxwaynanimada Kenya, waxaana ugu dambeysay doorashadii 2022-ka.

Raila waxaa dhalay madaxweyne ku xigeenkii koobaad ee dalka Kenya, Jaramogi Oginga Odinga. In ka badan 20 sano ayuu xildhibaan ka ahaa xaafadda isku raranta ah ee ugu wayn Afrika ee Kibera. Mudane Odinga waxa uu leeyahay dad aad u jecel, taageerayaashiisuna waxay ku naanaysi jireen “Baba” (Aabbaha), “Agwambo” iyo “Tinga” (Cagaf) – oo laga soo minguuriyay astaantii xisbigiisa ee doorashadii 1997-kii.

Waxa uu dib uga soo noqday dalka dibaddiisa ka dib markii ay dib u yagleeleen siyaasadda xisbiyada badan ka hor inta aan loo dooran xildhibaan. Waxa uu door muhiim ah ka ciyaaray soo afjaridda tobanaan sano oo xukunkii xisbiga Kanu ka dib markii uu taageeray Mwai Kibaki oo u tartamayey madaxtinimada 2002dii.

Markii ugu horraysay ee uu madaxweynenimo isku dayay waxay ahayd 1997-kii, markaas oo uu galay kaalinta saddexaad. Odinga iyo taaageereyaashiisu waxay rumaysan yihiin in laga boobay guushii uu gaaray 2007-dii, markaas oo uu hogaaminayay xisbiga ODM, isaga oo la tartamay Kibaki.

Doorashadaas ayaana ahayd middii horseedday rabshadihii qabaa’ilka ku salaysnaa ee sababay in ay dhintaan 1,300 oo ruux, ayna ku baro kaceen 600,000.

Wuxuu soo noqday ra’iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Kenya, jagadaas oo la abuuray kaddib heshiiskii qaran ee lagu gaaray in la soo afjaro rabshadihii ka dhashay doorashadii 2007-2008, halkaasoo uu dowlad awood qeysi ah uu la dhistay madaxweyne Mwai Kibaki. Odinga ayaa ah siyaasi caan ku ah dhisidda isbahaysiyada siyaasadda.

Waxa uu hore u ahaa maxbuus siyaasadeed, waxana uu haystaa rikoorka in uu yahay maxbuuskii ugu muddada dheeraa ee Kenya. Halgankii uu kaga soo horjeeday kalitalisnimada hal xisbi waxa la xiray laba jeer (laga bilaabo 1982 ilaa 1988 iyo 1989 ilaa 1991) intii lagu jiray xukunkii Daniel Arap Moi.

Kadib isku day afgambi oo dhacay kowdii Agoosto ee sanadkii 1982 dii, Raila Odinga waa la xiray waxaana ku dhacay xukunno kala duwan, oo ay ka mid tahay khaa’inul waddannimo oo ah tii loo xiray iyada oo an cadeyn loo hayn.

Guddiga dib u heshiisiinta iyo cadaaladda dhabta ah ayaa loo sheegay sanadkii 2011 in Odinga uu xariir la lahaa maskaxdii ka dambeysay afgambiga. Odinga mar walba wuu iska diidaa in uu ku lug lahaa afgambiga. Waxa uu xirnaa lix sano ka dib markii lagu eedeeyay in uu ku lug lahaa isku daygii afgambi ee 1982-kii, ka dibna mar kale ayaa loo xiray in uu dabada ka riixayo dimoqraadiyad hoos timaada xukunka hal xisbi.

Sacuudi Carabiya ayaa Talaadadii ku dhawaaqday inuu geeriyooday Sheekh C/casiis bin Cabdallah Al-Asheikh, oo ahaa Muftiga weyn ee Boqortooyada, isla markaana ahaa madaxa Golaha Culumada Sare, wuxuuna geeriyooday isagoo 82 jir ah.

Salaada Janaasada ayaa lagu tukaday Masjidka Imaam Turki bin Cabdullah ee magaalada Riyaad, iyadoo Boqor Salmaan uu amray in la geeyo Masjidka Makkah, Masjidka Nabiga ee Madiina iyo masaajida ku yaala Boqortooyada Sacuudiga.

Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah ayaa xilka Muftiga weyn soo hayay tan iyo 1999-kii, isaga oo soo noqday turjumaanka rasmiga ah ee shareecada iyo guddoomiyaha golaha culumada waaweyn iyo guddiga joogtada ah ee cilmi baarista iyo fatwada, isagoo ahaa mas’uulkii ugu sarreeyay ee ay dawladdu taageerto diinta Sucuudiga 20 sano.

Waxbarasho iyo xirfad diineedkiisa

Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah bin Maxammed Al-Sheikh waxa uu ku dhashay Maka sannadkii 1943-kii, waxa uu ka tirsan yahay qoyska Muxamed ibn Cabdil Wahaab, oo ahaa wadaadkii qarnigii 18aad ee isbahaysigii uu la lahaa boqortooyada Aala-Sucuud uu qaabeeyey aasaaska diinta iyo siyaasadda ee boqortooyada.

Waxa uu wax ka bartay dhawr wadaad oo Sucuudiyan ah, oo uu ka mid yahay Muftigii hore ee Sheekh Cabdulcasiis ibnu Baz. Ka dib markii uu ka qalin jabiyay kuliyada shareecada ee Imaam Maxamed Ibnu Sucuud ee Jaamacada Islaamiga ah sanadkii 1963 waxa uu macalin ka noqday machadyo diini ah kadibna waxa uu bare ka noqday machadka sare ee garsoorka ee Riyaadh.

Sheekh Cabdulcasiis waxa uu noqday mid caan ku ah muddo dheer oo uu khaatibka ka ahaa Masjidka Namira ee Carafa, halkaas oo uu sannad walba muxaadaro xajka ka jeediyo muddo 35 sano ah.

Sannadkii 1996-kii, waxa loo magacaabay ku-xigeenka Muftiga weyn, 1999-kii, geeridii Ibnu Baz ka dib, waxa uu noqday Muftiga guud ee Sucuudiga. Wixii intaas ka dambeeyay illaa uu ka geeriyooday, Sheekha waxa uu madax ka ahaa hay’adaha diinta ee boqortooyada, isaga oo soo saari jiray fatwooyin (xukunno diini ah) oo soo saari jiray xukunno si weyn u waafaqsan siyaasadda dawladda.

Mawqifkiisu waxa uu aad ugu xirnaa dedaalka boqortooyada Sucuudiga ee lagu ilaalinayo sharcinimada wadaaddada iyada oo la xoojinayo xakamaynta siyaasadeed.

Wuxuu Daacad u ahaa dhaxal-sugaha Boqortooyada Maxamed bin Salmaan

Mamulka Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah waxa uu ka turjumayay xidhiidhka soo jireenka ah ee ka dhexeeya qoyska ka taliya Aala-Sucuud iyo hay’adda culimada ee Al-Sheikh. Iyadoo nasabkiisa uu ka soo farcamay Ibnu Cabdil-Wahhab uu xambaarsanaa miisaan calaamad ah, haddana doorkiisu wuxuu noqday mid sii kordheysa oo ah madaxa hay’adda.

Waxaa loo arkayay inuu si fagaare ah oo daacadnimo ay ku jirto ugu yahay dhaxal-sugaha Boqortooyada Maxamed bin Salmaan, xitaa iyadoo dib-u-habeyn lagu dhimay awoodaha iyo miisaaniyada aasaaska diinta.

Fatwooyinkii Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah ayaa inta badan mudnaan siisa mudnaanta siyaasadeed ee boqortooyada. Kadib 2010, dawladda Sucuudigu waxay samaysatay keli-talis sharci ah oo ku saabsan awaamiirta diinta iyada oo loo marayo Golaha Culumada Sare, oo uu hoggaamiyo Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah. Taasi waxay keentay in culumada ka gaabsadaan iyadoo door bidaayo madax-banaanidooda, waxayna xaqiijiyeen in fatwada ay xoojisay siyaasadda dawladda.

Xukunkiisa ayaa sharciyeeyay go’aamo xasaasi ah sida xuquuqda haweenka ee ah in ay baabuur wadaan sanadka 2017, isaga oo go’aanka ku tilmaamay mid diin ahaan la ogolyahay ka dib tobanaan sano oo waddaado mucaarad ah. Waxa uu si joogto ah u soo saaray bayaan uu ku adkaynayo addeecidda boqorka, isaga oo ku xiraya xasilloonida siyaasadeed iyo sharcinimada diinta.

Ku dhawaaqistiisu waxa kale oo ay taageertay dib-u-habaynta bulsho ee ballaaran ee gobolka, oo ay ku jirto ansixinta xannibaadaha lagu hayo bilayska diinta, jilicsanaanta mawqifyada doorarka jinsiga, iyo siinta taageerada diimeed ee xoraynta dhaqanka ee hoos yimaada Hiigsiga 2030.

Dhanka kale, Sheekha wuxuu cambaareeyay kooxaha xagjirka ah sida kooxda dowladda Islaamiga ah (Daacish) wuxuuna cambaareeyay kooxeysiga, isagoo ku celceliyay sheekada dowladda ee “dhex dhexaadnimada” isagoo xoojiyay caburinta codadka diimeed ee beddelka ah iyo kuwa laga tirada badan yahay ee Boqortooyada.

Inkastoo Sheekh Cabdulcasiis bin Cabdullah bin Maxammed Al-Sheikh oo haysto darajada aqoonyahanka ugu sarreeya dalka, haddana saameyntii uu ku lahaa bulshada waa ay yaraatay sannadihii u dambeeyay. Burburinta awoodaha wadaaddada ee nolol maalmeedka waxay iftiimisay hoos u dhaca miisaanka diineed ee rasmiga ah, xitaa iyada oo mawqifkiisu uu sharci ahaan u siiyay go’aamo ay dowladdu horay u qaadatay.

Sheekh Cabdulcasiis waxa uu ifka kaga tagay afar wiil oo uu ku jiro Cabdullah Al-Asheikh, oo imaam ka sii ah Masjidka Imaam Turki bin Cabdullah ee magaalada Riyaadh, isla markaana maamula barnaamij cilmi baaris ah oo loogu magac daray aabihiis.

Maalmahan Afrika, waxaan inta badan maqalnaa baaqyo ku saabsan magdhow saddexda dembi ee reer galbeedka: addoonsiga, ganacsiga iyo gumeysiga. Magdhawga gabood-falladaasi waa mid wakhti dheer soo daahay, balse maaha kaliya in la soo celiyo dhaqaale. Isku dhafka dembiyadani waxay dhibanayaasha ka qaadeen aqoonsigooda, dhaqankooda, iyo, si ka sii weyn, sharaftooda. Magdhowga lacageed, iyada oo aan loo eegin qiimaha, ma soo celin karto sharaftii iyo bahdilaadii dhacday.

Caqabadaha bulsho, dhaqaalle, iyo siyaasadeed ee Afrika waxay ku xiran yihiin nidaamkii gumaystaha uu ka tagay. Haddii aan wax laga qaban dhaxalka xukunka, waa wax aan macquul aheyn in Afrika ay ka gudubto faqriga, sinnaan la’aanta, dib u dhac dhaqaale, iyo xasillooni darro siyaasadeed. Asal ahaan, baaqa magdhowgu wuxuu ku saabsan yahay anshaxa iyo caddaaladda. Ka faa’iidaystayaasha Imperialism-ka waxay leeyihiin waajibaad damiir ah si ay u magdhabaan dhibbanayaasha. Sharafta iyo dhaxalka dadka madowga ah ayaa lagu bahdilay wakhti dheer iyada oo loo marayo dembiyo waaweyn oo taariikhi ah iyo hoos-u-dhac ku yimi boqortooyadii, maadaama ay ka mid tahay tirtiridda aqoonsiga iyada oo la bililiqaystay agabyada dhaqannada iyo dhaxalka kale ee qaaradda.

Shir madaxeedka Accra

Midowga Afrika waxay qabanqaabisay shir-madaxeed magdhaw ah oo ka dhacay Accra, Gaana, 2023, kaas oo laga soo saaray go’aamo, mid ka mid ah wuxuu ahaa samaynta Sanduuqa Magdhawga Caalamiga ah ee magdhowga dhibbanayaasha addoonsiga, ganacsiga, iyo gumeysiga. “Waxaa la joogaa wakhtiga Afrika – oo wiilasheeda iyo gabdhaheeda ay bud-dhig ku sameeyaan, gacanta ku hayeen si ay sidoo kale u helaan magdhow,” ayuu yiri madaxweynaha Gaana, Nana Addo Akufo-Addo.

Intii uu shirku socday, wufuudda, oo ay ku jiraan madax sare oo ka tirsan dawladda Afrika iyo qurba-joogta, waxay go’aamiyeen in la galo olole, dacwado, iyo habab garsoor si loo hormariyo sababta keentay magdhowga. Intii u dhaxaysay qarniyadii 16-aad iyo 19-aad, in ka badan 12 milyan oo Afrikaan ah ayaa si xoog ah loogu raray Ameerika iyo Yurub iyadoo la marsiinayey dariiqa ganacsiga addoonsiga ee transatlantic. Waxay ahaayeen kuwo muhiim u ah abuurista hantida Yurub iyo Ameerika sida shaqaallaha beero tabcidda iyo warshado.

Afrika, si ka duwan, waxay la daalaa dhacaysay darxumo, dib u dhac, iyo horumar la’aan iyadoo gumaystayaashii, shirkado caalami ah oo reer galbeed ah, iyo hay’addo ka faa’iideen ka faa’iidaysiga dadka madow. Maanta, hoos-u-dhigga iyo xukunku waxay ku sii socdaan aragtida necolonialism-ka, takoorka jinsiyadeed, iyo soo saarista khayraadka dabiiciga ah ee Afrika iyo raasamaal aadanaha.

Qaab-dhismeedka hanti-wadaaga ka faa’iidaysigu waxa uu ku xiran yahay jaantuska ku-tiirsanaanta. Wicitaannada magdhawga, sidaas darteed, waa in ay ku jiraan dib-u-habaynta hay’adaha sinnaan la’aanta. Isku dheelitir la’aanta dhaqaale iyo awood la’aanta caalamiga ah waxay ka muuqataa Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Ururka Ganacsiga Adduunka, Hay’adaha Maaliyadeed ee Caalamiga ah, iyo shirkadaha reer galbeedka. Dib u celinta habka magta waa in ay ku jirtaa in meesha laga saaro sharciyada iyo siyaasadaha dulmiga ah ee saboolka ah gumeysi hore ee Afrika iyo Kariibiyaanka.

Raali gelinta Jarmalka: Waa maxay sababta hadda ay ugu soo aaday?

Jarmalku waxa uu raali galin ka bixiyay xasuuqii waagii gumaysiga ee Namibiya iyo Tanzaniya ka gaystay. Namibiya, gumaystayaashii Jarmalku waxay mas’uul ka ahaayeen xasuuqii ugu horreeyay ee taariikhda la diiwaan geliyo ee loo geysto dadka Nama iyo Herero. Intii u dhaxaysay 1904 iyo 1908, askarta Jarmalku waxay xasuuqeen 65,000 Herero iyo 10,000 Nama ah intii lagu jiray kacdoon ka dhan ah dhulalka. Jarmalku waligii ma raaligelin mana qirinin falkan waxashnimada ah ama si sax ah uguma tilmaamin inuu yahay xasuuq illaa 2021. Booqasho rasmi ah oo uu ku tagay Namibiya, Madaxweynaha Jarmalka Frank-Walter Steinmeier ayaa ballan qaaday $1.2 bilyan oo mashruuc horumarineed ah oo Namibiya ah oo loogu talagalay dhibanayaasha xasuuqyadan gumeysiga. Laakiin madaxa ugu sarreeya Herero, Vekuii Rukoro, ayaa meesha ka saaray heshiiska labada dawladood isagoo ku tilmaamay “aflagaado” ka timid dalkaas Yurub ee ilbaxnimada sheegto sababtoo ah kuma jiraan magdhow. Rukoro ayaa ku dooday in Jarmalku uu ku qasban yahay in uu ka qayb qaato bulshooyinka uu ku dhacay xasuuqan maadaama ay dawladda Namibiya iska dhigi kari wayday in ay gorgortan la gasho. Waxay ahayd wax aan caadi ahayn, hoggaamiye dhaqameedkan ayaa ku dooday, in dawladda Namibiya ay ku andacoonayso in ay u hadasho dhibanayaasha, haddana may jirin wakhtigaas xasuuqa.

2023, Madaxweyne Frank-Walter Steinmeier waxa kale oo uu raaligelin ka bixiyay xasuuqii waagii gumaystaha ee Tanganyika (Tanzaniyada Casriga ah), oo kale oo hore u gumaysan jiray oo gumaystaha Jarmalku uu madax ka ahaa xad-gudubyo ballaaran. Laakiin raaligelintan kuma lug lahayn magdhow. Gumeysiga Tanganyika, 75,000, ama diiwaanada qaar, 200,000-300,000 oo qof ayaa lagu xasuuqay iska caabin gumeysi oo loo yaqaan jabhada Maji Maji. Qaar ka mid ah dadka la laayay ayaa gaajo iyo jir dil loo geystay.

Gumaystayaashii Jarmalka waxa ay sidoo kale bililiqeysteen haraagga madax dhaqameedka Tanganyika, kuwaas oo wali si foolxun loogu soo bandhigay madxafyadooda. Laakin ma ahayn Jarmalka oo kaliya kii nijaaseeyey haraaga madax dhaqameedka. Gumaystayaashii Ingiriiska ayaa iyaguna ku lug lahaa dhaqankan waxashnimada ah ee Kenya. Gumaystayaasha kale ee Afrika oo dhan waxay ahaayeen saldhig. Boqorka Ingriiska oo booqashadiisa rasmiga ah ku tagay Kenya 2023-kii, waa markii ugu horeysay ee uu ku tago dal ka tirsan dowlad wadaaga ka dib markii la caleemo saaray, waxa uu qiray xasuuqii uu Ingiriisku ka geystay gumeystaha Kenya, balse ma uusan raaligelin, mana uusan ballan qaadin magdhow.

Waa maxay sababta tobaneeyo sano ka dib ay qoomamo ku muujinayaan Jarmalka?

Ma aha mid tilmaamaya isbeddelka hab-dhaqanka, laakiin arrintaan waxa dhiirigeliyay is-beddelka ku yimid nidaamka caalamiga ah ee degdegga ah. Markii ay sare u kaceen Shiinaha iyo quwadaha kale ee soo kacaya, Afrika waxa ay noqotay istaraatiijiyada reer galbeedka ay hadda indhaha ku hayaan. Shirkii labaad ee Ruushka iyo Afrika ee lagu qabtay St Petersburg sanadka 2023 ayaa sidoo kale caddayn u ah muhiimadda istaraatiijiyadeed ee Afrika ay u leedahay mawqifka Ruushka ee adduunka. Ballaarinta BRICS, oo loo soo gaabiyo Baraasiil, Ruushka, India (Hindiya), China (Shiinaha), iyo South Africa (Koonfur Afrika). Sidaa darteed, Maraykanka iyo la-hawlgalayaasheeda Yurub waxay ku qasbeen horumarkan inay dib u eegaan siyaasadahooda aabbanimo ee ku wajahan Afrika. Arrinta Ingiriiska, ka bixitaankeeda Midowga Yurub waxay lama huraan ka dhigaysaa in la gaarro Afrika si ay u xoojiso xiriirkii ay iska indho tirtay si ay u kobciso dhaqaalaheeda.

Awooda reer galbeedku wuu sii yaraanayaa marka multipolarity-ga uu samaysmo. Tani waxay Afrika u sahashay fursadaha ganacsiga, maalgashiga, cilmi baarista iyo horumarinta, iyo amniga. Yurub waxay wajaheysaa dhibaatada dadka da’da ah (waxaa kusii yaraanayo dhalintaanka), halka Afrika ay haysato dhalinyarro aad u da’yar. Jarmalka, oo ah xarunta dhaqaalaha Yurub, Jarmalka iyo shirkadaha kale ee teknoolajiyada reer galbeedka ayaa soo bandhigaya hal-abuurnimada dhalinyarada teknoolajiyada u fahma ee Afrika. Intaa waxa dheer, Jarmalku waxa uu fududaynayaa siyaasadaha socdaalka ee hore u xaddidnaa si loo fududeeyo jinsiyadda iyo is dhexgalka muhaajiriinta Afrikaanka ah ee xirfadda u leh Jarmalka si kor loogu qaado shaqaalaheeda sii yaraanaya. Dabcan, waxaa jira caqabadaha shuruudaha shaqada ee aan wanaagsanayn, cunsuriyadda, siyaasadda saxda ah ee dadweynaha, iyo qulqulka muhaajiriinta. Illaa dawladaha Afrika sida tan Kenya ay ka digtoonaadaan mooyaane, fududaynta ugaarsiga raasamaal ee Afrika waxay la mid tahay addoonsiga 2.0.

Soo gelitaanka Shiinaha ee horumarinta kaabayaasha Afrika iyada oo loo marayo Hindisaha Belt and Road Initiative ayaa ruxay soona jeediyay reer galbeedka. Si ay uga hortagaan Shiinaha, reer galbeedka waxa ay xumeeyeen xiriirkii ay la lahaayeen Afrika. Jarmalku, tusaalle ahaan, waxa uu bartilmaameedsanayaa qaybta tamarta Afrika si waafaqsan walaaca isbeddelka cimilada, kaas oo dhimistiisa ay ku jirto u beddelka tamarta la cusboonaysiin karro. Ra’iisul wasaaraha Jarmalka, Olaf Scholz, waxa uu booqday dhowr waddan oo Afrikaan ah, oo ay ku jiraan Kenya, Nayjeeriya, iyo Koonfur Afrika isaga oo ka damacsan weerar diblomaasiyadeed, arrintaan waa wax aan hore loo arag. Booqashooyinkani waa ganacsi, maalgashi, iyo xirfado kala wareejinta Afrika. Khilaafka Ruushka iyo Yukreyn ayaa kor u qaaday isha tamarta ee Jarmalka waxayna daaha ka rogtay halista ku tiirsanaanta Ruushka. Afrika waa mid ka mid ah beddelkeeda kala duwanaanshaha.

Sanduuqa magdhawga

Sanduuqa magdhawga caalamiga ah ee Midowga Afrika soo jeediyay waa tallaabo loo qaaday jihada saxda ah. Ka faa’iidaystayaashan waxaa akhlaaq ahaan iyo sharci ahaan waajib ku ah inay hagaajiyaan dhaawacyadii dhaqaalle, bulsho, dhaqan, iyo siyaasadeed ee ay geysteen gumaystayaashii Yurub ee ka ganacsiga addoonsiga, iyo gumeysiga. Waxa ay u gaysateen Afrika burbur aan la soo koobi karrin: maskaxda bulshadda Afrika ayaa noqotay mid dhaawac weyn soo gaaray, si ay ugu ekaadaan gumaystayaasha, oo ah calaamad muujinaysa isku kalsooni la’aanta iyo hab dhaqanka hoggaamiyaasha Afrika, wayna adagtahay in la daaweeyo.

Waxaa jirta baahi loo qabo sanduuq horumarineed oo gaar ah oo loogu talagalay dalalkii hore u gumeysan jiray ee Afrika iyo Kariibiyaanka. Halka laga bilaabayo waa in la saxo nidaamka maaliyadeed ee caalamiga ah ee hadda jira. Neoliberalism-ku wuxuu mas’uul ka yahay saboolnimada, sinnaan la’aanta, shaqo la’aanta, iyo horumar la’aanta Afrika iyo dalalka kale ee soo koraya iyada oo loo marayo shuruudo xun iyo heerarka amaahinta ciqaabta ah ee dalalka qaaradda naafeeyay. Dib u habaynta nidaamka maaliyadeed ee dulmiga iyo ka faa’iidaysiga waa lama huraan. Qaabka kale ee ay sameeyeen kooxda BRICS waa hindise soo dhaweyn leh oo aad u anfacayo Afrika si sinnaan caalami loo gaarro.

Waxaa jirta baahi loo qabo helitaanka suuqyada caalamiga ah ee wax soo saarka Afrika. Ganacsiga, cilmi baarista, iyo horumarinta waa habab macquul ah oo loo wajaho xiriirka ka dhexeeya Afrika iyo gumaystayaashii hore – laakiin Afrika uma baahno gargaar. Xeerka Kobaca iyo Fursadaha Afrika (AGOA) ee uu wado Mareykanka ayaa xoogga saarto gargaarka mana u baahno bulshada gargaar ee waxay u baahan tahay tabbarro xirfaddeed iyo wax soo saar gudaha ah. Waddamada Afrikaanka ah ee la soo xulay ayaa loo oggol yahay inay badeecadaha u dhoofiyaan Maraykanka cashuur la’aan. Qorshahan ayaa ah mid looga gol leeyahay in lagu kasbado dalalkan sarifka lacagaha qalaad iyo in kor loo qaado wax soo saarkooda. Ururka AGOA, si kastaba ha ahaatee, waa dhibic ka mid ah badda kuma filna qaaradda waxaana loo arkaa ururkaan aalad siyaasadeed oo wax isdabamarin ah oo Maraykanku u adeegsado in uu wadamada Afrika ka dhigo in ay xarkaha goostaan. Ugaanda, tusaalle ahaan, waa laga saaray heshiiskan markii ay soo saartay sharciyo ka dhan ah khaniisnimada, oo ay weheliso Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe, Gabon, iyo Niger, laga bilaabo 2024. Hay’adaha Bretton Woods ayaa raacay taas oo ku hanjabtay inay jarayso gargaarka Ugaanda haddii aysan burin sharciyadan.

Intaa waxaa dheer, Maraykanku wuxuu ugu hanjabay Koonfur Afrika in laga saarayo heshiiska AGOA sababtoo ah muujinta taageerada Ruushka ee khilaafka Ruushka iyo Yukreyn halka Mareykanka iyo dalal badan reer galbeedka ay si bareer ah u taageerayaan xasuuqa ka socda Qasa waxayna ku tilmaameen in Israa’iil ay isdifaacayso. Arrintaan ayaa madaxbanaanida Afrika si weyn u baabi’isay sababtoo ah dhaqaalaha daciifka ah iyo dawladaha jilicsan. Si kastaba ha ahaatee, Maraykanku xaq uma laha inuu ku xad-gudbo heshiiska AGOA si uu faragelin dheeraad ah ugu sameeyo madax-bannaanida dawladaha Afrika. Sidoo kale joojinta deynta sidoo kale waa hab macquul ah oo lagu hormariyo ajandaha magdhawga. Daymaha waxay sababaan saboolnimo, sinnaan la’aan, iyo horumar la’aan maadaama dalalkani aanay dabooli karin baahiyaha aasaasiga ah ee dadka – daryeelka caafimaadka, waxbarashada, sugnaanta cuntada, biyaha la cabbi karo, iyo guryaha, iyo adeegyada kale. Xaaladdan ayaa sabab u ah xasillooni darrada siyaasadeed ee Afrika. Sidan oo kale, ma jiraan wax hindise cusub oo lagu xaqiijinayo sababta magdhowga.

Waxaa loogu magac daray “Xasuuqii Jarmalka ee la iloobay”, oo ay taariikhyahannadu ku tilmaameen xasuuqii ugu horreeyay ee Qarnigii 20-aad, dilka qorsheysan ee loo geystay in ka badan 70,000 oo Afrikaan ah ayaa markii ugu horreysay laga xusay dalka Namibiya.

Ku dhawaad ​​40 sano ka hor inta aan loo isticmaalin Holocaust, xeryo la isku uruursado iyo tijaabooyin cilmiyeed oo been abuur ah ayaa saraakiisha Jarmalku ay u adeegsadeen jirdilka iyo dilka dadka wax loo yaqaan Koonfur Galbeed Afrika.

Dhibanayaashan oo ay ugu horeeyaan qoomiyadaha Ovaherero iyo Nama ayaa la bartilmaameedsaday sababtoo ah waxay diideen gumaysigu inuu qaato dhulkooda iyo xoolahooda.

Maalinta Xuska Xasuuqa ee dalka Namibiya ayaa daba socota sanado badan oo cadaadis lagu saarayay Jarmalka inuu bixiyo magdhow.

Fasaxan cusub, oo qaranku waa “astaan ​​midnimada iyo dib u milicsiga” laakiin waddanku waligiis ma iloobi doono “nabarradii niyadeed, maskaxeed, dhaqaale iyo dhaqameed”, ayuu yiri madaxweynaha Namibiya Netumbo Nandi-Ndaitwah, isagoo ku biiray hoggaamiyeyaasha bulshada xaflad shumaca ah oo lagu xasuusto dhibanayaasha xasuuqa.

Xubno ka tirsan beelaha Ovaherero iyo Nama ayaa iyaguna soo bandhigay qaylo-dhaan dagaal – taaso taariikh ahaan ay raggu samayn jireen dagaalka ka hor halka haweenkuna ku booriyeen inay si geesinimo leh u dagaalamaan.

Erayada qallafsan ayaa la socday astaanta Arbacada, iyadoo madaxweyne Nandi-Ndaitwah uu ku booriyay in si degdeg ah loo joojiyo wada xaajoodyada socda ee Jarmalka ee ku saabsan dalabka Namibiya ee magdhowga.

“Waxba laguma heshiiyo ilaa wax walba laga heshiiyo,” ayay tiri.

Dawladda ayaa sheegtay inay dooratay taariikhda maalinka 28-ka Maay, sababtoo ah waxay ahayd maalintaas 1907-dii markii saraakiisha Jarmalku ay ku dhawaaqeen in la xirayo xeryaha dadka lagu hayo ka dib dhaleeceyn caalami ah.

Xukunka Koonfur-galbeed Afrika – oo ay weheliyaan waxa hadda loo yaqaano Kaameroon, Togo iyo dhulal kale oo gumeysi – ayaa laga xayuubiyay Jarmalka oo ay ku tartamayeen dagaalkii koowaad ee adduunka ka dib.

Sannado badan Jarmalka si cad uma aqoonsanin xasuuqii dadka badnaa ee dhacay intii u dhaxaysay 1904 iyo 1908. Laakiin afar sano ka hor waxay si rasmi ah u aqoonsatay in gumaystayaashii Jarmalku ay geysteen xasuuqa, waxayna bixiyeen €1.1bn (£940m; $1.34bn) oo gargaar horumarineed ah si ay u bixiyaan in ka badan 30 sano – iyada oo aan lagu xusin “magdhow” ama “magdhow” ereyga sharciga ah. Namibiya waa ay diiday dalabkaas, waxayna ugu yeertay “tallaabo u horeysay oo dhanka saxda ah” oo si kastaba ha ahaatee ay ku guuldareysatay inay ku darto raali gelinta rasmiga ah iyo “magdhowga” ay raadineysay.

Faraca Ovaherero ayaa ku biiray Maalinta Arbacada ee Xasuuqa balse qaar ka mid ah bulshadooda ayaa ka gaabsaday dhacdada.
Sawirka: Wasaaradda Warfaafinta iyo Tignoolajiyada Isgaarsiinta Namibia/Facebook

Koox matalaysa qoysaska dhibanayaasha xasuuqa ayaa sidoo kale ka carooday heshiiska la bixiyay 2021, iyaga oo ku tilmaamay caddaynta “maskaxda cunsuriyadda ee qaybta Jarmalka iyo u hoggaansanaanta cusub ee gumeysiga ee Namibiya” bayaan wadajir ah.

Wixii markaas ka dambeeyay heshiis qabyo ah ayaa labada qaran dhex maray kaas oo ay ku jirto raaligelin rasmi ah oo uu bixiyay Jarmalku, kaas oo la sheegay in lagu kordhin doono lacagta guud ahaan €50m oo dheeri ah.

Laakiin dad badan oo Ovaherero iyo Nama u ololeeya ayaa sheegaya in heshiiskan uu meel ka dhac ku yahay xusuusta awoowayaashood iyo in si cadaalad darro ah looga saaray miiska wada xaajoodka. Wararka ku saabsan maalinta qaran ee xuska ayaa dadka qaarkiis ay ka soo horjeesteen, iyadoo dadka u dhaqdhaqaaqa bulshada ay sheegeen in cadaaladda soo celinta ay weli fog tahay.

Dad badan oo u ololeeya ayaa jeclaan lahaa inay arkaan dawladda Jarmalku inay dib u iibiso dhulalka awoowayaasha hadda ku jira gacanta bulshada ku hadasha Jarmalka, oo ay u celiso faraca Ovaherero iyo Nama.

Taariikhyahanadu waxa ay tilmaamayaan yaabka iyo yaabka leh ee uu Jarmalku ilaa hadda u diiday in uu magdhaw bixiyo,sababta oo ah xasuuqa ka hor, Jarmalka laftiisu waxa uu soo saaray magdhawga uu u leeyahay Ovaherero iyo reer Nama oo la dagaalamay gumaystihii.

Lacagtan ayaa lagu bixiyay qaab xoolo ah, waxaana ay gaareysay 12,000 oo neef oo lo’ ah – taasoo uu ku qiyaasay taariikhyahan Jarmal-Mareykan ah oo lagu magacaabo Thomas Craemer in lacagta maanta ay u dhexeyso $1.2m iyo $8.8m, taasoo uu ku doodayo in lagu daro sharciga magdhowga.

Dhacdooyinkaas gumaysigu dhacay iyo dagaalladaas waxaa xigay xasuuqii, kaas oo billowday 1904-tii amar baabi’in ah oo ka yimid sarkaal Jarmal ah oo la oran jiray Lothar von Trotha. “Amarkan ciribtirka ah waxa uu tilmaamay in aysan mar dambe qaadan doonin wax maxaabiis ah – dumar, rag, qof kasta oo haysta ama aan lahayn lo’ – waa la dili doonaa,” taariikhda Namibia Martha Akawa-Shikufa ayaa u sheegtay warbaahinta qaranka ee NBC.

Taas waxaa ku xigtay in la hirgeliyo xeryo la isku hayo, ayay raacisay.

“Dadku waxay heleen shaqo ilaa dhimasho, dad badan ayaa ku dhintay xeryaha lagu hayo daal dartiis. Dhab ahaantii waxaa jiray shahaadooyin dhimasho oo horay loo daabacay [oo leh] ‘dhimashada daalka’, oo sugayay dadkaas inay dhintaan, sababtoo ah waxay ogaayeen inay dhiman doonaan.”

Hadhaaga qaar ka mid ah kuwii la dilay ayaa markaa loo raray Jarmalka si ay u sameeyaan cilmi-baaris aan hadda la aqoonsan si loo caddeeyo kala sarreynta jinsiyadeed ee caddaanka Yurub. Lafo badan ayaa hadda dib loo celiyay.

Sannadkii hore, Namibia waxay dhaleecaysay Jarmalka ka dib markii ay u soo bandhigtay inay u timaaddo difaaca Israel si ay u joojiso inay ka jawaabto kiis dambiyo xasuuq ah oo Gaza ka dhacay oo ka socda maxkamadda sare ee Qaramada Midoobay.

“Dowladda Jarmalku weli si buuxda ugama cafinayso xasuuqii ay ka geysatay dhulka Namibia,” ayuu yiri madaxweynihii xilligaas Hage Geingob.