Connect with us

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Qabyalada iyo Dhalinyarada!

Published

on


 Qabiilka waa calaamad ka mid ah calaamadaha lagu aqoonsado soomaalinimda waana muhimada koobaad oo dad badan oo soomaali ah ay siiyaan juhdi badan si ay aqoonsi badan iyo tix galin u gaarsiiyaan qabiilkooda. Qabiilka waxa uu astaan u ahaa bur burkii dowladnimada iyo in ay lunto qaranimadii soomaaliya walina waxaa jiro ififaale muujinayo in qabyaaladii ay sii fideyso xili dad badan oo soomaali ah ay aaminsanaayeen in xiligii qaSbiilka laga gudbay.

Hadaba waxa isweydiin mudan in qabiilka uu yahay wax lagu faani karo? jawaabta oo inta badan ay soomaalida ka xishoodaan ayaa noqoneyso maya oo waliba waa jaahilnimo hadii uu qof qabiil ku faano.

Dhalinyarada oo ah laf dhabarta dalka iyo dadka ayaa laga rabay xilikan in ay ka foojignaadaan qabiilka balse hadane waxaa muuqato in ay ayagu yihiin kuwa ugu horeeya ee qabiilka ku faano oo tixgalin siiyo.

qaar ka mid ah dhalinyarada waxa ay marka ugu horeyso oo aad is barataan ay kaaga bilaabayaan su;aalo ay ka mid yihiin xagee somaliya ka dagnaan jirtay? deegaanka aad ka soo jeedo waa xagee> iyo su;aasha sadaxaad oo ah qabiilkee tahay.

Inta badan dhalinyarada ka soo hayaamay dalka oo ku sugan qurbaha ayaa wax ay yihiin kuwa uu ku faafay qabiilka waxaana sheekadooda ka dheehan kartaa marka aad dhageysato qaabka uu qabiilka u sii fidayo, waxaana aad mar walba maqleysaa hadalo ay ka midyiin midkii xumaa oo reer hebel ahaa meeshaa ma waxaad u maleysaa meel hebel oo isbaaro idin taalay iyo hadalo aanan ku qancin oo kuwaa ka sii xun.

Waxaa la mid ardayda wax ka barto jaamacadaha oo ayaga la islahaa waxa ay mustaqbal wanaagsan u horseedi doonaan dalka balse xaalkoodu yahay mid liida waxa ayna mar walba isweydiiyaan ardayda jaamacada kula dhigato waa qabiilkee. Si kastaba ha noqotee falanqeynta qabiilka ayaa ku batay dibadaha waxaana xitaa ay soomaalidii mareysaa in ay qabiilada braan ajnabiga ay la noolyihiin.

Wax yaabaha kaa yaabinayo ama aad ka nexeyso waxaa ka mid ah markii qof safar ah uu soo kalo dal shisheeye oo soomaali aan eheyn qofka ugu horeeyo oo somaaliga ah waxa uu hadal uga bilaabayaa yaa tahay? halkii uu ku caawin lahaa muslinimo iyo soomaalinimo, markaa ka dib waxa u furan qofkaas in uu sheeko qabiilkiisa markaasaa waxa laga yaabaa qofka ugu wanaagsan in uu yiraah qabiilkiina xaga ayey u badanyihin halka midkii aanan naxariis leheyna uu yiraahdo qof kama garanoyo qabiilkaada.

Runtii waa sumcad daro iyo dulinimo in aan maanta wali isku sii faquuqno qabiil anagoo mareyno xili ay aduunyada horumartay oo ay nabad ku damaashaadeyso.Waxaa isweydiin mudan mar hadii u dalkii abaarahay oo nabad aysan ka jirin qurba joogtiina ay qabiil ku hal qabsadeen mala samata bixin karaa dalka?

Jawaab ka fiirsi mudan oo qof walba uu ka dharagsanayahay ayaa noqoneyso maya walow dadka qaar ay wali moodaan in uu xalka ku jiro qabiil.

Dulinimda nagu habsaday ayaa waxa shacabka soomaaliyeed ay uga bixi karaan in ay si wanaagsan uga run sheekaan diinta islaamka oo kaliya hadii kalane waa mid sii daba dheeraan doonto.

waxa aan la dar-daarmayaa dhalinyarada in ay badalaan dabeecadohooda qalafsan oo ay ku caadeysteen ka hadalka qabiilka una badalaan qaranimada waa sida uu xaalku ku jiro.

Dhalinyaro caqligu ha shaqeeyo fahamku ha sareeeyo adinkana waxaa tihiin tusaalihii dalka ee waxaad horseed u noqotaan qaranimada iyo nabada.

Dad badan ayaa waxa ay hadalkooda ku soo cel celiyaan Tixidii c/laahi suldaan timacade mahad ha ka gaadhee oo eheed (qabyaalad dugsi ma leh waxey dumiso mooyaanee) balse hadane ma’ahan wax uurka jiro ee waa hadal oo kaliya.

dad badan oo ka mid ah hormuudka bulshada sida saxafiyiinta iyo abWaanada ayaa hada waxa ay ku biireen qabiileystayaasha maadaama hada waxa walba lagu xiray qabiil qabyaaLAdana meel walba ay gashaya.

Xaqiiqdii waa aafo weyn oo ku habsaday shacabkeena mar hadii qabyaaladii ay ka hormartay qaranimadii hadii uu qabiilka saan usii caan baxanaa waxaa mar kale mugdi gali doono qaranimadii dalka oo dhan.

Isboortiga oo ah halka ay inta badan ku kulmaan dhalinyarada is dhex galkana laga dhaxlo waxa uu isku badalay qabil, waligaa ma maqashay koox hebel taageeri maayo waayo waxaa taageero reer hebel waana u nacay, wax yaabaha la’arkay ayey ka midtahay.

Ma rumeysantahay in warbaahinta ay noqotay meel qabiil? dad badan ayaa waxaa arkeysaa ayagoo ku dhahayo ma aqrinayo web-kaas waayoo waxaa lagu qoraa dan qabiil marka aad si tixraacdana waxaa kuu soo baxaa waxa jiro in ay runyihiin, halka qaar website-yada lagu caayo qabiilo gaar ah.

Hadaba waxaa muuqato in saameyn weyn uu qabiilka ku yeeshay dhalinta somaliyeed joogta ah mana muuqato sabab looga bixi karo maadaama dhiig mareenka dadka uu qabiilka hada wado u noqday, balse waxaan dar-daarminayaa, dhalinyarooy in qabiil uusan eheyn wax lagu hormari karo ee meel kale ha loo weeciyo arinkan.

waxaan rabaa in aan halkan ku xuso astaanta muhiimka u ah dhalinyarada waana (tribalism provides no shelter, only causes ditruction) waa muhim inaad ila fahantan xumaanta qabyalada.


Facebook Comments Box

Diblomaasi waa deggel hormuud u ah falanqeynta Siyaasadda Arrimaha Dibadda, wararka madaxa bannaan iyo ajendaha-dejinta wararka, falanqaynta siyaasadeed iyo faallooyinka fikirka-gaarka ah ee sida gaar ah loogu qoray/diyaariyey jiilka cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Qeybtii 2aad: Baahi intee la’eg ayaa loo qabaa xarumaha fikirka ee Soomaaliyeed?

Published

on


Way fiicnaan lahayd haddii aan dhisno hay’ado cilmi baaris ah oo ka shaqeeya dal kasta iyo heerka gobolka guud ahaan waqtiyadaan muhiimka u ah taariikhda dalalkeenna, gaar ahaan kuwa ku howlan dhisidda nabadda oo markaa u baahan in la shaqaaleeyo.

Cilmibaadhistu waa tijaabo iyo imtixaan lagu sameeynayo shey aan wali aqoon fiican loo lahayn. Juquraafi ahaan, inta badan cilmibaadhista waxaa lagu sameeyaa meelaha aan wali la tegin ama aqoonta fiican laga heynin.

Cilmi-baaristu waa qaabka lagu gaaro aqoon cusub, amaba waxaa la yiraahdaa waa: waa baaritaan nidaamsan (aruurin iyo dhiraandhirin xog) taasoo loo qaabeeyo inay horumariso ama ka qayb qaadato aqoonta. Haddaba, isku soo duuboo cilmi-baaristu waa soo saaridda iyo ka gun-gaarida aqoonta iyo cilmiga dahsoon si bulshadu ay u gaarto horumarka ay ku taamayso dhinac walbaba. Cilmi-baaristu way ka duwan tahay qaababka aqoonta lagu gaaro sida akhriska buuggaagta iwm, sababtoo ah waxay leedahay qaab cilmi ah oo la raaco.

Markii ay burburtay dowladii dhexe ee Soomaaliya lama helin nidaam waxbarasho ay maamushu dowlad hoose oo sal adag leh balse tani waxay jaanis iyo fursado balaaran siisay dadyow gaar ay ku jiraan dowlado shisheeye iyo shaqsiyaad gaar ah.

Waxaa xaqiiqo ah in ummad walbo ummadaha kale ay kaga horeeyaan inta ay luuqadahooda wax ku bartaan. Ma jiro hal iskuul oo ardada wax ku barata luuqadda Soomaaliga iyada oo luuqadda la isticmaalo ay tahay Carabiga iyo Ingiriiska. Balse dowladdii hore ee Maxamed Cabdullaahi Farmaajo waxaa lagu amanaa inay soo kordhisay in afsoomaaliga lagu barto manhajka intiisa badan. Iskuullo waxaa jira heerka dugsiga hoose u isticmaallo luuqadda Soomaaliga balse dib ugu wareegay Ingiriiska marka la gaaray heerka dugsiga sare.

Tanina waxay ku tusaysaa baahida loo qabo mideynta xarumo lagu baaro cilmiga baarista iyo sare u qaadida xarumaha fikirka Soomaaliyeed. In ka badan 30-sanno ayaa laga joogaa markii ay burburtay dowladii hoose waxaana sare u kacay xarumaha waxbarshada sidda gaarka loo leeyahay waxayna aad ugu kala duwan yihiin tayada waxbarasho ee laga dhigo Jaamacada iyo Iskuulada.

https://www.unigovec.edu.so/courses-library/

Ma jirto baaritaano lagu sameeyay tayada waxbarashada dalka ayadoo ay jiraan meelo gaar oo lagu sameeyo cilmi baaris laakiin waxay u badan yihiin kuwa ka madax banaan laamaha dowlada, siddoo kalena waxaa dalka kusoo kordhay adeegyo waxbarasho ay maalgashanayaan dowlado shisheeye sidda Turkeyga iyo wadamo kale oo badan.

Soomaaliya iyo wadamo kale oo ka tirsan carabta waxay baahi weyn u qabaan siddii lagu lahaa xarumahan balse taagerida iyo isku duubnaanta dadka ayaa keentay in laheli waayo xarumo ay ku mideysan tahay waxbarshada dunida gaar ahaan wadamada carabta iyo meelo kale oo kamid ah dunnida.

Ka dib halaagii iyo baabi’intii dowladii Tataarka waxay raad lama ilaabaan ku reebtay wadamada Islaamka waxayna tani ku noqotay fajac iyo niyad jab balaaran. Laakiin dadka muslimka iskuma dayin in ay mar kale ay sameeyaan xarumo lagu baaro daraasadaha cilmiga.

Tayada Hay’adaha tacliinta sare awgeed waxaa yaraatay Ia xadido tirada jaamacdaha iyo iskuulada taasi awgeed dowladaha kale ee dunida ayaa diiday in ay aqbalaan nidaamka waxbasharo eek a jira Soomaaliya ( tusaale ahaan Soomaaliya, Bosnia iyo Herzegovina, Ciraaq, Lubnaan, Nicaragua iyo Timor-Leste). Waa wadamada aan sida saxda loo aqoonsaneyn tayada waxbarashadooda waxayna keentay in waxbarshada oo kamid aheyd waxyaabaha aas aasiga aheyd ay gacanta u gashay shaqsiyaad misna lagu eedeeyay in la siyaasadeeyay armiha waxbarashada siddii kol hore dhacday oo kale.

   Maxaa laga dhaxli karaa arimahan haddii aan sameyn xarumaha barista fikirka?

Hadda sidda aan idin kugu soo sheegnay qeybtii hore waxaa laga ma maarmaan ah in lasoo celiyo xarumaha fikirka Soomaaliyeed taasi oo faa’iido iyo mudnaan u leh dalka. Si kastaba ha noqotee lama soo koobi karo dhibaatada laga dhaxli karo la’aanta xarumahan basle halkaan waxaan ku soo gudbin doonaa labbo arimood oo suurta gal ah haddii aan la sameyn.

  1. In ay suulaan waxyaabahii qadiimiga ahaa ee uu dalka lahaa taasoo keeni karto sharaf dhac weyn iyo in ay lunto qeyb ka mid ah taariikhda dalka.

Intaa kaliya kuma eka balse waxaa jiro in jiilka soo socda aysan halkaan ku arki doonin waxyaabo ka haray Awoowayaashii ay dhaleen misna kuwii ka horeeyay.

  1. Sare kac balaaran oo ka dhasha marin habaabin dhanka waxbarashada iyo la waayo cid aruuriso fikirka gaar ah ee ay aminsan yihiin dhalinta soo koreysa.

Waxaa kaloo meesha ka bixi doono in ardeyda ah helaan tusaale hagaagsan ay kaga daydaan baarista ku saleysan cilmiga ay baranayaan, siddo kale waxaa laga yaabaa muddo dhow ka dib in say suulaan cid si sax ah u qorto luuqada afka Soomaaliga.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Argagixisadu waa ifafaale siyaasadeed oo ay abuureen qaar ka mid ah maamullada siyaasadeed ee reer galbeedka – Imaamka Al-Azhar, Axmed El-Tayeb

“Tobannaan sano, dhaqanka Al-Azhar wuxuu ahaa mid ku salaysan in ardaydeeda lagu barbaariyo ixtiraamka fikradaha kala duwan,” ayuu ku nuux-nuuxsaday wadaadka.

Published

on

Imaamka weyn ee Azhar Sheikh Ahmed El-Tayyeb oo khudbad ka jeedinaya munaasabadda xuska aasaasayaasha ee Abu Dhabi Febraayo 4, 2019 [VINCENZO PINTO/AFP - Getty Images]

Argagixisadu waa ifafaale siyaasadeed oo ay abuureen qaar ka mid ah maamullada siyaasadeed ee reer galbeedka, ka dibna waxay weeraraan Yahuudda, Kiristaanka iyo Islaamka dano. Ujeedka ayaa ah waxaa laga rabaa ajendayaal siyaasadeed, sidaas waxaa shalay ku dhawaaqay Imaamka weyn ee Al-Azhar ee dalka Masar, Axmed El-Tayeb.

Isagoo ka hadlayay kulan uu la qaatay wafdi ka socday kulliyadda difaaca ee Boqortooyada Ingiriiska, Al-Tayeb ayaa sheegay in machadkiisu uu manhajkiisa ku daray maaddooyin la-dagaalanka argagixisada iyo kuwa xagjirka ah.

Al-Azhar waa mac-hadka ugu caansan adduunka ee barashada Islaamka Sunniga ah.

“Tobannaan sano, dhaqanka Al-Azhar wuxuu ahaa mid ku salaysan in ardaydeeda lagu barbaariyo ixtiraamka fikradaha kala duwan,” ayuu ku nuux-nuuxsaday wadaadka.

Waxa uu tilmaamay in Al-Azhar ay dhistay waxa loogu yeero Guriga Qoyska Masar oo ay weheliso Kaniisadda Coptic Orthodox Church ee Masar sannadkii 2011, iyada oo ujeedadu tahay “in kor loogu qaado xiriirka wanaagsan ee ka dhexeeya Muslimiinta iyo Masiixiyiinta Masar.”

Dhinaca kale, wufuudda Ingiriiska ka socday ayaa sheegay in shirka hoggaamiyayaasha diinta ee waaweyn uu yahay “inay muujinayso runta diimaha samaawiga ah iyagoo matalaya darbi xannibaya iskuday kasta oo lagu doonayo in maskaxda lagaga dhaqo.”

Ahmed Mohamed Axmed El-Tayeb ( Af-Carabi: أحمد محمد أحمد الطيب) (wuxuu dhashay 6 Janaayo 1946) waa caalim Islaami ah oo Masar u dhashay, haatanna ah Imaamka weyn ee al-Azhar iyo guddoomiyihii hore ee jaamacadda al-Azhar. Waxaa xilkan u magacaabay Madaxweynihii Masar, Xusni Mubaarak, kaddib geeridii Maxamed Sayed Tantawy sannadkii 2010-kii.

Ahmed Mohamed Axmed El-Tayeb ( Af-Carabi: أحمد محمد أحمد الطيب) (wuxuu dhashay 6 Janaayo 1946) waa caalim Islaami ah oo Masar u dhashay, haatanna ah Imaamka weyn ee al-Azhar iyo guddoomiyihii hore ee jaamacadda al-Azhar. Waxaa xilkan u magacaabay Madaxweynihii Masar, Xusni Mubaarak, kaddib geeridii Maxamed Sayed Tantawy sannadkii 2010-kii.

Al Azhar oo fadhigeedu yahay magaalada Qaahira ee caasimadda Masar, waa goobta waxbarasho ee ugu sharafta badan dadka gala cilmiga fiqiga iyo aqoonta Islaamka. Al Azhar iyo shabakadeeda oo ka kooban 9,000 oo dugsi oo ku yaala Masar waxa dhigta laba milyan oo arday.

Mid ka mid ah jaamacadaha adduunka ugu faca weyn, Al Azhar ayaa dib loo yagleelay xilligii madaxweyne Jamal Cabdel Naasir markaas oo maaddooyin aan diin ahayn lagu daray manhajkeeda 1961-kii iyada oo laga beddelay xarun waxbarasho oo Islaami ah, loona beddelay jaamacad dhammaystiran.

Sannadkii 2013, Azhar waxa ay sidoo kale dib u habayn ku samaysay manhajkeeda, iyada oo ka guuraysa tuducyada duugoobay ee ku wajahan waxbarista la jaanqaadi karta da’da casriga ah.

“Sharicadu waxay ogolaatay xukunnada aan hadda lagu dhaqmin da’da casriga ah in dib loo eego si ay ugu habboonaato da’dan,” ayuu yiri ku xigeenka madaxa jaamacadda Cabbaas Shuman.

Sheekh El Tayeb ayaa muddo 7 sano ah madax ka ahaa Al Azhar ka hor inta aan xilka loo magacaabin, wuxuuna wax ka dhigi jiray jaamacadaha Sacuudiga, Qadar iyo Imaaraadka. Sheekh El Tayeb waxa uu dhashay 1946-kii, isaga laftiisu waxa uu arday ka ahaa Jaamacadda Al Azhar sannadkii 1971-kii.

Wareysi lala yeeshay, Sheekh El Tayeb wuxuu ka soo horjeestay siyaasadda Islaamka ee qaabka Ikhwaanul Muslimiin wuxuuna taageeray afgambigii militariga ee xukunka looga tuuray madaxweynihii Masar Maxamed Mursi 2013.

Waxa uu sidoo kale ansixiyay awoodda haweenka si ay u qabtaan jagooyinka hoggaamineed ee dunida shirkadaha iyo goobta diinta iyo sidoo kale ay xaq u leeyihiin in ay safraan iyada oo aan masuul ka halkaas oo ay ku badbaado in ay sidaas sameeyaan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Falanqaynt: Sidee aragtida shirqoolka ay u soo dhex gashay doorashooyinka madaxtinimo ee Faransiiska?

Si qoto dheer: Ka hor doorashada madaxtinimada ee Faransiiska ee Abriil, aragtida shirqoolka cunsurinimada ee midigta fog ayaa u jihaysatay wada hadal siyaasadeed oo caadi ah.

Published

on


Bishii la soo dhaafay, intii lagu guda jiray khudbad ololaha doorashada oo ay kumanaan qof hortooda ka jeediyeen, musharaxa madaxweynaha Faransiiska Valérie Pécresse ayaa tiri labo kelmadood oo muran badan dhaliyay oo ku baaqaya aragti shirqool cunsuriyad ah: ‘Beddelka weyn’.

Waa eray asal ahaan ay adeegsadaan Faransiiska midigta fog si ay ugu faafiyaan cabsida socdaalka, ereyga “badalka weyn” waxaa loola jeedaa cunsuriyad heer sare ah iyo aragti waddaniyad leh oo asal ahaan dadka caddaanka ah ee Yurubta laga tiro badan yahay oo lagu beddelayo aan caddaan ahayn, oo aan Yurub ahayn oo muhaajiriin ah.

Pécresse, oo ah siyaasiga garabka midig ee xisbiga Les Républicains, ayaa hore u isticmaalay ereyga, sidoo kale musharaxa midigta fog Eric Zemmour, si uu racfaan ugu qaato codbixiyayaasha garabka midig.

Erayga ayaa si isa soo taraya loo isticmaalay tobankii sano ee la soo dhaafay waa hadal haynta siyaasadeed ee ku beegan doorashada madaxtinimada ee Abriil.

Pecresse, oo codbixintu muujisay inay tahay qofka ugu sarreeya ee la tartamayey Madaxweyne Emmanuel Macron doorashadii Abriil 2022.

Markii ugu horeysay ee uu sameeyay 2010 qoraaga Faransiiska ah ee Renaud Camus, kaas oo daabacay buug dhan oo cinwaankiisu yahay “Le Grand Remplacement” sanadka soo socda, tobankii sano ee la soo dhaafay ayaa la arkay ereyga wuxuu noqday qayb ka mid ah hadallada sareynta cad, oo ku faafay meelo ka baxsan xuduudaha Faransiiska oo la isku duubay. Maraykanka illaa Yurub.

“Erayga ‘The great replacement’ ‘badalka weyn’ waxaa loola jeedaa aragti aad u cunsuri ah iyo aragti qaran oo ah in dadka cadaanka ah ee reer Yurub ay ka tiro badan yihiin oo ay beddelaan kuwa aan caddaan ahayn, oo aan Yurub ahayn soo-galootiga.”

Aragtidan ayaa si weyn loo faafiyay ka dib xasuuqii 2019 ee masaajidda Christchurch ee New Zealand, halkaas oo 51 Muslimiin ah oo ka qaybgalayay salaadda uu dilay nin caddaan ah. Ninka hubaysan ayaa daabacay qoraal ka kooban 74 bog oo ka dhan ah Muslimiinta iyo soogalootiga, isagoo u daliishaday ‘ bedelka weyn’ ee uu ku dhiiri galiyay weerarada.

Aragtida lafteedu waxay ku tiirsan tahay laba khuraafaad oo aasaasi ah. Midda kowaad waxay ku saabsan tahay tirada dadka: iyadoo ay ugu wacan tahay tirada dadka soogalootiga ah ee la filayo iyo heerka dhalashada oo sarreeya ee dadka soogalootiga ah, “dadka u dhashay” – ama “caddaan” – dadka reer Yurub dhawaan ayaa laga badin doonaa tiro iyo in dhaqankooda la afgembiyo, taasoo keenaysa hoos u dhaca Ilbaxnimada Yurub.

Midka labaad wuxuu u guuraa xitaa qoto dheer gudaha aragtida shirqoolka, isagoo ku andacoonaya in soogalootiga ay caawin doonaan “kuwo caalami ah,” koox dad hodan ah oo ku nool Faransiiska iyo kuwa ka baxsan kuwaas oo leh dano gaar ah oo aan la cayimin oo beddelka ah iyo cidda abaabuli doonta si wadajir ah si ay u dhacdo. .

Iyadoo ereygan loo adeegsaday siyaasadda Faransiiska ka hor, sannadkii la soo dhaafay iyo ka hor doorashada ayaa markhaati ka ah inay u soo galayso habka caadiga ah. Zemmour ayaa ahaa kii ugu horeeyay ee u adeegsada ololihiisa, waxaana uu si weyn uga hadlay, waxaana ku xigay musharixiin kale oo iyaguna qaba aragtiyo la mid ah cunsuriyadda.

Iyadoo doorashada 2022-ka ee dalka Faransiiska ayaa musharixiinta ugu waaweyn waxaa mid walba uu muujiyay heerar kala duwan oo Islaam naceyb iyo naceyb uu u qabo bulshada Muslimiinta ah ee Faransiiska. Waa kuwee musharaxiintan, maxayse u arkaan Muslimiinta Faransiiska iyaga?

Iyada oo wax ka yar bil ay ka harsan tahay Doorashada Madaxweynaha Faransiiska, ku dhawaad 40 tartame ayaa doonaya inay maamulaan Qasriga Elysée. Laakiin ma jiraa qof si dhab ah u metelaya Muslimiinta Faransiiska? Muslimiin badan oo Faransiis ah, aad bay ugu adkeyd in la helo musharax aan ku kicin Islaam nacayb.

Si kastaba ha ahaatee, aragtida ayaa sidoo kale ay ku baaqeen musharrixiinta loo tixgeliyey inay ka badan yihiin “dhexdhexaad” xagga siyaasadda, sida Pécresse, oo ku dhibtootay inay ku guuleysto codadka oo lagu cadaadiyay inay u sii janjeerto dhanka midig.

“Waa fikrad ka shaqeysa siyaasadda,” taariikhyahan Faransiis ah iyo kaaliyaha agaasimaha ururka cilmi-baarista Conspiracy Watch, Valérie Igounet, ayaa u sheegay wakaaladda wararka ee The New Arab. “Waxaan ku jirnaa tartan codbixineed, hal-ku-xigeen oo gangrey ah oo wasakheeya garabka midig. Pécresse si cad way u garanaysay waxay tidhi. ”

In kasta oo ay bilaabayso in ay noqoto mid dhex-dhexaad ah qaybaha siyaasadda qaarkood, aragtida shirqoolku waxa ay si dirqi ah ugu taagan tahay baadhista aasaasiga ah.

“Marka hore, waa maxay ‘dadweynaha hooyo’? Faransiiska had iyo jeer wuxuu ahaa waddan soo-galootiga,” Jean-Yves Camus, oo ah cilmi-baare ku-xigeenka Machadka Faransiiska ee Arrimaha Caalamiga iyo Istiraatijiyadda, ayaa u sheegay The New Arab.

Qaar ka mid ah siyaasiyiinta midigta-fog ee Faransiiska ayaa xitaa adeegsadey warbixinta tirakoobka dadka oo si weyn loo fahmi waayey oo ay Qaramada Midoobay soo saartay 2000 si ay u sharciyeyso aragtida shirqoolka.

Ciwaanka loogu magac daray “Socdaalka Bedelka”, waxa ay daraasaysaa xaaladaha suurtagalka ah ee ku saabsan da’da sii kordheysa ee dadka reer Yurub 50 sano gudahood iyada oo la raacayo saadaalinta tirakoobka ee taxanaha ah, kuwaas oo mid ka mid ah lagu qiyaasay inta dhalinyaro ah oo tahriibayaal ah ayaa lagama maarmaan u ah ka hortagga dadka da’da ah.

“Faransiiska, saameynta ay leeyihiin siyaasiyiinta iyo warbaahinta garabka midig ee diiradda saaraya aragtidan ayaa sii kordheysa, iyada oo dad badan oo badan ay ula dhaqmaan sida dhabta ah halkii ay ka ahaan lahaayeen khiyaali.”

“Warbixintu waxay sidoo kale ka hadashay korrorka da’da hawlgabka ah, korodhka tabarucaadka iyo shaqaaleysiinta haweenka, laakiin waa muuqaalkan soo jiidashada siyaasadda. Jean-Marie Le Pen ayaa xitaa ka hadlay sida ay Qaramada Midoobay u rabeen inay Yurub ku dhex milmaan muhaajiriinta. Waxay noqotay taageerada ugu weyn ee xagga cilmiga ah ee midigta fog, iyadoo warbixintan laga soo xigtay shirqool caalami ah. ”

Mid ka mid ah khuraafaadka muhiimka ah ee aragtida beddelka weyn waa in bulshooyinka soogalootiga ah ay u muuqdaan inay leeyihiin heerar dhalmo oo sarreeya. Dhab ahaantii, si kastaba ha ahaatee, daraasaadka tirakoobka ayaa muujinaya in heerka dhalashada haweenka jiilka labaad ee asal ahaan soogalootiga ah “ay la mid yihiin waddanka ay ku nool yihiin,” ayuu raaciyay Héran.

“Xaqiiqdii, qaybinta soogalootiga ayaa ah mid aan sinnayn gudaha Faransiiska, marka waxay u ekaan kartaa dadka qaar in badidoodu ay ajnabi yihiin. Sidoo kale waa isbeddel ‘muuqaal’ ah maadaama aan haysanno muhaajiriin Isbaanish iyo Boortaqiis ah iyo qaar badan oo Afrikaan ah, sidaas darteed way ka dhib badan tahay kaliya in la yiraahdo ‘dadku waa khaldan yihiin’. Laakiin kuwa midigta fog waxay si badheedh ah u iska indhatiraan xaqiiqooyinka si ay u caddeeyaan in aragtidooda beddelka weyni ay run tahay, waxayna ku faaftay waddamo badan.”

Faransiiska, saameynta ay leeyihiin siyaasiyiinta iyo warbaahinta garabka midig ee diiradda saaraya aragtidan ayaa sii kordheysa, iyada oo dad badan oo badan ay ula dhaqmaan sida dhabta ah halkii ay ka ahaan lahaayeen khiyaali.

In kasta oo in ka yar 10% dadka Faransiiska ay yihiin soo galooti, sahan uu sameeyay kanaalka midigta fog ee CNEWS bishan ayaa muujisay in 48% dadku ay ka walaacsan yihiin ‘badalka weyn’ ee Faransiiska – ku dhawaad hal qof labadii qofba.

In ka badan, aragtida weyn ee beddelka ah ayaa loo isticmaalaa in lagu guuleysto codadka iyo kali-taliska wadahadalka socdaalka, iyada oo la iska ilaalinayo wadahadalka adag ee ku saabsan dhaqaalaha iyo arrimaha kale ee muhiimka ah ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa maxay Farqiga u dhaxeeya Mucaaradnimada iyo qaran-dumisnimada?

Markii aan ogaaday dhalinyarada Soomaaliyeed inay kala garan la’yihiin cida qaranka duminayso iyo mucaaradnimada waxa ay tahay, ayaan waxaan go’aansaday inaan qoraalkaan soo saaro.

Published

on

Sawirkaan wuxuu muujinayaa rashadaha siyaasadeed ama siyaasad-xumada waxyaabaha ka dhalan kara.
Sawirkaan wuxuu muujinayaa rashadaha siyaasadeed ama siyaasad-xumada waxyaabaha ka dhalan kara.

Soomaaliya uma baahno rag xoog leh laakiin waxay u baahan tahay hay’addo dowladeed oo adag. In kasta oo baahi weyn loo qabo hoggaan waxqabad leh, haddana Soomaaliya waxay u baahan tahay hay’ado madax-bannaan oo cabsi gelin kara masuuliyiinta dalka xukuma. Haddii aan la helin hay’ado hagaagsan, Soomaaliya waxay ku hungoobi doontaa gacanta hoggaamiyayaal is-xilqaamay oo aan ixtiraamayn xukunka sharciga iyo dadka.

Qoraalkaan waxaan ku qaada dhigayaa farqiga u dhaxeeyo mucaaradnimada iyo qarandumisnimada, waxaana ku qaada dhigayaa qodobada aan isleeyahay waa muhiim in dadkaaga ay wax ka ogadaan.

Waa maxay Mucaaradnimada?

Siyaasadda, mucaarad wuxuu ka kooban yihiin hal ama in ka badan xisbiyo siyaasadeed ama kooxo kale oo abaabulan oo ka soo horjeedda, ugu horrayn feker ahaan dowladda, xisbi ama koox gacanta ku haysa siyaasada dalka, gobol, ama hay’ad kale oo siyaasadeed. Heerka mucaaradka wuu ku kala duwan yahay hadba xaaladaha siyaasadeed. Tusaale ahaan, nidaamyada kali talisnimada iyo kuwa xorta ah, mucaaradnimada waa la kala horreeyn karaa.

Xisbiyada mucaaradka, ama dadka mucaaradka ku ah dowlad dal ka talisa waa dad xambaarsan afkaar, mabaadii, aragtiyo siyaasadeed. Waa dad xambaarsan mabaadii iyo aragtiyo si bulshadooda ugu badbaadiyaan abaaraha soo noqnoqda, ka shaqeeya sidii ay ugu xorroobi lahayeen deeqaha beesha caalamka, ka faa’idaysta wax soo saarka dalkooda iyo awooda dhalinyarada Soomaaliyeed, dhisida ciidan xoog leh oo ku dhisan mabaadiida qarannimada iyo anshax wanaaga.

Maamulka Ganacsiga Caalamiga – Koorso shahaado leh. Koorsadaan waxa bixinaysa jaamacada Unigovec - The University of Government and Economics, 100% waa Online, Qiimahana waa 15$ oo kali, waxayna soconaysaa 35 maalmood. Guji Sawirka

Doorka ugu weyn ee Mucaaridku waa inay wax weydiyaan dowladda markaas jirto oo ay kula xisaabtamaan shacabka. Waxaa laga yaabaa inay jiraan muuqaalo macno leh, sida akhristayaasha ay u arki karaan markay ka fekerayaan aragtida doorka hoggaamiyaasha mucaaradka Soomaaliya.

Xisbiyada mucaaradka waxay lahaan karaan aragtiyo saameyn ku yeelan kara natiijooyinka ka dhalan kara hab-dhaqankooda. Sidoo kale qaabka ay u wada shaqeeyaan axsaabta mucaaradka ayaa saameyn ku yeelan kara xassilooni-darada dal – haddii ay ku guuleystaan wada shaqeynta iyo dhismaha “nidaamka siyaasadeed oo xassilooni ku dhisan” waxaa kor-u-kaca fursadaha ay ku ridayaan dowladda.

La xisaabtanka Xukuumadda

Aqoonyahan Dr. Brash wuxuu leeyahay mid ka mid ah shaqooyinka ugu muhiimsan ee Mucaaradku waa inay si joogto ah wax u waydiiyaan Dowlada. “Dowlad kasta waa inay la xisaabtanto shacabka markasta, Mucaaradka wanaagsanna wuxuu tooshka ku ifiyaa arrimaha culus si deg deg ahna waa loo xallin karaa”.

Wuxuu yirri “Mucaaradka firfircoon wuxuu si adag uga doodaa sharci dejinta Golaha iyo inta lagu gudajiro hawsha Guddiga Xulista si loo hubiyo in sharcigu helo tixgelin taxaddar leh.”

Dr. Brash wuxuu leeyahay ka mid noqoshada Mucaaradka kuma koobna oo kaliya inaad mucaaraddo Dowlada. “Waxaa jira mararka qaarkood oo Mucaaradku ku raacaan Xukuumadda. Haddii xalka ay Xukuumaddu soo jeedisay uu leeyahay taageero ballaaran, oo si qumman u dhisan, markaa waa iska caadi in Mucaaradku oggolaadaan “

Hogaaminta Mucaaradka

“Xisbiyada mucaaradka ma haystaan ilo isku mid ah sida Dowladda iyo Fulinta, marka waa inay u shaqeyaan laba jibbaar si ay u helaan natiijooyin isku mid ah”, ayuu yiri Dr. Brash.

Dawladdu waxay marin u leedahay waaxaha dawladda iyo la taliyayaasha si ay u dejiyaan siyaasaddooda, halkaasoo Mucaaridku inta badan ku khasban yihiin inay maraan wadooyin kala duwan si ay u helaan macluumaad isku mid ah.

Sidoo kale waa muhiim in hogaamiyaha uu si dhaw isha ugu haayo waxa ay dadweynuhu dhahayaan ama ay ka qabaan, baahida iyo rabitaanka – maxaa yeelay waa halka ay ka heli karaan dowladda marka ay timaado olole doorasho.

Dr. Brash wuxuu leeyahay waxaa jira arimo qaarkood “mararka qaarna ay sababto dayacaad Dowladeed” oo noqota barxada ugu weyn ee Mucaaradka. Wixii ku saabsan doorashada, waxaa ka mid ah ka-dhimista canshuuraha, sharciga iyo kala dambeynta, arrimaha heshiiska iyo waxbarashada.

“Doorka kale ee ugu weyn ayaa ah soo jeedinta waxyaabo kale oo ka duwan waxa ay dowladdu sameyneyso si dadweynahu ay u helaan faa’iidada doodaha siyaasadeed ee u dhexeeya jihooyinka kala duwan,” ayuu yiri Bill English, oo xubin ka ahaa xisbiga mucaaradka ee New Zealand oo leh xubnaha ugu badan ee Baarlamanka la doortay 2002. Doorka kale ayaa ah matalaada mucaaradka munaasabadaha rasmiga ah, sida qado sharafta dowlada.

Mucaaradka siyaasadeed ee dhabta ahi waa astaamaha lagama maarmaanka u ah dimuqraadiyadda, dulqaadka, iyo ku kalsoonaanta awoodda muwaadiniinta ee ay ku xallin karaan khilaafaadkooda qaab nabadeed. Jiritaanka mucaaradnimo, waxay toosisaa hab-dhaqanka dowladda waxaana halkaas ka bilaabma tartan ah in wax isla sixida ay waajib tahay.

Waa maxay qaran-dumisnimada?

Qaran-dumisnimada waa dad aan afkaar iyo mabaadii aan xambaarsaneen, waxaana kaalinta koowaad kaga jira warbaahinta aan tayada fiican lahayd. Warbaahinta waa aaladaha kala duwan ee loo isticmaalo warbaahin iyo war-isgaarsiinta. Warbaahinta haddii ay noqdaan kuwa u adeega dad gaar ah oo dano gaar leh, islamarkiiba waxaa laga dareemaa xasilooni darada dalka. Sidoo kale waxay kiciyaan shacabka iyo ciidanka dalka, waa sida Soomaaliya ka taagan maalmahaan. Ciidan shaqadiisa waa illaalinta shacabka iyo qaranimada Soomaaliyeed. Ciidamada waajibaadka saaran waa inay dhexdhexaad ka noqdaan xaalada siyaasadeed ee dalka, mana loo isticmaali karo dano siyaasadeed.  

Qaran-dumisnimada waxaa lagu tilmaami karaa ururo aan lahayn mabaadii iyo afkaaro oo shacabka dan u ah, kali danahooda u gaarka ah. Marka aad fiiriso siyaasada Soomaaliya ee maanta ka taagan way adag tahay inaad kala saarto cida u doodayso qabiil iyo cida u doodayso qaran. U fiirso qofka siyaasi taageeraayo wuxuu u taageerayaa waa qabiil dartiisa ee kama ahan muwaadinnimo – adigaba waad soo baari kartaa qodobkaas.

Gunaanad, ma jiro dowlad ama urur siyaasadeed oo soo koobi kara danaha bulshada oo dhan. Dawladnimada qarnigan 21aad waxay u baahan tahay xisbiyo siyaasadeed oo kala duwan oo ku kobcaya mabaadi’da guud ee xorriyadda, caddaaladda iyo wadajirka, gaar ahaan Soomaalida wax natiijo ah waa ay ku keeni waysay waxa ay nidaam ku sheegeen 4.5 (awood-qeybsiga qabiilada) sababo kala duwan awgeed.

Aniga aragtidayda sida ay ila tahay Soomaali waxay u baahan tahay dastuur ogalanaayo; iyada oo loo marayo cod aqlabiyad ah- xisbiga guuleysta, iyo gaar ahaan hogaamiyaha ay doorteen xisbiga inuu noqdo madaxweyne. Soomaaliya uma baahno rag xoog leh laakiin waxay u baahan tahay hay’addo dowladeed oo adag. In kasta oo baahi weyn loo qabo hoggaan waxqabad leh, haddana Soomaaliya waxay u baahan tahay hay’ado madax-bannaan oo cabsi gelin kara masuuliyiinta dalka xukuma. Haddii aan la helin hay’ado hagaagsan, Soomaaliya waxay ku hungoobi doontaa gacanta hoggaamiyayaal is-xilqaamay oo aan ixtiraamayn xukunka sharciga iyo dadka.

Jean Jacques Rousseau (1912-78), waa mid ka mid ah falsafadleyda siyaasadeed ee ugu cilmiga badnaa uguna caansanaa qarnigii 18aad. Rousseau waxaa lagu tiriyaa inuu saameyn ku yeeshay kacaankii Faransiiska iyo gaar ahaan horumarka fikirka siyaasadeed, cilmiga bulshada iyo waxbarashada casriga ah. ‘Dardaaranka guud’; wuxuu ku dooday – in bini’aadamku awood u leeyahay inuu ku shaqeeyo hal ajande guud oo ka dhexeeya dadka iyo dowladda.

Ururada siyaasadeed ee mucaaradka waa ururo bulsheed oo leh waxqabad, waxay muujiyaan danaha qaranka, waxay la socdaan wax qabadka la’aanta hay’adaha siyaasadeed iyo kuwa dowladda. Xisbiyada siyaasaddu waxay tusaale u yihiin ruuxda dagaalka; u diyaar garow ficil siyaasadeed iyo iska hor imaad. Waa wadada kaliya ee qaab ahaan loo abaabulo aragtiyaha kala duwan ee bulshada. Bulshada casriga ah, xisbiyada siyaasadeed ee mucaaradka waxay leeyihiin shaqo muhiim ah dalka iyo mustaqbalka dowladnimada ee ummad kasta.

Doorka mucaaradka waa mid muhiim u ah dimuqraadiyadda wuxuuna si toos ah ula hadlayaa mustaqbalka Soomaaliya. Mucaaridku waxay doorar kala duwan ku leeyihiin baarlamaanka, iyagoo matalaya deegaanka ay ka soo jeedaan, xagga siyaasada, horumarinta siyaasada iyo fulinta sharciyada. – Hadda waa gabagabo caqli gal u ah dadka siyaasada u dhuun duleela; in adduunku si dhakhso leh isu beddelayo oo xukumaddu ku qasban tahay inay isku beddesho qaab la mid ah.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Qeybtii 1aad:Baahi intee la’eg ayaa loo qabaa Xarumaha Fikirka ee Soomaaliyeed?

La’aanta cilmibaarista, xarumaha daraasadaha, daciifnimada kaalintooda, waa fursad luntay oo ay tahay inaan fiiro gaar ah u yeelano oo sida ugu dhakhsaha badan ee suurtogalka ah dib loo dhiso, maxaa yeelay dhibaatooyinkeenna waxaa lagu xallin doonaa oo keliya iyada oo loo marayo maskaxdeena aan dheregsaneyn ee si hagar la’aan ah u raadino xalka.

Published

on

Bidax: Iskuulka Athens, Raphael Sanzio (1483-1520) - Midig: Maktabaddii Guriga Xikmada ee Baqdaad, Javier Romano

Way fiicnaan lahayd haddii aan dhisno hay’ado cilmi baaris ah oo ka shaqeeya dal kasta iyo heerka gobolka guud ahaan waqtiyadadaan muhiimka u ah taariikhda dalalkeenna, gaar ahaan kuwa ku howlan dhisidda nabadda oo markaa u baahan in la shaqaaleeyo.

Cilmi-baaristu waa qaabka lagu gaaro aqoon cusub, amaba waxaa la yiraahdaa waa: waa baaritaan nidaamsan (aruurin iyo dhiraandhirin xog) taasoo loo qaabeeyo inay horumariso ama ka qayb qaadato aqoonta. Haddaba, isku soo duuboo cilmi-baaristu waa soo saaridda iyo ka gun-gaarida aqoonta iyo cilmiga dahsoon si bulshadu ay u gaarto horumarka ay ku taamayso dhinac walbaba. Cilmi-baaristu way ka duwan tahay qaababka aqoonta lagu gaaro sida akhriska buugaagta iwm, sababtoo ah waxay leedahay qaab cilmi ah oo la raaco.

Xarumaha cilmi-baarista ee waddammada xorta ah ee horumaray waxay inta badan abuureen shabakado siyaasadeed oo xudduud ka gudbaya oo ay ku jiraan xisbiyo siyaasadeed, kooxo daneynaya, shirkado, ururro caalami ah, iyo ururrada bulshada rayidka ah, marka lagu daro jaamacadaha iyo hay’adaha rasmiga ah.

Dhammaan dowladaha Carabta oo ay Soomaali koow ka tahay, waxaa loo baahan yahay khibrad iyo karti si looga gudbo dhibaatooyinka loona xaliyo caqabadaha si loo gaaro himilada la doonayo ee nabadda, xasilloonida iyo horumarka.

Dadyowga Soomaaliyeed waxaa dhibaatooyin badan ka haysto dhinaca isbeddelka waxbarashada dalka. Aqoonyahaanada Soomaaliyeed intooda badan waxa ay maanta aaminsan yihiin in cilmiga uu ku jiro in marka hore la barto luuqadaha shisheeye. Waxaa jiray dad ku dooday in iskuulada laga dhigo luuqadda Ingiriiska, kuwa ayaa doonaya in la isku daro Ingiriis iyo Carabi labadaba, iyadoo qaar kalana ay ku doodeen in luuqadda isticmaalayo waxbarashada dalka ay noqoto Af soomaali.

Waxaana xaqiiqo ah in ummad walbo ummadaha kale waxay kaga horeeyaan inta ay luuqadahooda wax ku bartaan. Ma jiro hal iskuul oo ardada wax ku barata luqadda Soomaaliga iyada oo luuqadda la isticmaalo ay tahay Carabiga iyo Ingiriiska. Iskuul waxaa jira heerka dugsiga hoose u isticmaalay luuqadda Soomaaliga balse dib ugu wareegay Ingiriiska marka la gaaray heerka dugsiga sare.

Waa inaan isweydiinaa heerka sharafta iyo qadarinta cilmiga. Marka hore macallimiinta, waalidka iyo dadka waxbarashada ka shaqeeyaba waxa ay isku waafaqeen in bulshada Somaaliyeed aysan tixgalin iyo qadarin u haynin macallimiinta iyo waliba xirfadda macallinnimada. Wasaaradda waxbarashadu waxa ay muujisay walaac ku aaddan in dadka ugu fahmada iyo tayada badan bulshada dhexdeeda aysan macalinimadda kamid ahayn.

Guriga Wisdom ama Bayt al-Hikma oo ku yaalay Baqdaad qarniyadii dhexe, waxay isu keeneen rag saynisyahan ah, iyo guud ahaan cilmiga kala duwan, iyadoo ujeedadu tahay in la horumariyo aqoon isweydaarsi kala duwan oo bulshada dhexdeeda ah.

Saynisyahanno, falsafadleyda, afafka, xisaabiyeyaasha, geometerka, cirbixiyeennada, fannaaniin iyo wixii la mid ah, waxay si wada jir ah uga wada shaqeeyeen xaalado iswaafajinaya oo isku xiraya cilmiyadooda kala duwan, iyadoo ujeedadu tahay in la helo miiqyada guud ee ka wada muuqda dhammaantood, maadaama dhammaan af-hayeennada giraangiradu kulmayaan bartamaha. Tani waxay ahayd tusaale iskaashi dhab ah.

Mongolisku waxay burburiyeen Maktabaddii Guriga Wisdom ee Baqdaad oo waxay ku tuureen Muga ee Webiga Tigris, iyagoo ku madoobaaday biyaheeda madow. Maktabadda Alexandria waa la gubay waxaana la waayey qayb weyn oo ka mid ah keydkii ilbaxnimadii Fircooniga iyo Giriigga.

Waxa aan xaq u leenahay in aan maanta u baroorano tacadiga hantidan cilmiga ah oo ka baxay dadka muslimiinta.

Laakiin nasiibdarada ina qabsatay ayaa ah in aynan isku dayeynin in aan dib usoo saarno aqoontaan, isla markaana aan luminay fursad kasta oo ina hor taal si aan u dhisno ilbaxnimo cusub maanta! Haddii aan loo istaagin in aqoontaasi dib loo soo saaro waxaanu ku dhex milmaynaa ilbaxnimada casriga ee dadyowga kale.

Haddii aynu jaleecno xaaladdaha aqooneed ee dunida, waxaan ka helaynaa diirad weyn, gaar ahaan waddamada horumaray, waxa loogu yeero xarumarka fikirka (ama xarumaha daraasadaha iyo cilmi baarista), kuwaasoo ka ciyaaray door muhiim ah, kana qaatay horumarka wadamadan heerarka sayniska iyo garashada guud ahaan.

Si kastaba ha noqotee, ka waran xaqiiqda xarumaha fikirka carabta, gaar ahaan kuwa khuseeya siyaasadda iyo guud ahaan aadanaha?

Ereyga “fikirka” wali dad badan ayuu mugdi ugu jiraa, tanina waa mid la fahmi karo iyadoo ay ku xiran tahay doorarka adag ee hay’adahaan, iyo ujeedooyinkooda oo aan qalalaase la’aan lahayn. Markaa waa aalad siyaasad dejineed in lagu fuliyo qaab ama qaab kale. In kasta oo ay ku fideen xarumahan nidaamyo badan oo siyaasadeed adduunka oo dhan, joogitaankooda xagga daabacaadda iyo warbaahinta elektaroonigga ah, iyo tabarucaaddooda ku aaddan shaqada dawladaha, baarlamaannada iyo la-tashiyada dadweynaha, weli way adag tahay in si sax ah loo qeexo ama lagu qeexo.

Warbixinta xarumaha fikirka iyo bulshada rayidka ah ee ay soo saartay “Machadka Lauder” ee jaamacada Pennsylvania sanadka 2021 ayaa sheegaysa in sanadkii la soo dhaafey tirada ururada fikirka ee adduunka ay gaareen 11,175 xarumood, waa saamiga wadamada Carabta – guud ahaan – wuxuu ahaa qiyaastii 390 xarumood (badankood waa mugdi, ama fikir ahaan) Ama saameyn daciif ah), halka Mareykanka kaliya uu leeyahay ilaa 2200 xarumood!

Bare-yahanka cilmiga siyaasada ee Mareykanka borofisar John Kingdon wuxuu ugu yeeraa kuwa ka shaqeeya xarumaha fikirka “ganacsadayaal siyaasadeed”, maadaama ay door muhiim ah ka ciyaarayaan marxaladaha kala duwan ee geedi socodka “siyaasad dejinta”. Waxaa laga yaabaa inay saameyn ku yeeshaan xilliyada dhibaato abuurista, markay raadinayaan xalalka, ama markaad u fidiso xalalkan kuwa go’aanka gaara, ama xitaa markaad u doodayso siyaasado gaar ah adigoo gaarsiinaayo dhagaystayaasha ballaadhan.

Diirad saarida xarumaha cilmi baarista ee dalkeena Soomaaliyeed waxay noqotay baahi deg deg ah ee loo baahan yahay wakhtigaan. Wey jiraan kuwa wax soo saarkooda aad u liita, waxaana loo sababayn karaa dhaqaalle-xumo iyo taageero la’aan. Si loo soo jiito waaya-aragnimada khabiirada Soomaaliyeed, hibada iyo awoodaha dhalinyarada Soomaalida, ee xiisaynaya shaqadaan waa in la soo dhaweeyo oo la maalgeliyo.

Sababtoo ah la’aanta cilmibaarista, xarumaha daraasadaha, daciifnimada kaalintooda, waa fursad luntay oo ay tahay inaan fiiro gaar ah u yeelano oo sida ugu dhakhsaha badan ee suurtogalka ah, maxaa yeelay dhibaatooyinkeenna waxaa lagu xallin doonaa oo keliya iyada oo loo marayo maskaxdeena aan dheregsaneyn ee si hagar la’aan ah u raadino xalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Mala mudaharaadi karaa iyadoo loo eegaayo Qaanuunka Dowliga iyo Sharaaceda Islaamka?

Waxaa muhiim ah inaan ogaano in meelo badan oo dunidu ka dhaceen mudaharaadyo qaar waa lagu najaxay, qaarna waxaa laga dhaxlay dhibaato aan laga soo waaqsan.

Published

on


Mudaharaadku wuxuu noqon karaa muujinta xuquuqda xorriyadda isu imaatinka, xuquuqda xorriyadda ururrada, iyo xaqa xorriyadda hadalka. Intaa waxaa sii dheer, mudaaharaadyada iyo xaddidaadda mudaaharaadku waxay socdeen illaa intii ay dowladuhu lahaayeen.

Heshiisyo badan oo caalami ah ayaa ka kooban qeexitaan cad oo xuquuqda banaan-baxyada ah. Heshiisyada noocan oo kale ah waxaa ka mid ah heshiiskii Yurub ee 1950 ee Xuquuqda Aadanaha, gaar ahaan Qodobbada 9aad ilaa 11aad; iyo Axdigii Caalamiga ahaa ee Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadda ee 1966, gaar ahaan qodobbada 18aad ilaa 22aad.

Qodobbada 9aad waxay muujinayaan “xuquuqda xorriyadda fikirka, damiirka, iyo diinta.” Qodobka 11aad wuxuu qeexayaa “xuquuqda xorriyadda la-dhaqanka dadka kale, oo ay ku jirto xuquuqda sameynta iyo ka mid noqoshada ururrada shaqaalaha si loo ilaaliyo danahiisa.

Si kastaba ha noqotee, heshiisyadan aanu soo sheegnay iyo kuwa kaleba xuquuqda xorriyadda isu imaatinka, xorriyadda ururrada, iyo xorriyadda hadalka ayaa ku xiran nidaamyo xaddidaayo oo gaar ah. Tusaale ahaan: Axdiga Caalamiga ah ee Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadda waxaa ku jira qodobo mamnuucaya wax badan oo ku saabsan sida in la fidiyo “dacaayad dagaal” iyo u doodista “nacayb Qaran, Midab ama diin”.

Waxa la ogolyahay xaddidaadda xorriyadda isu imaatinka haddii loo baahdo “bulsho dimoqraadi ah iyadoo la ilaalinaayo danaha amniga qaranka ama nabadgelyada guud, kala dambaynta bulshada, ilaalinta caafimaadka bulshada ama anshaxa ama ilaalinta xuquuqda iyo xorriyadaha dadka kale. “

Waxaa muhiim ah inaan ogaano in meelo badan oo dunidu ka dhaceen mudaharaadyo qaar waa lagu najaxay, qaarna waxaa laga dhaxlay dhibaato aan laga soo waaqsan. Dunidana dalalka ku yaala waxay leeyihiin isu soo baxyada shuruuc kala duwan.

Mudaaharaadku, si kastaba ha noqotee, qasab maahan inuu rabshad ama khatar ku yahay danaha amniga qaranka ama amniga guud.  Sidoo kale qasab ma’ahan caasinimo shacab, ama gadood shacab in la diido marka mudaharaadku uusan ku lug lahayn ku xadgudubka shuruucda gobolka ama dalka. Dibadbaxyada, xittaa ololaha iska caabinta aan xasilooneyn, ama iska caabinta shacabka, inta badan waxay yeellan karaan dabeecada (marka lagu daro isticmaalka habab aan xasilooneyn) oo si togan loogu taageerayo dimuqraadiyada.

Tani waxay dhici kartaa, tusaale ahaan, marka iska caabinta noocan oo kale ahi ay timaaddo iyada oo laga jawaabayo afgembi militari; ama arrin la mid ah diidmada hoggaanka dalka ama gobolka ee ah in uu iska dhiibo xafiiska uu hayo ka dib guuldaradii doorashada kaga timi ama uu isagu ku qasbo fikirka kooxdiisa ama xisbigiisa iyo dal uu ka jiri karo xisbiyo badan ama musharaxiin badan.

Bannaanbaxa iyadoo laga eegaayo shareecada Islaamka
____

Islaamku wuxuu dammaanad qaaday xorriyadda fikirka iyo ra’yi dhiibashada, waxay la micno tahay: insaanka ayaa ku raaxaysanaya xorriyadda buuxda ee ah inuu ka hadlo runta kana talo bixiyo dhammaan arrimaha diinta iyo adduunkaba, isagoo kasbanaya waxtarka.

Muslimiinta iyo illaalinta danaha qofka iyo bulshada iyo dhowrista kala dambaynta bulshada dhexdeeda iyadoo la raacayo dardaaranka wanaag farida iyo reebida Xumaanta. In kasta oo Islaamku ka walaacsan yahay xorriyadda fikirka iyo ra’yi dhiibashada kali ah oo awood badan siinaayo in la raaco shareecada waxay fareyso haddana wuxuu iskasii taxaddaray in aan laga xoreynin xannibaadaha iyo kontaroolada hubinaya addeegsigiisa fikir iyo waxa bini’aadanka u wanaagsan ee ilaahay u jideeyay.

Waxaa jira xuduudo aan loo baahnayn in la gudbo marka la banaan baxaayo, oo ay ka dhalan karto natiijada ah in la galo waxa Illaah ka cadhaysiinaya ama waxyeello u geysanaya qofka iyo bulshada labadaba, oo khalkhal gelinaya nidaamka bulshada iyo akhlaaqda wanaagsan.

Waa in la damaanad qaadaa habab iyo qaababka lagu gaari karo, mudaharaad nabadeed taasna waa mid yar oo dadka mudaharaadka galaya waxaa ku soo dhex dhuuman kara burcad ama dad fowdo iyo qas abuur ah. Shareecada islaamka waxay ka tiri Mudaharaadka sidan:

Dhacdo kasta waxay u baahan tahay inla ogaado mabaadi’da iyo qawaaniinta ka soo ifbaxaya aqoonteeda iyo warbixinteeda, lagana baato shareecada islaamka bayaanka xukunka Shareecada ee loogu talagalay iyada iyo mabaadi’da ugu muhiimsan ee loo gudbiyo  si loo oggaado xukunka dhabta ah ee arrintaas bannaanbaxa ah, bannaaniibtiisa ama dhib iyo dheef kee buu noo leeyahay.

Waxaana marka hore nala faray wax badan oo ka horeeya bannan bax in la qabto.

1. Xukunka u hoggaansanaanta taliyaha ama Madaxda ama madaxweynaha.

Mid ka mid ah xadiisyada asalka Sunnada, Nabigaeena ayaa ah inay aaminsan yihiin inay lagama maarmaan tahay in la dhageysto loona hoggaansamo taliyada dalka amarka ee ka soo baxana Muslimiinta waa inay qaataan fuliyaan bilaa caasinimo.

ILAAHAY – Weynaaye- wuxuu yiri: (Kuwa xaqa rumeeyow, adeeca Eebe oo adeeca Rasuulka iyo kuwiinna amarkiina talada gacanta ku haya oo ah madaxdiina. (An-Nisaa ‘: 59)

Saldanadana arrimaheena haddaan muslimiin nahay waxaa gacanta ku haya,
1. Madaxweynaha la doortay iyo
2. Culimada Illaahay dartii dadka wax ugu sheega oo u bara waana labada qeeb ee aayadan na fartay in la adeeco lana raaco warkood.

Ibnu Cumar – Allaha ka raalli noqdee – inuu nebigu – naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye – yidhi: (Qofka muslimka ahi waa inuu dhagaystaa oo u hoggaansamaa Amiirka wuxuu jecel yahay hala amree ama wuxuu neceb yahay, haddii aan lagu amrin inuu Eebe wehne caasiyo mooyee) haddii lagu amro inuu illaahay caasiyo lama adeecaayo lama maqlaayo qofkuu doono ha ahaadee).

2. Hoggaamiyaha xaqdarada wada laguma addeecaayo xumaanta tusaale Nabi Maxamed NNKH ayaa diray ciidan wuxuu madax ugu dhigay nin ansaari ahaa ninkii ansaariga ahaa ayaa saxaabadii la socotay ku amaray inay qoryo soo guraan oo dabshidaan kadib ku yiri kooxdiisii “dabkaan gala waayo waxaa la idin faray inaad i adeecdaane.” Saxaabadii taa ka diiday oo ku yiri “naar ayaan ka soo cararnay oo Nabi Maxamed NNKH ayaan raacnay adigana ma haddaad naar nagu gubeysaan dunida korkeeda.” Arrintii ayaa Nabiga scw loo sheegay wuxuu yiri “dabkaas haddii ay geli lahaayeen waligood kama baxeen, wanaaga ayaa la isku addeecaa ee xumaanta maya.”

3. Hoggaamiyaha ama madaxweynaha waa loo naseexeynayaa wanaaga ayaa loo sheegayaa xumaantana waa laga diidayaa.

Taariq bin Shihab wuxuu yidhi: Qofka ugu horeeya ee bilaabay khudbada maalinta ciida salaada kahor, wuxuu ahaa Marwaan, markaasuu nin istaagay oo ku yidhi: Salaada ayaa ka horeysa khudbada ciidda, wuxuuna yidhi: warkaas waa laga tagay. Abu Saciid al-Khudri, Allaha ka raalli noqdee, wuxuu yiri: ninka sisaa yiri, wuxuu ku sifoobay kuwa go’aanka laga qaadaanyo waxaan rasuulka ka maqlay isagoo leh: – Ruuxii idinka mid ah oo arka xumaan la falaayo, gacantiisa ha ku badalo, haddii uusan awoodin, markaa carrabkiisa, hadduusan awoodin, markaas qalbigiisa, tanina waa iimaanka ugu daciifsan)

4. Mudaharaadka waa inuu waafaqa shareecada oo ay san ka dhalan dhibka laga cabanaayo mid ka weyn.

5. Culimo badan oo casrigaan jooga iyo kuwo hore waxay yitaahdeen: mudaharaadka waa xaaraan waayo waxaa ka dhalaneysa dhibaato ka badan tan la doonaayo waxay yiraahdeen

Muduharaadka wuxuu leeyahay danbiyo waa weyn sida:
In rag iyo dumar is dhex galaan
In lagu dhawaaqo hadallo caro xambaarsan
In waqti ku lumo halkaas
In la dumiyo ama la fahsahaadiyo dhulka
In fowdo ay dhacdo
In la naf la gooyo
In nabada iyo ammaanka uu meesha ka baxo taasna waxaa tusaale cad ah eeg waxa ka jira ama ka dhacay kadib mudaharaadkii gu’gii carabta Yemen, Liibiya, Suudaan, Tunisia iyo dalal kale oo caalamka ku yaala. Iyo 1991 wixii dalka Soomaaliya ka dhacay oo shacab iyo jabhado ku kaceen nabadii kacaanka lagu haystay.

Waa maxay dowlad? – nidaam dowlaadeed


 

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement Somalism>
Akhri1 day ago

Haddii waxbarashadaada jaamacaddeed ay saameyn kugu yeelan waydo, ogaaw waxbaa qaldan – maxaase qaldan?

Siyaasadda Soomaaliya1 day ago

Xaalada amni darro awgeed, waxaa Guddoonka Baarlamaanka loo gudbiyey Mooshun degdeg ah

Siyaasadda Soomaaliya1 day ago

RW Xamza Cabdi oo mashaariic dowladeed u muhiim ah u xiray xildhibaano asiga ku dhow

Siyaasadda Soomaaliya2 days ago

ATMIS (AMISOM) oo war ka soo saartay dhacdadii ay wiilka dhalinyarada ah ay gaariga ku marsiiyeen Ceelasha Biyaha

Gumeysi iyo isir sifeyn5 days ago

Waa maxay Daanta Galbeed? – Taariikh iyo xog muhiimad gaar leh

Gumeysi iyo isir sifeyn5 days ago

Ciidamada Israa’iil ayaa saddex Falastiiniyiin ah ku dilay Daanta Galbeed ee la haysto: wasaaradda caafimaadka

Siyaasadda Soomaaliya5 days ago

4 qof oo isku qoys ah oo aano loo dilay gudaha magaalada Warsheekh

Siyaasadda Soomaaliya6 days ago

Madaxweyne Xassan oo shir uga qeyb galay Muqdisho, xilli aagga Madaxtooyada Al-Shabaab laga saari la’yahay

Afrika6 days ago

Dowladda Masar oo ku guuldareysatay inay dadka qaxootiga ah ka ilaaliso kufsiga iyo faraxumeynta loogu gaysto gudaha dalkeeda

Siyaasadda Soomaaliya6 days ago

Qeybtii 2aad: Furaha xalka Soomaaliya, – Sidee qayaanada loogu maleegay Soomaaliya?

Diblomaasiyadda & Dunidda1 week ago

Xariirka Turkiga iyo Bakistaan

Sirdoonka & Militariga1 week ago

Turkiga: Erdogan waxa uu go’aansaday in uu noqdo kan ugu sarreeya difaaca

Afrika1 week ago

Afrika iyo musaqmaasuqa

Afrika1 week ago

Madaxweyne ku xigeenka Malawi Saulos Klaus Chilima oo xabsiga loo taxaabay musuq-maasuq dartiis

Diblomaasiyadda & Dunidda1 week ago

Xariirka Turkiga iyo Qadar

Ganacsiga1 week ago

Dowladda Qadar oo $10 bilyan siineysa Turkey, ujeeddada waa maxay?

koonfurta Bari Aasiya1 week ago

Anwar Ibrahim ayaa loo dhaariyay inuu noqdo ra’iisul wasaaraha Malaysia

Caafimaadka iyo Sayniska1 week ago

Sidee loo xakamayn karaa fayruska dengue?

Caafimaadka iyo Sayniska1 week ago

Saraakiisha Suudaan ayaa sheegay in xumadda Dengue ay dishay 26 qof

Yurub2 weeks ago

Midowga Yurub ayaa dejinaya qorshaha muhaajiriinta Mediterranean-ka kahor kulanka degdega ah

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Nooca dililka ay fuliyaan Hay’addaha sirdoonka

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Turkiga ayaa weeraro cirka ah ku qaaday bartilmaameedyada argagixisada PKK ee Ciraaq iyo Suuriya

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Danjire Moxammed El-Amine Souef: Ergayga Gaarka ah ee Midowga Afrika ee Soomaaliya oo Muqdisho soo gaaray

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Waa maxay cilmiga Sirdoonka ama Jaajuuusnimada?

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada2 weeks ago

Qeybtii 2aad: Baahi intee la’eg ayaa loo qabaa xarumaha fikirka ee Soomaaliyeed?

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Qeybtii 1aad: Furaha xalkaa Soomaaliya

Qoyska & Horumarinta Bulshada2 weeks ago

Qalin-jabisaye qorshe ma siddaa?

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Qaybtii 1aad: Yaa qorsheynaayo weerarada iyo qaraxyada ka dhaca magaalada Muqdishu?

Qoyska & Horumarinta Bulshada3 weeks ago

Waxaa jira 3 xeerar oo fududd oo aad raaci karto si’aad u guulaysato

Diblomaasiyadda & Dunidda3 weeks ago

Madaxweynayaasha Joe Biden iyo Xi ayaa ku kulmay shirka G20 ee Bali, maxay kawada hadleen?

WARBAAHINTA3 weeks ago

Faransiiska iyo Ingiriiska ayaa kala saxiixday heshiis lagu joojinayo magangelyo-doonka ka tallaabaya kanaalka u dhexeeya

WARBAAHINTA3 weeks ago

Ururada Muslimiinta ee Maraykanka ayaa u arka mustaqbal wanaagsan musharixiinta bulshada

Afrika3 weeks ago

Dhuumaha Gaaska Nayjeeriya iyo Morookko ayaa u adeegi doona 13 wadan oo Afrikaan ah

WARBAAHINTA3 weeks ago

FIFA ayaa diiday shaarka Denmark ee koobka oo meel ka dhac ku ah heerka xuquuqul insaanka ee Qadar

WARBAAHINTA3 weeks ago

Itoobiya ayaa sheegtay in 70% ay maamusho gobolka Tigray ka dib heshiiskii nabadeed

Afrika4 weeks ago

Madaxweynaha Kaameroon Paul Biya oo 40 sano oo xukunka dalkiisa u dabaal degaayo

Siyaasadda Soomaaliya4 weeks ago

Xukunka Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud wuxuu keeni doonaa dhiig iyo gumaad – Faadumo Qaasim Dayyib

WARBAAHINTA4 weeks ago

Milkiile Elon Musk oo bilaabay inuu shaqada ka eryo kala bar shaqaalaha Twitterka

WARBAAHINTA1 month ago

Itoobiya: Shacabka Tigray-ga ayaa soo dhaweeyay heshiiska nabadeed ee dowladda Itoobiya iyo TPLF

WARBAAHINTA1 month ago

Ra’iisel wasaarihii hore ee Pakistan Imran Khan ayaa la toogtay: waa maxay sababtu?

Xul