Muqdisho maanta waa magaalo ka xasilloon, ka firfircoon, kana rajo badan sidii ay ahayd tobannaan sano ka hor. Markii majaladda The Economist ay dhawaan daabacday maqaal aan magac iyo masuuliyad toona lahayn, kaas oo ku doodayay in dhismaha dowladnimada Soomaaliya uu “burburay” isla markaana saadaaliyay in Muqdisho ay gacanta u geli karto Al-Shabaab, waxaa si cad u muuqatay in joornaalku ka tegay anshaxii iyo masuuliyaddii saxaafadeed. Halkii uu ka raadin lahaa xaqiiqooyin dhab ah, wuxuu doortay cabsi gelin; halkii uu ka eegi lahaa xaqiiqada ka jirta dalka, wuxuu doortay go’doon; halkii uu ka muujin lahaa adkaysiga dad dib u dhisanaya magaaladooda iyo dowladdooda dambaska ka soo baxay, wuxuu doortay nacasnimo iyo aragti duugoobay.

Aan si cad u sheego: Muqdisho ma dhacayso. Muqdisho way taagan tahay. Dhab ahaantii, sannad kasta way sii istaagaysaa, iyadoo ay taageerayaan dad ka daalay dagaalka, ku firfircoon fursadaha, isla markaana go’aansaday inaysan mar dambe u oggolaan argagixiso ama dano shisheeye inay qeexaan mustaqbalkeeda.

Waxaan ku noolahay magaaladan. Waxaan ku socdaa waddooyinkeeda, waxaan cabbaa shaaheeda, waxaana la hadlaa dhallinyaradeeda. Muqdisho ma aha magaalo kaamil ah, balse sidoo kale ma aha sida uu The Economist u sawiray. Magaaladu waa ka nadiifsan tahay sidii ay ahayd sannado badan. Makhaayadaha ayaa camiran laga bilaabo KM4 ilaa Xeebta Liido. Jaamacaduhu waxay furayaan kulliyado cusub. Aroosyada iyo isu imaatinka qoysaska—kuwaas oo mar la cabsi gelin jiray amni-darro—ayaa mar kale noqday wax caadi ah. Shirkado maxalli ah oo cusub ayaa shaqaaleysiinaya injineerro software ah. Qoysaska qurba-joogta ah ayaa ku soo laabanaya dalka si ay guryo u dhistaan uguna maalgashadaan. Haddii tan lagu tilmaami karo magaalo “burburaysa,” markaa sidee ayay u egyihiin dib-u-dhis iyo horumar marka ay eegayaan tifaftirayaasha reer galbeedka?

Waxa ugu naxdinta badan ma aha oo kaliya niyad-jabka maqaalka, balse waa caajisnimada ka dambeysa. The Economist ma uusan soo xigan hal khabiir oo lagu kalsoonaan karo. Ma uusan soo bandhigin wax caddayn ah oo taageeraya sheegashadiisa ah in “tiro sii kordhaysa oo kormeerayaal ah ay ka baqayaan in Muqdisho ay gacanta u gasho Al-Shabaab.” Waa kuwee kormeerayaashan? Xogtee taageeraysa aragtidan? Midna lama sheegin. Ma jiro falanqeeye si dhab ah uga shaqeeyay Soomaaliya shantii sano ee la soo dhaafay oo samayn lahaa sheegasho noocaas ah, gaar ahaan iyadoo amniga caasimaddu soo hagaagayo, islamarkaana dadka Soomaaliyeed ay muujiyeen go’aan adag oo ay kaga hortagayaan hanjabaadaha.

Khatarta dhabta ah ma aha Muqdisho oo u dhacaysa Al-Shabaab. Khatartu waa warbaahinta caalamiga ah ee ku dhacaysa dabinka sheekooyin duugoobay oo aan mar dambe ka tarjumayn xaqiiqada dhabta ah. Muddo dheer, Soomaaliya waxaa loola dhaqmayay sidii tusaale guuldarro, halkii ay ka ahaan lahayd sheeko badbaado, adkaysi, iyo isbeddel. Aragti noocaas ah waa inay is beddeshaa.

Haa, Soomaaliya waxay weli wajahaysaa caqabado dhab ah. Al-Shabaab weli waa khatar. Nidaamka federaalka wuxuu ku jiraa cadaadis. Daalka deeq-bixiyeyaasha waa mid jira. Laakiin caqabadahani ma qeexayaan guud ahaan sheekada Soomaaliya. Waxay barbar socdaan horumarro hay’adeed iyo dhaqaale oo ah kuwii ugu muhiimsanaa ee la arko tobannaan sano.

Aan wakhti yar qaadanno si aan uga hadalno horumarka magaalada ee sida cad la iskaga indha tiray

Soomaaliya waxay maanta wajahaysaa mid ka mid ah heerarka kobaca GDP-ga ee ugu sarreeya Bariga Afrika. Yaraynta deynta (debt relief) sannadkii 2023, taasoo furtay fursado cusub oo maalgashi shisheeye iyo helitaan suuqyada maaliyadeed ee caalamiga ah. Markii ugu horreysay oo muddo ah, dowladdu waxay mushaharka ku bixisaa waqtigiisii iyadoo kaashanaysa dakhligeeda gudaha. Nidaamyada kastamka waa la dhijitaaliyay. Habraacyada wax-iibsiga waa la jaangooyay. Kuwani ma aha guulo yaryar—waa tiirarka aasaaska u ah dhismaha dowlad shaqaynaysa.

Muqdisho, oo ah caasimadda dalka, waa xudunta isbeddelkan. Dekedda waa la casriyeynayaa. Waddooyinka waa hagaajiyay. Iskuullo cusub ayaa la furayaa. Bulshada rayidka ahi ma aha oo kaliya mid firfircoon, balse si joogto ah ayay u sii ballaaranaysaa. Xaafado markii hore aan ammaan ahayn in la booqdo marka mugdigu dhaco, maanta waxay arkaan carruur kubbad ku ciyaaraya iyo dad wax kala iibsanaya ilaa fiidkii dambe habeenkii.

Ka warran dadka? Dhalinyarada Muqdisho—kuwaas oo ah inta ugu badan ee dadweynaha—ma aha kuwo fadhiya ama rajadoodu dhammaatay. Waa kuwa wax baranaayo, shaqaynayaan, curinayaan, oo riyoonayaan. Waxay ganacsiyo ka dhisayaan Instagram, waxay curinayaan gabayo, waxay barnaamijyo ku qorayaan kombiyuutarrada, waxayna isku dhiirrigelinayaan inay wax badan u qabtaan bulshooyinkooda. Ruuxaas iyo tamartaas ma qaban karro wariye ajnabi ah oo laba maalmood ku qaata Garoowe ama maqaal ka soo qora Nayroobi.

Sheegashada The Economist ee ah in dhismaha dowladdu yahay mashruuc fashilmay sidoo kale waa mid aan caqli ahaan daacad ahayn. Dhismaha dowladdu ma aha badhan la riixo oo natiijo degdeg ah la helo. Waa geeddi-socod dheer, xanuun badan, isla markaana jiilal qaata. Waa hal shay in si cilmiyeysan loo dhaleeceeyo geeddi-socodkaas marka loo baahdo; waa shay kale in gebi ahaanba la iska indho tiro, iyadoo si ula kac ah loo indha-tirayo calaamadaha horumarka ee la cabbiri karo.

Sida The Economist ay wax ugu qortay Soomaaliya waa qaabaynta sheeko hore loo dejiyey. Iyadoo ku degdegaysa inay muujiso xiisadaha siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya, majaladdu waxay gebi ahaanba iska indha tirtay tirada ballaaran ee Soomaalida ah ee taageersan dib-u-habaynta doorashooyinka, iyo sida hay’adaha maaliyadeed ee dalka ay maanta uga shaqaynayaan si ka hufan sidii hore. Waxay ku guuldarraysatay inay xusto inta kaabayaasha dhaqaalaha ee Muqdisho ay hadda gacanta ku hayaan hay’ado Soomaali ah, halkii ay ka ahaan lahaayeen ciidamo shisheeye. Waxay sidoo kale iska indha tirtay sida maamulka maxalliga ah maanta loogu dhaqmo si ka hufan ugana mas’uul badan sidii hore.

Waxaa la isweydiin karaa: maxay arrintani muhiim u tahay? Maxaa muhiim ka dhigaya in dib loo eego maqaalkaan The Economist?

Sababtu waa tan: ereyadu waxay leeyihiin cawaaqib. Marka joornaalada awoodda leh sida The Economist ay ku dhawaaqaan in Soomaaliya ay tahay “dowlad fashilantay,” waxay si toos ah u saameeyaan siyaasadaha deeq-bixiyeyaasha, go’aannada maalgashadayaasha, iyo xittaa iskaashiga amniga. Waxay niyad-jabiyaan muwaadiniinteenna. Waxay dhiirrigeliyaan cadawga.

Jaraa’idyadan wali xambaarsan caqligii gumaystaha, waxaan u sheegaynaa Soomaaliya maanta waxay leedahay dad waxgarad ah, fahansan ujeedkiina iyo danaha aad leedihiin. Mustaqbalka Soomaaliya kuma xirna rajo-beelka indha-indheeyayaal ka jooga meel fog, balse wuxuu ku xiran yahay xoogga dadka ka badbaaday wixii ugu xumaa, isla markaana ka go’an inay dhisaan wax ka wanaagsan. Taas waxaa ka mid ah hooyooyinka maamula dukaamada geesaha waddooyinka, odayaasha dhexdhexaadiya khilaafaadka, injineerrada dhisaya shabakadaha fiber optic, iyo dhalinyarada bilaabaya ururo aan faa’iido doon ahayn iyo xarumo waxbarasho iyo warbaahineed.

Waxaa jirta sabab ay Al-Shabaab u qabsan karin Muqdisho. Ma aha oo kaliya isbaarooyinka iyo roondooyinka booliiska awgood. Waa sababta oo ah dadka halkan ku nool ma oggolaan doonaan. Waxay u adkeysteen wax badan si ay cabsidu mar un ugu guuleystaan. Waxay sameeyeen doorashadooda. Waxay rabaan dowlad shaqaynaysa, dhaqaale furan, iyo magaalo ay dhawaaqa ducada iyo qosolku qariyaan buuqa rasaasta.

Haddaba, Muqdisho ma burburayso. Way taagan tahay—mararka qaar way xanuunsataa—laakiin had iyo jeer waxay leedahay ujeeddo.

The Economist wuu quusan karaa. Laakiin Muqdisho ma quusanayso. Mana dhici doonto.

YouTube-ka ayaa tirtirtay in ka badan 700 oo muuqaal oo muujinaya xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee Israa’iil, iyadoo aysan ogayn dadkii lahaa kanaalada, waxaa lagu ogaaday baaritaan ay sameysay The Intercept_.

Dukumeenti muujinaya hooyooyin ka badbaaday xasuuqii Israa’iil ee Qaza. Baaritaan muuqaal ah oo lagu ogaanayo doorka Israa’iil ee dilkii wariye Falastiini Mareykan ah oo Falastiin ku sugnaa. Muuqaal kale oo muujinaya burburinta Israa’iil ee guryaha Falastiiniyiinta ee Daanta Galbeed ee la haysto.

Shirkada YouTube-ka si qarsoodi ah ayay u tirtiray dhammaan muuqaalladan horraantii Oktoobar iyadoo qadkana ka saartay akoonnada Youtube-ka ee ay lahayeen, iyo sidoo kale kaydka kanaallada. Akoonnada waxaa iska lahaa saddex kooxood oo caan ah oo xuquuqda aadanaha Falastiiniyiinta ah: Al-Haq, Al Mezan Center for Human Rights, iyo Falastiin Center for Human Rights.

Tallaabadan waxay ka dhalatay olole ay dowladda Mareykanka ku doonaysay inay ku joojiso la xisaabtanka dambiyada dagaalka ee Israa’iil ee ka dhanka ah Falastiiniyiinta ee Qaza iyo Daanta Galbeed ee maxkamadda dambiyada ee caalamiga ah.

Kanaallada YouTube-ka ee kooxaha Falastiiniyiinta ayaa saacado badan duubay muuqaallo muujinaya xadgudubyada lagu eedeeyay dowladda Israa’iil ee sharciyada caalamiga ah ee ka jira Qaza iyo Daanta Galbeed, oo ay ku jiraan dilka dadka rayidka ah ee Falastiiniyiinta.

“Aad ayaan ula yaabay in YouTube-ka uu muujinayo sida uu laf-dhabar uu ugu yahay Israa’iil,” ayay tiri Sarah Leah Whitson, oo ah agaasimaha fulinta ee Dimuqraadiyadda Adduunka Carabta ee Hadda. “Waa wax aad u adag in la qiyaaso dood kasta oo halis ah oo ah in la wadaago macluumaadka ururadan xuquuqda aadanaha ee Falastiin ay si uun u jebin doonto cunaqabataynta. Ku guuldareysiga magacaabista aan kala sooca lahayn ee ururadan Falastiin, in hadda la faafreebo, waa wax laga xumaado oo aad loola yaabo.”

Ka dib markii Maxkamadda Dembiyada Caalamiga ah ay soo saartay amar xarig ah oo ay ku soo oogtay Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu iyo Xoghayihii hore ee Difaaca Israa’iil Yoav Gallant dambiyo dagaal oo ka dhacay Qaza, maamulka Trump ayaa kordhiyay difaaciisa ficillada Israa’iil isagoo cunaqabateyn ku soo rogay saraakiisha ICC iyo bartilmaameedsiga dadka iyo ururada la shaqeeya maxkamadda.

“Dib u dhac cabsi leh”

YouTube-ka, oo ay leedahay shirkada Google, ayaa u xaqiijisay The Intercept inay tirtirtay akoonnada kooxahan taasoo ka dhalatay cunaqabateyn toos ah oo ka timid Waaxda Arrimaha Dibadda ee kooxda ka dib dib u eegis. Maamulka Trump ayaa xayiraadaha ka qaaday ururada bishii Sebteembar shaqada ay la leeyihiin Maxkamadda Dembiyada Caalamiga ah ee kiisaska lagu soo oogay mas’uuliyiinta Israa’iil ee dambiyada dagaalka.

“Google waa ay ka go’an tahay inay u hoggaansanto cunaqabateynta khuseeya iyo sharciyada u hoggaansanaanta ganacsiga,” ayuu afhayeenka YouTube Boot Bullwinkle ku yiri bayaan.

Sida ku cad siyaasadda daabacaha Cunaqabataynta ee Google, “Alaabada daabacaha Google uma qalmaan hay’ado ama shakhsiyaad ku xaddidan cunaqabataynta ganacsiga ee khuseeya iyo sharciyada u hoggaansanaanta dhoofinta.”

Al Mezan, oo ah hay’ad xuquuqul insaanka ah oo ku taal Qaza, ayaa u sheegtay The Intercept in kanaalkeeda YouTube si lama filaan ah loo joojiyay sanadkan Oktoobar 7 iyada oo aan la siin ogeysiin hore.

“Joojinta kanaalka waxay naga horjoogsanaysaa inaan gaarno waxa aan hiigsanayno inaan fariinteenna u gudbinno, oo aan fulino hadafkeenna,” ayuu yiri afhayeenka kooxda, “waxayna naga hor istaagaysaa inaan gaarno yoolkeenna waxayna xaddidaysaa awooddeenna aan ku gaari karno dhagaystayaasha aan higsanayno inaan la wadaagno farriinteenna.”

Afhayeen u hadlay kooxda ayaa sheegay in kanaalka Al-Haq ee fadhigiisu yahay West Bank la tirtiray Oktoobar 3, iyadoo farriin ka timid YouTube ay ku sheegtay in “waxyaabaha ku jira ay jebinayaan tilmaamahayaga.”

Erayadiisa aan caadiga ahayn, Donald Trump wuxuu dadka asal ahaan ka soo jeeda Soomaaliya ku tilmaamay “qashin”, oo ay ku jirto xildhibaanad caan ah oo ka tirsan xisbiga Dimuqraadiga Ilhaan Cumar, oo ka mid ah dadka aadka u dhaliila madaxweyne Donald Trump.

Wuxuu sheegay inaysan “waxba kusoo kordhanin” Mareykanka laakiin “ay qaateen balaayiin doolar”, isagoo ballan qaaday inuu eryi doono Soomaalida. Madaxweynaha Mareykanka ayaa sidoo kale ereyo aan la isku halleyn karin ku tilmaamay Soomaaliya lafteeda, isagoo ugu yeeray waddan “qarmuun ah”.

Arrintaani waxay kicisay caro, iyadoo Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Xamza Cabdi Barre uu iska fogeeyay hadallada Trump. “Donald Trump, Madaxweynaha Mareykanka, ma uusan aflagaadeyn Soomaaliya oo keliya balse sidoo kale wuxuu caayay dalal badan oo kale, oo ay ku jiraan Koonfur Afrika iyo Nayjeeriya. Markaa, mararka qaar, waxaa jira waxyaabo aan si fudud ‘iskaga deyn karno,’ halkii uu ka sameyn lahaa wax weyn,” ayuu yiri RW Barre shirkii hal-abuurka ee ka dhacay Muqdisho Arbacadii.

Madaxweyne Trump wuxuu si gaar ah u dhaleeceeyay bulshada Soomaaliyeed ee gobolka Minnesota ee Mareykanka, isagoo ku eedeeyay khiyaano iyagoo adeegsanaya barnaamijyada faa’iidooyinka dowladda iyo taageeridda argagixisada, taas oo ay si adag u beeniyeen.

Dadka qaar ee faallooda ayaa sheegaya in hadallada Trump ay ahaayeen kuwo aad u xun. ”Madaxweynaha Mareykanka ee hadda waxaa ka horreeyay madaxweyneyaal badan, Dimuqraadiyiinta iyo Jamhuuriyiinta labadaba, midkoodna ma uusan isticmaalin luuqaddaas hoos u dhigista ah ee aadanaha. Hoggaamintu waxay ku imaan jirtay sharaf, ixtiraam, iyo mas’uuliyad. Heerkaas ayuu dhulka dhigay,” ayuu yiri Barofisoor. Cabdiwahab Sheikh Cabdisamad, Aasaasaha iyo agaasimaha fulinta AfroAsiaInst for Strategic Studies, oo u warramay TRT Afrika.

Xildhibaanad Ilhaan Cumar ayaa si adag uga falcelisay hadal dhawaan ka soo yeeray Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump, “Trump waa nin aan caafimaad qabin oo ku mashquulsan anniga iyo bulshada Soomaaliyeed” – ayay tirri xildhibaanad Ilhaan Cumar.

Dhinaca kale, Ururka Muslimiinta Mareykanka ayaa isna cambaareeyay hadallada naceybka wata uu Trump ku bartilmaameydsanayo bulshada Soomaaliyeed iyo Muslimiinta guud ahaan.

Khilaafka ugu dambeeyay ayaa yimid iyadoo maamulka Trump uu xoojinayo cadaadiska lagu hayo muhaajiriinta iyadoo la filayo in Hay’adda Socdaalka iyo Kastamku ay saraakiil geyso Minnesota iyagoo diiradda saaraya muhaajiriinta Soomaalida ah si loo masaafuriyo.

Si kastaba ha ahaatee, Jacob Frey, Duqa Magaalada Minneapolis, oo ah magaalada ugu weyn Gobolka Minnesota, ayaa difaacay bulshada Soomaalida, isagoo sheegay inay magaalada ka dhigeen “meel ka wanaagsan sidii hore” sababtoo ah “shaqadooda adag” iyo hoggaankooda wanaagsan.

Soomaalida oo ah riyo been abuur ah?

Minneapolis iyo St Paul, oo loo yaqaan Magaalooyinka Mataanaha ah, ayaa hoy u ah mid ka mid ah bulshooyinka qurba-joogta Soomaalida ugu waaweyn adduunka iyo kuwa ugu weyn Mareykanka.

Barofisoor Cabdisamad wuxuu aaminsan yahay in diiradda Trump ee Soomaalida Mareykanka ay markhaati u tahay muhiimaddooda bulshada Mareykanka. ”Haddii aysan khusayn, muxuu maalin walba ugu mashquulsan yahay? Runtu waxay tahay in Soomaalidu ay noqdeen kuwo muuqda, abaabulan, iyo saameyn siyaasadeed oo ka badan sidii hore,” ayuu yiri.

Sida laga soo xigtay warbixin ay soo saartay AFP, ku dhawaad ​​58% Soomaalida Minnesota ku nool waxay ku dhasheen Mareykanka, 87% kuwa dibadda ku dhashayna hadda waa muwaadiniin Mareykan ah oo dhalasho qaatay, taasoo ka dhigi karta in masaafurintooda ay aad u adkaato.

Dadka qaar ee falanqeeya arrimaha siyaasadda ayaa sheegaya in ficillada Trump ay qayb ka yihiin siyaasaddiisa ka dhanka ah soogalootiga, dabeecaddiisa is-hoosaysiinta ee ku aaddan dalalka Afrika iyo nacaybka Islaamka. Inta badan dadka Soomaalida ah ee Mareykanka ah waa Muslimiin.

Barofisoo Cabdisamad ayaa kula taliyay Madaxweyne Trump. ”Soomaalidu waa halkaan, way xoog badan yihiin, meelna ma aadayaan. Inta ugu dhakhsaha badan ee aad heshiis la gasho way ka sii wanaagsan tahay.”

Maaha markii ugu horreysay ee uu bartilmaameedsado Soomaaliya iyo dadka asal ahaan ka soo jeeda Soomaaliya. Mar ayuu si been abuur ah u sheegay in dalka Afrika uusan lahayn dowlad, wuxuuna ku daray liiska mamnuucidda safarka ee Mareykanka.

Bishii hore, Trump wuxuu sheegay inuu qorsheynayay inuu meesha ka saaro Xaaladda Ilaalada Ku-meel-gaarka ah (TPS) ee Soomaalida. Waa barnaamij u oggolaanaya muhaajiriinta ka imanaya waddamada dhibaatada ku jira inay sii joogaan Mareykanka.

Sida laga soo xigtay Ilhaan Cumar oo ka tirsan Congress-ka Dimuqraadiga, madaxweynaha Jamhuuriga ayaa bulshada Soomaalida u adeegsanaya sidii eedaysane.

Soomaaliya waxay ku socotaa waddo barwaaqo

“Madaxweyne (Trump) badanaa wuxuu adeegsadaa hadallo aad u nacayb badan oo ku saleysan ajaanib nacayb, Islaam nacayb, iyo cunsuriyad marka uu isku dayayo inuu ka leexdo guuldarrooyinka dhabta ah ee uu isagu leeyahay. Wuxuu weerarayaa bulshada Soomaalida Mareykanka si uu u qariyo xaqiiqda ah inuu ku guuldareystay inuu fuliyo ku dhawaad ​​​​dhammaan ballanqaadyadiisa,” ayay tiri Ilhaan Cumar.

Malaayiin Soomaali ah ayaa ka cararay Soomaaliya soddonkii sano ee la soo dhaafay sababo la xiriira amni darro iyo xasillooni darro siyaasadeed, qaar badan oo ka mid ah waxay u carareen Mareykanka.

Si kastaba ha ahaatee, dalka Geeska Afrika wuxuu sameynayay dadaallo soo kabasho oo muhiim ah sannadihii la soo dhaafay, laakiin ciladaha ugu waaweyn ee wali haysto Soomaaliya waa nidaamka dowladnimo ee ay madaxda ku yimadaan. Nidaamka 4.5 wuxuu sababay in hoggaanka dalka qabtaan dad aan kartidooda u qalmin.

”Dad badan ayaa wali naga eegaya, iyagoo wax walba ku qiimeeya maskax ku salaysan waagii hore iyadoo loo marayo muraayaddii hore. Waxay ku guuldareystaan ​​​​inay arkaan waxa maanta dhacaya – horumarka la sameynayo, isbeddellada wanaagsan ee soo ifbaxaya, shaqada adag iyo dadaallada dhalinyarada Soomaaliyeed, iyo dadka Soomaaliyeed oo dhan,” ayuu Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud (4.5) ka yiri Shir-madaxeedka Hoggaanka iyo Hal-abuurka (LIS) ee ka dhacay caasimadda Muqdisho Arbacadii.

‘’Iyaga, wali waxaan taaganahay meeshii aan shalay joognay, laakiin waxaan leenahay; shalay waan ka gudubnay,’’ ayuu ku daray hadalkiisa Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud.

’’Qaranka Soomaaliyeed wuu horumaray. Waxaan u tallaabsannay waddada horumarka, barwaaqada, horumarka, iyo dowladnimada. Hadda waxaan ku jirnaa safarkaas, dhawaanna, safarkan wuxuu gaari doonaa meeshii aan muddo dheer rajeyneynay oo aan ku haminaynay,’’ ayuu carabka ku adkeeyay.

‘Wuxuu waydiisanayaa macalimiinta kale inay sii wadaan muujinta kartoonada Muxamed’ Cilmibaare iyo macallin Anine Kierulf waxay rajeyneysaa macalimiinta aradayda baraya xorriyadda hadalka in aysan ka baqeynin dilka ka dhacay Faransiiska.

Anine Kierulf, oo ah lataliyaha gaarka ah ee machadka xuquuqul insaanka Norway, ayaa sheegtay in aysan macquul aheyn in la sharaxo xorriyadda hadalka iyadoo aan la tixraacin hadalo aan fiicneyn oo muran dhaliyay.

“Waxaan u maleynayaa macallin kasta inuu isku dayi doono inuu la qabsado dhagaystayaashooda si xushmad iyo ixtiraam leh. Laakiin waa cadahay waajibaadka macalinka inuu u muujiyo ardayda iyo sidoo kale hadalada aan fiicnayn. Waxay noqon doontaa wax aad u qariib ah in la sharaxo muranka gawaarida, tusaale ahaan, iyadoo aan la soo bandhigin gawaarida aan ka hadlayno” ayay Kierulf u sheegtay warbaahinta dowladda Norway NRK.

Anine Kierulf, lataliyaha gaarka ah ee machadka xuquuqul insaanka ee Norway. (Sawirka waxaa iskaleh NRK)

Ma loo baahan yahay in la sharaxo xorriyadda hadalka?

“Ma rajaynayo in macallimiinta hadda la cabsi gelin doono, mana ku dhiiran karo inuu tuso sawirada noocaas oo kale ama hadal lamid ah” ayay tiri Anine Kierulf.

– “Cabsida noocaas ah waxay lamid tahay inaad dhahdo argagixisadu wey guuleysataa. Waayo argaggixintu waa in cabsi la abuuro. Haddaan u oggolaanno inay sidaa yeelaan, annaga oo iska bixinayna sida aan u maleyno inay sax tahay, oo loo oggolaaday inaan is muujinno, waxay markaas jab ku tahay dimuqraadiyadda” ayay tiri Anine Kierulf.

Maalmo kahor ayay ahayd marka ay faransiiska ka dhacday weerar mindi ah oo lagu gowracay macalinkii ardaydiisa tusiyey sawir laga sameeyey Nebi Muxamed NNKH.

Weerarkan oo aad looga hadal hayo faransiiska ayaa la sheegay inuu ka dhashay cashar ku saabsan sawir gacmeedyo muran badan dhaliyay oo laga sameeyay Nabi Muxamed NNK. Macallinka ayaa la sheegay in ardayda Muslimiinta ah uu ka codsaday iney fasalka ka baxaan markii uu ardayda kale tusayay sawir gacmeedyada.

Macalinka dhigaayey taariikhda Samuel Paty (47 jir) ayaa la weerarey oo madaxa lagaga jarey meel u dhow dugsigii sare ee uu macallin ka ahaa.

Casharka iskuulka ee ku saabsan xorriyadda hadalka, Samuel Paty wuxuu tusay ardayda majaajillada Nebi Muxamed ee muranku ka taagan yahay oo ay daabacday majaladda majaajilistaha ah ee Charlie Hebdo, Xorriyadda hadalka ayaa qeyb ka ahaa jadwalka kadib weerarkii lagu qaaday xarunta Charlie Hebdo sanadkii 2015.

Dhacdadaan masuuliyiinta ka falceliyey waxaa kamid ah Wasiirada waxbarashada Noorway Guri Melby ayaa tiri “Macalimiinta xor bay u yihiin inay ardeyda tusaan sawirada laga sameeyey Nebi Muxamed”

Guri Melby waa siyaasi reer Norway ah oo katirsan xisbiga Liberal Party. Waxay ahayd hogaamiyaha xisbiga sidoo kale waa wasiirka waxbarashada, 2020 (Sawirka waxaa iska leh NRK)

– “Macallinkani wuxuu qabtay shaqo muhiim ah oo ah qalabeynta ardayda si ay uga qayb qaataan dimuqraadiyadda iyo adeegsiga xorriyadda hadalka. Xorriyadda hadalka iyo xuquuqda aadanaha ayaa qiimeyn ku leh manhajka waxbarashada ee dalka Norway, ayey wasiir Melby ka sheegay barnaamijka Dagsnytt 18 habeenimadii Isniinta.”

Macallinka wuxuu u madax bannaan yahay inuu muujiyo kartoonnada Muxammad, tusaale ahaan, haddii isagu ama iyadu u maleeyaan inay khuseyso, waa sida ay hadalka u dhigtay Melby.

Macallimiintu waxay ku leeyihiin xorriyad weyn manhajka, qofka asiga ayay u taalaa haddii uu rabo waxbarashada iyo haddii kale. Haddii qof u maleeyo inay habboon tahay in la muujiyo sawir gacmeed, waa inuu awoodaa inuu muujiyo, ayay tiri wasiirka waxbarashada iyo is-dhexgalka Noorway, Guri Melby

Maanta ayaa ugu dambeysay magaalada Paris ee udhaw daarta Eiffel Tower waxaa si xun loogu dhaawacay labo haween oo muslimiin ah. Labada gabdhood ee tuhmanayaasha ah ee loo qabtay dhacdada ayaa lagu soo oogay dacwad isku day dil.

Dhibbanayaasha ayaa la aqoonsaday inay yihiin haween Faransiis ah oo asal ahaan ka soo jeeda Algeria, waxayna ahayeen shan qof oo waaweyn iyo afar carruur ah markii ay u yimaadeen laba eey oo ka soo baxsaday xargahooda. Markii ay ka codsadeen milkiilayaasha inay xakameeyaan eeyda, waxaa lagu soo qaaday weerar aad u xun.

Haweenka ayaa waxaa si isdaba joog ah mindi u galiyay labo dumar ah oo kale oo “leh muuqaal reer Yurub ah” kuwaas oo sida la sheegay ku qeylinayay “Carab wasakh ah” iyo “Hooy u noqo dalkiina hooyo” intii uu socday weerarka.

Hal dhibbane ayaa mindi lagu dhuftay lix jeer, iyadoo ku dhacday sambabbo daloolsan iyo dhaawacyo ka soo gaaray gacmaheeda taas oo u baahnayd faragelin qalliin.

Laba ka mid ah dadkii goobta ka agdhawaa ayaa soo kala dhexgalay waxaana la sheegay in ay xakameeyeen mid ka mid ah kuwii weerarka soo qaaday ilaa ay booliisku ka imaanayeen. Eedeysanaha labaad ayaa la qabtay waxyar kadib. Weerarka ayaa dhacay habeenimadii Axada laakiin booliska ayaa ka gaabsaday inay soo saaraan qoraal ilaa Talaadada.