Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

QIRASHADII JAAJUUSKA INGIRIISKA Iyo Cadawtinimada Ingiriiska ee Islaamka u hayo -Qaybtii 5aad

Published

on

Halkaan hoose ayaad ka heli kartaa dhammaan qaybaha buugga oo dhammeystiran:

http://www.tukesomalism.com/archives/author/buugga2019


Muddo dheer markii aan ku noolaa magaalda Baqdaad wasaaradu waxa ay amar igu siisay in’aan imaado, magaalada Landan xageed ayaan usoo kici timay waxa aan kulama la qaatay xoghayaha iyo xubno ka mid ah wasaarada. Waxaan uga warbixiyay wax yaabihii aan soo arkay iyo wixii aan soo qabtay intii aan ku jiray safarkii dheeraa waxa ay si’aad ah ugu farxeen warbixinadii aan kasiiyay wadanka Ciraaq aad ayeyna ii gu mahad celiyeen. Horay ayaa waxa aan ugu soo diray warqado aan ku faahfaahinayey mudadii aan safarka ku jiray. Waxaa kale oo aan dib ka ogaaday gabadhii la oran jiray Safiyo ee uu la tuman jiray Muxamed Cabdi Wahaab in ay soo dirtay warbixin la mid ah warbixntaan, waxaan kaloo ii cadaatay xoghayaasha wasaardu in ay iga qoreen war bixin wanaagsan ayna rumaysteen warbixinnadii aan soo siiyay. Xoghaya ayaa si gaar ah iila balamay in aan la kulmo markii aan ku booqday xafiiskiisa si aad ah ayuu ii soo dhaweeyay, waxa uu iisoo dhaweeyay soo dheween ka sareeysa markii aan ka imid magaalada Istanbuul, waxaa kaloo ii cadaatay in aan qalbigiisa ku mashquuliyay meel ku haboon wasiirka.

Wax uu ii muujiyay farxad aad u wayn sida aan u marin habaabiyay Muxamed Cabdi Wahaab waa baadidii ay doonaysay wasaarada Ingiriiska, waxaa uu yiri hawlgalkaaga hadii uu ku gaabnaan lahaa Muxamed Cabdi Wahaab ayada ayaa waxa walba kufilan waxaan umuujiyey in aan ka walaacsanaahay waxaa uu gadaashay noqondoono wasiirku waxaa uu yiri waxaan ku kalsoonahay Muxamed in uusan iska badalin sidii aad uga soo tagtay shaqada wasaarada ayaa lala xiriiriyay magalaalada Isfahaan waxa ayna wasaarada uga warbixiyeen in uusan Muxamed sidii iska badalin hase ahaate waxan is iri sideebay u ogaadeen Muxamed xaaladiisa waxaan su’aalo ka waydiiyay wasiirka arrimihiisa waxa uuna ii cadeeyay ninka mid ah shaqaalaha oo isku magacaabay Cabdi Kariim asaga oo doonaya in uu ogaado sirtiisa hoose waxa uu awood u yeeshay in uu helo sirtiisa kadib marka uu lasheekeystay Muxamed Cabdi Wahaab waxa uu yiri gabadhii Safiya waxa ay igadaba timid magaalda Isfahaan laba bilood ayaan la joogay Cabdi Kariim waxa uu ahaa saxiibkiisa oo dagan magaalada Shiraas waxa ii diyaariyaya gabar layirahdo Aasiya oo aad uga qurux badan Safiya Muxamed Cabddi Wahaab waxa uu gabadhaasi la noolaa noloshiisii midii ugu wanaagsanayd waxa kaloo oo cadaatay magaca kale ee Cabdi Kariim in uu yahay magac lasoo caariyaystay oo la dulsaaray mid kamid ah Kiristaanka dagan meesha la yidhahdo Jelfaa oo u dhaw magaalda Isfahaan ninkaasi waxa uu ka mid ahaa shaqaalaha wasaarada Aasiyana waxa ay ahayd Yahuudiyad dagan Shiraas sidoo kale waxa ay kamid ahayd shaqalaha wasaarada hadaba Muxamed Cabdi Wahaab baadi yeentiisii waxa aan ku ahayn afar qof oo kala ah aniga oo ah Hamfarib,ninkii labaxay Cabdi Kariim iyo labadii gabdhood Safiyo iyo Aasiyo.

Waxa aan ka rajaynaaa Muxamed Cabdi Wahaab in aan kahelno ujeedooyinkeena mustaqbalka markii aan u warbixiyay wasiirka iyo xoghaya iyo laba xubnood oo ka midah balse aan igaranayn markaa ka hor waxa uu yiri wasiirku waxa aad mutaysatay billada ugu saraysa ee wasaarada maxaa yeelay waxa aad gaartay jaranjartii ugu sareeysay shaqaalaha xoghayihii waxa uu intaa sii raaciyay waxa lagu siin doonaa sirta dowlada qeyb kamid ah oo ku anfici doonta.

Waxa ay abaalmarin iisiiyeen toban maalmood oo fasaxa ah si’aan u aado xaaskeyga wasaarada ayaan ka baxay aniga ku wajahan xaaskayga waxa aan mudo la noolaa wiilkayga yarka ahaa oo aad ka iigu ekaa asagoo markaa hadal barad ah waxa aan mooday qeybka mid ah nafteyda oo soconaysa dhulka si’aan la qiyaasi karin ayaan ugu farxay waxa aan ku sigtay in aan duulo sidii shimbirtii jacayl iga hayo cunigaa dartiis waxa aan ku raaxaystay ehelkeyga iyo wadankeyga waxa aan soo booqday eedadey oo da’ah oo aad ii jacel nasiib wanaag markii aan safarkii sadexaad galay ayeey geeriyootay aad ayaan ugu faraxsanaa xilligaas maxaa yeelay safarkii sadexaad aniga oo ku jira ayey geeriyootay waxa aan dhameystay 10kii maalmood oo bil midnoqotay hal saac sidaa oo kale ayey maalmaha wanaagasani u dhamaadaan ayadoo aad moodid saacado, maalmaha xunna waxa ay dhamaadaan ayagoo aad moodo qarniyaal waxa aan xasuustay maalmihii aan ku xanuunsanaa Ciraaq halkii maalin waxa ay ila ahayd sanad waxa aan kulaabtay wasaarada si’aan u ogaado ammarada la isiin doono iyo meesha la igu wajihi doono waxaa xafiiska si’aad ah igu soo dhaweeyay xoghaya waa uu ii gacan qaaday asaga oo ii mujinaya kalgacayl iyo kalsooni buuxda waxa uu yiri wasiirka waxa uu amar igu siiyay sidoo kale waxa ay ii xilsaareen gudiga khaaska ee arrimaha gumaysiga in aan ku tusiyo laba arrimood oo sir ah oona muhiim ah si’aad uga faa’iidaysan lahayd mustaqbalka labadaasi arrimood lama tusiyo dad yar mooyee oo lagu kalsoon yahay.

Gacanta ayuu iqabtay waxa uu igaliyay qolkamid ah qolalka wasaarada waxaana halkaasi ku arkay waxyaabo aan la yaabay oo halkaas yiilay boqol qarni waxaana ku hareereysan 10 nin, nin waxa uu ulabisan yahay sida madaxwaynaha Cusmaaniyiinta waxa uu ku hadlayay luuqada Turkiga iyo Ingiriiska nina waxa uu egyahay sheekha ugu wayn magaalda Istanbuul kan sadexaadna waxa u egyahay boqorkii furus midna waxa uu u eg yahay wasiirkii ee shiiciga ahaa midka shanaadna waxa uu u egyahay shiikha ay u laabtaan Shiicada oo ku sugan Najaf sadexdaan danbane waxa ay ku hadlaan laba luuqadood oo kala ah luuqada Faarisiga iyoIngiriiska shantaaan nin midkasta oo kamid ah waxaa agfadhiya nin qoraa ah si uu uqoro waxa uu ku hadlayo warbixinnada ka imanaya daafaha caalamka oo ay soo gudbinayaan shaqaalaha gaar ahaan war bixinnada ka imaanaya xagga İstanbuul, faaris iyo najaf waxa ay ku soo dhacaan shantaan nin xoghaya ayaa waxaa uu igu yiri shantaani nin waxa ay matalayaan shan nin oo asalraac ah waxaana u sameeynay nimankasi si aan u ogaanno sida ay u fakarayaan shanta nin oo muslimiinta ah.

Waxa aanu u xil saarnay nimankaa shanta ah sidii ay noo siinlahaayeen warbixinada nagasoo gaaraya istaanbuul, Tehraan iyo najaf. Nimankaasi waxa ay iska matalayaan shanta nin ee muslimiinta ah oo (asalka ah). Intaa ka dib waxaan waydiino ayey nooga jawaabaan waxa aynu aragnay natiijada kasoo baxday nimankaan fiiradooda boqolkiiba todobaatan boqolkiiba 70 inay waafaqsantahay nimanka asal raaca ah fikirkooda.

Xoghayuha ayaa waxa uu yiri: hadii aad doontid arrintaan tijaabo ayaad ka qaadi kartaa maxaa yeelay waxaad qaabili kartaa caalimka Najaf. Waxa aan iri meel kasta oo la ii diro waan ku haboonahay. Waxa aan dhawr su’uulood waydiiyay matalaha marjica shiicada ee ku sugan maagaalada Najaf. Waxa aan ku iri mudane manoo banaantahay hadii aaan shiica nahay in aan la dagaalanno xukuumada maadaama ay tahay xukuumaddu xukuumad sunni ah oo qabyaalad badan?

Matalihii waxa uu yiri maya nooma banaana in aan la dagaalno maxaa yeelay waa xukuumad islaami ah muslimiintuna waa walaalo waxaa noo banaan inaan kula dagaalano amridda wanaaga iyo ka reebidda xumaanta maadaama ay tahay xukuumad cabburisa ummadda muslimiinta ah waxa aan kala hadlaynaa sidii ay shacabka muslimiinta ah cabburinta uga dayn lahayd hadii ay ka daysana innaguna waan daynaynaa.

Waxa aan iri: mudane Yahuuda iyo Nasaaradu ma najaasaa mise ma’ahan? Waxa uu yiri waa najaaso waxaa waajib ah in laga fogaado. Waxa aan ku iri maxay ku najaasoobeen?

Waxa uu yiri: waxa ay ku najaasoobeen laba wax yaalood waxaa ay aaminsanyihiin in aan nahay gaalo Nabi Muxamedna Calayhi Salaam waa ay beeniyeen sidaa darteed ayay ku najaasoobeen.

Waxa aan ku iri mudane miyaysan nadaafaddu iimaanka ka mid ahayn?

Maxaa (sahne shariif) [Qabriga Cali hareerihiisa] iyo wadooyinka soo gala ay san nadiif u hayn? xitaa meelaha lagu barto cilmiga aysan nadiif u ahayn).

Waxa uu yiri: maxaad u arki wayday innagu in aan nahay dad nadaafad badan mawaadan arag nadaafadda ka muuqata wadooyinkeena,suuqyadeena iyo iskuuladeena aan wax ku barano?

Waxa uu yiri shaki kuma jiro in ay nadaafaddu ka mid tahay Iimaanka hase ahaatee maxaan samaynaa shiicadu nadaafadda ma ilaaliyaan.

Waxaad moodaa ninkaa sida uu iigu jawaabayo in uu yahay caalimkii shiiciga ahaa ee ku sugnaa magaalada Najaf waxa aan aad ula yaabay ninku sida uu ninka isugu ekaysiinayo dhab ahaantii waxa aan waydiiyay su’aalahaan shiikh xiligii aan ku sugnaa magaalada Najaf sida uu ninkan iigu jawaabay ayuu iigu jawaabay ninkaan shiikha matalaya waxa uu ku hadlayay luuqadda Faarasiga, shiikhuna waxa uu ku hadlayay luuqadda Faarasiga. Xoghayaha ayaa waxa uu yiri hadii aad afarta kale su’aalo waydiin lahayd waxa aad ogaan lahayd sida ay u matalayaan afarta muslimiinta.

Waxa aan ku iri xoghayaha waxaan garanayaa afkaartii shiikha Islaamka maxaa yeelay shiikh Afandi wuxuu ahaa shiikhaygii haddaba waxa aad su’aalo waydiisaa ninka la yiraaho shiikh Matalihii waxa aan ku iri in madaxweynaha la adeeco ma waajib baa?

Waxa uu yiri haa waa waajib sida Allahu Tacaalaa iyo Rasuulkiisa loo adeecayo ayaa loo adeecayaa.

Waxa aan ku iri maxaa daliil u ah?

Waxa uu yiri miyaadan maqlin Allahu Tacaalaa qawlkiisa (Allahu Tacalaa Iyo Rasuulka Adeeca Iyo Madaxdiina). (Nisaa: 59), waxa aan ku iri hadii uu khaliifku ka mid yahay ulul amriga Allahu Tacaalaa sideebuu noo amrayaa in aan adeecno Yaziid oo banaystay inuu dagaal ku qaado Madıınatu al Munawara, oo dilay Xuseen (radıyallahu canhu) oo ay dhashay gabadhii Rasuulka (Calayhı Salaatu Wassalaam) sidee Allahu Tacaalaa noo amrayaa in aan adeecno Waliid oo ahaa nin khamriga cabba?

Matalihii waxa uu yiri wiilkaygiiyow Yaziid waxa uu ahaa amiirkii muslimiinta xag allana nalagala amray Xuseena in la dilo ma uusan amrin ha rumaynin beenta Shiicada si’aad ah kutubta u akhriso dhab ahaantii Yaziid waa uu gafay waana uu toobad keenay in uu madiino dagaal ku qaado waxaa ku qasbay reer madiino ayaa xad gudbay waxa ayna ka bexeen adeeciddii Amiirka balse wali waxa uu ahaa Faasuq.

Khilaafada waxa lagu adeecayaa wixii ku salaysan shareecada Islaamka su’aalahan qudhayda ayaa waxa aan horay u waydiiyay shiikhayga Afandi, jawaabahaan oo kale ayuu iigu jawaabay waxaan ku iri xoghayaha maxaa dana oo ku jira matalaadaan?

Waxa uu iyiri waxa aan ogaanaynaa fikirada madaxda iyo culimada musliinta sunniga iyo shiicada ka dib waxa aynu u jeexaynaa sidii aan uga hortagi lahayn arrimohooda siyaasadeed iyo midooda diineed tusaale ahaan markii aad ogaato in cadawgaagu kaaga imaan doono xaga qorrax kasoo baxa waxaad hor dhigaysaa ciidankaaga balse hadii aadan garanayn cadawgaaga halka uu kaa jiro ciidankaaga waxa aad u kala qaybinaysaa jihooyinka oo idil, sidoo kale markii aad ogaatid qofka muslimka ah waxa uu daliilsanayo madhabkiisa iyo diinkiisa waxaa kuu suura galaya sidii aad udiyaarsan lahayd jawaab aad ku raddisid waxa uu daliilsanayo. Jawaabahaas waxa ay noqonkaraan jawaabo lagu qanco, waxaadna khal khal galinkartaa qofka muslimka ah caqiidadiisa.

Kadibna xoghayuhu waxa uu ii dhiibay Kitaab wayn oo ka kooban kun bog kitaabkaasna waxaa ku qoran doodo iyo kaartooyin dhex maray shanta muslimiinta ah iyo shanta matalayaasha ah doodahaas waxa ay ku saabsan yihiin arrimo milatari, arrimo dhaqaale, arrimo aqooneed iyo mid diineed. Kitaabkii ayaan gurigaygii u qaatay waxaan kusoo akhriyay muddo saddex asbuuc ah waxa uuna igu amray in aan kitaabka soo celiyo markii aan soo akhristo. Wax aan la yaabay waxa kitaabka ku qoran cilmi, aqoon iyo qaabka wax loo raadiyo.

Waxaad moodaa in ay tahay dhacdo dhab ah sida ay su’aalaha iyo jawaabaha ay nimankaa isu waydaarsayaan iyo siday isugu beeganyihiin waxaan isleeyahay boqolkiiba 70 wax ka badan waa ay saxan yihiin, in kastoo uu horay iigu yiri xoghayuhu su’aalaha iyo jawaabaha ay is dhaafsanayaan 70% way saxsan yihiin. Buugaan waxa aan ka kororsaday kalsooni aan ku kalsoonahay awooda dawladayda, waxaa kale oo ogaaday dhab ahaantii dawladdu in ay diyaarisay kaartooyinkii lagu xadidi lahaa awoodii dawladii Cusmaniyiinta wax ka yar hal qarni. Xoghayuhuwaxa kale oo uu yiri qolkaas kale waxaa ku jira matalayaashaan oo kale waxayna matalayaan wadaado aan gumaysanno, xoghayaha ayaa waxa aan ku iri nimankaa matalayaasha ah xageebay xogtaan ka helaan?

Warkani waa khalad aad u xun isagana horay u shegaty in adeecida madaxweynaha ay tahay fardi.
[19] Tanina waa been abuur qiimaha ay siisay dowlada Cusmaniyadu way diiwan gashan tahay waxayna ku faahfaahsan tahay dardarankii Cusmaan Gaazi, saladiintii cismaaniyada oo dhan waxay siiyeen maraatib ama darajooyin sare culumada, markii ay soo dacweeyeen xasidiintu (Mowlaana Khaalidul Baqdaadi) oo ay ku soo dacwodeen maxamuud khaankii labaad oo ay ka dalbadeen in sheekha la dilo wuxuu ugu jawabay madaxweynihii dowladeenu culumada ma dhibtu waana caan eraygaasi, waxay kaloo caaan ku ahayeen Cusmaniyiintii inay culumada dagaan iyo mushaar tiro badan siiyaan.

Waxa uu yiri: Shaqaaleheena kala jooga daafaha caalamka ayaa si toosa war bixinta noogu soo gudbiya iyagoo kusoo aadiya matalayaasha.

Waxa uuna yiri: xoghayuhu tani waa sirtii kowaad oo aan ku ogaysiiyo sirta labaadna waxaan kuu soo gudbindoonaa bil kadib markii aad soo dhamaysid Kitaabkan.

Waxa aan soo akhristay Kitaabkii dhammaantii waxaana ka faa’iday aqoon aad u farabadan oo ku saabsan Muxamadiyada waxaa kale oo ogaaday fikradahooda iyo qodobada ay ku liitaan waxaa kale oo aan ogaaday qodobada ay muslimiintu awooda ku leeyihiin iyo sidii looga shaqayn lahaa sidii loo bur burin lahaa looguna badali lahaa qodobo taag daran.

Qodobada ay muslimiintu ay ku liitaan waxaa kamida

1.  Khilaafka u dhexeeya Sunniga iyo Shiicada, khilaafka u dhexeeya shacabka iyo madaxda, khilaafka u dhexeeya labada dawladood ee Turkiga iyo Iran, khilaafka u dhexeeya qabiilooyinka, khilaafka u dhexeeya culimada iyo madaxda.

2. Aqoon darrida saamaysay dhammaan musliinta wax yar mooyee. Himad la’aan, aqoon yari iyo wacyi galin la’aan.

3) In aduunyo oo dan laga tago loona jeesado camal falka aakhiro.
4) Kali talinimada xaga maamulka ah.
5) In la waayo amniga wadooyinka iyo in lajaro xiriirooyinka ilaa wax yar ma’ahane24 In la tuuro caafimaadka guud ilaa daacuunka iyo cudurrada ay magaalooyinka soo galaan si xiriir ah oo ay laayaan tobanaan kun oo qof si ay u waayaan daryeel caafimaa.
6) In ay burburaan magaalooyinka iyo in la waayo wakaaladaha biyaha26 Maamulkii in uu waxa ka qaban waayo mucaaradka iyo in la waayo nidaam, kala danbeen sharci, haba ahaadaan kuwa ku faana qur’aanka laakii kuma dhaqmaan xeerarkooda.
7) In uu burburo dhaqaalaha bur bur aad u wayn faqriguna uu galo meelkasta.
8) In lawaayo ciidan nidaamsan iyo in lawaayo hub ku filan28 in la yaso dumarka xaqoodana la duudsiiyo29 in la waayo nadaafad iyo daryeel caafimaad oo dhankasta ah30 waxa uu sheegay kitaabku qodab kasta oo daciifnimada muslimiinta muujinaya in uu khilaafsan yahay sharciga Islaamka sidaas awgeed waa in ay ahaadaan muslimiinta kuwa jaahiliin ah si aysan ugu baraarugin xaqiiqada diintooda.
 
Kitaabka qur’aanka waxa uu sheegay in uu Islaamku yahay
1) in uu amraya in la midooba lana isku duubnaado lagana fogaado kooxa kooxaysiga maxaa yeelay Allahu Tacaalaa baa qur’aankiisa waxa uu yiri. Aala Cimraan: 103.
2) (Dhamaantiina Xariga Allahu Tacaalaa Wada Qabsadan)
3) Islaamka waxa uu amrayaa in cilmiga laraadsado maxaa yeelay xadiisbaa waxa uu ahaa: (Barashada Cilmiga Waxay Waajib Ku Tahay Rag Iyo Dumarba)
4) Islaamku waxa uu amrayaa in la xafido qur’aanka kariimka ah illaahy baa qur’aanka ku yiri

(Umadaa Hortiin Tagaye Ku Soc Daala Dhulka Oo Fiiriya

[20] Kumanaan culumadii cusmaaniyiinta ayaa waxay wax ka qoreen diinta sida: cimiga akhlaaqada iyo imaanka waana lawada yaqaana xataa caamadoodii ayaa garanaysay diintooda iyo say alle u caabudi lahaayeen iyo siday aduun yadooda u dhaqan lahayeen tuulo walban waxaa ku talay masajid jaamac ah iyo iskool ama madariso waxaana lagu daraseen jiray akhrinta iyo qoraalka culuumta diinigaa iyo kuwa maadiga ah baadiyahana waa lagu aqrin jiray quraanka xiligii cusmaniyiinta culumadii iyo awliyadii soo daahirtay aad ayey u badnayeen.
[21] Arintu sida uu sheegayo ma aha, balse niyada muslimiintii cusmaniyinta ahaa aad ayey usareysay waxayna u dagdagayeen jihaadka si ay u garaan darajada shahidnimada salad walba dabadeed iyo khudbooyinka jimcaha waxay ugu duceenayeen dowlada iyo khaliifka muslimiinta khayr dadka goob joga ah na qalbigooda bay ka oranayeen amiin, magaala jooga kiristankuna maanu garanayn wax aqris iyo wax qorid cilmina uma aysan lahayn diintooda iyo aduunyadaba waxayna u malenayeen khuraafaadka ay u daldalayaan baadariyaalkooda inay tahay diin waxay la mid ahayeen xoolaha oo kale oo aan lahayn wax dareen ah bal iyagaba ka xumaa xoolaha.
[22] Islaamku ma kala saarayo arimaha diinta iyo aduunyada islaamku wuxuu ku tiriyay cibaadada xaddiska nabiga ayaa wuxxu ahaa (u shaqayso aduunyadada sidii adiga oo waligaa noolaanaya aakhiradaadana u shaqayso sidii adiga oo bari
dhimanaya) hase ahaatee kitaabka Injiil waxaa uu dhigayaa inaan loo shaqaysan Karin aduunyada.
[23] Madaxda islaamku waxay awoda saarayeen dhaqan galinta shareecada islaamka qofna ma aysan dulminayn sida ay boqorada yurub u dulminayeen shacabka
[24] Waa been iyo bura bugaando wadooyinkaku waxay ahayeen nabad galyo qofkii kasoo taga magalada bosna oo usocda “maka “si nabad galyo ah ayuu ku marayey masaafada masaafada udhaxaysa labada magaalo waxaa la safrayey sahay la’aan waxaa uu biyo iyo bad baad ka helayey tulooyinka , tulooyinka ayaa waxa laga siin jiray hadiyado.
[25] Dhamaan gobolada waxaa ay lahaayeen isbitaalo iyo xurumo caafimaad. Nabooliyiinta xitaa cusmaaniyiintu gargaar u fidin jireen, muslimiintu waxay ku dhaqmayeen xadiiskii nabiga (Calayhı salaatu wassalaam) ee ahaa (nadaafadu iimaanka ayeey ka mid tahay).

Kuwii Beeniyay Ciribtoodu Say Noqotay) Aayad: 137 Ee Aala Cimraan waxa uu amrayaa in adunyada la raadsado ilaahay baa qur’aankiisu ku yiri (Waxaa Kamida Kuwa Dhahaya Aloow Aduunyada Wanaag Nagu Sii)Aayada : 201Ee Al Baqra Islaamku waxa uu amrayaa in la tashado Allahu Tacaalaa qur’aankiisa waxa uu ku yiri (Arinka Way Ka Shoowraan) Aayada: 38ee Shuura Islaamku waxa uu amrayaa in la ilaaliyo caafimaadka iyo jirka xadiis shariif ah ayaa waxa uu leeyahay

(Cilmiyadu Waa Afar Cilmiga Fiqiga Oo Cibaadada Lagu Ilaaliyo Cilmiga Caafimaadka Oo Jirka Lagu Daweeyo Clmiga Naxwaha Oo Carabka Khaladka Looga Ilaaliyo Cilmiga Xidigaha Oo Zamanka Lagu Ogaado)

  • Islaamku waxa uu amrayaa in lacamiro dhulka, Allahu Tacaalaa qur’ankiisa waxa uu ku yiri (Allah Subxaanahuu Watacaalaa Idinku Idiin Abuuray Dhulka Dushiisa Waxa Ku Sugan Oo Dhan) Aayada 15 Mulk.
  • Islaamku waxa uu amrayaa kala danbeen iyo nimaad, Qura’aanka Kariimka waxa uu noo sheegayaa (Wax walba waa xisaab iyo nidaam). Hijra/19.
  • Waxaa uu amrayaa in la xoojiyo dhaqaalaha xadiis ayaa waxa uu ahaa (Aduunyada Ka Shaqee Sidii Adigoo Waligaa Noolaanaya Aakhiradana U Camal Falo Sidii Adigoo Bari Dhimanaya)
  • waxa uuna amrayaa in laxoojiyo hubka iyo ciidanka Allah Tacaalaa qur’aankiisa ayaa waxa uu ku yiri (Udiyaarsada Gaalada Wixii Aad Awoodaan Oo Hub Iyo Ciidan Ah) Aayada Anfaal/60
  • Waxa uu amrayaa in la ixtiraamo dumarka Allahu Tacaalaa ayaa qu’aankiisa ku sheegay (Haweenku Waxay Leeyihiin Xaqa Lagu Leeyahay Oo Kale Oo Wanaaga) Aayada 228 Al Baqra
  • Islaamku waxa uu amrayaa in lagu dadaalo nadaafada xadis ayaa waxa uu ahaa (Nadaafadu Iimaankay Ka Midtahay), qodobada ugu waa weyn ee uu ku sheegay kitaabaka uuna amray in la burburiyo waxa ay yihiin.

1- In aysan takoorin xaga qoomiyadaha, deegaanada, luuqadaha iyo midabada

2- Waxa xaaran ka ah ribada zinada, khamrada iyo hilibka doofaarka.

3- Si adeg ayey shaqaalahooda igu sameeyaan daba gal.

4- Waxa ay ixtiraamaan kooxada madaxda ahlu sunna ah eena waa jibtahay in la tixgaliyo amaradiisa sida ay waajibka u tahay in la adeeco Allahu Tacaalaa iyo rasuulkiisa.

5- Jihaadka waa qasab

6- waxa ay u arkaan in ay shiicadu tahay najaas muslimka aysan ka mid ahayn.

7- Waxa ay rumaysan yihiin muslimiimtu in uu islaamku yahay diinta kaliya ee xooga leh.

8- Shiicaduna waxa ay u arkaan in la xurmeeyo ka dhisida kaniisado wadamada islaaamka.

9- Muslimiintu inta badan waxa ay u arkaan in ay waajibtahay in laga saaro yahuuda iyo nasaarada jasiiratul carab.

10- Waxa ay oogaan cibaadadooda (Salaada, Soonka iyo Xajka IWM) sida ugu haboon.

11- Shiicada waxa ay u arkaan in ay waajib tahay in la siiyo (al khumus) oo ah shanmeelood oo meel qaniimada in ay siiyaan.

12- Waxa ay ugu dhaqmaan caqiidada Islaamka si adag.

13- Waxa ay awlaadooda ku tarbiyadeeyaan si wanaagsan sidii aabayaashood iyo awoowayaashooda si aysan suuro gal unoqan wayso in lakala wado waalidka iyo ilmihiis.

14- Haweenayda muslimada ahi waa ay xijaabantahay si ay isku asturto.

15- Waxa ay tukadaan salaadaha maalintii shan jeer iyaga jamaaca ku tukanaya.

16- Waxaa aktooda ah qabrigii nabigooda, ahalkiisa iyo saxaabadiisa markaas ay unoqotay xarun ay kukulmaan kuna kuka la tagaan.

17 Waxaa dhexdooda ku badan kuwa ku nasab sheegta nabigooda waxa ay xasuusanayaan rasuulka markaasi ayay ula muuqanayaan in uu noolayahay rasuulka.

18- Muslimiintu waa ay isu yimaadaan waqtiyada qaar ayaga oo siku wacdinaya sidaa darteed baa waxa ku waynaada naftooda cabsida alle islamarkaana waxa ay jeclaadaan camalka wanaagsan.

19- Muslimiinta waxa waajib ku ah in ay faraan dadka wanaaga kana reebaan xumaha.

20- Muslimiintu waxa ay jecelyihiin guurka si’ay u tarmaan darteed guurkuna waa sunne.

21- Qofkii muslim ah hadii uu tuso qofkale wadada xaqa ah waxa uu helayaa aduunyada oo dhan wax ka kheer badan.

22- Xadiis baa waxa uu ahaa (QOFKII WANAAG JIDEEYA WUXUU LEEYAHAY AJARKIISA IYO CIDII KU RAACADA AJARKOODOO KALE ILAA QIYAAMAHA).

23- Muslimiintu waxa ay qadariyaan qur’aanka iyo axaadiisya ku dhaqan kooduna lagu helayo janno iyo ajar wayn, kadiban waxa uu ku dardaarmay kitaabka in lagu badiyo qodobada liita (ka soo horjeeda islaamka) iyo in la qariyo qodobada wanaagsan, in lasheego daliilo muujinayo arintaas, kitaabka waxa uu leeyahay in laga shaqeeyo sidii loo faafin lahaa qodobadan soo socda:

1- In khilaafyada lala beegsado kooxaha iska soo horjeda iyo in lafaafiyo kutubo lidku ah kooxahaasi lacagna lagu bixiyo is baabi’intooda iyo kala fogaantooda.

2- In jahligu lagu baaqi yeelo loona diido in ay furtaan iskoolo lana baabi’iyo kutubtii diiniga ahayd dadka in laga soo leexiya iskooladii diinta in ay ilmahooda ay geeyaan sidoo kale waa In culimadooda la duro [wadadaasina waa wadadii uu ingiriisku ku dhibaataynayay islaamka].

3- 4- In ay ahaadaan ku wa baraarugsanayn iyaga oo loo qurxinaya jannada iyo in aysan waajib ku ahayn nolasha aduunyada, sidoo kale in loo badiyo xalaqooyinka ku saabsan tasawufka iyo in loo badiyo kutubta amraya in laga saahido aduunyada iyo dhaldhaalkeeda sida ku tubka (Ixyaa Culuumu Diin) Qasaali iyo qasiidada (Almasnawi) oo uu alifay (Mowlaanaa Jalaaludiin alruumii) iyo kutubka (ibnu Carabi)31.

5- In la xoojiyo kalitalisnimada ayada oo loo cadeynayo (in ay yihiin hooskii Allahu Tacaalaa ee dhulka ku sugan) sidoo kale in Abuubakar, Cumar, Cusmaan, Reer Banii Umaya iyo Reer Banii Cabaas dhamaantoodu in xukunka ku heleen xoog iyo seef ayna ku maamuleen kalinimo.

Abuubakar waxa uu xukunka ku qabsaday seeftii Cumar iyo in lagubo guryaha aan hoos imaanin maamulkooda sida gurigii Faaduma Nabi Muxamed32 Cumar in uu xukunka kula weereegay dardaarankii Abuubakar, Cusmaan in uu xukunka kula wareegay Cumar amarkiisa, Cali in uu xukunka ku la wareegay doorasho kacdon, Mucaawiye in uu xukunka kula wareegay seef33 kadibna waxa dhaxlay reer Banii Umaya, kadibna waxaa kalawareegay reer Bani Cabaas, arrintaas oo dhan waxa ay ku tusinaysaa in uu islaamku yahay kaligii talis.

6- In la joojiya xukunka dilka [qofkii qof dila in aan ladilin] xalka kaliya ee joojinkara dilka iyo foodada waa ciqaabta dilka ah in lawaayo amniga wadooyinka iyo in la xoojiyo kuwa guul dareystay lana siiyo hub laguna qasbo in ay wadaan shaqada tuuganimada iyo laaluush qaadashada.

7- In ay ku sugnaadaan xaaladooda caafimaad daro in lagu dhex faafiyo, in uu Allahu Tacaalaa waxkasta uu qadaray aysan faa’ido layhayn in ladaaweeyo, miyuusan Allahu Tacaalaa quraankiisa ku dhihin (Alle waa kan iquudiya oo iwaraabiya hadaan jiradana iroonaynayay oo idilayay kadiban inoolaynayay ) Shucara/79-80-8134.

8- In ay foodadu baaqi ahaato iyada oo lacadeynaayo in islaamka uu yahay diin cibaado uusan laxiiriin arimaha dowlada sidaa darteed malaheen Muxamed iyo khulafada wasiiro, nidaam iyo qawaamiin {sharciyo}35.

9- In burbirinta dhaqaalaha uu badiyo fasaadka sidaa dartee waa in laburbiriyaa doomaha ganacsiga iyo in lagubo suuq yada sidoo kale waa in laburburiyaa meelaha beeraha laga waraabiyo waana in lasumeeyo meelaha ay dadku biyaha kadhaansadaan36.

10- In lamashquuliyo madaxda iyada oo lagu fidneynayo [dumarka, ciyaarah], khamriga, khamaarka iyo laaluushka, in loolexiyo hantida dowlada danah gaar ah iyo in lajecleysiiyo shaqaalah arintaa. Waxaa kale oo uu ku dardaarmay in lajoogteeyo jawaasiintaa ayna ilaalaso dawlada Ingiriiska.

11- Sidoo kale waxaa uu kudardaarmay kitaabka in lafaafiyo Ribada maxaa yeelay waxa ay burburisaa dhaqaalaha wadanka waa in lagu diiro galiyaa muslimiinta in ay joojiyaan ku xukunka qur’aanka, waxaa kale uu kadardaarmay in muslimiita lagadhaadhiciyo ribada xaraanta in ay tahay (Ribada Laban Laabka Ah).

Allahu Tacaalaa qur’aankiisa waxa uu ku yiri (Hacunina ribada)Al cimran:130 ribada qaybaheda oo dhan xaaraan ma’aha37.

12- Sidoo kale waxaa waajib inagu ah in aan jarno xiriirka kadhaxeeyo culumada iyo bulshada inteeda kale iyadoo loomarayo in la tuhmiyo culumada iyo in looxiro qayb kamida shaqaalaheena dharka culumada kadibna aysameeyaan dambiyo waa wayn islamarkaana uu shaki ku beermo dad waynaha sida la hubo ragan shaqaalaha ahi waxa ay galeen (jaamacadii Al Azhar, Istanbuul, Najaf iyo Karbala) waxaan aan furi doonaa iskoolaad iyo macaahid lagu liidayo xiriirka kadhexeeya culumada iyo dadweynaha waxaan ku tarbiyadeen doonaa caruur cadaw ku ah muslimiinta waxaanu u aqrin doonaa caruurta muslimiinta in ay ahaayeen awoowayaashoodii kuwo juhalo ah.

Waxaa kale oo aan ku tar biydeen doonaa caruurta in aay nacaan culumadooda iyo madaxdooda sidoo kale in aan u sheegna xumaantooda iyo inay ku mashquuleen mac macaansiga gabdha iyo aduunyada in aay leexsadeen hantida shacabka.

13- Waxaa suuroowda in lafaafiyo in Islaamku yasay dumarka miyeeysan qur’aanku ku jirin (Ragu ayagaa haya talada dumarka) Ayada Nisaa/34 iyo miyuusan xadiisku dhihin (Dumarku Waa Shar)38

14- Wasakhda iyo qurunku waxay ka dhashaan biyo yarida waa in lagu dadaalaa in laga hor istaago Islaamka biyo badan, dardaarankii ee uu ku qoray kitaabkiisa kuna saabsanaa qodobadii waa waynaa ee uu qariyay waxa ay ahaayeen:

  1. In lasoonooleeyo qabyaaladii iyo gobalaaysigii iyo wixii la mida, sidoo kale waxa uu dardaarmay in muslimiinta niydooda lagu soo jeediyo xadaarooyikii hore, geesiyyashii hore iyo shakhsiyaadkii caan baxay ee Islaamka ka horeeyay sida in lasoo nooleeyo taariikhdii faraacinada Masar majuusiyiintii Iraan Baabiliyiintii Ciraaq iyo kuwa kale oo badan oo ku saabsan xadaaradihii hore sida Atila iyo Jengiz [bahalnimadooda] [waxaa jira kitaab laga sameeyey liis hore].
  2. In lafaafiyo afartii arrimood oo ay kala ahaayen khamriga, qamaarka, zinnada iyo hilibka doofaarka iyo [in lasameeyo naadiyaal sporti ah si muuqato iyo si qarsoon in loo faafiyo arrimahaas], sidoo kale kitaabka waxa uu dardaarmayaa in lajoogteeyo xiriirka iskaalmeysiga ka dheexeeya Yahuuda, Nasaarada, Majuusiyiinta iyo Saabi’ada ku waasoo ka shaqeynaya arrimahaas, wasaarada gumaysiga waxa ay siisa mushaar aad ufara badan qofkasta oo ka mid ah jawasiistaas oo ka shaqeeya arrintaasi.

Sidaa darted in la sameeyo xisbiyo siyaasadeed iyo naadiyaal isporti ah, xisbiyada siyaasada iyo naadiyaasha ciyaaraha haddii ay akhrin lahaayeen diinta waqti ay isku dagaalaan ma heli lahayn, taasina waxa ay keeneysaa in midkiin uu kan kale ku daawaco jornaalka, Jornaalada waxa ay arimahaas ka helaan lacago badan, qofka lagu arko magaciisa jornalka waxa uu noqonayaa mid geesi ah. Arintaan diinta Islaamka iyo axkaamta way ka soo horjeedaa.

Aadaabta diinta way ka baaba’eysaa qofka sameeyo arintaa, meelahaan lagu sameeyo ciyaaraha, lagdinta waxa ay keeni karaan wax aan ku habooneyn diinta maxaa yeelay waxaa isugu yimaado wiilasha iyo gabdhaha taas oo keeni karto in ay ka dhashaan wax yaabo xun. Arintaan waxa ay bur burineysaa Islaamka.Waxaan sameyneynaa masaajidyo badan, masajidada waxaan u sameyneynaa si dad wax loogu sheego, waxaan sameyneynaa music Islaami ah, qalab la isticmaalo, heeso Islaami ah iyo radiyo ayaan ku qabaneynaa masaajida. Misaajidyada waxaan u isticmaaleynaa sida dabin kale si dadka wax loogu sheego.dadka aada masaajidka iyo naagaha xijaabaniyo kuwa dawlada u shaqeeyo, jasuusiinta ayaa waxa ay ka qoraan war bixin, naagaha xijaaban si shaqada looga ceyriyo, dadka diinta ay ka muuqato ee dhigta jaamacada ma qaataan kuwa helana waxaa lagu dhiba in ay helaan shahaadadooda.Xogayaha waxa uu si qarsoodi ah ula socdaa arintaan, Nejli Muxamed ma sheegin ama kuma adkeenin arintaan.

Waxyaabihii aan ka qorey waxaan ku wareejiye maxkamada kontan sano ka hor in aan la furin ayaa laygula dardaarmey. [Dhismahaan sida masaajidka manaradiisa oo kale ma’ahan.Mesha shanta waqti lagu tukado maalin walba ayaa loo yaqanaa masaajid.salada kadib iyo ka horba wacdiga waa banaanyahay.Wacdiga waa caqiidada ahlusunada muslimiinta ah, mid ka mid ah ahlusunada muslimiinta ayaa u akhriyey kitaab isaga oo fiirinaayo dadka waxa uu u sheegey in ay xifdiyaan kitaabka.Kuwa aan madhabka lahayn sida jaasuuska Ingiriiska kuwaas in loo wacdiyo ama lala hadlo ma’ahan.Masaajida in lagula shiro iyo in lagu wacdiyo ma banaano.Waxa walba oo ay sheegaan waxa ay kala soo baxaan kitaabka qu’raanka kariimka iyo sunada].

  1. In la joogteeyo shaki galinta arrinta jihaadka iyo in uu ahaa jihaadka mid waqtiyeesan uuna dhamaaday waqtigiisii.
  2. In laga saro fikrad ah in ay najaaso yihiin gaalada nufuusta Shiicada iyo in loo cadeeyo in uu Allahu Tacaalaa qur’ankiisa ku yiri (Cunnada ahlukitaabka waa idiin xalaal cuntadiinuna waa u xalaal)Almaa’id/5, sidoo kale nabiga xaasaskiisa waxaa ka mid ahayd gabar Yahuudiyad ah magaceeduna yahay (Safiya Binyu Xuyay) iyo xaaskale oo iyaduna Nasaaro ahayd oo lagu magacaabo (Mariya) mana suroobayso in layirhdo nabiga xaasaskiisa ayaa najaaso ah 39
  3. waa in ay muslimiintu rumeeyaan erayga Islaamka uusan ku koob nayn diintooda, qur’aanka waxa uu ku magacaabay diimaha oo idil dadka haysta in ay muslimiin yihiin maxaa yeelay Allahu Tacaalaa ayaa qur’aankiisa ku yiri: (allow igu dil islaamnim)Yuusuf/ 101 marka uu qur’aanku ka hadlayo nabi ibraahim iyo nabi ismaaciil waxa uu yiri: (Allahayow anaga iyo caruurteenaba dad muslimiin ah nagadhig) Al-baqra /128. Nabi Yacquub caruurtiisa wuxuu ku yiri (Hadhimanina Adinkoo Muslimiin Ahayn ) Al-baqra/ 132 40
  4. Sideebay nooga xarrimayaan Kaniisadaha Nabiga iyo Khulafadu ma aysan duminin Kaniisadaha, balse waa ay xurmeeyeen Allahu Tacaalaa qur’aankiisa waxa uu ku yiri (Allahu Tacaalaa hadii uu san dadka qaarkood qaarka kale ku celin lahayn waaxaa ladumin lahaa dhamaan goobaha cibaadada) Al-xaj/40.
    1. waxa habboon in la ihaaneeyo xiriirka ka dhexeeya muslimiinta iyo diintooda Islaamka in lagu soo daro caqiidadooda Bidcooyin iyo in lagu tuhmo islaamku in uu yahay Diin dib u dhac ah iyo Diin fawdo ah sidaa darteed waxaa dib u dhacay wadamadii Islaamka waxaana ku batay dhexdooda dhacca iyo boobka xaaladda [waxa ay ahaayeen in ay aas aaseen dawlado waa wayn mar kasta oo xiriirkoodu daciifo waa ay yaraanayeen].Waxaa waajiba in la shakki galiyo xadiiska oranaya (Yahuuda ka saara Jaziiradda Carabta) iyo xadiiska kale oo oronaya (Labo diimood kuma wada jiri karaan Jaziiradda Carabta) hadii Xadiisku saxiix ahaan lahaa Nabigu ma guursanlahayn Yahuudiyad iyo Nasraaniyad, mana la xaajoon Nabigu Nasaaro iyo reer Najraan.41
      1. Waxaa waajib ah in la bur buriyo salaadaha lagu tukado jameecada iyadoo loo muujinayo in iimaamku uu fasahaaday iyo in la muujiyo xumaantiisa sidii kalena laga dhex abuuro cadaawad iimaamka iyo jameecada.
        1. Waa in lagu qasbo haweeneydu in ay kasoo baxdo gurigeeda iyadoo xujjo looga dhigayo in xijaabku yahay caadooyinkii Cabaasiyiinta, aysan ahay amar Islaami ah gabi ahaanba,sidaa darteed dadku waxa ay ahaayeen kuwo arka haweenkii Nabiga, dumarkuna waxa ay ka qayb qaadanjireen arrimo kasta.Kadib markay kasoo baxdo haweyneydu gurigeeda waxa lagama maarmaan ah in ay dhallinyaradu ku kadsoomaan gabdhahaas si uu uga dhaco fasaad dhexdooda.Arrintaasina waa saamayn aad u xeel dheer ee tir tirida Islaamka. Marka ugu horaysa waa in ay ka soo baxaan dumarka aan muslimiinta ahayn cabaayadaha ay ku asturanyihiin si ay ugu daydaan dumarka muslimiinta ah.43Waxaa habboon in lakala geeyo aabbaha iyo ubadkiisa si ay caruurto uga baxaan tarbiyada diiniga ah ee aabayaashoodii ku tarbiyeeyeen sidaa darteed waxy ahaan doontaa tarbiyadoodu mid ku jirta gacanteena, hadii ay gacanteena soo gashana waxaa ka tir tirmaysaa caqiidadooda iyo in aan ka goyno culimadooda.
      2. waxaa waajib ah in qabuuraha la bur buriyo iyadoo xujo looga dhigayo in aysan jirin xilligii Nabiga(Calayhi Salaatu Wassalaam )iyo in ay tahay bidco sidoo kale waa in dadka laga leexiyo in ay booqdaan qubuuraha iyadoo lagu shaki galinayo sida tan: qubuurtani in ay ku jiraan Nabiga iyo Imaamadii wanaag sanaa.Nabiga waxa lagu aasay meel udhaw qabria hooyadii, Abuubakar iyo Cumar waxa lagu aasay Baqiic, Cusmaan lama yaqaano mesha uu qabrigiisu ku yaalo, Xuseen madaxiisu waxa uu ku aasan yahay Xanaanee, jirkiisa kalane lama yaqaano meesha uu ku aasan yahay sidaas oo kale waa in lagu sameeyaa qubaaraha kale ee ay qadariyaan muslimiintu.
      3. Waa in la ciriiriyaa hay’adaha khayriga ah waa in arimahooda la galiyaa gacanta dawladda si uusan qofku xaq ugu yeelan in uu dhiso masaajidyo, iskuulo iyo wixii la mida sida sadaqada jaariyada ah.
      4. Waxaa waajiba in aan la ogolaanin faafidda Islaamka, waa in la faafiyaa oraahda dhahaysa in uu Islaamku uu khaas ku yahay carabta sidaa darteed Allahu Tacaalaa qur’aanka waxa uu ku yiri: (Quraanku Sharaf buu u yahay adiga iyo qoomkaaga) Zukhruf/44Waa in labur buriyaa meelaha ay qadariyaan shiicada laguna tuhmaa in ay taha bidco xun iyo baadinimo mana aysan jirin xiligii nabiga.Xabaalaha baqiicna waa in laburburiyaa oo dhulka lala simaa nabiga ehelkiisa waa in laduraa oona lashaki galiyaa ku nasab sheegashada ay nabigu ku nasab sheeganayaan waa in loo xiraa dadka aan ahayn ehelka nabiga cimaamado madoow iyo cimaamado cagaaran sidii ay isugu ekaadaan ayaga iyo ahlu baydka nabiga sidaasna ay noga shakiyaan ayna umala xumeeyaan ahlubaydka nabiga nasabkooda. Sidoo kale waa in laga siibaa cimaamadaha raga diinta madaxyadooda iyo Asharafta si uu ulumo nasabka ahlu baydka nabiga, raga diintuna Kamahelayaan dadka wax ixtiraam ah.
        1. waa in loo diido in ay muslimiintu tarmaan iyada oo loo xadidayo dhalmada isla markaana aan loo ogolaan in uu ninku uusan guursan karin wax ka badan hal naag ah iyo in lagu adkeeyo guurka sida in uusan xaq ulahayn ninka carabka ahi in uu guursado gabar Iranah iyo sidaa lidkeed, sidoo kale waa inuusan guursan gabar Carabiyad ah.Waa in loo sheegaa laguna qasbaa in ay mus limiintu ay yihiin kuwo xor ah qofkastana in uu xor uyahay in uu sameen karo waxa uu rabo aysan waa jib ahayn in la is amro wanaaga lana iska reebo xumaanta iyo in aysan baranin arkaanta Islaamka waana in laga dhaadhiciyaa (in nabi Ciise Calayhı Salaam uu haystay diin gooniya nabi Muusana uu haystay diin gooni ah), wanaaga in la is amro layskana reebo xumaanta waxa ay gaar ku tahay madax iyo salaadiinta aysan dadka oo idil u banaanyn.[Islaamka in la barto dadkana la baro waa qasab, waana shaqada ugu horeyso ee qofka muslimka ah].
        2. Waa in shaki lagaliyaa lanabadalaa waxna lagu daraa qur’aanka lana faafiyaa musxafyo quraan oo been abuur ah oo wax lagu daray waxna laga dhimay ayadoo ladaliilsanayo nabiguba wuu ku darijiray wuuna kadhimijiray, waa in laga saaraa aayadaha xaqiraya Yahuuda, Nasaarada iyo gaalada kale, iyo aayadaha ka hadlaya jihaadka iyo macruufka oo la’isfaro45 Qu’raanka waa in loo turjimaa luqadaha kala duwan oo dadka laga celiyaa akhrinta Qu’aaka carabigaa. Sidoo kale waa in laga joojiyaa aadaanka, ducada iyo salaada carabigaa dalalka aan carabta ahayn.waa in axaadiista nabiga lashaki galiyaa oo sida qur’aanka loo khaldaa oo laturjumaan lana duraa.Aad baan uga helay kitaabkaan waxaana layiraahdaa (sidee baan ku burburinaa islaamka ) waxa uu igu yiri xoghayihii markii aan usoo celiyay kitaabkii aan u muujiyay la yaabka kitaabka “ ogow in arrintan ay ku koobneyn adiga balse ay jiraan ciidama ugaar ah howshan oo kale ciidamada ay diyaarisay wasaaradu ilaa iyo hada oo shaqadan loo diyaariyay waxa ay ka badan yihiin shan kun oo qof waxa ayna ka fikiraysaa in ay kor dhiso tiradooda ayana gaarsiiso (boqol kun) boqol kun.Maalintii ay gaarto tiradaasi boqol kun waa maalinta aan la wareegi doono muslimiinta oo dhan iyo wadamada Islaamka waxaan u burburinaynaa burburin aad u ba’an, kadibna waxa uu raaciyay xoghayihii isaga oo dhahaya waxa aan kuugu bishaaraynaa waqtiga ugufog oo ay u baahantahy wasaaradu si’ay udhamayso qorshahan waa muddo halqarni ah, hadii aanan gaarin waqtigaas caruurteena ayaa arki doonta maxaa yeelay maxaa ka wanaag badan oraahdii dhahaysay (waxaa beeray dadkale waana cunnay aniguna waan beeraynaa si dadkale ay ucunaan), hadii uu hanto Ingirisku burburinta Islaamka iyo dhaca wadamadooda waxa uu raaligaliyay Kirishtaanka waxa uuna badbaadiyay halaagii socday 12 qarnni.

    Waxa uu yiri fa’ido ma aysan soo kordhin dagaaldii ay ku qaadeen Saliibiyiintu wadamada Islaamka sida ciidankii Mongoliyiinta ee uu hogaaminayay Jingis ee weeraray Islaamka. Waxa uu ahaa mid aan wax xikmad ah iyo diyaar garow midna aan ku dhisnayn, laakiinse hada madaxdeenu waxa ay ujeesatay in ay ka fikiraan sidii ay uburburin lahaayeen Islaamka oona looga burburin lahaa xagga gudaha.

    Qorshayaal xeel dheer iyo sabir dheer iyo dhameystir wanaagsan, waxa aan u baahanahay go’aan millatari ugu danbayn markaas oo ay noqonayso burburinta Islaamka ilaa ay ka noqdaan kuwa aan isku keeni karin awoodoodii kadibna waxa uu yiri xoghayihii madaxdeen Istanbuul joogta kuwa ugu waaween xaga xikmada iyo howlkarnimada waxa ay sameeyeen isla qorshahaan oo kale waxaa ayna dhex gal ku sameeyeen ummada Muxamadiyada waxa ayna fureen iskoolo lagu tarbiyeeyo caruurtooda, waxa kale oo ay dhiseen Kaniisado waxa ayna ku faafiyeen dhexdooda khamriga, qamarka iyo xumaha.

    Waxa ay dhiseen kooxo kubadda cagta si’ay uga mashquuliyaan dhalinyarada muslimiinta ahi diintoodii waxa ayna isku direen madaxda iyo shacabka sidoo kale guryaha salaadiinta iyo maamulada waxa ay ka buuxiyeen gabdho Masiixiyiin ah si ay u fitneyaan darteed iyo si’ay u daciifto midnimadooda, isku duubnitooda. Waxaa xididahii Islaamka laga siibay wadankaasi. Allahu Tacaalaa qur’aankiisu kariimka waxa uu ku leeyahay (waxaad arkaysaa dadka ugu neceb islaamka in ay yihin yuhuuda iyo mushrikiinta, waxaana ugu dhaw dhanka jacaylka Nasaarada waayoo waxaa ku jira Baadariyaal iyo Culimo aanan kibrayn) Al-ma’ida:86

    Nasaarada maanta joogta dhamaantood waa gaalo diididda ay diideen darteed Nabi Muxamed (Calayhi Salaatu Wassalaam) intooda badani waa Kirishtaamiin dhihida ay dhaheen darteed nabi CiiseCalayhiSalaam waa Allahu Tacaalaa wiilkiisa. Maktabadeena (Maktabatu Al Xaqiiqa) ee Istanbuul ayaa udirtay jawaabihii dunida oo idil iyadoo oo ku qortay kutubka magaciisu yahay (Al-Akaadiib Al-jadiidah Al-khuraasaaniyah).

    Waa in laga leexiyo muslimiinta cibaadadooda laguna shakki galiyo faa’iidadeeda42, in uu Allahu Tacaalaa ka deeqtoon yahay dadka cibaadadooda.Waxaana waajiba in loo diido Xajka iyo in ay kulmaan dhexdooda sida (salaadaha, jimcooyinka), sidoo kale waa in aad loogu diidaa in ay dhisaan masaajid, qubuuraha, iskoolo iyo in ay cammiraan Kacbada.Waxaa waajib ah in la shaki galiyo Shiicada siismada ay siinayaan shan meeloodoow meel qaniimada ay siinayaan shaqaalahooda shan meeloodoow meel waxa uu khaas ku yahay Qaniimada ee wax xiriira lama laha ganacsiga, waxaa shan meeloodoow meel loo waajibiyay Nabiga ama Madaxwaynaha sida ay culimadu tilmaameen xoolaha dadka, guryaha, qasriyada iyo beeraha inaysan ubaahnaan in laga bixiyo shan meeloodoow meel.

Facebook Comments Box

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Yurub waxay xaday dhaxalkii Afrika ee Cadaaladu ma guulaysan doontaa?

Aruurinta madxafyada adduunka ugu caansan waxay inta badan ka kooban yihiin alaab Afrikaan ah oo la bililiqaystay xilligii gumeysiga. Ilaa maanta, wax ka yar boqolkiiba hal ayaa lagu celiyay Afrika. Qoraalkaan waxaa luuqada Ingiriiska ku daabacay ©RT / waxaana turjumay Cabdijabaar Sh. Axmed.

Published

on

Boqorka Ingiriiska Charles III (B) waxa uu eegayaa farshaxan ciwaankiisu yahay 'Europe Supported by Africa and America' oo uu sameeyay farshaxaniste asalkiisu Nayjeeriya yahay Sokari Douglas Camp. © ISABEL INFANTES / AFP

Intii ay socdeen dagaalada iyo gumeysiga Afrika, wadamada reer galbeedka waxay ku lug lahaayeen bililiqada boqolaal kun oo walxaha fanka Afrika ah. Matxafyada dawladuhu waxay isticmaali jireen si ay uga qaybqaataan abuurista gumeysiga iyo sharciyeynta gumeysiga.

Soomaaliya iyo dalal badan oo Afrikaan ah waxaa laga qaaday alaabo badan oo tilmamaya taariikhda iyo dhaqanka ummada ay leedahay. Warbixin uu diyaariyay taariikhyahan faneedka Faransiiska Benedicte Savoy iyo dhaqaaleyahan Senegalese Felwine Sarr, oo ay u xilsaartay dowladda Faransiiska 2018, ayaa sheegaysa in inta u dhaxaysa 90% iyo 95% dhaxalka dhaqameed ee agabka Afrika ay ku nool yihiin meel ka baxsan qaaradda Afrika. Dhanka kale, alaabada madxafyada qaranka Afrika ayaa si dirqi ah uga badan 3,000 oo shay dhaqameed.

Ku dhawaad dhammaan wadamada Afrika waxay lumiyeen agabkoodii ugu muhiimsanaa ee dhaqanka intii lagu jiray waagii sahanka reer Yurub iyo gumaysigii xigay. Walxaha ku haray Afrika waxay lahaayeen qiimo taariikhi iyo dhaqameed ka yar kuwii la keeni jiray madxafyada Yurub. Dhowr iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, reer galbeedku waxay si isdaba joog ah u heli jireen sheegashooyin lacag celin ah oo ka yimid wadamada Afrika.

Ajendaha 2063 – Qorshaha horumarinta mustaqbalka fog ee Afrika, kaas oo uu ansixiyay Midowga Afrika 2015-kii – waxa uu tilmaamay in ilaalinta hiddaha dhaqanka ay tahay mid ka mid ah mudnaanta ugu weyn ee qaaradda. Marka loo eego dukumeentiga qaab-dhismeedka, dhammaan hantida dhaqameed ee Afrika waa in lagu soo celiyaa qaaradda marka la gaaro 2025. Laakiin qorshahan hamiga ah ma la xaqiijin karaa?

Safarada ciqaabta ee Britain iyo muhiimada ay u leeyihiin ururinta farshaxanka Ingiriiska

Taariikhyahannada farshaxanku waxay ku qiyaaseen in ku dhawaad 70,000 oo farshaxan Afrikaanku leeyahay lagu xareeyay Matxafka Ingiriiska illaa 2020. Si kastaba ha ahaatee, sharraxaadda bandhigyada ayaan wax badan ka sheegin xaaladihii ay ku danbeeyeen UK.

Qaar badan oo ka mid ah alaabooyinka waxaa laga jabsaday Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad, xilligii Benin Expedition Expedition 1897. Boqortooyada Benin (dal qadiimi ah oo ku taal Galbeedka Afrika) waxay ku taallaa dhulka Nayjeeriyada casriga ah. Safarka ciqaabta ah ayaa loo abaabulay sidii “ciqaab” ka dib markii dadka deegaanka ay weerareen cutub ka mid ah 250 askari oo Ingiriis ah oo loo diray inay maamulaan dhulka.

Ciidanka ciqaabta ayaa aad uga tiro badnaa cutubkii ugu horreeyay oo ka koobnaa 1,500 oo nin oo hubaysan. Ciidamada Ingiriiska ayaa xoog ku galay magaalada caasimadda ah ee Benin, waxayna burburiyeen boqortooyadii, waxayna qabteen taliyihii. Natiijadii ololahan, inta u dhaxaysa 2,500 iyo 4,000 Benin artifacts (waxa loogu yeero “Benin Bronzes”) ayaa laga saaray Afrika. Nayjeeriya ayaa dalbanaysa in Ingiriiska ay soo celiso walxahaas. Dhacdadan ayaa lagu tiriyaa mid ka mid ah kiisaskii ugu weynaa ee bililiqo ee soo mara taariikhda fanka Afrika.

Si loo magdhabo kharashaadka safarka, qaar ka mid ah alaabtii la helay ayaa la xaraashay. Taasi waa sida Benin Bronzes ay u mareen waddamo kala duwan oo Yurub ah, halkaas oo ururinta farshaxanka Afrika ay noqdeen kuwo caan ah.

Xilligii fin de siecle, Yurub waxay muujisay xiisaha fanka Afrika. Tani kama hor istaagin dadka reer Yurub inay ugu yeeraan farshaxanka “primitive” ilaa maantadan la joogo, ereyga “primitivism” ayaa inta badan loo adeegsadaa marka lagu tilmaamayo farshaxanka Afrika. Dhab ahaantii, fikradaha reer Yurub ee ku saabsan dhaqamada kale ayaa ka muuqda doorashada kelmadda loo doortay si loo qeexo qaabkan gaarka ah.

Ingriiska ayaa sidoo kale helay isticmaalka alaabada la xaday oo aysan ku iibin xaraashka, kuwaas oo intooda badan ka tarjumaya ruuxa dadka Benin. Qaar ka mid ah walxahaas ayaa la siiyay saraakiisha ciidamada si loogu abaalmariyo guusha ciidan ee socdaalka (taas oo aan faa’iido lahayn marka laga eego dhinaca dhaqaalaha), qaar kalena waxay ku dhammaadeen Matxafka British-ka.

Sidoo kale Jarmalka wuxuu kamid yahay dalalka soo xaalufiyey Afrika

Boqortooyada Jarmalku waxay sidoo kale ka mid ahayd kuwii ku lug lahaa bililiqada hidaha dhaqanka ee Afrika. Si ka duwan Ingiriiska iyo Faransiiska, xilligii gumeysiga ee Jarmalku wuxuu ahaa mid gaaban. Si kastaba ha ahaatee, Jarmalku waxay isku dayeen inay la socdaan deriskooda oo ay wax u qabtaan ururintooda.

Intii lagu guda jiray safarada Jarmalka, farshaxano badan, iyo noocyo flora iyo fauna deegaanka ah kuwaas oo xiisaynaya cilmi-baarayaasha, matxafyada, ama kuwa gaarka loo leeyahay (sida saraakiisha gumeysiga) ayaa laga saaray Afrika.

Marka laga reebo Benin Bronzes, oo Jarmalku ka iibsaday xaraashka, wuxuu kaloo helay farshaxanka dadka Kameroon iyo Namibiya. Taallooyinka, dahabka, iyo qalabka shaqada – walxaha muhiimka ah ee dhaqanka iyo diinta ee kooxaha qowmiyadaha Afrika – ayaa lagu hayaa Matxafka Ethnological ee Berlin.

Askarta Jarmalku waxay heleen walxo badan oo ay sababeen dembiyo dagaal. Ilaa 2019, Matxafka Stuttgart waxaa ku jiray karbaashkii Hendrik Witbooi, geesiga qaranka Namibiya. Jarmalku waxa uu helay intii lagu jiray xasuuqii Herero iyo Nama ee 1904-1908. Witbooi waxa uu helay darajada geesiga Namibiya ee la dagaalanka gumaystaha iyo hogaaminta kacdoonada.

Dhanka farshaxanka ilaahadda Ngonnso, oo laga keenay Kameroon laguna hayo Matxafka Ethnological Museum ee Berlin ilaa 2022, looma iibin mana deeqin Jarmalka dadka Nso ee ay ka tirsan yihiin. Sannadkii 1903-dii, sarkaal Jarmal ah ayaa si xoog ah u qabsaday farshaxanka wuxuuna u soo bandhigay shaqaalaha madxafka hadiyad shakhsi ah. Sida lagu sheegay daraasad ay samaysay Atlas of Absences, oo ay sameeyeen shaqaale ka tirsan madxafyada Jarmalka, in ka badan 40,000 oo walxood oo farshaxan ah oo laga soo saaray Cameroon ayaa la dhigay Jarmalka.

Mandu Yenu Throne oo leh cag ka timid Kameroon, oo ah kursi loogu talagalay boqorka qabiilka Bamum ee Afrika (qarnigii 19-aad), ayaa lagu sawiray inta lagu guda jiro safar saxaafadeed ee Matxafka Ethnological ee Xarunta cusub ee Berlin Palace Humboldt ee Berlin. © JENS SCHLUETER / AFP

Isha waxyiga ee la xaday

Xilligii aadka u weynaa ee xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu helay in ka badan 90,000 oo farshaxan Afrikaan ah. Qayb weyn oo ka mid ah ururintan waxa lagu kaydiyaa Musee du quai Branly ee Paris, iyo sidoo kale matxafyada kale ee dawladda iyo meelo gaar loo leeyahay.

Sharaxaadaha bandhigyada waxay soo jeedinayaan in farshaxannada Afrikaanka ah iyo maaskaro ay qiimo leeyihiin ugu horrayn sababtoo ah waxay u adeegeen dhiirigelinta fannaaniinta Faransiiska, kuwaas oo la kulmay qalalaase hal abuur leh. Dareen yar ayaa la siiyaa hal-abuurka ee sayidyada Afrika laftooda.

Markii hore, walxaha farshaxanka ee la bililiqaystay waxaa lagu soo bandhigay madxafyada qawmiyadaha Yurub waxaana loo tixgeliyey “waxyaabo gaar ah” oo inta badan loogu talagalay daraasad cilmiyeed. Kaliya qaar ka mid ah kuwa gaarka loo leeyahay ayaa awooday inay qadariyaan hibada fanaaniinta Afrika.

Xitaa ka dib dhamaadkii xilligii gumeysiga, Faransiisku wuxuu sii waday inuu dhoofiyo alaab qiimo leh oo ka baxsan Afrika. Tusaale ahaan, 2005 iyo 2007, in ka badan 10,000 oo walxood oo ah hidaha dhaqanka Mali ayaa lagu qabtay garoomada diyaaradaha ee Paris. Kuwaas waxaa ka mid ahaa dugaagado, faasas, iyo faraanti. Inta badan alaabooyinka waxay soo jireen ilaa 8,000 oo sano.

Farshaxannada waxaa lagu soo bandhigay qayb ka mid ah bandhigga ‘Fircoon ee Labada Dal. Sheekadii Afrikaanka ee boqorradii Napata’ ee Matxafka Louvre ee Paris. © STEPHANE DE SAKUTIN / AFP

In ka yar boqolkiiba hal

Isagoo ka hadlayay magaalada Ouagadougou, Burkina Faso sanadkii 2017, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ayaa sheegay in aan la aqbali karin in hidaha dhaqanka Afrika ay ku sii jiraan madxafyada Faransiiska. Wuxuu ballan qaaday inuu qaadi doono dhammaan tallaabooyinka ku habboon ee lagu soo celinayo walxahaas shan sano gudahood.

Bayaanka ayaa soo jiitay dareen badan, tan iyo sharciga Yurub ma ogola in la fogeeyo dhaxalka qaranka (iyo farshaxanka Afrika waxaa loo tixgeliyaa ‘dhaxalka qaranka’ ee Galbeedka), taas oo laga yaabo in aan si joogto ah uga tagin ururinta matxafyada dawladda.

Lix sano ka dib hadalka Macron, dowladda Faransiiska ayaa ugu dambeyntii bilowday horumarinta tillaabooyinka hirgelinta siyaasadda dib u celinta. Bishii Abriil 2023, madaxwaynihii hore ee Louvre, Jean-Luc Martinez, ayaa daabacay warbixin leh talooyin ku wajahan dawladda, oo ay ku jiraan shuruudo dib-u-celin ah. Faransiisku waa inuu xaqiijiyaa in walxaha farshaxanka lagu helay si sharci darro ah oo aan sharci ahayn, sheegashada soo celinta wadamada Afrika waa in ay baaraan guddi gaar ah. Codsiyada magdhowga maaliyadeed lama tixgelin doono.

Ilaa hadda, Faransiisku wuxuu dib ugu celiyay Benin 26 qalab iyo hal Senegal. Tani waxay ka dhigan tahay in ka yar boqolkiiba hal tirada guud ee walxaha fanka Afrika ee ku jira madxafyada.

Baarlamaanka Faransiiska ayaa la rabay inuu meel mariyo sharci leh shuruudaha cusub ee soo celinta December 2023, laakiin dukumeentiga waxaa xannibay mucaaradka. Samaynta sharci tixgalinaya dhammaan talooyinka iyo dhaqangelintooda wax-ku-oolka ah waxay qaadan kartaa waqti dheer, sidaas awgeed dib u dhigista hannaanka dib-u-celinta sannado badan.

Matxafyada Ingiriiska ayaa ka baqaya bililiqo

Ingiriiska, oo ah boqortooyadii labaad ee ugu weyn adduunka, ayaa ah mid aad u maskax badan marka ay timaado soo celinta. Matxafyada qaranka ee madxafyada iyo goobaha galeeriga ee dalka kuma dhacaan sharciga fasaxaya dib u soo celinta. Waxay sii wadi doonaan inay raacaan sharciga hadda jira, kaas oo aan ogolayn ka fogaanshaha farshaxanka ee ururinta dawladda.

Bishii Janaayo ee sanadkan, Matxafka British-ka iyo Matxafka Victoria iyo Albert ayaa ugu dambeyntii ku heshiiyey inay “soo celiyaan” farshaxanka laga xaday ee dadka Asante ee Ghana. Si kastaba ha ahaatee, “soo-noqoshada” waxay noqotay oo kaliya “kiro waqti dheer ah” oo ilaa lix sano ah.

Dadka degan UK waxay ka baqayaan in dib u celintu ay faaruqin doonta ururinta madxafyada Ingiriiska. Wargeyska The Telegraph ayaa xitaa qoray in madxafyada Ingiriiska ay “khatar ugu jiraan in la dhaco” sababo la xiriira dalabaadka lagu soo celinayo agabka Afrika.

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron (B) oo daawanaya taallo boqortooyo qarnigii 19-aad oo ah shimbir nus-nin ah, oo matalaya boqorka Benin Ghezo, oo lagu soo bandhigay matxafka Quai Branly ka hor inta aan loo dhoofin waddanka Galbeedka Afrika dabayaaqada bishii Oktoobar ee Paris 2021. © Michel Euler / BELGA / AFP

Hogaaminta dariiqa soo celinta?

Jarmalku waxa uu fuliyaa siyaasadiisa soo celinta si la mid ah Faransiiska. Labada dal waxay sameeyeen sanduuq wadajir ah, lacagtaas oo lagu samayn doono cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan asalka alaabada Afrika ee hadda ku kaydsan madxafyada labada dal. Shaqada diyaarinta ee soo celinta walxaha waxaa lagu qaban doonaa seddex sano gudahood.

Jarmalka ayaa hore ugu celiyay Nayjeeriya 21 Benin Bronzes. Sida ku cad heshiiska ay wada galeen wadamada 2022, madxafyada Jarmalku waxa ay qaadeen in ay soo celiyaan 1,130 walxood.

Jarmalka ayaa la sheegay in uu “hogaamiyo dariiqa soo celinta” Yurub. Wadamada Afrika, si kastaba ha ahaatee, way khilaafsan yihiin. Tusaale ahaan, wargeyska Galbeedka Afrika ee Modern Ghana ayaa ku doodaya in Jarmalku yahay hoggaamiyaha “Saliibiga dib u celinta.” Suxufiyiintu waxay xuseen in dalabka dadka Afrikaanka ah ee alaabtooda faneed in loo soo celiyo “mar walba Jarmalku waa ka caabiyay,” sida wadamada kale ee Yurub, iyo in Berlin ay soo celisay waxyaabo farshaxan ah dhawaan.

In kasta oo ay qireen in Jarmalku uu juhdi badan geliyay soo celinta walxaha la dhacay marka loo eego, tusaale ahaan, Great Britain, Afrikaanku weli kuma heshiin karaan in dalka lagu ammaano in uu soo celiyo qayb yar oo ka mid ah alaabtii uu haystay boqollaal sano. Intaa waxaa dheer, Jarmalku wuxuu ku dadaalayay inuu ballaariyo saameynta uu ku leeyahay qaaradda Afrika, waxaana laga yaabaa in hindisayaasha dhaqanku ay noqdaan wax aan ka badnayn hab lagu hagaajinayo muuqaalkeeda.

Taallo Afrikaan ah oo alwaax ah oo ku yaal Matxafka Afrika / Matxafka Royal ee Bartamaha Afrika, hiddaha iyo matxafka taariikhda dabiiciga ah ee Tervuren, Belgium. © Arterra / Kooxda Sawirada Caalamiga ah ee loo maro Getty Images

Yaa la socda xogta soo celinta?

Tobankii sano ee la soo dhaafay, tiro sii kordheysa oo ururo dadweyne ah iyo shaqsiyaad u ololeeya ayaa sameynayey codsiyo dadweyne oo ku saabsan soo celinta hidaha dhaqanka ee Afrika.

Mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee hindisayaashan waa mashruuca dib u celinta furan ee Afrika, oo ay aasaaseen Afrikaaniyiin danaynaya masiirka hidahooda dhaqameed. Qabanqaabiyayaashu waxay ku dadaalayaan inay si furan u helaan macluumaadka ku saabsan heerka hadda ee hababka dib-u-celinta ee Afrika. Xogta mashruuca waxaa ku jira macluumaad ku saabsan in ka badan hal milyan oo xabbo oo farshaxan Afrikaan ah oo lagu hayo meel ka baxsan qaaradda. Hadda, wax ka yar 1,000 walx ayaa la soo celiyay.

2022, ururku waxa uu soo saaray warbixin ku saabsan dhaqdhaqaaqa hawl-wadeennada adduunka oo dhan, cinwaankeeduna yahay Soo celinta Sheegashada ah – Reclaiming Restitution. Tan iyo 2016, tirada daabacaadaha sayniska ee u heellan soo celinta fanka Afrika ayaa kordhay 300%, tirada doodaha mowduucan ee wararka iyo baraha bulshada ayaa kordhay 600%.

Si kastaba ha ahaatee, inta badan waraysiyada ku saabsan soo celinta ma bixiyaan Afrikaaniinta, cilmi-baarayaasha ka socda Dib-u-celinta Furan ee Afrika. Khubarada Afrikaanka ah ee si xirfadaysan u baara dhibaatada dib u soo celinta ayaa inta badan ku jira dhamaadka liiska qorayaasha la soo xigtay.

Ururka aan macaash doonka ahayn ee fadhigiisu yahay Nayroobi ee African Digital Heritage ayaa sidoo kale ku hawlan raadinta xog cusub oo ku saabsan hababka soo celinta. Khubarada Kenya ayaa baaraya hidaha dhaqanka Afrika iyo xogta kaydka iyagoo isticmaalaya tignoolajiyada dhijitaalka ah. Kooxdu waxa ay ku dadaalaysaa in ay si joogto ah u cusboonaysiiso xogta macluumaadka iyada oo la socota macluumaadka la xiriira hababka soo celinta hadda.

Muhiimadda soo celinta fanka Afrika

Farshaxan Afrikaan ah oo la dhacay intii lagu jiray xilliga fidinta Yurub kaliya ma hayo qiimaha bilicda. Waxyaabahan farshaxanku aad bay muhiim ugu yihiin marka laga eego dhinaca dhaqanka.

Sawirrada, wajixirka, iyo dahabka ayaa ka tarjumaya ruuxnimada in ka badan 2,000 oo qowmiyadood oo Afrikaan ah. Koox kasta iyo aragtideeda adduunku waa mid gaar ah, sidaa awgeed ka soo qaadida agabka Afrika iyada oo aan oggolaansho laga helin dadka deegaanka ma aha oo kaliya arrin ku saabsan helitaanka sharci-darrada ah ee farshaxanka. Dhab ahaantii, waa dhoofinta sharci-darrada ah ee hidaha dhaqanka shisheeye.

Sida Maya Nikolskaya, oo ah cilmi-baare oo ka tirsan Xarunta MGIMO ee Daraasaadka Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Ruushka, ay u sheegtay wakaaladda wararka ee RT, dib u soo celinta hiddaha dhaqameed ee Afrika ayaa door weyn ka ciyaarta dhismaha aqoonsiga qaranka.

“Dhaqanku waa mid ka mid ah baahiyaha aasaasiga ah ee aadanaha. Soo noqoshada hidaha dhaqameed ee Afrika, oo ay ku jiraan farshaxanno kala duwan iyo walxo diimeed, waxay calaamad u tahay dib u soo celinta aqoonsiga lumay. Si kastaba ha ahaatee, Afrikada laga soo xaday alaabtan qiimaha leh ayaa aad uga duwan Afrikada casriga ah. Maanta, wadamo badan oo Afrikaan ah ayaa ku jira geeddi-socod dhismo dowladeed ah, in la siyaasadeeyo qowmiyadaha ayaa ah arrin muhiim u ah geeddi-socodkan. Dhaqanku waa ‘meelaha intercellular’ ee isku xiri kara qaybaha kala duwan ee bulshada,” ayay tiri.

Dhalinyaro badan oo Afrikaan ah weligood ma arkin shay dhaqan maadi ah oo ay leeyihiin dadkooda. Marka walxaha dhaqameed ee muujinaya kumanaanka sano ee taariikhda Afrika lagu hayo meel ka baxsan qaaradda, tani waxay ka reebaysaa Afrikaanka fursad ay kula xiriirto dhaqankooda.

Ms Nikolskaya waxay sidoo kale xoogga saaraysaa ku-habboonaanta dhaqanka Afrika ee casriga ah iyo aqoonsigiisa gaarka ah. “Tafsiirrada cusub ee noocyada farshaxanka dhaqameed iyo qaababka ayaa hadda ku soo koraya shineemo, muusig, suugaan, sawir iyo farshaxan, oo ay ku jiraan farshaxanka dhijitaalka ah. Waa muhiim in aan loo oggolaan in fanka Afrika ee casriga ahi uu dhibane u noqdo burcad-badeednimada internetka, laga waayo aragtida guud ee meelaha gaarka ah, ama uu noqdo qarsoodi,” ayay tirri.

Brian Mugabi, oo ah arday PhD ka bartay Waaxda Aragtida iyo Taariikhda Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda RUDN, ayaa sidoo kale la wadaagay RT fikirkiisa ku aaddan muhiimadda soo celinta dhaqanka. “Ku soo celinta qaybaha farshaxanka mulkiilayaashooda asalka ah waxay ka dhigan tahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca gumeysiga. Farshaxannadan waxaa la helay xilligii gumeysiga, iyaga oo u adeegaya xasuusin xusuusin u ah cutub madow oo taariikhda,” ayuu yirri.

“Qaar badan oo ka mid ah iibsiyadan waxaa lagu helay habab shaki leh, taasoo ka tarjumaysa ka faa’iidaysiga iyo hababka asaasiga ah ee loo isticmaalo xilligii gumeysiga.”

Brian sidaas darteed wuxuu aaminsan yahay in “u doodista dib u soo celinta buuxda ay tahay hab lagu saxayo caddaalad-darrada taariikhiga ah.”

“Intaa waxaa dheer, qaybinta aan loo eegin ee hidaha dhaqameed ee Afrika, oo lagu qiyaasay 90% ilaa 95% meel ka baxsan qaaradda, waxay hoosta ka xariiqaysaa baahida loo qabo ilaalinta dhaqameed ee siman. Kala duwanaanshiyahani kaliya kuma koobna kartida madxafyada Afrikaanka si ay u soo bandhigaan hidahooda, laakiin sidoo kale waxay sii wadaa kala duwanaanshiyaha dhaqaale, maadaama bandhigyada ugu muhiimsan ay ku yaalliin meel ka baxsan Afrika.

“Sidaas darteed, soo celinta farshaxannada la soo xaday kaliya uma adeegi doonto muhiimad niyadeed laakiin waxay sidoo kale horumarinaysaa sinnaanta dhaqanka iyo ilaalinta,” ayuu yirri.

Sida cad, maaha Yurub inay go’aamiso masiirka farshaxanka Afrika – mid qadiimi ah iyo mid casri ah – laakiin Afrika lafteeda. Tani waa lama huraan taariikheed oo cad.

_

Qofka sida gaarka ah u baaray xogtaan waa Daria Sukhova, waa intern-ka cilmi-baarista ee Xarunta Cilmi-baarista Afrika ee Jaamacadda HSE.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Taariikhda dhiiga badan ku daatay ee qowmiyadaha Hutu iyo Tutsi-ga waxay soo ifbaxday qarnigii 20-aad, laga soo bilaabo 1972-kii. Xasuuqii Ruwaanda, halkaas oo 100 maalmood oo kaliya ay maleeshiyada Hutu beegsadeen Tutsiga, ilaa 800,000 ay ku dileen. Xaqiiqdii shacabka iyo dowladda Ruwaanda waxay u tahay taariikh madow oo u baahan in si gaar ah ay u xasuusnadaan. Laakiin dalalka kale ee Afrikaanka ah sida Soomaalida oo kale maxay ka baran karaan?

Published

on


Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow. Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Taariikhda Xiisadaha Qoomiyadaha Ruwaanda

Xiisaddaha qowmiyadeed ee Ruwaanda wax cusub maaha. Waxaa mar walba jiray khilaaf u dhexeeya Hutu-ga aqlabiyadda ah iyo Tutsiga laga tirada badan yahay, laakiin cadaawadda u dhaxaysa ayaa aad u sii balaaranaysay ilaa xilligii gumaysiga.

Labada qoomiyadood runtii aad bay iskaga shabahaan – isku af bay ku hadlaan, isku meel bay wada degaan, isku dhaqanna way yihiin. Si kastaba ha ahaatee, dadka Tutsiga ah ayaa inta badan ka dheer kana dhuuban Hutu, iyadoo qaarkood ay leeyihiin asalkoodu waa Itoobiya, marna waxaa la sheegaa inay Soomaali yihiin.

Intii uu socday xasuuqa, ayaa meydadka Tutsiga waxaa lagu tuuray wabiyada, iyadoo gacan ku dhiiglayaashii ay sheegeen in dib loogu celiyay Itoobiya.

Markii gumaystihii Belgian-ka yimid 1916-kii, waxay soo saareen kaarar aqoonsi oo ay dadka u kala saarayeen qowmiyadaha ay ka soo jeedaan. Belgian-ku waxay u arkayeen Tutsiga inay ka sarreeyaan Hutuga. La yaab ma leh, Tutsiga ayaa soo dhaweeyay fikradan, 20-ka sano ee soo socdana waxay ku raaxaysanayeen shaqooyin iyo fursado waxbarasho oo ka wanaagsan kuwa deriska la ah.

Carada Hutu-ga ayaa si tartiib tartiib ah u kordheysa, taasoo ku dhammaatay rabshado isdaba joog ah 1959. In ka badan 20,000 oo Tutsiga ah ayaa lagu dilay, qaar badan oo kalena waxay u qaxeen dalalka deriska ah ee Burundi, Tanzania iyo Uganda. Markii Belgium uu ka tanaasulay xukunka oo uu xornimada Ruwaanda siiyay 1962, Hutu-ga ayaa booskoodii qaatay. Tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Horraantii 1990-aadkii, Ruwaanda, oo ah waddan yar oo leh dhaqaallo ku tiirsan beeraha, wuxuuna ka mid ahaa dalalka dadkiisa ugu tirada badan Afrika. Qiyaastii 85 boqolkiiba dadkeeda waxay ahaayeen Hutu; Inta soo hartay waxay ahaayeen Tutsi, oo ay la socdaan tiro yar oo Twa ah, koox Pygmy ah oo asal ahaan degganaa Ruwaanda.

Qayb ka mid ah Jarmalka Bariga ee Afrika qeybo kamid ah gumaysan jiray laga bilaabo 1897 ilaa 1918, Ruwaanda waxay noqotay wakiil Belgian-ka loo soo diray oo hoos yimaada Ururka Qaramada Midoobay ka dib Dagaalkii 1aad ee Dunida, oo ay weheliso Burundi oo deriskeeda ah.

Xilligii Gumeysiga Ruwaanda, xilligaas oo ay taliskii Belgium-ka ay u door bideen Tutsiga tirada yar ee Hutu-ga, waxa ay sii xumeysay damaca qoomiyadda yar ay ku caburinayeen qoomiyadda tirada badan, taas oo abuurtay xiisad colaadeed oo qaraxday.

Kacaankii Hutu ee 1959 ayaa ku qasbay ilaa 330,000 Tutsiga inay ka cararaan dalka, taasoo ka dhigtay dad tiro yar ah. Horraantii 1961-kii, Hutu-ga guulaystay ayaa ku qasbay boqorkii Ruwaanda ee Tutsi-ga in uu masaafuriyo oo uu waddanku ku dhawaaqo Jamhuuriyad. Ka dib afti Qaramada Midoobay isla sanadkaas qaaday, Belgium waxay si rasmi ah u siisay madax-bannaanida Ruwaanda bishii Luulyo 1962-kii.

Rabshadaha salka ku haya qoomiyadaha ayaa sii socday sannadihii ka dambeeyay xornimada. Sannadkii 1973-kii, koox millatari ah ayaa xukunka ka riday Jeneral sarre Juvenal Habyarimana, Hutu dhexdhexaad ah.

Hogaamiyihii dawladda Ruwaanda Juvénal Habyarimana waxa uu aasaasay xisbi siyaasadeed oo cusub oo magaciisa ahaa Dhaqdhaqaaqa Kacaanka Qaranka ee Horumarinta (NRMD). Waxaa loo doortay madaxweynaha dastuur cusub ee la ansixiyay 1978-dii waxaana dib loo doortay 1983 iyo 1988 markii uu ahaa musharaxa kaliya ee xilkaasi raba.

Sannadkii 1990-kii, xoogaggii Jabhadda Waddaniga ee Ruwaanda (RPF), oo ka kooban qaxoonti Tutsi ah, ayaa ka soo duulay Uganda. madaxweyne Juvenal Habyarimana waxa uu dadka Tutsi-ga ku eedeeyay in ay gacan saar la leeyihiin RPF oo ay xireen boqolaal ka mid ah. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 1993, saraakiisha dawladdu waxay hagayeen xasuuqii Tutsiga, oo ay ku dhinteen boqolaal. Xabad joojin colaadahaasi waxay horseedday wada-xaajood u dhexeeya dawladda iyo RPF sannadkii 1992-kii, taasoo keentay Heshiiskii Nabadda ee Arusha.

Bishii Agoosto 1993, Juvenal Habyarimana waxa uu heshiis ku saxiixday Arusha, Tanzania, isaga oo ku baaqaya in la sameeyo dowlad ku meel gaar ah oo ay ku jiraan RPF. Heshiiskan awood qaybsiga ah waxa uu ka caraysiiyay Hutu-ga xagjirka ah, kuwaas oo qaaday tallaabo aad u xun oo ay kaga hortagayaan heshiiskaas.

Sidee ayuu xasuuqu ku bilowday? Waa kumaa Hutu iyo Tutsi?

Hutu iyo Tutsi waa laba qowmiyadood oo wadaaga taariikh hore. Markii ugu horeysay ee Ruwaanda, dadkii ku noolaa waxay dhaqanayeen lo’da. Dadkii lahaa lo’da ugu badan waxaa loo yaqaanay “Tutsi”, dadka kale oo dhanna waxaa loo yaqaanay “Hutu”.

Ka hor gumaystihii reer Yurub, dadka waxay u wada dhaqmayeen si caadi ah, kadib waxaa dhacday in ereyada “Tutsi” iyo “Hutu” ay noqdeen door isir ah. Jarmalka waa Yurubiyaankii ugu horeeyey ee Gumaystay Ruwaanda 1894. Waxay marka hore il gaar ah ku fiiiryeen in dadka Ruwaanda oo ay u maleeyeen in Tutsiga ay leeyihiin astaamo badan oo Yurubiyiin ah, sida midabkooda iyo qaab-dhismeedka jireed ee dheer. Markaas waxay Tutsi-ga ka qeybgeliyeen doorka maamuleed ee gumaystaha.

Markii Jarmalka lumiyay gumaysigii uu haystay kadib dagaalkii 1aad ee adduunka, Belgian-ka waxay la wareegeen gacan ku haynta Ruwaanda. Sannadkii 1933-kii, Belgian-ka waxay xoojiyeen qaybaha “Tutsi” iyo “Hutu” iyagoo ku amraya in qof kastaa haysto kaarka aqoonsiga oo ku calaamadsan Tutsi, Hutu, ama Twa. (Twa waa koox aad u yar oo ugaarsato ah oo iyaguna kunool Ruwaanda.)

Inkasta oo Tutsigu ay ka kooban yihiin boqolkiiba toban oo keliya dadka Ruwaanda iyo Hutu ku dhawaad 90 boqolkiiba, Belgian-ka waxay siiyeen Tutsiga dhammaan jagooyinkii hoggaamineed.

Markii Ruwaanda ay halgan ugu jirtay inay iska xorayso gumaysiga Belgiun-ka, gumaystaha Belgiankana waxay beddeleen maqaamkii labada kooxood. Iyagoo wajahaya kacdoon ay huriyeen Hutu-ga, gumaystaha Belgianiyiinta waxay u ogolaadeen Hutu-ga oo ka koobnaa inta badan dadka Ruwaanda, inay masuul ka noqdaan dawladda cusub. Tani waxay ka caraysiisay Tutsi-ga, cadaawadda labada kooxood ayaa sii socotay muddo tobanaan sano ah.

Qiyaastii 85% dadka Ruwaanda waa Hutu laakiin Tutsi-ga laga tirada badan yahay ayaa muddo dheer ka talinayay dalka. Sannadkii 1959-kii, Hutu waxay afgembiyeen boqortooyadii Tutsi-ga, tobanaan kun oo Tutsiga ah ayaa u qaxay dalalka deriska ah oo ay Uganda ku jirto.

Koox Tutsi ah oo musaafuris ah ayaa sameeyay jabhad, Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ku soo duushay Ruwaanda 1990-kii, dagaalkuna wuu socday ilaa 1993-kii oo heshiis nabadeed la isla qaatay.

Habeenkii 6-dii Abriil 1994-kii ayaa diyaarad ay la socdeen madaxweynihii xilligaasi Juvenal Habyarimana, iyo dhiggiisa Cyprien Ntaryamira ee Burundi – oo labaduba ahaa Hutu – ayaa la toogtay, iyadoo la dilay dhammaan dadkii diyaaradda saarnaa.

Laga soo bilaabo 1973-kii, Madaxweyne Habyarimana oo Hutu ahaa, waxa uu dalka ku maamulayey nidaam kali-talis ah, xukunkiisa wuxuu qowmiyadda Tutsiga ka saaray inay kamid noqdaan dowladdiisa. Fikirkaasi wuxuu isbedeshay Agoosto 3, 1993, markii Habyarimana uu saxiixay heshiiskii Arusha ee dalka Tanzaniya, kaas oo wiiqay awoodda Hutu-ga ee Ruwaanda una ogolaatay Tutsiga inay ka qayb qaataan dawladda, taas oo aad uga careysiisay Hutu-ga xagjirka ah.

In kasta oo aan waligeed la go’aamin cidda dhabta ah ee dilka ka dambaysay, haddana kooxaha Hutu-yiinta ah ayaa faa’iidada ugu badan ka helay dhimashadii Habyarimana. 24 saac gudahood ka dib markii uu shilku dhacay, kooxaha xagjirka ah ee Hutu ayaa la wareegay dowladda, iyaga oo ku eedeeyay dilka madaxweynaha Tutsiga, waxayna bilaabeen gowrac iyo xasuuq.

100 Maalmood oo Xasuuq ah

Dilka ayaa ka bilowday magaalada Kigali ee caasimadda dalka Ruwaanda. Waxay dhigteen jidgooyo iyagoo hubinaaya kaararkii aqoonsiga waxayna dileen dhammaan dadkii Tutsiga ahaa. Inta badan dilka waxa lagu sameeyay baangado, budad (garuun), iyo mindiyo.

7-dii Abriil, kooxaha xagjirka ah ee Hutu-ga waxay bilaabeen inay sifeeyaan dadkii dowladda ku jiray oo ahaa mucaaradkooda siyaasadeed, taas oo macnaheedu yahay Tutsiga iyo Hutu-ga dadkii dhexdhexaadinta waday ee labadaba dhinacba waa la dilay. Waxaa ka mid ahaa ra’iisul wasaaraha. Markii toban ka mid ah ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian-ka ay isku dayeen inay ilaaliyaan ra’iisul wasaaraha, iyagana waa la dilay. Tani waxay keentay in gumaystihii Belgium-ka ay bilowdo inay ciidamadeeda kala baxdo Ruwaanda.

Rag, dumar iyo carruur badan ayaa la dilay. Maadaama ay rasaasta qaali ahayd, Tutsiga intooda badan waxaa lagu dilay hub gacmeed, badiyaa baangado, mindiyo ama budad. Qaar badan ayaa inta badan la jirdilay ka hor inta aan la dilin. Qaar ka mid ah dhibbanayaasha ayaa la siiyay ikhtiyaar ay ku bixiyaan kharashka xabbada si ay u helaan geeri degdeg ah.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood.

Sidoo kale intii rabshadaha socdeen, kumannaan haween Tutsi ah ayaa la kufsaday. Qaar waa la kufsaday ka dibna waa la dilay, qaar kalena waa la addoonsaday oo waxaa loo geystay xadgudubyo galmo toddobaadyo socday. Qaar ka mid ah haweenka iyo gabdhaha Tutsi-ga ayaa sidoo kale la jirdilay ka hor inta aan la dilin, sida in naasaha laga gooyo ama in xubinta taranka la jeexjexo.

Kumanaan Tutsi ah ayaa isku dayay inay ka baxsadaan gowraca iyagoo ku dhuumanaya kaniisadaha, isbitaallada, dugsiyada, iyo xafiisyada dowladda. Goobahan oo taariikh ahaan, ahaan jiray meelo lagu qaxo, waxa ay isu beddeshay goobo dad badan lagu laayey xilligii xasuuqii Ruwaanda.

Mid ka mid ah xasuuqii ugu xumaa ee xasuuqii Ruwaanda ayaa dhacay Abriil 15 ilaa 16, 1994 kii wuxuuna ka dhacay gudaha kaniisada Nyarubuye Roman Catholic Church, oo ku taal meel 60 mayl bari ka xigta Kigali. Duqa magaalada oo kasoo jeeday qowmiyadda Hutu-ga ayaa ku dhiirigeliyay Tutsiga inay raadsadaan meel gudaha kaniisadda ah isaga oo u xaqiijiyay inay ku badbaadi doonaan halkaas. Dabadeed maayarkii wuxuu u gacan geliyay Hutu-gii xag-jirka ahaa.

Dilka ayaa ku bilaawday Bam Gacmeedyo iyo Qoryo balse wax yar kadib isku badalay Baangado iyo Budad. Waxay qaadatay laba maalmood in la dilo kumannaanka Tutsiga ah ee ku jiray gudaha kaniisadda.

Si loo sii liiciyo Tutsi-ga, Hutu-ga xag-jirka ah ma aysan ogolayn in Tutsiga dhintay la aaso. Meydadkooda ayaa looga tagay halkii lagu gowracay, waxaana la arkayay canaasiirta, oo ay cuneen Jiir iyo Eeyo.

Meydad badan oo Tutsi ah ayaa lagu tuuray wabiyo iyo harooyin si ay Tutsiga dib ugu celiyaan Itoobiya – waxaa jira khuraafaad ah in Tutsigu ay ahaayeen ajaanib asal ahaanna ay kasoo jeedaan Soomaaliya iyo Itoobiya madamaa muuqaal ahaan ay u yar egyihiin Itoobiyaanka iyo Soomaalida.

Sida ay warbaahinta maxaliga ah ugu qeyb qaadatay xasuuqii Ruwaanda, 1994

Warbaahinta maxaliga ah waxay kaalin weyn Ka ciyaartay Xasuuqii Muddo sanado ah socday, wargeyska “Kangura”, oo ay gacanta ku hayaan xagjiriinta Hutu, ayaa faafinayay nacayb. Horaantii Diseember 1990, wargayska wuxuu daabacay “Tobanka Amar ee Hutu.” Awaamiirtaasi waxay caddeeyeen in Hutu kasta oo guursaday Tutsi uu ahaa khaa’in. Sidoo kale, qof kasta oo Hutu ah oo ganacsi la yeeshay Tutsi wuxuu ahaa khaa’inul waddan. Amarrada ayaa sidoo kale ku adkaystay in dhammaan goobaha istiraatiijiga ah iyo dhammaan militariga ay tahay inay noqdaan Hutuyiin.

Markii RTLM (Radio Télévison des Milles Collines) ay bilowday baahinta 8-da luulyo, 1993, waxay sidoo kale faafisay nacaybka. Markii dilka bilaabmay, idaacadda Tv-ga RTLM waxay door firfircoon ka qaateen gowraca. RTLM waxay ugu baaqday Tutsi-ga inay “jaraan geedaha dhaadheer,” weerahaasi oo macnaheedu yahay Hutu-ga inay bilaabaan dilka Tutsiga. Inta lagu jiro baahinta, RTLM waxay inta badan isticmaashay ereyga inyenzi (“baranbaro”) marka ay tixraacayso Tutsiga ka dibna waxay u sheegtay Hutu-ga inay “burburiso baranbarada.”

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Qaar badan oo ka mid ah idaacadaha RTLM ayaa ku dhawaaqay magacyada shaqsiyaad gaar ah oo ay tahay in la dilo; RTLM xitaa waxaa ku jiray macluumaad ku saabsan halka laga heli karo, sida guriga iyo ciwaanada shaqada ama meelaha kale ee laga heli karo. Markii shakhsiyaadkaas la dilay, RTLM waxay markaas dilkooda kaga dhawaaqday raadiyaha.

Maxay dunida u daawanaysay xasuuqa?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka dib, Qaramada Midoobay waxay soo saartay qaraar 9-kii Diseember, 1948-kii, kaas oo dhigaya in “Guddiga Heshiiska ay xaqiijinayaan xasuuqa, ha ahaado waqti nabadeed ama waqti dagaal, waa dembi marka loo eego qaanuunka caalamiga ah waa ka hortagga iyo ciqaabta.”

Xasuuqii ka dhacay Ruwaanda waxa uu ka koobnaa xasuuq, haddaba maxay dunidu ugu soo istaagi wayday sidii loo joojin lahaa xasuuqa?

Waxaa jiray baaritaan badan oo ku saabsan su’aashan saxda ah. Dadka qaar ayaa sheegay in tan iyo markii Hutu-ga qunyar socodka ah la dilay marxaladihii hore, markaas wadamada qaar waxay aaminsanaayeen in iskahorimaadku uu ka badan yahay dagaal sokeeye oo aan ahayn xasuuq. Cilmi baaris kale ayaa muujisay in quwadaha adduunku ay garteen in uu ahaa xasuuq balse aysan doonayn in ay bixiyaan kharashka saadka iyo shaqaalaha loo baahan yahay si loo joojiyo xasuuqii socday – qarashka saadka!!

Si kasta oo ay tahay sababtu, waxay ahayd in dunidu soo gasho oo ay joojiso xasuuqa bahalnimada ah.

Xasuuqii Ruwaanda wuu dhamaaday

Xasuuqii Ruwaanda waxa uu dhamaaday oo kaliya markii jabhada RPF ay qabsatay dalka. Jabhadda RPF (Rwandan Patriotic Front) waxay ahayd koox ciidan oo tababaran oo ka kooban Tutsiga oo la masaafuriyay sannadihii hore, kuwaas oo intooda badan ku noolaa Uganda.

RPF waxaa u suurtagashay in ay gudaha u galaan Ruwaanda oo ay si tartiib tartiib ah ula wareegaan dalka. Bartamihii Luulyo 1994, markii RPF ay si buuxda u maamulayeen, xasuuqii ugu dambeyntii waa la joojiyay.

Madaxweynaha wakhtigaan ka taliya Ruwaanda Paul Kagama, ayaa kasoo jeeda qowmiyadda Tutsiga. Waxa uu hore u ahaa taliyaha Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda (RPF), oo ahaa ciidan hubaysan oo fallaago ah. Jabhadda RPF waxay ka mid ahayd dhinacyadii iskahorimaadyada ka dhexeeyey intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Ruwaanda iyo ciidamadii qalabka sida ee soo afjaray xasuuqii Ruwaanda. Waxa loo tixgalin jiray hogaamiyaha dhabta ah ee Ruwaanda markii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhiga ee madaxweyne Pasteur Bizimungu intii u dhaxaysay 1994 ilaa 2000 ka dibna jagada madaxwayne ku xigeenka.

Maanta dalka Rwanda wuxuu kamid yahay dalalka ugu xasilloon ee qaaradda Afrika, sidoo kale isbedel weyn ayaa ka jira xagga waxbarashada iyo guud ahaan dhinaca horumarka.

Maxay Soomaalida ka baran karaan xasuuqa Ruwaanda ka dhacay?

Dowladda Soomaaliya ee wakhtigaan la joogo waxaa lagu xukumaa 4.5 oo macnahiisu yahay 4-tii beelood ee qoriga qaadatay iyo .5 oo ah kuwa laga tirada badan yahay ama aan hubaysaneen dadkiisa.

Saami-qeybsigan 4.5, waxa uu soo ifbaxay xilligii Soomaalidu ku heshiineysay tuulada Carta ee dalkaas Jabuuti, dawladdii halkaas lagu dhiseyna nidaamkaas ayaa wax loogu qeybsaday. Wixii intaas ka dambeeyey, waxay noqotey halbeeg la isla og yahay, oo illaa maanta maamulka dawladeed lagu qeybsado.

Hadda, ka sokow awood-qeybsiga dawladda, waxa uu u daadegey hoos, oo wax kasta oo koox Soomaali ah soo dhex mara, 4.5 ayaa lagu qeybsadaa; haddii macaawino la qeybinayo, haddii maamul degmo loo sameynayo, waxaa se taas ka daran in uu masaajiddiina galay.

Madaxda Soomaaliya marka ay xilka qabanayaan iyagoo ku yimid nidaamka 4.5 waxay sheegaan inay dhisi doonaan dowlad wanaagsan oo masuqmaasuqa ka fog, balse waxaysan ogayn in nidaamka ay ku yimadeen uu gebi ahaanba caqabad ku yahay in la dhiso hanaan dowladnimo oo dhammeystiran.

Dowladnimada ay Soomaaliya u baahan tahay maanta ayaa ah mid daah-furan oo anshax leh, oo diiradda saaraysa sidii loola tacaali lahaa caqabadaha horyaallo dowlad-dhiskeena. Iyadoo kartida iyo awoodda gaarka ah ee Soomaalidu leedahay ayaa loo baahanyahay in si weyn loogu faa’ideysto, hadaba nidaamka dowladnimo ee aan haysano maanta looguma faa’idaysan karo kartida aanu leenahay.

Waxaa wanaagsan in guddi dhinacyo badan ka dhisan loo xilsaarro golaha wasiiradana dabagal ku sameeyaan iyadoo wakhti cayiman loo qabanaayo sidii loo dhisi lahaa hanaan dowlad wanaagsan lagu dhisi karo. Waxaa waajib ku ah xubnaha guddiga in ay diiradda saaraan yoolalka istaraatiijiyadeed ee ballaaran iyagoo wax ka qabanaya arrimaha maalinlaha ah iyo buuxinta waajibaadkooda, sidaas darteed waxaa waajib ku ah inay ku shaqeeyaan mabda’a maamul ee ku dhisan aragti iyo hadaf badbaadin ummadeed.

Marka aan maqlo aragtida dowladnimada Soomaaliya ay ku dhisan tahay 4.5, waxaan soo xasuustaa xikmad kooban ee uu qoray qoraagga Buugga “Beyond the Black River”

“Weligay sarreen ma beeran, weligayna ma beeran doono, ilaa inta ay jiraan mirro kale oo seef lagu goosto.”

____

Tixraac: Rwandan Genocide – Facts, Response & Trials | HISTORY

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Socdaalkii Rabaso – Qaybtii 1aad

Published

on

 


Xusuus yar oo kooban haddaan dib ugu noqdo caawa oo kale sannad ka hor 27kii Ramadaan 2020ka. Waxaan magaalada Hargeysa ka baxay iyadoo ay ku beegantay xilli roobaad sidan oo kale ah, waxaan u jihaystay dhankaas iyo hawdka sare oo reer abtigey dagganaa. Safarka waxaanu sii wada galnay Ayeyday hooyo Sahra oo dhul yaqaan dal yaqaana ah.

Kumannaan sheeko oo xiiso gaar ah leh oo ay goob joog usoo ahayd ayay kolba nooga sheekeynaysay ayeeyo. Safarka oo dheeraa darteed iyo jidka oo iska dhib badnaa darteed waxa khasab ahayd in lagu leexdo Kaamka INA GUUXAA, maadaama oo uu jirey xanuunka Koroona Fayras oo si aad ah looga cabsi qabay wakhtigaa. Waxa khasab ahayd in wixii lugayn karayaa ay lugeeyaan intay gaadhiga ka dagaan oo ay meel qoortaas ah kusii sugaan.

Dadka inta jilicsan ee aan socodka tahli kareyna ay gaadhiga ku hadhaan halkaasna lagaga baadho xanuunka. Anigu waxaan ku jiray dadka lugeeyay ee ka wareegay waddada ukacda dhanka Qool-Buulalle. Dhulkuu waa roobbanyahay oo meel kaste xareedda ayaa jiifta cadceeddana waxaad mooddaa in lasoo dhaweeyay maalintaas. Kulaylka jira awgeed iyo annaga oo soomman qaar naga mid ahi soonkii ayay jabiyeen balse annagu waanu iska adkeysannay. Goor sheegtu markii ay 2:10 duhurnimo tahay ayaa gaadhigii lasoo dayn doonaa, annaga oo sanqadhii tuulaha ka fogaannay oo meel cidla ah oo xareedi jiifto hadhsaneyna.

Safarkayagu wuu dheeryay gaadhiga aan saaranyna aad uma dheereynaayo oo waa gaadhi wayn oo raashinkii beesha halkaas daggan oo dhan ayaa saaran. Qool Buulalle soo marnay oo iska soo dhaafnay waxa aanu u jihaysannay waddada marta Burca-Duurray taas iyana kusii beegan waddada Rabaso qabata. Waxaanu soo socoonnaba goor afurkii waxyar oo nus saac ka yari ka hadhsanyay ayaanu magaaladii Rabaso kusoo dhawaannay.

Balse nasiib xumo markaanu magaaladii sanqadheedii maqleyno ay xilligii afurkana kusii siqayso gabbal dhacna ay kusii dhawdahay, ayaa waxa meel dhiidhi ah naga galay gaadhigii aanu waddannay. Naf naguma heegna oo waxaanu ahayn dad iyagoo soomman bacad kuleylkaa aad arkeysaan soo lugeeyay. Gaadhigii ayaa la waayay cid dhiidhiga ka qodda oo ka saarta. Nasiib wanaag markii dambe inamadii aan iyagu soomaneyn ayaa oxoogaa ciiddii qoday oo gaadhigii ka saari doona meesha.

Waxaanu iminka kasoo dhaqaaqnay kambalka Rabaso oo meel aad uqurux badan ah dooxadan aad sawirkeeda aad aragtaanna ku taallo. Waa halkii uu ninkii abwaanka ahaa lahaa;

“Alloow yaa ku raacoo

Intuu Kanada kaa raaro.
meeluu ramadka dhalayoo
Dhirta rucub ka lulatoo
Rays iyo barwaaqo leh
Lagu raaco xoolaha
Yaa rabaso kula daga”.

Waxa aanu soo socoonnaba soo galnay magaaladii Rabaso oo nin kastaaba Afurkiisii dul fadhiyo dhawaaqa mu’addinkana uu sugaayo. Diiftii iyo daalkii naga muuqday waxa aanu ku illownay markii afurkii naloosoo dhigay hilib iminka la qalay oo daray ah, iyo Caano geel dhay ah oo iminka lasoo lisay. Bartii ayaanu ku afurnay oo aanu ku dharagnay salaaddii taraawiixdana masjidka Rabaso ayaan ku tukannay. Waxaanu magaalada dhanka hawdka sare uga sii bixi doonnaa sagaalka habeennimo.Inaan qoraal ka sameeyo waan jeclaa safarkii aan hawdka sare ku tagey balse tan caawa wakhtiga ayaa isoo xasuusiyay.

___

Lasoco qaybta labaad. Cabdiqani Qorane, Hargeysa

(more…)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 4aad

Qabyaaladda waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Sababta ma jahli ayaa inoogu wacan mise dhaqan-xumo ayay naga tahay?

Published

on

Qoraa Ruun Siciid Faarax

Qeybtii 3aad HALKAAN RIIX


Farqiga u dhexeeya qabiilka iyo qabyaaladda

Qabyaaladda

Waxaan u adeegsanaa in ay wax kasta oo rabsho ah oo dhib loogu gaystay bulshada masaakiinta sida dhac, dil, hanjabaad, barabixin, dumin, aanooyin aan dhammaan, dulmi iwm. Haddii loo adeegsado qabiilkii in ay reer kii iyaga ahaa ay ushirkoobaan in iyagana aysanba is taakulayn is dhibaan umada kale amaba qabiilada kalena aysanba kabaxsan kala garan waayaan diintii Alle faray iyo qabiilkii kufaanaan badanaan iyo waxyaalo nimco uu Alle siiyay meelkasta oo ay joogaan ay dhib mooyaane intooda badan aysan wax faa’idayn, waa waxyaalaha ay qabyaaladu keentay.

Inta aan soo sheegnay ayay tahay cagsiga qabyaaladda loo adeegsado maxaayeelay qofkii maalintaas ayaa waxa ku bilaabanaysa in uu yeesho qabiil ay uyeeleen qab – qablayaal ku haysta kursiga qabiilkiisa, kiisa haka soo jeedeen amaba kuwa kaloo doortay oo iyaga laftirkoodu qaba cuqdada ah in uu reerkooda kaliya waxtaray laakiin uu labada dhinacba uu ka qabo dhibaato uusana horay usii wadikarin xilkii aqlabiyadda loogu doortay oo uusanba xilka dhammaysan amaba uu kaga tago urugo iyo ciil ileen wuxuu qaban lahaaba qabiiladii baa kasoo komaray oo midkasta ku doodaya anaga waxba namatarin waxyaalaha ay qabyaaladdu ku xuntahay.

Qabiil

Qabiil waxa Alle noogu sameeyay waa in aan isku barano oo isku ogaano oo aannan isku dhibaatayn. Wuxuu ku fiicanyahay oo qabyaaladda kaga fiicanyahay haddii ay qabiilkaas ay adeegsadaan waxyaalo faa’ida leh ay ka dhalan karto, haddii ay yihiin dad dhexdooda is taakuleeya, dadka kalena taakuleeya, isku duuban qabiilka aan u adeegsan in wax lagu yeelo cidkale laakiin keliya ay u adeegsadaan sidii Alle faray kuna dhaqmaan, waa faa’idada uu leeyahay qabiilku.

In kastoo aanan arkin cid inaga mida oo adeegsanaysa markii ladoorto qof umadda udhexeeya laakiin qofkaas marka ladooranaayo qabiil buu ku soo baxaa, misna qabiilkiisa keliya madooran ee dhammaan qabiilada Soomaaliyeed waa ay wada doorteen. Dadka ugu horreeya oo ku kaca waa qabiilkuu ka dhashay marka qabiilkaa uu ka dhashay haddii ay taakulayn lahaayeen la garab istaagi lahaayeen talooyin wax ku oola siin lahaayeen oo ku dhihi lahaayeen maan dhaw anaga waad naga dhalatay laakiin waxaan kaarabnaa in aad ahaato mid dadka dhan si caddaalada ugu shaqeeya mid dadka udhexeeya, mid xaqa masaaakiinta ilaaliya, mid aan fiirin qabyaalad iyo waxa dadka sii kala kaxaynaya. Mudane ama marwo dadkaas ayaan kuu la simanahay waxay heelaan baan helaynaa anaga qabiil ahaan waxba hanagu tarin balse sida bulshada ugu shaqayn lahayd ayaan kaarabnaa in aad noogu shaqaysid, wax dheeraad oo aan xaq u lahayna hana siin waayo xaaraan bay nagu tahay haddii sidaa uu qabiilku ufakaro runtii waa meelaha uu qabiilku  kaga fiicanyahay qabyaalada.

Buugga fatuuxul xabasha oo kahadlaya Axmed Guray Soomaali kaliya uma shaqaynayn haddana cida hubka siinaysay cida ciidanka la garab taagnayd waxay ahaayeen Soomaali, wuxuu samayn jiray Axmed Guray Allaha unaxariistee cidii kasoo horjeesata ciduu ka dhashay ha ahaato ama Soomaalida kale ha ahaado awood buu u adeegsan jiray wayna ka baqijireen.

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

  1. 1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino

Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo

In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

  1. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.
  2. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

  1. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو        

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

  1. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye

Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

وما أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

  1. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay. Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.
  2. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.
  3. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.
  4. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay ku luu qaysay Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo

Anigu dumar baan ahaa

Warshaddii aadmigiyo

Udubkii noloshaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Uurka kugu qaaday iyo

Waxaan fool arrammi kulul

Dhibaatada kugu umuley

Horaadada ibo macaan

Anqaris waxaan kaaga dhigay

Asluubta wanaagsan iyo

Anshaxa dhaqankiyo hiddaha

Akhlaaqda waxaan kuu baray

Aad baan u nasiib darnahee

Madfaca aqalkeyga gubay

Kan igu riday ma adigaa?

Abaalkii hooyanimo

Ma layska ilowsan yahay?

Ah iyo way ma anigaa?

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwo

Eed baan kaa tabanayaa

Barbaariye ubadka iyo

Macallin ababshaan ahaa

Astaantii taranka iyo

Aayaha guushaan ahaa

Hayeeshee inna raggoow

Ergiyo waxaan ahay dacwoo

Eed baan kaa tabanayaa

Agaasinka reerkaa

Weliba kuma ekiyee

Ololihii Calan helkii

Qeybtii iga aadanayd

Awood anigoon lahayn

Asayda inaan xirtiyo

Agoonta inaan la qaxoo

Astaahil umaanan lahayn

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax (Garas)

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Diblomaasiyadda2 days ago

Dowladaha Ireland, Norway iyo Spain oo u aqoonsaday Falastiin dowlad madax-bannaan

Siyaasadda Soomaaliweyn4 days ago

Ergayga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee QM u qaabilsan Soomaaliya James Swan oo Muqdisho soo gaaray

Wararka6 days ago

Midnimada Afrika: Waa maxay sababta ay dunida ugu dabaal degto 25-ka Maay?

Diblomaasiyadda7 days ago

Madaxweyne Joe Biden wuxuu Kenya ku sheegay inay tahay saaxiibka ugu weyn ee aan NATO ka tirsaneen

Diblomaasiyadda1 week ago

Madaxweyne Putin iyo boqorka Baxreyn waxay ku heshiiyeen inay sii xoojiyaan iskaashiga labada dal

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska1 week ago

4-taan qoddob ku illaali noloshaada haddii ay dhab kaa tahay horumar inaad gaarto

Diblomaasiyadda1 week ago

Norway ayaa si rasmi ah u aqoonsatay Falastiin inay tahay dowlad madax-bannaan

Diblomaasiyadda1 week ago

Ireland waxay go’aan taariikhi ah ku aqoonsatay dawlad madax-banaan oo Falastiin ah

Afrika1 week ago

Muwaadiniin Maraykan ah oo ku lug lahaa isku daygii afgambi ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo

Wararka1 week ago

Madaxweynihii hore ee Koonfur Afrika ayaa laga mamnuucay doorashada ‘masuqmaasuq awgeed’

Wararka1 week ago

Madaxweynaha Iiraan ayaa la xaqiijiyay inuu ku dhintay shil diyaaradeed

Bariga dhexe2 weeks ago

Gantaalka Xuuthiyiinta ayaa ku dhacay Markab Shidaal siday oo Shiinaha leeyahay kasoo marayay Badda Cas

Geeska Afrika2 weeks ago

Itoobiya oo ka carootay hadal uu jeediyey safiirka Mareykanka u fadhiya Itoobiya

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Xoghayaha guud ee QM Antonio Guterres oo walaac xooggan ka muujiyey hawlgallada ka socda Rafax

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

James Swan oo loo magcaabay sii hayaha Ergeyga Xoghayaha Guud ee QM ee Soomaaliya iyo xafiiska UNSOM

Afrika2 weeks ago

Masar oo ku biiraysa dacwad xasuuq ah oo ka dhan ah Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

Afrika3 weeks ago

Dawlada Togo oo meesha ka saartay doorashadii madaxtinimo

Wararka3 weeks ago

Madaxweyne Putin oo ka digay dagaal caalami ah xilli uu heegan geliyey ciidamada Nukliyeerka

Wararka3 weeks ago

Dalka Chad oo dooranaya madaxweyne ka dib saddex sano oo xukun milatari ah

Islaam Naceybka3 weeks ago

Hindiya: RW Narendra Modi ayaa Muslimiinta laga tirada badan yahay ku tilmaamay “kuwa ku soo dhuunta” hadalada nacaybka ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Maxay Carabtu u taageeri la’dahay Falastiin?

Wararka4 weeks ago

Kenya oo markii ugu horeysay haweeney u magacawday taliyaha ciidamada cirka

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Heshiisyada dowladda Xassan Sheekh la gashay Turkiga waxaa ku jira sii deynta wiilka madaxweynaha oo dil ka gaystay Turkiga

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Burburka Qaza soo gaaray oo aan la arag tan iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka, ayaa qaadan doonta tobanaan sano in dib loo dhiso – QM ayaa tirri.

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

“Ma aqbalayno in mar kale aan ku laabano doorashadii teendhada” – RW Xamsa Cabdi Barre

Yurub4 weeks ago

Dowladda Ingiriiska ayaa u musaafuriyay Ruwaanda magangalyo doonkii ugu horreeyay: warbaahinta Ingiriiska

Dhaqaalaha1 month ago

Soomaaliya oo markale deyn raadinaysaa iyadoo wakhti dhow deyn laga cafiyey

Islaam Naceybka1 month ago

6 Ciyaaro ‘Games’ oo lagu xumeeyay Diinta Islaamka

Dhaqaalaha1 month ago

Amaah-bixiyayaashu waa inay joojiyaan ka faa’iidaysiga khayraadka Afrika ee deynta

Afrika1 month ago

In ka badan 100 maxbuus ayaa ka baxsaday xabsi ku yaalla dalka Nayjeeriya

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Soomaaliya ayaa xabsiga u taxaabtay askar uu Mareykanku tababaray oo looga shakiyay inay xadeen raashin

Diblomaasiyadda1 month ago

Shiinaha ayaa sheegay muhiimadda ay leedahay in la joogteeyo taageerada caalamiga ah ee Soomaaliya

Afrika1 month ago

Dawlada Burkina Faso oo shaqada ka joojisay warbaahinada reer galbeedka ee BBC iyo VOA

koonfurta Bari Aasiya1 month ago

Ra’isul Wasaarihii horre Malaysia Mahathir Maxamad oo wajahaya baaritaan musuq-maasuq ah

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska1 month ago

Waan Waayay Dheh: Cuudintii Caadooyinka Xunxun

Diblomaasiyadda1 month ago

Hoggaamiyaha dalka Senegal wuxuu ku baaqay ‘in dib u eegis lagu sameeyo xiriirka Midowga Yurub’

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Hogaamiyayaasha Afrika ayaa ku dadaalaya in qaab cusub loo wajaho la dagaalanka argagixisada

Diblomaasiyadda1 month ago

Saraakiisha Kuuriyada Waqooyi ayaa booqasho naadir ah ku tagay Iiraan

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Markab dagaal oo Turkigu leeyahay oo kusoo xirtay dekadda Muqdisho: Dhaqan-gelinta heshiiska iskaashiga difaaca labada dal

Xul