Dowladda Itoobiya ayaa si adag uga jawaabtay bayaanka ay si wadajir ah u soo saareen waddamada Soomaaliya, Masar, Suudaan iyo Ereteriya, kaddib shir madaxeed ay afarta dal ku yeesheen magaaladda Al-Calamayn ee dalka Masar.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa bayaan ay soo saartay ku sheegtay in Itoobiya ay haysato sharciyad ku aaddan Wabiga Niil iyo Badda Cas, iyadoo diiday waxa ay ku tilmaantay hadallo siyaasadeed, tallaabooyin qasab ah iyo falal lagu wiiqayo xasilloonida gobolka.

Itoobiya ayaa sheegtay in ku dhowaad dhammaan biyaha Niilka Buluugga ah ay ka soo burqadaan dhulka buuraleyda Itoobiya, iyadoo ku doodday in webigaasi uu keeno qiyaastii 85 boqolkiiba biyaha guud ee Wabiga Niilka. Addis Ababa waxay sheegtay in dood kasta oo ku saabsan isticmaalka iyo maamulka Webiga ay tahay inay tixgeliso xaqiiqooyinkan juqraafiyeed.

Dhanka Badda Cas, Itoobiya waxay sheegtay inuu jiro xiriir juqraafi iyo taariikhi ah oo ay la leedahay Badda Cas, iyadoo tilmaantay in xuduuddeeda ugu dhow xeebta ay u jirto qiyaastii 30 mayl. Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa ku adkaysatay in dood kasta oo ku saabsan arrimaha badda iyo amniga gobolka ay tahay inay tixgeliso danaha Itoobiya.

“Xaqiiqooyinkan juqraafiyeed iyo taariikheed laguma beddeli karo hadallo siyaasadeed, tallaabooyin qasab ah ama falal lagu wiiqayo xasilloonida” – ayay Itoobiya ku sheegtay bayaankeeda, iyadoo intaas ku dartay in tallaabooyin loo maro kooxo wakiillo ah ama falal gardarro ah aysan beddeli doonin waxa ay ku tilmaantay xaqiiqooyinka ka jira gobolka.

Jawaabta Itoobiya ayaa timid maalin kaddib markii Madaxweynaha Masar Cabdifataax Al-Siisi, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, Madaxweynaha Ereteriya Isaias Afwerki iyo Guddoomiyaha Golaha Ku Meel Gaar ka ah ee Suudaan Cabdifataax Al-Burhaan ay shir madaxeed ku yeesheen magaalada Al-Calameyn.

Afarta hoggaamiye ayaa bayaankooda ku sheegay inay ixtiraamayaan madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee dalalka gobolka, waxayna diideen faragelinta arrimaha gudaha. Waxay sidoo kale sheegeen in maamulka Badda Cas uu yahay mas’uuliyad gaar ah oo ay leeyihiin dalalka xeebaha ku yaalla.

Dhinaca Wabiga Niilka, madaxda afarta dal ayaa diiday tallaabooyin hal dhinac ah oo waxyeello u geysan kara isticmaalka biyaha dalalka Niilku maro, arrintaas oo si gaar ah u taabanaysa khilaafka muddada dheer u dhexeeya Itoobiya, Masar iyo Suudaan ee ku saabsan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya (GERD). Soomaaliya, Masar, Suudaan iyo Ereteriya ayaa sidoo kale isku raacay in shirarka noocan ah si joogto ah loo qabto si loo xoojiyo wadatashiga iyo isku-duwidda arrimaha gobolka.

Itoobiya, oo aan bayaankeeda si toos ah ugu magacaabin shirkii Al-Calamayn ama biyo-xireenka GERD, ayaa hadalkeeda ku adkaysatay in aan laga hor istaagi karin danaha ay ku sheeganayso inay ka leedahay Wabiga Niilka iyo Badda Cas. Hadalka Addis Ababa ayaa ku soo beegmaya xilli xiriirka Itoobiya iyo qaar ka mid ah dalalka gobolka uu wajahayo xiisado sii kordhaya.

Golaha Wakiillada Shacabka Itoobiya ayaa Axmed Shide u doortay Guddoomiyaha Golaha, isagoo noqday Soomaali-kii ugu horreeyay ee qabta xilka hoggaanka aqalka hoose ee Baarlamaanka Federaalka Dowladda Itoobiya.

Doorashada Axmed Shide ayaa ka dhacday kalfadhigii ugu horreeyay ee Baarlamaanka 7aad ee Itoobiya, xilli dalka uu galay marxalad siyaasadeed oo cusub kadib doorashadii guud ee 1-dii Juun 2026. Golaha ayaa sidoo kale mar kale Ra’iisul Wasaare u magacaabay Abiy Axmed Cali.

Axmed Shide oo kasoo jeeda Deegaanka Soomaalida Itoobiya ayaa muddo dheer kasoo shaqeeyay dowladda federaalka, isagoo xilal sare kasoo qabtay dowladda, waxaana ugu dambeeyay xilka Wasiirka Maaliyadda. Doorashadiisa ayaa ka dhigan in siyaasiga Soomaaliga ah uu hadda hoggaamin doono aqalka awoodda u leh sharci-dejinta federaalka iyo kormeerka hay’adaha dowladda.

Si kastaba ha ahaatee, Axmed Shide ma aha Soomaali-kii ugu horreeyay ee hoggaamiya mid ka mid ah labada aqal ee Baarlamaanka Itoobiya. Sannadkii 2020, Aadan Faarax Ibraahim ayaa loo doortay Guddoomiyaha Golaha Federaalka oo ah aqalka sare ee baarlamaanka Itoobiya.

Farqiga ayaa ah in Axmed Shide uu noqday Soomaali-kii ugu horreeyay ee Guddoomiye ka noqda Golaha Wakiillada Shacabka oo ah aqalka hoose iyo hay’adda ugu weyn ee sharci-dejinta federaalka Itoobiya. Doorashadiisa ayaa ku soo beegmaysa xilli Itoobiya ay wajahayo caqabado siyaasadeed iyo amni, iyadoo xiisado iyo dagaallo cusub laga soo sheegay qaybo ka mid ah waqooyiga dalka gaar ahaan Tigray iyo deegaanada ku dhow.

Axmed Shide ayaa sidaas ugu biiray hoggaanka sare ee hay’adaha federaalka Itoobiya, iyadoo xilka cusub uu siinayo inuu guddoomiyo baarlamaanka ka kooban wakiillo ka kala socda qowmiyadaha iyo deegaanada kala duwan ee dalka.

Geesta kale, Golaha 7aad ee Xildhibaanada Dowlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya ayaa markale u ansixiyey Mustafe Maxamed Cumar (Cagjar), inuu noqdo Madaxweynaha Dowlad Deegaanka Soomaalida (DDS). Ansixinta Mustafe Maxammed Cumar ayaa ka dhacday kulan ay yeesheen Xildhibaanada Golaha 7aad, kuwaas oo go’aansaday in uu sii hoggaamiyo maamulka deegaanka markale.

Mustafe Maxamed Cumar ayaa xilka hoggaaminta Dowlad Deegaanka Soomaalida qabtay 22-kii Agoosto 2018, xilli uu deegaanka ka jiray isbeddel siyaasadeed oo weyn, kaddib markii xilka laga qaaday Madaxweynihii xilligaas xukunka hayay, Cabdi Maxamuud Cumar.

Tan iyo markii uu xilka qabtay Mustafe Maxamed Cumar wuxuu muddo ku dhow Siddeed sano ku jiray hoggaanka Dowlad Deegaanka Soomaalida, taas oo ka dhigaysa mid ka mid ah madaxda deegaanka ee muddada ugu dheer xilka hayay sannadihii u dambeeyey. Bishii Oktoobar 2021, Golaha Dowlad Deegaanka Soomaalida ayaa markale u doortay Mustafe Maxamed Cumar Cagjar inuu noqdo Madaxa Maamulka Deegaanka, kaddib markii xisbigii uu ka tirsanaa uu ku guuleystay doorashadii deegaanka.

Intii uu xilka hayay, Maamulka Madaxweyne Mustafe wuxuu diiradda saaray arrimo ay ka mid yihiin nabadgelyada, horumarinta adeegyada bulshada iyo mashaariicda horumarineed. Warbixinno laga qoray hoggaamintiisa ayaa sidoo kale xusay in muddadiisa xilka ay hirgaleen mashaariic iyo maalgashi horumarineed oo ka socda deegaanka.

Ansixinta cusub ayaa Mustafe Maxamed Cumar u oggolaanaysa inuu sii wado hoggaaminta Dowlad Deegaanka Soomaalida, iyadoo la filayo in xukuumaddiisu sii waddo qorshayaasha maamulka ee dhinacyada horumarinta, adeegyada bulshada iyo maalgashiga deegaanka.

Geeska Afrika waa mid ka mid ah gobollada ugu istaraatiijisan qaaradda Afrika, maadaama uu isku xiro Badda Cas, Gacanka Cadmeed, Bariga Afrika iyo marinnada ganacsi ee caalamiga ah. Gobolka waxaa isku dhex jira arrimo la xiriira amniga qaranka, biyaha webiga Nile, marin-badeedka, xuduudaha, isbahaysiyada siyaasadeed iyo tartanka awoodaha gobolka. 

Xiisad ka dhex dhalata Itoobiya, Ereteriya iyo Masar ma aha arrin ku kooban saddex dal oo keliya, balse waxay yeelan kartaa saameyn ballaaran oo ku fida Geeska Afrika iyo Badda Cas.

Bishii Oktoobar 2026, Midowga Afrika wuxuu muujiyay walaac ku saabsan kororka xiisadaha u dhexeeya Itoobiya, Ereteriya iyo Masar. Guddiga Midowga Afrika wuxuu 1-dii Oktoobar ugu baaqay saddexda dal inay muujiyaan is-xakameyn, ka fogaadaan hadallo ama tallaabooyin sii kordhin kara xiisadda, ayna illaashadaan kanaallada isgaarsiinta iyo hababka diblomaasiyadeed. Arrintan waxay timid xilli xiriirka Itoobiya iyo Ereteriya uu si gaar ah u xumaaday xirriirkooda, iyadoo Itoobiya ay xirtay safaaraddeedii Asmara, halka Ereteriya ay ku dhawaaqday inay jartay xiriirkii diblomaasiyadeed ee ay la lahayd Itoobiya.

Asalka xiisadda iyo isku-xirnaanta amniga

Si loo fahmo xaaladda, waxaa muhiim ah in si gaar ah loo fiiriyo sida arrimaha gudaha Itoobiya iyo loollanka gobolka ay isugu xiran yihiin. Itoobiya waxay wajahaysaa dib-u-soo-noqoshada dagaallo ka dhacay waqooyiga dalka, gaar ahaan Tigray, halka xiriirka Addis Ababa iyo Asmara uu sii xumaaday. Reuters ayaa 2-dii Oktoobar 2026 sheegay in ciidamada federaalka Itoobiya iyo xoogag xiriir la leh ay u dhaqaaqayeen dhanka Mekelle, iyadoo dagaalladu ay sare u qaadeen cabsi laga qabo in khilaafku isu beddelo dagaal ballaaran.

Xaaladdan waxaa sii murjinaya arrinta marin-badeedka. Itoobiya waa dal aan lahayn xeeb, waxaana hoggaanka Itoobiya uu muddo dheer muujinayay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin u gaar ah oo Badda Cas ah. Ereteriya, oo leh xeeb dheer iyo dekedda muhiimka ah ee Assab, waxay arrintan u aragtaa arrin si toos ah ula xiriirta madaxbannaanideeda iyo amnigeeda. Sidaas awgeed, arrinta marin-badeedku waxay noqotay qayb ka mid ah xisaabta amni ee labada dal. Masar waxay leedahay dano istaraatiiji ah oo ku saabsan webiga Nile iyo amniga gobolka. Khilaafka ku saabsan Biyo-xireenka Renaissance ee Itoobiya ayaa muddo dheer saameeyay xiriirka Qaahira iyo Addis Ababa. Sidaas darteed, marka khilaafaadka gudaha Itoobiya ay isku biiraan arrimaha Nile, marin-badeedka iyo xiriirka Itoobiya-Ereteriya, waxaa dhalan kara xaalad amni oo ka baxsan xuduudaha dalalkaas.

Doorka Midowga Afrika

Hadalkii Midowga Afrika ee 1-dii Oktoobar wuxuu ahaa tallaabo loogu talagalay in lagu yareeyo khatarta sii kordheysa, halkii uu ahaa eedeyn rasmi ah oo loo jeedinayo mid ka mid ah dowladaha. Guddigu wuxuu si cad u sheegay in Itoobiya, Ereteriya iyo Masar ay ilaashadaan kanaallada isgaarsiinta, khilaafaadkana lagu xalliyo diblomaasiyad iyo wada-hadal nabadeed. Masar waxay si cad uga hortimid bayaankaas, iyadoo u aragtay in hadalka Midowga Afrika lagu jiidayo arrin ay Qaahira u aragto arrin gudaha Itoobiya ah. Jawaabta Masar waxay muujinaysaa dhibaato muhiim ah oo ku jirta diblomaasiyadda gobolka: farqiga u dhexeeya waxa dowladdu u aragto arrin gudaha ah iyo waxa urur goboleedku u arko khatar amni oo goboleed.

Marka khilaaf gudaha ah uu leeyahay dhinacyo dibadeed, xuduud wadaag, dhaqdhaqaaq ciidan ama saameyn ku fida dalalka deriska ah, waxaa adkaanaysa in si buuxda loogu qeexo “arrin gudaha ah”. Sidaas darteed, Midowga Afrika wuxuu leeyahay sabab uu uga hadlo dhinaca nabadda iyo amniga, halka dowladuhu ay weli ilaalinayaan mabda’a madaxbannaanida qaranka.

Masar iyo mabda’a madaxbannaanida

4-tii Oktoobar, Guddiga Midowga Afrika wuxuu soo saaray caddayn rasmi ah kadib cabashada Masar. Guddigu wuxuu sheegay in bayaankii 1-dii Oktoobar aan loogu talagelin in mas’uuliyadda horumarrada Itoobiya lagu wareejiyo dowlad deris ah. Waxa kale oo uu caddeeyay inuu si buuxda u ixtiraamayo madaxbannaanida, midnimada qaran, midnimada dhuleed iyo mabda’a ah inaan lagu faragelin arrimaha gudaha ee dowladaha xubnaha ka ah Midowga Afrika. Caddayntani waxay leedahay muhiimad diblomaasiyadeed oo weyn. Waxay muujinaysaa in Midowga Afrika isku dayayo inuu isku dheellitiro laba mabda’: in la ilaaliyo madaxbannaanida dowladaha iyo in laga hortago khilaaf gudaha ah oo isu beddela dhibaato goboleed.

Guddigu wuxuu sidoo kale sheegay in bayaankiisu uu ka dhashay xaaladda diblomaasiyadeed ee sii xumaatay iyo cayrinta diblomaasiyiinta ee caasimadaha saddexda dal. Ujeeddadu, sida uu sheegay, waxay ahayd in laga hortago is-faham la’aan, koror xiisadeed ama ballaarin khilaaf oo dhaawici karta xasilloonida gobolka.

Diblomaasiyadda sida qalab amni

Dhibaatada ka jirta Geeska Afrika waxay muujinaysaa in diblomaasiyadda aan loo arki karin oo keliya hab lagu saxiixo heshiisyo, balse ay tahay qayb ka mid ah siyaasadda amniga. Marka xiriirka diblomaasiyadeed uu daciifo, waxaa yaraada fursadaha lagu fahmi karo ujeeddooyinka dhinacyada kale, taasina waxay kordhin kartaa khatarta qalad xisaabeed.

Cayrinta diblomaasiyiintu waxay noqon kartaa fariin siyaasadeed oo xooggan, laakiin sidoo kale waxay yareyn kartaa kanaallada lagu xakameeyo xiisadaha. Sidaa darteed, baaqa Midowga Afrika ee ah in la ilaaliyo “open channels of communication” wuxuu leeyahay muhiimad istaraatiiji ah. Xitaa marka dowladuhu isku khilaafsan yihiin arrimo waaweyn, xiriirka tooska ah wuxuu ka caawin karaa inay ka fogaadaan dagaal ka dhasha is-faham la’aan. Tani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay Geeska Afrika, oo horey u soo maray dagaallo xuduudeed, colaado gudaha ah iyo faragelinno goboleed. Haddii xiisadda Itoobiya iyo Ereteriya ay ku biirto tartanka Itoobiya iyo Masar, isla markaana ay saameyn ku yeelato Sudan iyo Badda Cas, khilaafku wuxuu yeelan karaa saameyn ka ballaaran saddexda dal.

Khataraha ku wajahan Geeska Afrika

Mid ka mid ah khataraha ugu waaweyn waa in khilaaf gudaha Itoobiya ahi uu isu beddelo khilaaf goboleed. Dagaallada Tigray, xiriirka Itoobiya iyo Ereteriya, iyo eedeymaha ku saabsan taageerada kooxaha hubeysan ayaa isku xiraya arrimo gudaha iyo dibadda ah.

Khatar kale waa militarization-ka sii kordhaya ee gobolka. Haddii dowladuhu bilaabaan inay u arkaan dhaqdhaqaaq kasta oo deriskooda ka yimaada inuu yahay khatar amni, waxaa bilaaban kara wareeg amni oo ah in hal dal uu kordhiyo awooddiisa ciidan, dal kale uu jawaab ka bixiyo, taasina ay sii kordhiso hub-urursiga iyo kalsooni-darrada.

Sidoo kale, Badda Cas waxay leedahay muhiimad caalami ah. Ereteriya waxay leedahay xeeb ku taal marin istaraatiiji ah, halka Itoobiya ay raadineyso marin badeed. Sidaas darteed, xaaladda gobolka waxay xiriir la yeelan kartaa ganacsiga caalamiga ah, amniga maraakiibta iyo danaha quwadaha dibadda. Xiisadda ka dhex jirta dalalka Geeska Afrika waxay sidaas darteed noqon kartaa arrin saameynaysa amniga Afrika iyo dhaqaalaha caalamka.

Waxaan kusoo gunaanudayaa, xiisadda Itoobiya, Ereteriya iyo Masar waxay muujinaysaa sida ay isugu xiran yihiin amniga gudaha, madaxbannaanida qaranka, biyaha, marin-badeedka iyo diblomaasiyadda gobolka. Hadalka Midowga Afrika wuxuu ahaa isku day lagu ilaalinayo xasilloonida iyo in khilaafaadka lagu celiyo miiska wada-hadalka, halka jawaabta Masar ay muujisay sida xasaasi u yahay farqiga u dhexeeya faragelin iyo dhexdhexaadin goboleed. Midowga Afrika ayaa markii dambe si cad u xaqiijiyay inuusan doonayn inuu mas’uuliyadda horumarrada Itoobiya u nisbeeyo dal deris ah, isla markaana uu ixtiraamayo madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee dowladaha xubnaha ka ah.

Daraasadda xaaladdan waxay ina tusaysaa in amniga Geeska Afrika uusan ku xirnayn oo keliya awoodda milatari. Waxaa sidoo kale muhiim ah kalsooni-dhisidda, xiriirka diblomaasiyadeed, wada-hadal joogto ah, xallinta khilaafaadka siyaasadeed iyo illaalinta madaxbannaanida dowladaha. Midowga Afrika, IGAD iyo dowladaha gobolka waxay door ka qaadan karaan in khilaafaadka laga hor istaago inay isu beddelaan dagaallo cusub. Khibradda taariikheed ee Geeska Afrika waxay caddeyneysaa in dagaal cusub uu fududaan karo marka kanaallada diblomaasiyadeed xirmaan, halka fursadda nabaddu kordhayso marka wada-hadalku sii furnaado. Sidaa darteed, ilaalinta xiriirka diblomaasiyadeed ma aha oo keliya arrin siyaasadeed; waa istaraatiijiyad amni oo muhiim u ah xasilloonida Geeska Afrika iyo Badda Cas.

Ciidamada Tigray Peace Force (TPF) ee taageersan dowladda Itoobiya ayaa sheegay in ay la wareegeen gacan ku haynta Garoonka Caalamiga ah ee Alula Aba Nega oo ah garoonka ugu weyn ee u adeega magaalada Mekelle ee caasimadda gobolka Tigray.

Sheegashadan si madaxbannaan looma xaqiijin, iyadoo AFP ay sheegtay in xannibaadaha gelitaanka iyo hakadka isgaarsiintu ay adkeynayaan in si madaxbannaan loo xaqiijiyo xaaladda ugu dambeysay ee dagaalka. Sheegashada la xiriirta garoonka ayaa timid xilli ciidamada taageersan dowladda ay u soo dhowaanayaan magaalada Mekelle.

Reuters ayaa sidoo kale sheegtay in Tigray Peace Force ay sheegatay inay gacanta ku dhigtay Milazat oo qiyaastii 20 kiiloomitir Koonfur-Bari kaga beegan Mekelle balse sheegashadaasna aan si madaxbannaan loo xaqiijin. Garoonka Alula Aba Nega waxaa horay 23-kii Sebteembar ula wareegay ciidamada Tigray, taasoo keentay in Ethiopian Airlines ay hakiso duullimaadyadii ku wajahnaa Mekelle iyo garoomo kale oo ku yaalla Tigray.

Horumarradan ayaa yimid kadib dhowr maalmood oo dagaallo culus ay dhex marayeen ciidamada Tigray iyo kuwa taageersan dowladda Itoobiya. Xogta la socodka colaadaha ayaa sidoo kale muujinaysa in ciidamada dowladda ay dib ula wareegeen dhulal ka tirsan gobolka Afar oo ay ku jiraan Abala, Erebti iyo Megale.

Dagaalladan ayaa ku soo beegmaya xilli uu si weyn u xumaaday xiriirka u dhexeeya dowladaha Itoobiya, Ereteriya iyo Masar, iyadoo labada dal ay toddobaadkan jareen xiriirkoodii diblomaasiyadeed. Kadib markii Itoobiya ay Masar iyo Ereteriya ku eedeysay hurinta colaadaha ka aloonsan gudaha Waqooyiga Itoobiya taasoo sababtay ugu dambeyn inay safaaradaha la kala xirto.

Khilaaf siyaasaddeed oo ka dhex qarxay dowladaha Itoobiya iyo Ereteriya

Dowladda Itoobiya ayaa ku dhawaaqday inay xirtay safaaraddeeda ku taalla magaalada Asmara ee dalka Ereteriya, iyadoo tallaabadan ku sababaysay waxa ay ku tilmaantay falal toos ah iyo kuwo dadban oo ay Ereteriya kula kacday Itoobiya.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa bayaan ay soo saartay Khamiistii maanta ku sheegtay in sidoo kale 10 diblomaasiyiin Ereteriyan ah oo ka hawlgala Addis Ababa loo sheegay in ay dalkeeda ka baxaan, iyadoo lagu eedeeyay inay ku lug lahaayeen hawlo ay Itoobiya ku tilmaantay kuwo khatar toos ah ku ah amnigeeda qaranka.

Diblomaasiyiinta ayaa dowladda Itoobiya ku amartay inay dalka uga baxaan muddo 48 saacadood gudahood ah, iyadoo sheegtay in hawlahooda ay ka hor imanayaan heshiiska caalamiga ah ee Vienna ee xidhiidhka caalamiga ah. Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa sidoo kale dowladda Ereteriya ugu baaqday inay joojiso dhammaan falalka ay ku tilmaantay kuwo kahor imanaya mabaadi’da lagu hago xiriirka dowladaha madaxbannaan.

Si kastaba ha ahaatee, Itoobiya waxay bayaanka ku xustay inay weli qiimeyso xiriirada taariikheed, dhaqanka iyo Xbox xiriirka shacabka ee labada dal, iyadoo sheegtay inay mudnaanta siinayso nabad kuwada noolaanshaha, xasilloonida gobolka iyo is-dhexgalka Geeska Afrika.

Dowladda Itoobiya ayaa sheegtay inay ka go’an tahay in khilaafaadka lagu xalliyo si nabadeed isla markaana ay la shaqayso dalalka Geeska Afrika sidii loo gaari lahaa nabad waarta, amni iyo is-dhexgal goboleed. Itoobiya ayaa dhawaan ku eedaysay Ereteriya in ay gacansiiso jabhadaha kasoo horjeeda.

Muddo 20 sanno ayaa laga joogaa tan iyo markii uu dagaalka ka dhex-qarxay labadan dal ee Afrikaanka ah ee faqiirka ah. Dagaalkan ayaa dhexmaray Itoobiya iyo Eritrea ayaa waxaa ku naf waayay tobonaan kun oo dad ah, dad kale oo aad u badan dhaawacyo ayaa kasoo gaaray. Balse inkasta oo heshiis nabaddeed ay wada saxiixdeen labada dal sannadkii 2000, haddane wali waa kuwa dhufeysyada u qodan ciidammada, isna soo horfadhiya. Haddaba maxaa dhaliyay dagaalkii markii hore, maxayse tahay rajada laga qabo in uu dhammaado khilaafka?

Dowladda Itoobiya ayaa ku dhawaaqday inay xirtay safaaraddeeda ku taalla magaalada Asmara ee dalka Ereteriya, iyadoo tallaabadan ku sababaysay waxa ay ku tilmaantay falal toos ah iyo kuwo dadban oo ay Ereteriya kula kacday Itoobiya.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa bayaan ay soo saartay Khamiistii maanta ku sheegtay in sidoo kale 10 diblomaasiyiin Ereteriyan ah oo ka hawlgala Addis Ababa loo sheegay in ay dalkeeda ka baxaan, iyadoo lagu eedeeyay inay ku lug lahaayeen hawlo ay Itoobiya ku tilmaantay kuwo khatar toos ah ku ah amnigeeda qaranka.

Diblomaasiyiinta ayaa dowladda Itoobiya ku amartay inay dalka uga baxaan muddo 48 saacadood gudahood ah, iyadoo sheegtay in hawlahooda ay ka hor imanayaan heshiiska caalamiga ah ee Vienna ee xidhiidhka caalamiga ah. Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa sidoo kale dowladda Ereteriya ugu baaqday inay joojiso dhammaan falalka ay ku tilmaantay kuwo kahor imanaya mabaadi’da lagu hago xiriirka dowladaha madaxbannaan.

Si kastaba ha ahaatee, Itoobiya waxay bayaanka ku xustay inay weli qiimeyso xiriirada taariikheed, dhaqanka iyo Xbox xiriirka shacabka ee labada dal, iyadoo sheegtay inay mudnaanta siinayso nabad kuwada noolaanshaha, xasilloonida gobolka iyo is-dhexgalka Geeska Afrika.

Dowladda Itoobiya ayaa sheegtay inay ka go’an tahay in khilaafaadka lagu xalliyo si nabadeed isla markaana ay la shaqayso dalalka Geeska Afrika sidii loo gaari lahaa nabad waarta, amni iyo is-dhexgal goboleed. Itoobiya ayaa dhawaan ku eedaysay Ereteriya in ay gacansiiso jabhadaha kasoo horjeeda.

Muddo 20 sanno ayaa laga joogaa tan iyo markii uu dagaalka ka dhex-qarxay labadan dal ee Afrikaanka ah ee faqiirka ah. Dagaalkan ayaa dhexmaray Itoobiya iyo Eritrea ayaa waxaa ku naf waayay tobonaan kun oo dad ah, dad kale oo aad u badan dhaawacyo ayaa kasoo gaaray. Balse inkasta oo heshiis nabaddeed ay wada saxiixdeen labada dal sannadkii 2000, haddane wali waa kuwa dhufeysyada u qodan ciidammada, isna soo horfadhiya. Haddaba maxaa dhaliyay dagaalkii markii hore, maxayse tahay rajada laga qabo in uu dhammaado khilaafka?

Labo bidaar leh oo shanlo ku dagaalamaya

Dagaalka waxa uu bilowday 6-dii May sannadka 1998, kadib markii la’isku qabtay cidda maamulaysa magaalada Badme oo ah magaalo saxarro ah oo ku taalla oo aysan jirin wax qiimo ah oo muuqda oo ay leedahay. Ma lahan kayd shidaal oo halkaas ku jira ama xittaa macdan leh, balse Itoobiya iyo Eritrea ayaa taasi macno u samayn wayday, mid kastana waxa uu doonaayay in uu si gaar ah u yeesho magaaladda. Dadka ku xeeldheer arrimaha siyaasadda ayaa ku tilmaamay “labo nin oo bidaar leh oo shanlo ku dagaalamaysa”.

“dagaalka waxa uu barokiciyay qoysas badan labada dhinac ah, waxaan ka kala guursanaa xadka labadiina goonyood, hadda ma is booqan karno xitaa haddii uu aroos jiro ama ay geeri dhacdo”

. ayuu yirri Kasahun Woldegiorgis oo degen magaalada Adigrat ee Itoobiya oo xudduuda u dhow.

Go’aankii laga gaaray muranka xudduudaha, dagaalka wuxuu dhammaaday bishii Juun ee sannadkii 2000, iyagoo Lix bilood kadib ay qaateen inay kala saxiixdan, sidoo kale ay magacaaben guddi ka shaqeeya xudduudaha oo ujeeddada ahaa in muranka lagu dhammeeyo, balse markii guddigii uu go’aamiyay in magaalada Badme lagu wareejiyo Eritrea ayaa kahor timmid diidmo go’aankaas.

Eritrea dhankeeda waxa ay diiday in ay wax wadahadal dambe la gasho Itoobiya illaa ay ka fulinayso go’aankii ay guddiga gaareen. Ismari waaga labada dhinac ayaa nabaddii ka dhigay mid lagu guuldareystay, iyadoo mararka qaarkood ay dhici jireen is rasaasayn labada dhinac ah.

Dowladda Itoobiya waxay dagaalka kala dhaxeeya Eritrea ugu marmarsootay in ay laasho dastuurka, islamarkaasna mamnuucdo xoriyatul qowlka. Hawlgal la sameeyay sanadkii 2001-dii waxaa inta badan la xabsiga loo taxaabay tifaftirayaashii iyo suxufiyiinta madaxa-banaan. Waxaa sidoo kale la xiray madaxdii xisbiga taladda haayay ee PFDJ, dhanka Itoobiya waxa ay dowladda inta badan ka walaac ka muujiyeen deganaansho la’aanta siyaasaddeed ee dalka si gaar ah magaalada Badme.