Connect with us

Afrika

Rabshadaha dhimashada dhaliyey ee Senegal oo ka dhashay dib u dhigista doorashada: Akhriso qodobada aad u baahan tahay inaad wax ka ogaato

Dowladda dalka Galbeedka Afrika ee Senegal ayaa dib u dhigtay doorashada madaxtinimada muddo toban bilood ah, taasoo dhalisay mudaaharaadyo rabshado wata.

Published

on


Xiisada sii kordheysa ee Senegal oo ka dhalatay dib u dhigista doorashada madaxtinimada ee toban bilood ayaa dhalisay walaac baahsan oo laga qabo khatar ku wajahan dimoqraadiyada, gobolka oo ay aafeeyeen afgambi. Ugu yaraan saddex qof ayaa la dilay in ka badan 200 oo kale oo ay ku jiraan saxafiyiin ayaa la xiray guud ahaan dalka intii ay socdeen mudaaharaadyada looga soo horjeedo tallaabadaas.

In ka yar saddex toddobaad ka hor doorashada ayaa la rabay in la qabto, baarlamaanka ayaa u codeeyay in dib loogu celiyo 15-ka Diseembar, isagoo taageeray ku dhawaaqistii Sall ee dib u dhigista hore iyo xiritaanka kordhinta xilkiisa. Balse tillaabadan ayaa kicisay cabsi laga qabo in mid ka mid ah dimuquraadiyada caafimaadka qabta ee ku haray inqilaabka galbeedka Afrika ay halis ku jirto.

Magaalada caasimadda ah Jimcihii, qaar ka mid ah dibadbaxayaasha ayaa lulayay calanka Senegal, halka qaar kalena ay ku qeylinayeen ereyo ay ka mid yihiin “Macky Sall waa kaligii taliye”, wakaaladda wararka ee Reuters ayaa sheegtay. Qoraalkaan waxaan kusoo qaadanaynaa qodobada ugu muhiimsan.

Maxaa dib loogu dhigay doorashada madaxweynaha?

3-dii Febraayo, madaxweynaha Senegal, Macky Sall, oo aan u tartamayn xilka mar saddexaad, ayaa ku dhawaaqay go’aanka dib u dhigista doorashada toban bilood, toddobaadyo ka hor taariikhda loo qorsheeyay ee Febraayo 25.

Madaxweyne Macky Sall, ayaa markii ugu horreysay la doortay sannadkii 2012-kii oo uu xilka hayay 7-sanno, markii labaadna 2019-ka muddo shan sano ah, wuxuuna sheegay inuu saxiixay wareegto uu ku baabi’inayo xeerkii dhigaya in doorasho la qabto shantii sanaba mar. Waxa uu sabab uga dhigay go’aanka khilaafka u dhexeeya garsoorka iyo sharci-dajiyayaasha federaalka oo ku saabsan ka saarista musharrixiinta muhiimka ah ee mucaaradka ah ee ku jira liiska ugu dambeeya ee doorashada ee uu daabacay Golaha Dastuurka – awoodda doorashada ugu sarreysa ee Senegal.

Ousmane Sonko, oo ah hogaamiyaha xisbiga Patriots for Work, Ethics, and Fraternity Party (PASTEF), iyo Karim Wade, oo ah wiil uu dhalay madaxweynihii hore ee Senegal Abdoulaye Wade, ayaa ka mid ahaa dadka laga saaray liiska iyaga oo lagu eedeeyay in aanay buuxin shuruudihii la dejiyay.

Hogaamiye Ousmane Sonko, oo udub dhexaad u ahaa qalalaasaha siyaasadeed tan iyo 2021, ayaa laga saaray inuu haysto rikoor dembi ka dib markii lagu xiray xabsiga 2023 isagoo lagu eedeeyay “dembiyo yaryar oo musuqmaasuq ah” iyo “in uu kiciyay kacdoon.”

Abdoulaye Wade ayaa laga reebay inuu haysto labo dhalasho oo Faransiis iyo Senegal ah, taasoo uu markii dambe ka tanaasulay. Xisbigiisa Dimuqraadiga ah ee Senegal (PDS) ayaa soo gudbiyay codsi rasmi ah oo dib loogu dhigayo doorashada ka dib markii uu ku eedeeyay laba garsoore oo Golaha Dastuuriga ah “musuqmaasuq” iyo “takoorka” ee ku saabsan ururinta diiwaanka. Bishii Janaayo, sharci-dajiyayaashu waxay qabteen mooshin lagu baarayo eedeymaha.

Xiligee loo qabtay doorashada cusub?

Sharci-dajiyayaasha Senegal ayaa ansixiyay sharciga doorashada oo wax laga beddelay laba maalmood ka dib wareegtada madaxweynaha, taasoo dib loogu dhigay 15-ka Diseember. 165-ka kursi ee baarlamaanka Qaranka, 105 xildhibaan ayaa ansixiyay sharciga, halka ciidamada ammaanku la sheegayo inay xireen dhowr xildhibaan oo mucaarad ah oo isku dayay inay is-hortaagaan habka codaynta baarlamaanka.

Madaxweyne Macky Sall waxa uu sheegay in uu bilaabayo wada-hadal qaran oo uu fulin doono tallaabooyin “dib u heshiisiin” si loo xalliyo arrimaha looguna gogol xaaro hab doorasho oo nabad ah.

Dhowr qof oo mucaarad ah ayaa diiday dib u dhigista, oo ay ku jiraan ra’iisul wasaarihii hore iyo saaxiibada u dhow Madaxweyne Macky Sall, Aminata Touré, oo ku eedeeyay madaxweynaha “inuu wax u dhimaayo geeddi-socodka sawirka dimuqraadiyaddayada oo meel kasta loogu ixtiraamo dalka”. Khalifa Sall waxa uu ku tilmaamay dhacdooyinkii u dambeeyay “afgambi hay’addeed”.

Anta Babacar Ngom, oo rajo ka qabta madaxweynenimada liiska labaatanka musharax ee ugu dambeeya, ayaa u sheegtay Al Jazeera in ay aaminsan tahay in dib u dhacani uu gabaad u yahay Madaxweyne Macky Sall si uu isu hanto mar saddexaad. “Tani xitaa ma noqon su’aal siyaasadeed, tani waa su’aal xuquuqul insaanka ah, tani waa u dagaalamidda dimoqraadiyadeena, tani waa u dagaallanta madax-banaanidayada waana inaan niraahnaa maya,” ayay tidhi.

Madaxweyne Macky Sall waa uu difaacay go’aanka, wuxuuna meesha ka saaray eedeymaha ah inuu isku dayay inuu xukunka rabo markale.

Mudaaharaadyo rabshado wata iyo eedaymo ‘awood-isu-sheegasho’ ah

Senegal weligeed dib uma dhigin doorasho tan iyo markii ay xornimada ka qaateen Faransiiska in ka badan lixdan sano ka hor. Dib u dhigista tobanka bilood ee lama filaanka ahayd ayaa waxaa ka dhashay caro, iyadoo musharixiinta mucaaradka iyo ururada bulshada rayidka ay ku tilmaameen “afgambi dowladdeed.” oo ay kala jeedaan in hayadihii dowladda ay isla dowladda afgambisey

Kalsooni darada soo jireenka ah ee Madaxweyne Macky Sall, dadka ay isku xafiiltamaan siyaasadda waxay ku eedeeyeen inuu isku dayay inuu kordhisto xilka, oo dhacaya 2-da Abriil, isagoo wax ka beddelaya jadwalka doorashada. Waxa hore loogu dhaleeceeyay “Sixir-barsi-siyaasadeed” oo ka dhashay dagaalladii dhawaan ka dhanka ahaa mucaaradka, oo ay ku jirto xarriga PASTEF’s Sonko. In ka badan dersin mucaarad ah ayaa gudbiyay caqabado sharci oo ka dhan ah sharciga dib u dhigista codbixinta.

Isku dhacyo ay dad badan ku dhinteen ayaa ka dhacay dalka oo dhan, oo ay ku jirto caasimadda Dakar, oo u dhexeeya booliska iyo mudaaharaadayaasha ka biyo diiday amarada dowladda ee ka dhanka ah mudaaharaadyada ka dib markii musharrixiinta mucaaradka ay ugu baaqeen taageerayaashooda inay “difaacaan dimuqraadiyadda”. Maamulka gumeysigii hore ee Faransiiska – mid ka mid ah dimoqraadiyada ugu xasilloon Afrika – ayaa si ku meel gaar ah u xannibay gelitaanka internetka.

Sidee uga jawaabeen saaxiibada caalamiga ah iyo kuwa gobolka?

Xafiiska xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sheegay in ay “aad uga walaacsan yihiin” rabshadaha sii kordhaya ee Senegal, iyaga oo cambaareeyay “isticmaalka aan loo baahnayn ee xoogga ah ee ka dhanka ah dibad-baxayaasha iyo xaddidaadaha goobaha rayidka.”

Midowga Afrika iyo Ururka Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika (ECOWAS) ayaa labaduba faray mas’uuliyiinta Senegal inay ka beddelaan jadwalka doorashada sidii hore. Toddobaadkii hore, ECOWAS oo ay isku haystaan Burkina Faso, Maali, iyo Niger oo ku saabsan dib u soo celinta xukunkii dimuqraadiga ahaa ee ka dhacay dalalkan xubnaha ka ah, ayaa wafdi diblomaasiyadeed u dirtay Senegal si ay ugala hadlaan xaaladdeeda siyaasadeed.

Sidee ayay uga fal celiyeen mas’uuliyiinta sharciga Senegal?

Soddon iyo sagaal xildhibaan oo ka tirsan isbahaysiga mucaaradka Yewwi Askan Wi iyo dhowr musharrax oo madaxweynenimo oo mucaarad ah ayaa tan iyo xilligaas dacwado dhanka sharciga ah u gudbiyay maxkamadda dastuuriga ah. Wasiirka cadaalada ayaa sheegay in caqabada dhanka sharciga aysan ku dhicin awooda maxkamada dastuuriga ah. “Dib u dhigista doorashada madaxweynaha waxaa loo fuliyay si buuxda oo waafaqsan dastuurka Senegal,” ayay tiri.

Madaxweyne Macky Sall,ma uusan cayimin waddooyinka sharciga ah ee la heli karo si looga doodo go’aanka laakiin wuxuu sheegay in xaqiiqda ah in dadka ka soo horjeeda ay u jeesteen maxkamadaha ay la macno tahay “waxaan ku jirnaa dimoqraadiyad shaqeyneysa”.

Golaha dastuurka, oo xukumaya rafcaannada codbixinta ee Senegal, ayaa soo farageliyay usbuucii hore, iyagoo ku dhawaaqay go’aanka Madaxweyne Sall “mid aan dastuuri ahayn.” Guddiga sare ee doorashada ayaa laalay sharciga dib u habeynta codadka, waxayna ku amreen maamulka in sida ugu dhaqsiyaha badan ay u qabtaan. 

Maxaa soo kordhay hadda?

Isaga oo ka jawaabaya xukunka iyo cadaadiska gobolka iyo kan caalamiga ah ee sii kordhaya, hogaamiyaha Senegal wuxuu wacad ku maray jimcihii la soo dhaafay inuu qabanqaabiyo doorashada madaxtinimada “sida ugu dhakhsaha badan.” Ku guuldaraysiga Madaxweyne Macky Sall, in uu si degdeg ah u sameeyo taariikh cusub ayaa, si kastaba ha ahaatee, waxa ay walaac ka muujiyeen musharrixiinta mucaaradka ah, kuwaas oo qaarkood ku baaqaya in doorashada la qabto ka hor inta aan la gaarin xilliga Madaxweyne Macky Sall ee ku eg bisha Abriil.

Talaadadii, 16 ka mid ah musharixiinta madaxweynaha ayaa bayaan wadajir ah ku sheegay in “gaabista aan la macnayn karin” ee fulinta go’aanka Golaha Dastuuriga ah ay muujinayso rabitaan la’aanta madaxweynaha ee ah in uu bilaabo habka isbeddelka awoodda.

Dhanka kale, Talaadadii, Goluhu wuxuu daabacay liis la cusboonaysiiyay oo ah musharrixiinta doorashada madaxtinnimada ee dib loo dhigay, iyagoo meesha ka saaray Rose Wardini, oo ka mid ahayd 20-ka orodyahan ee bilowga ah, taasoo la noqotay codsigeeda.

Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Geeska Afrika

Itoobiya oo noqotay dalkii ugu horreeyay ee ajnabi ah oo booqasho ku taga dalka Suudaan tan iyo markii uu bilowday dagaalka sokeeye

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan ayaa ka wada hadlay colaada taagan iyo waddooyinka nabad lagu gaari karo.

Published

on

Madaxweynaha Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan (Dhexda) oo salaamaya Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed (Xarunta-R), isagoo booqasho rasmi ah ku yimid Garoonka Caalamiga ah ee Port Sudan luulyo 9, 2024. © AFP

Taliyaha guud ee ciidamada Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa maanta magaalada Port Sudan ku qaabilay ra’iisul wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, taasoo noqonaysa booqashadii ugu horreysay ee hoggaamiye ajnabi ah uu ku tago dalkaas tan iyo markii ay dagaallada sokeeye ka qarxeen in ka badan 12 bilood.

Sida laga soo xigtay wakaaladda wararka Suudaan ee SUNA, al-Burhaan waxa uu carabka ku adkeeyay “xariirka qotoda dheer ee laba geesoodka ah ee u dhexeeya Khartoum iyo Addis Ababa, isaga oo tixraacaya xiriirka taariikhiga ah iyo dhaqanka ee ka dhexeeya labada shacab ee walaalaha ah.”

Wada-hadallada labada dhinac ayaa ku qotomay muhiimadda ay leedahay kobcinta iyo horumarinta xiriirka labada dal.

Abiy Axmed ayaa ku nuux nuuxsaday in booqashadiisa ay muujineyso taageerada ay dowladdiisa iyo shacabka Itoobiya u hayaan dalka Suudaan oo ay ka socdaan dagaallo sokeeye tan iyo markii ay bilowdeen colaadda u dhaxeysa Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo Jabhadda Taageerada Degdegga – Rapid Support Forces (RSF) bishii Abriil, 2023.

“Dagaalkani wuu dhammaan doonaa, xiriirka ka dhexeeya labadeenna dal wuxuu ahaan doonaa mid adag oo xooggan,” ayuu yiri, isagoo carrabka ku adkeeyay doorka muhiimka ah ee nabadda oo aasaas u ah horumarka. Hogaamiyaha ayaa sidoo kale ku nuux-nuux saday in ummaduhu ay xaliyaan arrimahooda gudaha iyada oo aysan jirin faragelin dibadeed.

Markii hore loo arkayey in uu aad ula safan yahay Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) oo uu ku martigeliyey Hogaamiye Maxamed Xamdaan Dagalo Addis Ababa Diseembertii hore, Abiy Axmed waxa uu booqashadiisa u qaabeeyey qayb ka mid ah dadaal lagu doonayo in xasillooni loogu soo dabaalo Suudaan.

Madaxweynaha Golaha Ku Meel Gaarka ah ee Suudaan Jeneral Cabdel Fattah al-Burhan ayaa ku soo dhaweeyay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, xilli uu booqasho rasmi ah ku tagay Port Sudan Luulyo 9, 2024.

Safarka ayaa yimid ka dib markii RSF ay weerartay Sennar, oo ah xarun ganacsi oo ku taal koonfurta-galbeed ee Suudaan, Juun 24, taas oo colaadda ku sii durkisey xadka Suudaan uu la wadaago Itoobiya.

3-dii Luulyo, Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in in ka badan 136,000 oo qof ay ka carareen gobolka Sennar ka dib markii ciidamada RSF ay weerarro xiriir ah ka bilaabeen gobolka. Sawirro laga soo qaaday baraha bulshada ayaa muujinayay dad da’ kasta leh oo ku qulqulaya gobolka Blue Nile iyagoo doonaya inay ka baxsadaan isku dhacyada.

Dagaalada ka socda dalka Suudaan ee u dhaxeeya ciidamada dalkaasi iyo xoogaga awooda badan ee Ciidamada Taageerada Degdega ah – Rapid Support Forces (RSF) ayaa horseeday walaaca sii kordhaya ee gobolka iyadoo quwadaha caalamka ay ku baaqayaan in si degdeg ah loo joojiyo dagaalka.

Dagaalkan ayaa waxa uu ahaa mid ay isaga horyimaadeen labada mas’uul ee ugu awooda badan dalka Suudaan – Jeneral Cabdel Fattah Al-Burhaan oo hogaaminaya ciidamada iyo Jeneral Maxamed Hamdan ‘Hemedti’ oo madax ka ah RSF, waxaana dagaalkaasi ku dhintay ugu yaraan 350 qof, halka 1,800 ay ku dhaawacmeen.

Dagaalka u dhexeeya RSF iyo ciidamada Suudaan ayaa qarxay Sabtidii, taasoo meesha ka saartay qorshihii caalamku taageeray ee loogu guuri lahaa dimuqraadiyad rayid ah afar sano kadib markii xukunka laga tuuray Cumar Al-Bashiir oo ahaa mudaaharaadyo waaweyn iyo laba sano ka dib afgambi militari.

Shacab badan ayaa lagu barakiciyey, lagu dilay loolanka dhanka awoodda ah oo u dhexeeya laba hoggaamiye oo hore isbahaysi u ahaa xukuumaddii militariga ee talada dalka haysay, kuwaas oo kala ah taliyihii ciidanka Burhaan iyo hoggaamiyaha RSF Jeneraal Maxamed Xamdaan Dagalo.

Xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa khamiistii codsaday xabbad-joojin si loogu ogolaado dadka rayidka ah inay gaaraan goobaha amniga ah.

Imaraatka iyo Sacuudi Carabiya

Imaaraatka Carabta iyo Sacuudiga ayaa dhowrkii sano ee lasoo dhaafay isku dayay inay xoojiyaan saameyntooda gobolka Badda Cas ee Afrika.

Imaaraatka Carabta ayaa mudooyinkan waday balaarinta doorkeeda Geeska Afrika. Iyada oo ay weheliso quwadaha kale ee Khaliijka, waxa ay sii ballaarinaysaa xiriirka ay la leedahay gobolka. Loolanka istaraatiijiyadeed, oo ay ku jiraan kuwa ka tirsan Golaha Iskaashiga Khaliijka ee isku haya Imaaraadka, Sacuudiga iyo Qatar, ayaa inta badan dhiirigeliya saameynta sii kordheysa ee quwadaha Khaliijka.

Markii hore oo ay taageerayeen Madaxweynihii hore Cumar Al-Bashiir – oo dalka soo xukumayay 30 sano ka hor inta aan la ridin 2019 – Imaaraadka iyo Sacuudi Carabiya waxay dhabarka u riteen Golaha Militariga ee Ku Meel Gaarka ah ee dalka la wareegay ka dib kacdoon dadweyne oo looga soo horjeeday kaligii-taliyihii muddada dheer.

Golahan ayaa waxaa hogaaminayay taliyaha ciidamada Jeneral Cabdel Fattah al-Burhaan iyo hogaamiyaha RSF Hemedti oo hadda dagaal dhexmaraya. Labada jeneraalba waxay caan ka noqdeen xukunkii Cumar Al-Bashiir, iyadoo Hemedti RSF ay ka soo baxeen maleeshiyada Janjaweed oo lagu eedeeyay dambiyo dagaal oo ka dhacay Daarfuur.

Labada dal ee Khaliijka ayaa ku yaboohay deeq lacageed oo dhan 3 bilyan oo dollar kadib afgambigii Cumar Al-Bashiir. Imaaraatka iyo Sacuudiga ayaa u arkayay xilliga kala guurka ka dib xukunkii dheeraa ee Cumar Al-Bashiir fursad ay dib ugu soo celin karaan saameynta Islaamiyiinta Suudaan iyo guud ahaan gobolka oo ay ku xoojiyaan saameyntooda.

Kaligii-taliyihii hore waxa uu xulufo la ahaa kooxaha Islaamiyiinta waqtiyo kala duwan oo xukunkiisa, waxaana inta badan lagu tilmaami jiray Islaami.

Hemedti ayaa Isniintii u muuqday mid ku ciyaaraya khaliijka iyo cabsida caalamiga ah ee laga qabo in Islaamiyiinta Suudaan la wareegaan, isagoo ku eedeeyay Burhaan inuu yahay “Islaam xagjir ah” qoraal uu soo dhigay bartiisa twitter-ka.

Iyadoo ay u badan tahay inay run tahay inay jiraan xubno ka tirsan ciidamada qalabka sida ee Suudaan oo lala xiriirinayo dhaqdhaqaaqii Islaamiyiinta ee xilligii Cumar Al-Bashiir, haddana taasi maahan sababta khilaafkooda, ayuu yiri Mat Nashed, oo ah wariye iyo falanqeeye arrimaha Suudaan.

“Hemedti uma eka mid aad u dhiban taas markii uu sidoo kale ahaa ilaaliyaha Cumar Al-Bashiir. Si gaar ah uma uusan danayn markii uu ku biiray militariga si uu u abaabulo afgambi 25 Oktoobar 2021,” ayuu yirri.

“Sababta uu khilaafka ugu dhexeeyo ayaa ah in xubnahan militariga ah ee ku xirnaa xisbiga Cumar Al-Bashiir iyo kuwa daacadda u ah Bashiir ay ka baqayaan in isbedel cusub oo rayid ah uu dhaawaco awoodooda dhaqaale iyo kuwa siyaasadeed.”

Labada Imaaraadka iyo Sacuudiga ayaa loo maleynayaa inay si gaar ah ugu dhow yihiin RSF wuxuuna Hemedti isku dayay inuu xiriir dhow la yeesho labada waddan. Tusaale ahaan, wuxuu u diray ciidamo la dagaallama Xuutiyiinta Yemen ee xulafada la ah Iiraan si ay ugu adeegaan danaha Sacuudiga, iyo Liibiya si ay ugu adeegaan kuwa Imaaraadka. Baaritaan dhawaan la sameeyay ayaa lagu ogaaday in mid ka mid ah maamulayaasha maamula bogga Facebook ee Hemedti loo maleynayo inuu joogo Imaaraadka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dowladda Sierra Leone ayaa mamnuucay guurka caruurta ka yar 18 sano

Dowladda Sierra Leone ayaa soo saartay sharci dhigaya in 15-sano oo xabsi ah lagu xukumo dambiilayaasha.

Published

on


Madaxweynaha dalka Sierra Leone Julius Maada Bio ayaa saxiixay sharci mamnuucaya guurka caruurta ee dalka ku yaala galbeedka Afrika, halkaasoo seddex meelood meel gabdhaha ay guursadaan ka hor inta aysan gaarin 18 sano.

Marti-sharaf, oo ay ku jiraan marwooyinka koowaad ee Cape Verde iyo Namibia, ayaa goob-joog ka ahaa xafladda saxiixa mamnuucidda guurka carruurta ee 2024 Talaadadii caasimadda, Freetown. Waxay timid ku dhawaad ​​laba toddobaad ka dib markii sharci-dajiyayaashu ay meel mariyeen cabbirka, taas oo dadka u ololeeya ay ku ammaaneen tallaabo “taarikhi ah”.

“Si wadajir ah, waxaan rabnaa inaan dhisno Sierra Leone awood leh halkaas oo haweenka la siiyo madal siman si ay u gaaraan awooddooda buuxda. Mar walba waxaan rumaysnaa in mustaqbalka Sierra Leone uu yahay dumar,” ayuu madaxweyne Bio ku yiri hadal uu soo saaray.

Sida uu qabo sharciga, nin kasta oo ku lug yeesha guurka gabar ka yar 18 sano waxa uu wajihi doonaa ugu yaraan 15 sano oo xarig ah, $4,000 ganaax ah, ama labadaba. Waxa kale oo ku jira qodobbo lagu ilaalinayo xuquuqda dhibbanayaasha iyo in la hubiyo in carruurta ay saamaysay ay helaan adeegyo waxbarasho iyo taageero.

Sida laga soo xigtay The non-profit Girls Not Brides, ku dhawaad ​​30% gabdhaha Sierra Leone waxay guursadaan iyagoo aan gaarin da’da 18. Ku dhawaad ​​800,000 oo ka mid ah sideed milyan oo qof ee dalka ayaa ah caruur la guursado, iyadoo kala bar ay guursadaan ka hor intaysan gaarin 15, sida ay sheegtay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan carruurta ee UNICEF.

Kooxaha xuquuqul insaanka ayaa xaalada ku xidhiidhiyay faqri baahsan, maadaama qoysasku ay ku dhamaadaan in ay guursadaan gabdhahooda si ay u wanaajiyaan dhaqaalahooda ama ay isaga bixiyaan deymaha. Wasaarada caafimaadka ee dalka Sierra Leone ayaa sidoo kale ku eedaysay guurka caruurta inuu sabab u yahay kor u kaca heerka dhimashada hooyada.

Waddanka Afrika ayaa hore u dejiyay da’da guurka ugu yar ee sharciga ah ee 18 sida waafaqsan Xeerka Xuquuqda Carruurta ee 2007. Si kastaba ha ahaatee, tani waxaa khilaafay Xeerka Guurka iyo Furriinka ee 2009, kaas oo u oggolaanaya carruurta aan qaan-gaarin in lagu guursado ogolaansho waalid.

Fatou Gueye Ndir, oo ah sarkaal sare oo u ololeeya gabdhaha aan guursan, ayaa soo dhaweysay sharciga cusub oo ah “tallaabo muhiim ah oo hore loo qaaday” si wax looga qabto guurka qasabka ah ee Sierra Leone iyo u oggolaanaya gabdhaha inay “ku noolaadaan farxad, ammaan ah, oo ay gaaraan awooddooda buuxda.”

Cilmi-baadhaha Human Rights Watch Betty Kabari ayaa sheegtay in Sharciga Mamnuucidda Guurka Carruurta ee 2024 uu dhigayo “dariiq loo maro waddamo kale oo Afrikaan ah, sida Tanzania iyo Zambia, si ay meesha uga saaraan sharciyada oggolaanaya guurka carruurta iyo in la hubiyo in gabdhuhu ay dhammaystiri karaan waxbarashada aasaasiga ah iyo dugsiga sare.”

Sida laga soo xigtay UNICEF, Galbeedka iyo Bartamaha Afrika ayaa leh heerka guurka ugu sarreeya adduunka, iyadoo ku dhawaad ​​​​60 milyan oo caruur ah oo guursaday.

Bishii Abriil, mas’uuliyiinta Ghana waxay sheegeen inay faragelin ku sameeyeen si ay u ilaaliyaan gabadh yar oo la guursaday wadaad dhaqameed 63 jir ah, in kasta oo da’da guurka ugu yar ee waddanku ay tahay 18 jir.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Ruushka iyo Maali oo xoojinaya iskaashiga nukliyeerka

Moscow iyo Bamako waxay ku heshiiyeen inay horumariyaan xidhiidhka kaabayaasha tamarta.

Published

on


Shirkadda tamarta Ruushka ee Rosatom ayaa Maali la saxiixatay heshiisyo ku saabsan horumarinta iskaashiga tamarta nukliyeerka iyo meelaha kale ee muhiimka ah, shirkaddu waxay ku dhawaaqday Arbacadii.

Wafdi ka socda Rosatom oo uu hogaaminayo Nikolay Spassky, kuxigeenka agaasimaha guud ee xiriirka caalamiga ah, uuna ka mid yahay Grigory Nazarov, madaxa JSC NovaWind, laanta Rosatom ee ku takhasustay tamarta dabaysha, ayaa u safray dalka Galbeedka Afrika todobaadkan, halkaas oo ay kula kulmeen madaxweynaha ku meel gaarka ah Assimi Goita.

Spassky ayaa siisay Goita warbixin dhamaystiran oo ku saabsan horumarka mashaariicda iskaashiga waaweyn ee ay hormuudka ka tahay Rosatom gudaha dalka.

Safarka ayaa lagu soo gaba gabeeyay, iyadoo lagu kala saxiixday saddex qodob. Bintou Camara, wasiirka tamarta iyo kheyraadka biyaha ee Maali, ayaa saxiixay heshiis ku saabsan horumarinta kaabayaasha nukliyeerka, halka Bourema Kansaye, oo ah wasiirka tacliinta sare, uu saxiixay heshiis ku saabsan iskaashiga tababarka shaqaalaha.

Sida lagu sheegay war-saxaafadeed, wadahadal ayaa sidoo kale lala yeeshay wafdi ka socda Maali oo uu hoggaaminayo wasiirka dhaqaalaha iyo maaliyadda, Alousseni Sanou. Wadahadallada ayaa diiradda lagu saaray mashaariicda tamarta qorraxda iyo sahaminta juqraafiyeed. Qayb muhiim ah oo ka mid ah wada-hadallada ayaa udub dhexaad u ahaa bilaabista suurtagalka ah ee mashruuca istiraatijiyadeed ee lagu dhisayo warshad tamarta Nukliyeerka ah oo uu Ruushku naqdiyay, awood yarna ku leh Maali.

“Dhinacyadu waxay ku heshiiyeen in ay sii wadaan xiriirinta dhow iyo isku-dubaridka jagooyinka xilliyada shaqada wadajirka ah,” adeegga saxaafadda ee Rosatom ayaa sheegay.

Bishii Maarso, dhinaca bandhigga caalamiga ah ee 13 ATOMEXPO iyo forum ee Sochi, Rosatom waxay saxiixday heshiisyo dhowr ah oo ku saabsan horumarinta iskaashiga tamarta nukliyeerka Maali, iyo sidoo kale Burkina Faso, iyo Aljeeriya.

Intii ay socotay munaasabadda, Ryan Collier, oo ah ku-simaha maamulaha guud ee Rosatom Bartamaha iyo Koonfur Afrika, ayaa sheegay in waddamada Afrika ay muujiyeen xiisaha tamarta nukliyeerka ee Rosatom, iyaga oo u aqoonsanaya alaab-qeybiye caalami ah oo la isku halleyn karo iyo “lamaan la isku halayn karo.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Qaraxyo ismiidaamin ah oo ka dhacay dalka Nayjeeriya ayaa waxaa ku dhintay dad badan

Qaraxyo ayaa ka dhacay goob aroos, isbitaal iyo aas, sida ay sheegeen maamulka.

Published

on

Sawirka waa askar ka tirsan ciidamada Nayjeeriya oo la arkayay iyagoo baabuur milatari ku wata Ngamdu, Nayjeeriya, Noofambar 3, 2020. © Audu Marte AFP

Ugu yaraan 18 qof ayaa ku dhintay 48 kalana waa ay ku dhaawacmeen saddex qarax oo bambaano oo ka dhacay magaalo ku taal bariga Nayjeeriya, sida ay sheegeen maamulka deegaanka.

Bayaan ay soo saartay Axaddii, Hay’adda Maareynta Degdegga ah ee gobolka Borno (SEMA) ayaa sheegtay in qaraxii ugu horreeyay uu qabsaday dad isugu soo baxay xaflad aroos oo ka dhacaysay Gwoza, oo u dhow xadka Kaameroon. Booliisku waxay sheegeen in qof dumar ah ay “ku qaraxday walxaha qarxa oo ay ku haysay meel ay dadku ku badnaayeen oo baabuurta la dhigto,” isaga oo intaa ku daray in la arkay iyada oo ilmo dhabarka ku sidata.

Dhowr daqiiqo ka dib, qarax labaad ayaa ka dhacay isbitaal ku yaalla Gwoza, iyo qarax saddexaad – oo sidoo kale uu fuliyay qof isa soo miidaamiyay – ayaa ku dhacay tacsi, ayay hay’addu sheegtay.

Dhimashada ayaa waxaa ku jira dhowr caruur ah, 48 qofna dhaawacyo halis ah ayaa soo gaaray, SEMA ayaa sheegtay in dadka dhaawaca ah ay helayaan dhammaan daweyntii loo baahnaa.

Xubin ka tirsan maleeshiyaatka deegaanka, sida ay soo xigatay wakaaladda wararka ee AFP, ayaa sheegay in labo ka mid ah saaxiibadiisa iyo askari lagu dilay weerar kale oo lagu qaaday goob ay ku sugnaayeen ciidamada ammaanka, sheegashadaas oo aan si rasmi ah loo xaqiijin maamulka.

Madaxweynaha Nayjeeriya Bola Tinubu ayaa dhaleeceeyay weerarradaas, isagoo ku nuux-nuux saday in isaga iyo dowladdiisu ay qaadayaan tallaabooyin lagama maarmaan ah si loo sugo ammaanka muwaadiniinta” wuxuuna wacad ku maray in dembiilayaasha ay wajihi doonaan cadaalad. Ilaa hadda ma jirto koox sheegatay mas’uuliyadda.

Dalka Nayjeeriya ayaa sanado badan waxa uu ahaa meel ay ka dhacaan falal Argagixiso, iyadoo Kooxda Daacish ee Galbeedka Afrika iyo Boko Haram ay weeraro joogto ah ka geystaan. Boko Haram ayaa sanadkii 2009-kii qaaday kacdoon hubeysan oo ay ku dooneysay in ay gobolka uga dhisto dowlad Islaami ah, halkaasi oo ay ku dishay tobanaan kun oo qof, malaayiintana ay ku barakicisay.

Iyadoo madaxweynihii hore ee Nayjeeriya Muxammadu Buhari uu sheegay 2019 in Boko Haram laga adkaaday, haddana kooxdu waxay si joogto ah u bartilmaameedsato dadka rayidka ah iyo shaqaalaha ammaanka. Dabayaaqadii 2023, waxay ku dishay ilaa 40 tuulo laba weerar oo kala duwan oo ka dhacay waqooyi bari ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Kenya: Dibad-baxayaal ayaa toogasho lagu dilay – Wararka ayaa sheegaya

Booliska ayaa la sheegay in ay bilaabeen in ay rasaas furaan ka dib markii ay ka celin waayeen dad careysan oo soo galayay baarlamaanka.

Published

on

Dibad-baxayaashu waxay siteen nin dhaawac ah iyadoo qaar kalena ay jiifaan dhulka bannaanka hore ee baarlamaanka Kenya inta lagu guda jiro shaqo-joojin dalka oo dhan si ay uga mudaaharaadaan canshuur kordhin iyo sharciga maaliyadda 2024 ee bartamaha magaalada Nayroobi, Juun 25, 2024. © LUIS TATO/AFP

Ugu yaraan siddeed qof ayaa lagu toogtay dalka Kenya Talaadadii ka dib markii booliska rabshadaha ka hortaga ay isku dhaceen dibadbaxayaal looga soo horjeedo canshuuraha oo ka dhacay magaalada caasimadda ah ee Nayroobi, sida ay sheegtay warbaahinta gudaha Kenya.

KTN News ayaa daabacday muuqaalo muujinaya askarta oo rasaas ridaya si ay u kala eryaan dad isku dayayay in ay xoog ku galaan xarunta baarlamaanka qaranka xilli sharci-dajiyayaashu ay meel mariyeen sharciga maaliyadda oo soo bandhigaya canshuuro muran dhaliyay. Wakaalada wararka ee Reuters ayaa sidoo kale sheegtay in wariyaheedu uu tiriyay ugu yaraan shan meyd ah oo banaanka ka ah baarlamaanka kadib markii ay booliisku bilaabeen inay toogtaan. Sunta dadka ka ilmeysiisa iyo kuwa biyaha qaada ayaa mar hore ku guul darreystay inay joojiyaan dibadbaxayaasha.

Guddiga xuquuqul insaanka ee Kenya ayaa sheegay in ay goob joog u ahaayeen booliska oo toogtay afar qof oo mid ka mid ah uu dilay. “Waxaan si adag u cambaareyneynaa dilka booliska. Falalka noocaan ah waa wax aan la aqbali karin waxayna ka dhigan yihiin xad-gudub weyn oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha. Cadaaladda iyo isla xisaabtanka ayaa lama huraan ah. Waxaan si xoog leh ugu riixi doonnaa la xisaabtanka booliiska,” NGO-ga ayaa ku qoray X (hore Twitter-ka).

Sida laga soo xigtay dhowr warbixinood, dadkii badnaa ayaa “ka batay” sharci fulinta oo joogay oo u soo galay sharci-dejinta, qayb ka mid ah dab qabadsiisay. Sidoo kale waxaa la gubay gaari booliis ah, sida uu ku warramay wargeyska maalinlaha ah ee The Star.

“Waxaan dooneynaa inaan xirno baarlamaanka, xildhibaan kastaa waa inuu dego oo is casilaa,” Dibad-baxe lagu magacaabo Davis Tafari ayaa u sheegay Reuters. “Waxaan yeelan doonnaa dowlad cusub,” ayuu yiri.

Mudaaharaadyo ay hogaaminayaan dhalinyarada ayaa ka dhacay Kenya usbuucii hore iyaga oo ka jawaabaya sharciga maaliyadda ee dowladda ee 2024, kaas oo looga gol leeyahay in lagu aruuriyo $2.7 bilyan oo dheeri ah oo canshuur ah si loo yareeyo hoos u dhigida miisaaniyada dalka. Dibad-baxayaashu waxay ugu baaqayeen mudanayaasha inay ka laabtaan kordhinta la soo jeediyay – oo ay ku jirto canshuurta 2.5% ee lahaanshaha baabuurta iyo in 16% canshuurta laga qaado rootiga markii dambe laga saaray sharciga ka dib cabasho dadweyne.

Dawladdu waxay marmarsiiyo u dhigtay tallaabooyinka cashuuraha sida lagama maarmaanka u ah si loo yareeyo hoos u dhaca miisaaniyada dalka, laakiin dibad-baxayaashu waxay ku doodayaan inay waxyeello u geysan doonaan dhaqaalaha oo ay sare u qaadi doonaan qiimaha nolosha ee horeba u sarreeyay.

Hindise-sharciyeedka maaliyadda waxa uu jawaab u yahay soo jeedinta Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ee ah in Nayroobi ay ku sameyso isbeddel maaliyadeed “wax la taaban karo oo hor leh” miisaaniyadeeda 2024/25 si loo dhimo amaahda dawladda.

Madaxweyne Ruto, oo ku guuleystay doorashada 2022, ayaa la kulmay mudaaharaadyo soo noqnoqday oo lagu eedeeyay inuu ku guuldareystay inuu fuliyo ballanqaadyadii ololaha iyo wax ka qabashada qiimaha sare ee nolosha ee dalka.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul