Connect with us

Afrika

Rabshadaha dhimashada dhaliyey ee Senegal oo ka dhashay dib u dhigista doorashada: Akhriso qodobada aad u baahan tahay inaad wax ka ogaato

Dowladda dalka Galbeedka Afrika ee Senegal ayaa dib u dhigtay doorashada madaxtinimada muddo toban bilood ah, taasoo dhalisay mudaaharaadyo rabshado wata.

Published

on


Xiisada sii kordheysa ee Senegal oo ka dhalatay dib u dhigista doorashada madaxtinimada ee toban bilood ayaa dhalisay walaac baahsan oo laga qabo khatar ku wajahan dimoqraadiyada, gobolka oo ay aafeeyeen afgambi. Ugu yaraan saddex qof ayaa la dilay in ka badan 200 oo kale oo ay ku jiraan saxafiyiin ayaa la xiray guud ahaan dalka intii ay socdeen mudaaharaadyada looga soo horjeedo tallaabadaas.

In ka yar saddex toddobaad ka hor doorashada ayaa la rabay in la qabto, baarlamaanka ayaa u codeeyay in dib loogu celiyo 15-ka Diseembar, isagoo taageeray ku dhawaaqistii Sall ee dib u dhigista hore iyo xiritaanka kordhinta xilkiisa. Balse tillaabadan ayaa kicisay cabsi laga qabo in mid ka mid ah dimuquraadiyada caafimaadka qabta ee ku haray inqilaabka galbeedka Afrika ay halis ku jirto.

Magaalada caasimadda ah Jimcihii, qaar ka mid ah dibadbaxayaasha ayaa lulayay calanka Senegal, halka qaar kalena ay ku qeylinayeen ereyo ay ka mid yihiin “Macky Sall waa kaligii taliye”, wakaaladda wararka ee Reuters ayaa sheegtay. Qoraalkaan waxaan kusoo qaadanaynaa qodobada ugu muhiimsan.

Maxaa dib loogu dhigay doorashada madaxweynaha?

3-dii Febraayo, madaxweynaha Senegal, Macky Sall, oo aan u tartamayn xilka mar saddexaad, ayaa ku dhawaaqay go’aanka dib u dhigista doorashada toban bilood, toddobaadyo ka hor taariikhda loo qorsheeyay ee Febraayo 25.

Madaxweyne Macky Sall, ayaa markii ugu horreysay la doortay sannadkii 2012-kii oo uu xilka hayay 7-sanno, markii labaadna 2019-ka muddo shan sano ah, wuxuuna sheegay inuu saxiixay wareegto uu ku baabi’inayo xeerkii dhigaya in doorasho la qabto shantii sanaba mar. Waxa uu sabab uga dhigay go’aanka khilaafka u dhexeeya garsoorka iyo sharci-dajiyayaasha federaalka oo ku saabsan ka saarista musharrixiinta muhiimka ah ee mucaaradka ah ee ku jira liiska ugu dambeeya ee doorashada ee uu daabacay Golaha Dastuurka – awoodda doorashada ugu sarreysa ee Senegal.

Ousmane Sonko, oo ah hogaamiyaha xisbiga Patriots for Work, Ethics, and Fraternity Party (PASTEF), iyo Karim Wade, oo ah wiil uu dhalay madaxweynihii hore ee Senegal Abdoulaye Wade, ayaa ka mid ahaa dadka laga saaray liiska iyaga oo lagu eedeeyay in aanay buuxin shuruudihii la dejiyay.

Hogaamiye Ousmane Sonko, oo udub dhexaad u ahaa qalalaasaha siyaasadeed tan iyo 2021, ayaa laga saaray inuu haysto rikoor dembi ka dib markii lagu xiray xabsiga 2023 isagoo lagu eedeeyay “dembiyo yaryar oo musuqmaasuq ah” iyo “in uu kiciyay kacdoon.”

Abdoulaye Wade ayaa laga reebay inuu haysto labo dhalasho oo Faransiis iyo Senegal ah, taasoo uu markii dambe ka tanaasulay. Xisbigiisa Dimuqraadiga ah ee Senegal (PDS) ayaa soo gudbiyay codsi rasmi ah oo dib loogu dhigayo doorashada ka dib markii uu ku eedeeyay laba garsoore oo Golaha Dastuuriga ah “musuqmaasuq” iyo “takoorka” ee ku saabsan ururinta diiwaanka. Bishii Janaayo, sharci-dajiyayaashu waxay qabteen mooshin lagu baarayo eedeymaha.

Xiligee loo qabtay doorashada cusub?

Sharci-dajiyayaasha Senegal ayaa ansixiyay sharciga doorashada oo wax laga beddelay laba maalmood ka dib wareegtada madaxweynaha, taasoo dib loogu dhigay 15-ka Diseember. 165-ka kursi ee baarlamaanka Qaranka, 105 xildhibaan ayaa ansixiyay sharciga, halka ciidamada ammaanku la sheegayo inay xireen dhowr xildhibaan oo mucaarad ah oo isku dayay inay is-hortaagaan habka codaynta baarlamaanka.

Madaxweyne Macky Sall waxa uu sheegay in uu bilaabayo wada-hadal qaran oo uu fulin doono tallaabooyin “dib u heshiisiin” si loo xalliyo arrimaha looguna gogol xaaro hab doorasho oo nabad ah.

Dhowr qof oo mucaarad ah ayaa diiday dib u dhigista, oo ay ku jiraan ra’iisul wasaarihii hore iyo saaxiibada u dhow Madaxweyne Macky Sall, Aminata Touré, oo ku eedeeyay madaxweynaha “inuu wax u dhimaayo geeddi-socodka sawirka dimuqraadiyaddayada oo meel kasta loogu ixtiraamo dalka”. Khalifa Sall waxa uu ku tilmaamay dhacdooyinkii u dambeeyay “afgambi hay’addeed”.

Anta Babacar Ngom, oo rajo ka qabta madaxweynenimada liiska labaatanka musharax ee ugu dambeeya, ayaa u sheegtay Al Jazeera in ay aaminsan tahay in dib u dhacani uu gabaad u yahay Madaxweyne Macky Sall si uu isu hanto mar saddexaad. “Tani xitaa ma noqon su’aal siyaasadeed, tani waa su’aal xuquuqul insaanka ah, tani waa u dagaalamidda dimoqraadiyadeena, tani waa u dagaallanta madax-banaanidayada waana inaan niraahnaa maya,” ayay tidhi.

Madaxweyne Macky Sall waa uu difaacay go’aanka, wuxuuna meesha ka saaray eedeymaha ah inuu isku dayay inuu xukunka rabo markale.

Mudaaharaadyo rabshado wata iyo eedaymo ‘awood-isu-sheegasho’ ah

Senegal weligeed dib uma dhigin doorasho tan iyo markii ay xornimada ka qaateen Faransiiska in ka badan lixdan sano ka hor. Dib u dhigista tobanka bilood ee lama filaanka ahayd ayaa waxaa ka dhashay caro, iyadoo musharixiinta mucaaradka iyo ururada bulshada rayidka ay ku tilmaameen “afgambi dowladdeed.” oo ay kala jeedaan in hayadihii dowladda ay isla dowladda afgambisey

Kalsooni darada soo jireenka ah ee Madaxweyne Macky Sall, dadka ay isku xafiiltamaan siyaasadda waxay ku eedeeyeen inuu isku dayay inuu kordhisto xilka, oo dhacaya 2-da Abriil, isagoo wax ka beddelaya jadwalka doorashada. Waxa hore loogu dhaleeceeyay “Sixir-barsi-siyaasadeed” oo ka dhashay dagaalladii dhawaan ka dhanka ahaa mucaaradka, oo ay ku jirto xarriga PASTEF’s Sonko. In ka badan dersin mucaarad ah ayaa gudbiyay caqabado sharci oo ka dhan ah sharciga dib u dhigista codbixinta.

Isku dhacyo ay dad badan ku dhinteen ayaa ka dhacay dalka oo dhan, oo ay ku jirto caasimadda Dakar, oo u dhexeeya booliska iyo mudaaharaadayaasha ka biyo diiday amarada dowladda ee ka dhanka ah mudaaharaadyada ka dib markii musharrixiinta mucaaradka ay ugu baaqeen taageerayaashooda inay “difaacaan dimuqraadiyadda”. Maamulka gumeysigii hore ee Faransiiska – mid ka mid ah dimoqraadiyada ugu xasilloon Afrika – ayaa si ku meel gaar ah u xannibay gelitaanka internetka.

Sidee uga jawaabeen saaxiibada caalamiga ah iyo kuwa gobolka?

Xafiiska xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sheegay in ay “aad uga walaacsan yihiin” rabshadaha sii kordhaya ee Senegal, iyaga oo cambaareeyay “isticmaalka aan loo baahnayn ee xoogga ah ee ka dhanka ah dibad-baxayaasha iyo xaddidaadaha goobaha rayidka.”

Midowga Afrika iyo Ururka Dhaqaalaha ee Galbeedka Afrika (ECOWAS) ayaa labaduba faray mas’uuliyiinta Senegal inay ka beddelaan jadwalka doorashada sidii hore. Toddobaadkii hore, ECOWAS oo ay isku haystaan Burkina Faso, Maali, iyo Niger oo ku saabsan dib u soo celinta xukunkii dimuqraadiga ahaa ee ka dhacay dalalkan xubnaha ka ah, ayaa wafdi diblomaasiyadeed u dirtay Senegal si ay ugala hadlaan xaaladdeeda siyaasadeed.

Sidee ayay uga fal celiyeen mas’uuliyiinta sharciga Senegal?

Soddon iyo sagaal xildhibaan oo ka tirsan isbahaysiga mucaaradka Yewwi Askan Wi iyo dhowr musharrax oo madaxweynenimo oo mucaarad ah ayaa tan iyo xilligaas dacwado dhanka sharciga ah u gudbiyay maxkamadda dastuuriga ah. Wasiirka cadaalada ayaa sheegay in caqabada dhanka sharciga aysan ku dhicin awooda maxkamada dastuuriga ah. “Dib u dhigista doorashada madaxweynaha waxaa loo fuliyay si buuxda oo waafaqsan dastuurka Senegal,” ayay tiri.

Madaxweyne Macky Sall,ma uusan cayimin waddooyinka sharciga ah ee la heli karo si looga doodo go’aanka laakiin wuxuu sheegay in xaqiiqda ah in dadka ka soo horjeeda ay u jeesteen maxkamadaha ay la macno tahay “waxaan ku jirnaa dimoqraadiyad shaqeyneysa”.

Golaha dastuurka, oo xukumaya rafcaannada codbixinta ee Senegal, ayaa soo farageliyay usbuucii hore, iyagoo ku dhawaaqay go’aanka Madaxweyne Sall “mid aan dastuuri ahayn.” Guddiga sare ee doorashada ayaa laalay sharciga dib u habeynta codadka, waxayna ku amreen maamulka in sida ugu dhaqsiyaha badan ay u qabtaan. 

Maxaa soo kordhay hadda?

Isaga oo ka jawaabaya xukunka iyo cadaadiska gobolka iyo kan caalamiga ah ee sii kordhaya, hogaamiyaha Senegal wuxuu wacad ku maray jimcihii la soo dhaafay inuu qabanqaabiyo doorashada madaxtinimada “sida ugu dhakhsaha badan.” Ku guuldaraysiga Madaxweyne Macky Sall, in uu si degdeg ah u sameeyo taariikh cusub ayaa, si kastaba ha ahaatee, waxa ay walaac ka muujiyeen musharrixiinta mucaaradka ah, kuwaas oo qaarkood ku baaqaya in doorashada la qabto ka hor inta aan la gaarin xilliga Madaxweyne Macky Sall ee ku eg bisha Abriil.

Talaadadii, 16 ka mid ah musharixiinta madaxweynaha ayaa bayaan wadajir ah ku sheegay in “gaabista aan la macnayn karin” ee fulinta go’aanka Golaha Dastuuriga ah ay muujinayso rabitaan la’aanta madaxweynaha ee ah in uu bilaabo habka isbeddelka awoodda.

Dhanka kale, Talaadadii, Goluhu wuxuu daabacay liis la cusboonaysiiyay oo ah musharrixiinta doorashada madaxtinnimada ee dib loo dhigay, iyagoo meesha ka saaray Rose Wardini, oo ka mid ahayd 20-ka orodyahan ee bilowga ah, taasoo la noqotay codsigeeda.

Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Geeska Afrika

Taliyihii ciidamada Kenya ayaa ku dhintay shil diyaaradeed

Toban askari ayaa ku dhintay shilkaasi, waxaana ka badbaaday laba askari oo kaliya.

Published

on

Sawirka waa Madaxa Ciidamada Difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla oo eegaya mar uu kormeerayay ilaalada qaaska ah intii lagu guda jiray booqashadiisa rasmiga ah ee uu ku tagay Aqalka Madaxtooyada ee Nayroobi, Febraayo 28, 2024. Luis Tato/AFP/Getty Images

Taliyaha difaaca Kenya Jeneral Francis Ogolla iyo sagaal sarkaal oo kale oo ka tirsan ciidamada militari ah ayaa Khamiistii ku dhintay diyaarad helikobter ah oo ay la socdeen wax yar uun ka dib markii ay ka kacday tuulada Chesegon, sida uu ku dhawaaqay madaxweynaha dalka Kenya, William Ruto.

Madaxweynaha Kenya isagoo ku sugan magaalada Nayroobi ee caasimadda dalka Kenya, ayuu sheegay in taliyaha ciidamada xoogga dalka iyo kooxdiisa ay booqasho ku tageen ciidamada ku sugan gobolka Waqooyi-galbeed ee dalka Kenya, halkaasoo ay kula dagaalamayaan burcadda hubeysan iyo dhaca xoolaha.

Si kastaba ha ahaatee, diyaarada ay wateen ayaa hoos u dhacday daqiiqado uun kadib markii ay ka dhooftay Dugsiga Sare ee Wiilasha ee Cheptulel oo ku yaala Galbeedka Degmada Pokot, waxaana ka soo haray kaliya labo ka badbaaday oo hadda la daweynayo, ayuu yiri.

“Dalkayaga hooyo waxa uu waayay mid ka mid ah jeneraalkeedii ugu geesisanaa. Geerida Jeneral Ogolla waxay ii tahay khasaare xanuun badan…Jeneraal afar-xiddigle ah oo magac leh ayaa ku dhex jiray shaqadiisa, iyo u adeegidda dalkiisa,” ayuu yiri madaxweynaha.

Ogolla, oo 61 jir ah, waxa uu xilka hayay hal sano. Waxa uu hogaaminayay ciidamada cirka Kenya ka hor inta uusan noqon taliye ku xigeenka ciidamada militariga, waxaana bishii Abriil ee sanadkii hore uu madaxaweyne William Ruto u dalacsiiyay madaxa ciidamada cirka.

Sida laga soo xigtay Wasaaradda Difaaca Kenya, waxa uu Ciidanka Difaaca galay 1984-kii, waxa uuna tababar dhanka Duuliyenimo ah la qaatay Ciidanka Cirka ee Mareykanka, ka hor inta uusan macalin ka noqon Ciidanka Cirka ee Kenya (KAF).

Dhacdadii Khamiista, sida warbaahinta maxalliga ah ay ku warrantay, waxa ay ahayd shilkii shanaad ee helikobtarrada milatariga 12-kii bilood ee la soo dhaafay, kaas oo lagu eedeeyay in ay la xiriirto dayactir xumo.

Ugu yaraan toban askari ayaa ku dhintay bishii Juun 2021 kadib markii ay burburtay diyaaradii ay la socdeen xilli uu tababar ku socday koonfurta Nayroobi.

Khamiistii, hogaamiyaha dalka ayaa sheegay in koox baaritaan hawada ah loo diray si ay u soo cadeeyaan waxa sababay shilkan, kaas oo ka dhacay deegaanka Elgeyo Marakwet, oo qiyaastii 400km (250 mayl) waqooyi galbeed kaga beegan magaalada Nayroobi.

Muuqaalo uu madaxweynuhu soo dhigay X (Twitter-kii hore) ayaa muujinaya meydadka dhibbanayaasha oo lagu soo celinayo caasimadda oo huwan calanka Kenya oo saarnaa diyaarad ciidamada cirka ah gelinkii dambe ee Khamiistii.

Saddex maalmood oo baroor-diiq ah ayay mas’uuliyiinta dalkaas ku dhawaaqeen oo bilaabanaya Jimcaha, iyadoo calamada rasmiga ah ay ka baban doonaan meel-sare.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Deeq bixiyayaasha aduunka ayaa balaayiin gargaar ah u balan qaaday dalka Suudaan oo ay dagaaladu halakeeyeen

Deeqaha sanadguurada koowaad ee iskahorimaadka hubeysan ayaa gacan ka geysan doona sidii looga hortagi lahaa macaluul ka jirta waddanka Suudaan, ayuu yiri Faransiiska

Published

on

Qaxootiga ka imaanaya Suudaan oo sugaya in loo daabulo xerada taraansitka ah ee magaalada Renk oo u dhaw xadka kadib markii ay kasoo gudbeen xadka Koonfurta Suudaan. © Eva-Maria Krafczyk/Sawirada Getty

Faransiiska iyo xulafadiisa ayaa ku yaboohay in ka badan 2 bilyan oo Yuuro oo dhiganto ($2.13 bilyan) si ay u taageeraan dadaallada gargaarka ee Suudaan, halkaas oo Qaramada Midoobay ay sheegtay in ku dhawaad 18 milyan oo qof oo ay ku jiraan carruur ay soo food saartay cunto yari ba’an oo ay ugu wacan tahay iskahorimaadyo lagu hoobtay oo socday tan iyo bishii Abriil ee la soo dhaafay.

Lacagtan ayaa lagu soo ururiyay shir deeq bixiyayaasha oo Isniintii ka dhacay magaalada Paris, kaasoo ay ka soo qayb galeen wakiilo ka kala socday 58 dal, sida lagu sheegay bayaan ka soo baxay wasaaradda arrimaha dibadda Faransiiska.

“Deeq bixiyayaasha caalamiga ah ayaa maanta ku dhawaaqay in ay bixinayaan in ka badan 2 bilyan oo Yuuro, oo ay ku jiraan ku dhawaad 900 milyan oo Yuuro oo ka yimid Midowga Yurub iyo dalalka xubnaha ka ah, si ay u taageeraan dadka rayidka ah ee Suudaan iyo kuwa magan-gelyo u soo doontay dalalka deriska ah sanadka 2024.” Wasaaraddu waxay tiri.

Dalka ku yaal waqooyi bari Afrika ee Suudaan ayaa qalalaase galay 15-kii bishii Abriil ee sanadkii hore, markaasoo iska horimaad uu dhex maray ciidamada qalabka sida ee Suudaan (SAF) iyo jabhadda Rapid Support Forces (RSF), ka dib bilo ay ku muransanaayeen ku biiritaanka maleeshiyada ee la qorsheeyay in ay ku biiraan ciidamada qaranka ee hubeysan. Ugu yaraan 14,600 oo qof ayaa ku dhintay 26,000 oo kalena way ku dhaawacmeen dagaalka muddada sanadka ah ka socday guud ahaan dalka Suudaan, sida lagu sheegay tirokoobyada Qaramada Midoobay.

“Dadka Suudaan wuxuu la kulmay dhibaatooyin aan la soo koobi karin intii lagu jiray iskahorimaadka kaas oo ay ku asteeyeen weerarro aan loo meel dayin oo ka dhacay goobaha dadku ku badan yihiin, weerarrada qowmiyadeed, iyo dhacdooyin badan oo rabshado galmo ah oo la xiriira colaadda,” Wakiilka Sare ee Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay Volker Turk ayaa sheegay Isniintii.

Waxa uu ka digay in rabshaduhu ay ka sii dari karaan iyadoo dhinacyada dagaallamaya la sheegay inay qorteen oo hubeeyeen dad rayid ah, iyadoo saddex kooxood oo millatari ah ay ku biireen SAF ee dagaalka kula jira RSF.

Isagoo ka hadlayay shirka deeq bixiyayaasha Paris muuqaal ahaan, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, Antonio Guterres, ayaa sheegay in dunidu ay tahay in aanay oggolaan in xaaladda Suudaan, oo uu ku tilmaamay “qarowga” ay noqoto mid aan la dareemin.

Guterres waxa uu ka codsaday “deeqsinimada deeq bixiyayaasha in ay kordhiyaan tabarucaadkooda” Qorshaha ka jawaabista bini’aadantinimada ee Suudaan, kaas oo u baahan 2.7 bilyan oo doolar balse waxa uu helay kaliya 6% maalgelinta ka hor kulankii Paris.

Sanduuqa qorshaha Qaramada Midoobay “waxaa hadda la keenay in ka badan 50%” taasoo gaarat $2.13 ee deeqaha ah, Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Faransiiska Stephane Sejourne ayaa ku qoray X (hore Twitter-ka).

Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron, si kastaba ha ahaatee, wuxuu sheegay in lacagta la ballanqaaday “wali ay ka yar tahay intii ay abaabuleen dhowr awoodood tan iyo bilowgii dagaalka si ay u caawiyaan hal ama dhinaca kale [ciidamada iska soo horjeeda] midba midka kale.

Jimcihii, Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Suudaan waxay ku dhaleecaysay Faransiiska iyo xulafadeeda inay shirka ku qabteen “la-tashi la’aan ama isku-dubarid” dawladda Suudaan iyo “iyada oo aan laga qaybgelinin.”

“Waa inaan xasuusinnaa qabanqaabiyeyaasha in nidaamka ilaalinta caalamiga ah la baabi’iyay muddo tobanaan sano ah,” ayaa lagu yiri bayaan, iyada oo raacisay “dadka Suudaan kaligood waxay xaq u leeyihiin inay maareeyaan arrimahooda guud … iyada oo aan la ilaalin ama faragelin ka helin xoogagga dibadda. ”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dalka Burkina Faso oo eryay diblomaasiyiin Faransiis ah – sababta waa maxay?

Burkina Faso ayaa ku eedeysay mas’uuliyiintan inay wadaan howlo qaran dumis ah.

Published

on

Askarta Burkina Faso ayaa booqday safaaradda Faransiiska. © Ahmed OUOBA / AFP

Dowladda Burkina Faso ayaa ku dhawaaqday in saddex diblomaasiyiin Faransiis ah aan la aqoonsanayn, iyadoo la siiyay 48 saacadood inay uga baxaan waddanka Galbeedka Afrika. Dhacdadan ayaa sii kordhinaysa dib u dhacyo waaweyn oo diblomaasiyadeed oo Paris ku haysay dalkaasi sanadihii u dambeeyay.

Waraaq ku taariikheysneyd Talaadadii kuna socotay safaaradda Faransiiska ee Ouagadougou, ayaa Wasaaradda Arrimaha Dibadda Burkinabe waxay ku eedeysay mas’uuliyiinta inay sameeyeen falal “qabudin ah”, iyada oo aan wax faahfaahin ah laga bixin.

Wasaaraddu waxay u magacawday Gwenaielle Habouzit iyo laba lataliye siyaasadeed, Guillaume Reisacher iyo Herve Fournier, inay yihiin mas’uuliyiinta ay tahay inay dalka ka baxaan Khamiista.

Xidhiidhka u dhexeeya Paris iyo Ouagadougou ayaa si weyn u xumaaday tan iyo markii millatariga Burkina Faso ay xukunka kula wareegeen afgambi 2022. Bishii Maarso ee sannadkii hore, dawladdu waxay joojisay heshiis gargaar milatari oo 1961 ah oo ay la gashay Faransiiska kaas oo jiray tan iyo markii Paris ay xornimada siisay waddanka Saaxil.

Waxay tan iyo markii ay amartay in dalka laga saaro safiirka iyo ciidamada Faransiiska, iyadoo sidoo kale shaqada laga joojiyay qaar ka mid ah wakaaladaha wararka ee Faransiiska, oo ay ku jiraan baahinta telefishannada France 24 iyo Burkina-Radio France International. Maamulka militariga ayaa ku eedeeyay shabakadaha warar been abuur ah iyo inay gogol u fidiyeen kooxaha jihaad doonka ah.

Bishii Sebteembar ee la soo dhaafay, Emmanuel Pasquier oo u qaabilsanaa difaaca Faransiiska iyo kooxdiisii ayaa sidoo kale laga soo eryay Burkina Faso sababo la xiriira “waxqabadyo qaran dumis ah.” Afhayeen aan la magacaabin oo u hadlay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Faransiiska ayaa xilligaas meesha ka saaray eedeynta isagoo ku tilmaamay “mid cajiib ah,” waa sida ay sheegtay AFP.

Burkina Faso ayaa Maali ku biirtay xoojinta xiriirka ay la leedahay Ruushka ka dib markii labada dal ay ka ceyriyeen ciidamada Faransiiska, iyagoo ku eedeeyay gumeystihii hore inay faragelin ku sameeyeen oo ay ku guuldareysteen inay damiyaan rabshadaha xagjirka ah muddada tobanka sano ah ee ay ku jirtay howlgalka milatari.

Inkasta oo dawladaha reer galbeedka ay walaac ka muujiyeen saamaynta sii kordhaysa ee Ruushka ee gobolka Saaxil, Maali, Burkina Faso, iyo Niger, oo dhammaantood ku hoos jira xukunka militariga, ayaa dhawaan sameeyay isbahaysi waxayna ku heshiiyeen inay xoojiyaan iskaashiga ay la leeyihiin Moscow ee dagaalka ka dhanka ah argagixisada.

Hogaamiyeyaasha saddexda gumeysi ee hore ee Faransiiska ayaa si isdaba joog ah u ammaanay Ruushka oo ah “Istaraatijiyad” lammaane waxayna ballan qaadeen inay xoojiyaan xiriirkooda “wanaagsan”.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Geeska Afrika

Mid ka mid ah mucaaradka Itoobiya oo toogasho lagu dilay

Bate Urgessa waxa uu xubin ka ahaa Jabhadda Xoraynta Oromada, kaas oo tobanaan sano khilaaf kala dhexeeyey dawladda dalkaas ee Itoobiya.

Published

on

Bate Urgessa

Xubin muhiim ah oo ka tirsan xisbiga mucaaradka Itoobiya ayaa la afduubtay oo toogasho lagu dilay. Bate Urgessa ayaa xubin ka ahaa xisbiga OLF oo mar la mamnuucay, kaas oo ka soo laabtay musaafuris siyaasadeed ka dib markii uu ra’iisul wasaare Abiy Axmed la wareegay xafiiska sannadkii 2018-kii.

War qoraal ah oo la soo dhigay X (oo hore u ahaan jiray Twitter), xisbigu wuxuu ku sheegay in Urgessa oo 41 jir ah, oo dhawaan la sii daayay ka dib laba toddobaad oo xabsi ah, lagu dilay habeenkii Talaadada magaaladiisa oo ku taal waddanka ugu weyn uguna dadka badan Bariga Afrika, waa gobolka Oromiya.

“Waxaan ka codsaneynaa dhammaan hay’adaha xuquuqul insaanka iyo dadka nabadda jecel inay sameeyaan baaritaan dhexdhexaad ah oo degdeg ah,” Xisbiga OLF ayaa tiri.

War qoraal ah oo la soo dhigay X (oo hore u ahaan jiray Twitter), xisbigu wuxuu ku sheegay in Urgessa oo 41 jir ah, oo dhawaan la sii daayay ka dib laba toddobaad oo xabsi ah, lagu dilay habeenkii Talaadada magaaladiisa oo ku taal waddanka ugu weyn uguna dadka badan Bariga Afrika, waa gobolka Oromiya.

“Waxaan ka codsaneynaa dhammaan hay’adaha xuquuqul insaanka iyo dadka nabadda jecel inay sameeyaan baaritaan dhexdhexaad ah oo degdeg ah,” Xisbiga OLF ayaa tiri.

Sida laga soo xigtay wakaalada wararka ee Addis Standard, oo soo xiganaysa ilo qoys, Bate ayaa xoog lagaga soo saaray qol uu hotel ku jiray galabnimadii Talaadadii, waxaana maydkiisa laga helay wadada dhinaceeda subaxnimadii xigtay ee Meki, oo qiyaastii 90 mayl (150 kiiloomitir) koonfurta ka xigta caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa.

Waxaa bishii Febraayo lagu xiray hotel ku yaalla magaalada Addis Ababa isaga iyo weriye Faransiis ah oo lagu magacaabo Antoine Galindo, isagoo lagu eedeeyay inuu wareysi la yeeshay. Labadaba waxaa lagu eedeeyay in ay la shaqaynayeen jabhadaha Oromada ee OLF, oo ah garab milatari oo ka tirsan jabhadda gooni u goosadka ee OLF, iyo jabhadda Fano ee fallaagada ah, iyaga oo lagu eedeeyay “shirqool lagu hurinayo kacdoon.”

Galindo ayaa la sii daayay toddobaad ka dib, halka Bate la siiyay dammaanad laba toddobaad ka dib. Dhaliilaha dawladda ayaa sannado badan ku qaatay xabsiga dhexdiisa iyo dibadiisaba dhawr jeer. Waxa uu aad u xanuunsaday 2022 isaga oo xabsiga ku jiray oo la sii daayay.

Komishanka Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa ku baaqay in si “degdeg ah, eex la’aan” iyo “baaritaan buuxa” lagu sameeyo dhacdada, labada mas’uul ee gobolka Oromiya iyo federaalka Itoobiya, si loola xisaabtamo Bate.

OLF iyo dowladda federaalka ayaa tobanaan sano isku khilaafay sheegashada in la takooro oo la dayacay dadka Oromada ah, oo ah qowmiyadda ugu badan dalka. Rabshado sanado ah oo ka socday Oromiya ayaa galaaftay nolosha boqolaal qof iyo barakaca tobanaan kun.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Afrika

Dunidu waxay ku fashilantay Ruwaanda 1994-tii – madaxweyne Paul Kagame

Paul Kagame ayaa marti galiyay munaasabad Axadii lagu xusayay sanadguuradii 30-aad ee xasuuqii ka dhacay wadanka bartamaha Afrika ee Ruwaanda

Published

on

Madaxweynaha dalka Ruwanda Paul Kagame iyo xaaskiisa Jeannette Kagame ayaa shiday holac xusuus ah oo ay ku hareereysan yihiin madax ka tirsan dowladaha iyo marti sharaf kale oo qeyb ka ah xuska sanad guurada 30-aad ee xasuuqii Ruwanda ka dhacay sanadkii 1994-kii oo lagu qabtay Kigali Abriil 7, 2024. © LUIS TATO / AFP

Madaxweynaha Ruwanda Paul Kagame ayaa ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen ka hortagga xasuuqii 1994-tii ka dhacay dalkiisa, kaasoo ay ku dhinteen in ka badan hal milyan oo qof, sida lagu sheegay qiyaas rasmi ah.

Madaxweyne Paul Kagame ayaa hadalkan ku sheegay khudbad uu jeediyay ka dib markii uu shiday holac xusuus ah oo ubax dhigay goob xusuus ah oo lagu hayo haraagii 250,000 ee xasuuqii ka dhacay caasimadda Ruwanda ee Kigali, Axaddii si loo xuso sannad-guuradii 30-aad ee 100-ka maalmood ee dhiig-baxa.

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Koonfur Afrika Cyril Ramaphosa ayaa ka mid ahaa madaxda caalamka ee ka qeyb gashay xafladda. Waxaa sidoo kale goob joog ka ahaa wafdi uu hogaaminayay Bill Clinton oo ahaa madaxwaynihii Maraykanka ee xiligaas xasuuqa ka dhacayay iyo madaxwaynaha Israa’iil Isaac Herzog.

“Ruwanda gabi ahaanba aad bay u hoosaysay baaxadda khasaaraha na soo gaaray, casharradii aan baranayna waxay ku xardan yihiin dhiig. Laakiin horumarka baaxadda leh ee dalkeenu waa mid muuqda, waana natiijada doorashada aan si wadajir ah u sameynay si aan u soo nooleyno qarankeena,” ayuu yirri Kagame.

Xasuuqa Ruwanda, oo bilaabmay Abriil 7, 1994, waxa la arkay Tutsiga iyo Hutu-ga qunyar u socodka ahaa oo ay si nidaamsan u xasuuqeen Hutu-ga xagjirka ah muddo 100 maalmood ah. Dilalka ballaaran ayaa yimid saacado ka dib markii diyaarad uu la socday madaxweynihii Ruwanda ee xilligaas, Juvenal Habyarimana, la toogtay xilli ay ku soo dhawaatay Kigali. Tutsiga ayaa lagu eedeeyay in ay ka danbeeyeen weerarkii diyaarada iyo dilkii madaxweynaha, iyaga oo bartilmaameed u ahaa xasuuqa.

Beesha caalamka iyo ciidamada Qaramada Midoobay ee fadhigoodu yahay dalka aan badda lahayn ayaa la sheegay inay ku guul-darreysteen inay heshiis ka gaaraan tallaabo kasta oo wax ku ool ah oo lagu joojinayo dilalka, taas beddelkeedana ay daawanayeen masiibada dhacday.

Axadii, Kagame wuxuu ku ammaanay dalalka deriska ah, oo ay ku jiraan Itoobiya, Uganda, iyo Tanzaniya, taageerada ay siiyeen qaabilaadda qaxootiga Tutsiga iyo joojinta dilalka ballaaran.

“Wadamo badan oo halkan matalay ayaa iyaguna wiilashooda iyo gabdhahooda u soo diray inay nabad-ilaaliyeyaal ka noqdaan Ruwanda. Askartaas kuma aysan fashilmin Ruwanda. Waxay ahayd beesha caalamka oo dhammaanteen nagu fashilantay, haday quursi tahay ama ha noqoto fulaynimo,” ayuu yiri hoggaamiyaha Ruwanda.

Kigali ayaa in badan ku eedaysay beesha caalamka gaar ahaan Faransiiska inay ku lug leeyihiin dhiiga daadanayay. Mas’uuliyiinta dalka Afrika ayaa ku eedeeyay Paris inay ilaalinayso qaar ka mid ah dadkii xasuuqa geystay, isla markaana diiday in loo gacan geliyo Ruwanda, halkaasoo ay caddaaladda uga carareen. Dowladda Faransiiska ayaa beenisay inay gacan ka geysatay dilka, laakiin waxay aqbashay “mas’uuliyadda culus” ee ah inaysan ka jawaabin qulqulka keentay in la gowraco.

Muuqaal horay loo duubay oo ka horreeyay xuska Axadda, madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron wuxuu sheegay in Faransiiska iyo xulafadiisa ay ka hortagi kareen xasuuqa laakiin ay waayeen rabitaan ay ku sameeyaan.

Madaxweynihii hore ee Mareykanka Clinton ayaa sidoo kale horey u qirtay in xasuuqaasi uu ahaa fashilka ugu weyn ee maamulkiisa.

Intii u dhaxaysay bilihii Abriil iyo Juun1994, waxa lagu qiyaasay 800,000 oo reer Ruwanda ah in lagu dilay 100 maalmood gudahood. Inta badan dadka dhintay waxay ahaayeen Tutsiga – inta badan kuwa rabshadaha gaystay waxay ahaayeen Hutu.

Intii lagu guda jiray xasuuqii Ruwaanda ee 1994, sidoo kale loo yaqaano Xasuuqa ka dhanka ah Tutsi-ga ee Ruwaanda, xubnaha qawmiyada Hutu ee ugu tirada badan ee ku nool dalka bariga-dhexe ee Afrika ee Ruwaanda ayaa dilay ilaa 800,000 oo qof, oo u badnaa Tutsiga laga tirada badan yahay. Xasuuqa Hutiyiinta ay ka bilaabeen caasimadda Kigali, ayaa si xawli ah ugu faafay dalka oo dhan waliba si xawli iyo arxan darro ah, iyadoo shacabka caadiga ah ay ku kicinayeen mas’uuliyiinta deegaanka iyo xukuumadda Hutu-ga si ay hubka ugu qaataan deriskooda ku dhow.

Markii Jabhadda Waddaniga ah ee Ruwaanda ee Tutsi-gu hogaminayo ay xukunka dalka ku qabsadeen weerar millatari horraantii bishii Luulyo 1994, boqollaal kun oo reer Ruwaanda ah ayaa ku dhintay, 2 milyan oo qaxoonti ah (oo u badnaa Hutu) ayaa ka qaxay Ruwaanda.

Xasuuqa ayaa ka dhashay geeridii Madaxweynihii Ruwaanda Juvenal Habyarimana, oo ka soo jeeday qowmiyadda Hutu, markii diyaaradii uu la socday lagu soo riday hawada sare ee garoonka Kigali 6-dii Abriil 1994-tii. Laakin geerida madaxwaynuhu sinaba uma ahayn sababta kaliya ee keentay xasuuqii ugu waynaa ee Afrika ka dhaca wakhtiyadan casriga ah.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul