Ka dib ku dhawaad laba toddobaad oo dagaallo ba’an socday, ciidamada federaalka Itoobiya waxay galeen caasimadda Tigray ee Mekelle iyadoo ciidamo ka socda isbahaysi kooxo fallaago ah, oo ay ku jirto Jabhadda Xoreynta Dadka Tigray (TPLF), ay ka baxeen magaalada.

Dagaalkii qarxay dabayaaqadii bishii hore ayaa soo afjaray xabbad joojintii Pretoria ee 2022  oo lagu soo afjarayay dagaalkii ba’naa ee Tigray.

Laakiin qabsashada Mekelle waxay calaamad u noqon kartaa dhammaadka dagaalladii caadiga ahaa halkii ay ka ahaan lahayd dhammaadka colaadda. Dagaalku wuxuu ka sii socday meelo kale oo Tigray ah, halka wararka sheegaya in ciidamada Eriteriya ay galeen magaalooyinka waqooyiga Tigray arrintaas oo keeni karta khatar hor leh.

Ciidamada federaalka Itoobiya waxay adeegsadeen awoodda cirka iyo ciidamada dhulka si ay u qabsadaan gobolka Tigray. Ka dib markii ay la kulmeen guuldarro isdaba joog ah magaalooyinka Alamata iyo Kobo, ciidamada fallaagada ayaa dib ugu laabtay baadiyaha ku xeeran. Waxay ballan qaadeen inay sii wadi doonaan dagaalka. “Waxaan cadowga kula dagaallami doonnaa shuruudaheenna iyo meesha aan dooranno,” ayuu yiri hoggaamiyaha TPLF Debretsion Gebremichael.

Dagaal aan dhammaanayn

Waxaa jira dhawaaqyo ku saabsan dagaalkii bilaabmay 2020, markii dawladda Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed ay ku dhawaaqday guul ka dib markii ciidamada federaalku ay qabsadeen Mekelle. Ciidamada Tigreega ayaa markii dambe dib isugu urursaday buuraha, waxay dib u qabsadeen inta badan gobolka waxayna dib u qabsadeen caasimadda, taasoo sii dheereysay dagaalka ku dhawaad ​​hal sano iyo bar.

Sidee ku bilaabatay?

Bishii Nofeembar 2020, RW Abiy Axmed wuxuu amar ku bixiyay in weerar milatari lagu qaado Tigray-ga. Wuxuu ku eedeeyay TPLF inay weerar ku qaadeen saldhig ay ciidamada Itoobiya ku lahaayeen gobolka. Xiisadda u dhaxaysa dawladda Itoobiya iyo kooxda TPLF ayaa sii kordhaysay bilihii la soo dhaafay, ka dib markii Tigray ay qabatay doorasho goboleed bishii Sebteember 2020 iyadoon oggolaansho laga haysan dawladda dhexe. Dawladdu waxay dib u dhigtay doorashooyinkii guud ee horaantii sanadka, iyada oo sabab uga dhigaysa walaaca korona fayrus.

Markii hore waxay u muuqatay in ciidanka Itoobiya jabiyay TPLF. Laakiin bishii Juun 2021 ayay kooxda TPLF dib ula wareegtay magaalo madaxda gobolka Tigreega ee Mekelle. Ra’iisul wasaare Abiy Axmed ayaa ku dhawaaqay xabbad-joojin 28-kii Juun. Laakiin dagaalku wuu sii socday wuxuuna bilaabay inuu saameeyo gobollada deriska la ah Amxaarada iyo Canfarta.

Khilaafka soo cusboonaaday wuxuu mari karaa waddo la mid ah tii hore, gaar ahaan haddii TPLF iyo kooxaha kale ee hubaysan ay ku guuleystaan ​​inay dhulka buuraha u rogaan kacdoon hubaysan oo daba dheeraado. Itoobiya waxay horey ula dagaallameysaa kacdoonnada Amxaarada iyo Oromada, taasoo kor u qaadaysa rajada ah in ciidamadeeda federaalka ay ku fidsan yihiin meelo badan. Laakiin dib u dhaca goobta dagaalka ee ay la kulmeen fallaagadu waxay yeelan karaan saameyn aad uga baxsan Tigreega. Waxay walaac ka muujiyeen Masar iyo kuwa kale ee Itoobiya ee iska soo horjeeda, sida uu sheegay Hossamaldeen Ibrahim, oo ah falanqeeye Afrikaan ah oo ka tirsan Machadka Sirdoonka iyo Amniga ee Bloomsbury. “Masar waxay u aragtaa Biyo-xidheenka Renaissance, iyo [ciidan] kasta oo Itoobiyaan ah oo u dhaqaaqa Badda Cas, inay yihiin khatar istaraatiiji ah, sidaas darteed waxay la jaal noqotay Eriteriya, Suudaan iyo Soomaaliya oo ka dhan ah hal-ku-dhigga Itoobiya,” ayuu Ibraahim u sheegay Al Jazeera.

“Itoobiya waxay raadineysaa marin badeed; Ereteriya waxay u aragtaa arrintan khatar jiritaankeeda ah.”

Himilada Badda Cas ee Itoobiya

Itoobiya waxay ahayd meel aan bad lahayn tan iyo markii Ereteriya ay ku guuleysatay dagaalkii madaxbannaanida 1991, taasoo ka dhigtay Addis Ababa mid aad ugu tiirsan dalalka deriska ah si ay u helaan ganacsi caalami ah. Abiy wuxuu si isa soo taraysa uga dhigay marin u helidda Badda Cas mudnaan istaraatiijiyadeed tan iyo 2023, taasoo walaac ka abuurtay Eriteriya oo ku saabsan himilooyinka Itoobiya, gaar ahaan dekedda Assab. Itoobiya hadda waxay si weyn ugu tiirsan tahay Jabuuti ganacsiga badda, iyadoo sidoo kale raadineysa qorshayaal kale, oo ay ku jiraan Kenya iyo Somaliland. Ka dib markii Isniintii loo dhaariyay xilka muddo shan sano ah Abiy Axmed ka dib guushii xisbigiisa ee doorashadii Juun 1, Abiy ayaa mar kale arrinta ka dhigay bartamaha khudbaddiisa baarlamaanka. “Iyada oo lagu saleynayo mabda’a bixinta iyo qaadashada, waxaan si taxaddar leh uga shaqeyn doonnaa sidii loo hubin lahaa in Itoobiya ay leedahay marin u helidda badda,” ayuu u sheegay baarlamaanka.

Arrinta ayaa si isa soo taraysa u noqotay qayb ka mid ah tartanka gobolka oo ballaaran.

Is-waafajin Goboleed oo dabacsan

Bilihii u dambeeyay, Masar, Eriteriya, Suudaan iyo Soomaaliya waxay is arkeen iyagoo wadaagaya walaac ku saabsan himilooyinka gobolka ee Itoobiya. Oktoobar 4, hoggaamiyeyaasha afarta waddan ayaa isugu yimid shir madaxeed afar geesood ah oo ka dhacay New Alamein, Masar, halkaas oo ay kaga wada hadleen arrimaha gobolka waxayna ballan qaadeen inay xoojin doonaan iskaashiga siyaasadeed, dhaqaale iyo ganacsi iyo sidoo kale wadatashi iyo isku-dubarid.

Kulanku ma aha mid ka dhigan isbahaysi milatari oo rasmi ah, afarta waddanna waxay leeyihiin dano kala duwan oo ku saabsan macaamilkooda Addis Ababa. Bayaan wadajir ah oo ka soo baxay shir madaxeedka ayaa sidoo kale ku baaqay in la ixtiraamo madaxbannaanida iyo sharafta dhuleed, in aan la faragelin arrimaha gudaha iyo in si nabad ah loo xalliyo khilaafaadka.

Laakiin walaacyadooda ayaa si isa soo taraysa isugu soo ururaya himilooyinka Itoobiya ee Badda Cas, Webiga Niil iyo guud ahaan Geeska Afrika.

Xiriirka ka dhexeeya Itoobiya iyo Eriteriya ayaa sidoo kale si weyn u xumaaday tan iyo markii la joojiyay xabad-joojinta Pretoria. Itoobiya waxay xirtay safaaraddeeda Eriteriya waxayna eriday diblomaasiyiinta Eriteriya Oktoobar 1, iyadoo ku eedaysay Asmara falal cadaawad iyo ku lug lahaanshaha dagaalka dib loo soo cusbooneysiiyay. Eriteriya waxay ka jawaabtay inay jarto xiriirkii diblomaasiyadeed, iyadoo beenisay inay taageerto isbahaysiga mucaaradka. Masar iyo Suudaan ayaa sidoo kale beeniyay eedeymaha Itoobiya ee ah inay taageerayaan isbahaysiga.

Dowladda Itoobiya ayaa Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ku eedaysay inuu taageeray tallaabooyin ay sheegtay inay ka hor imanayaan danaha istiraatiijiga ah ee Itoobiya, kaddib markii Madaxweynaha Soomaaliya uu 4-tii Oktoobar magaalada Al-Calameyn ee dalka Masar kaga qayb galay shir ay yeesheen Soomaaliya, Masar, Ereteriya iyo Suudaan.

Warbixin ay baahisay Wakaaladda Wararka Itoobiya oo ciwaan looga dhigay “Khayaamaada Madaxweyne Xasan Sheekh waxa ay wax u dhimanaysa xaqiiqooyinka gobolka” ayaa lagu sheegay in ka qaybgalka Madaxweyne Xasan Sheekh iyo taageerada uu u muujiyey bayaanka wadajirka ah ee shirka ay Itoobiya u aragto tallaabo saamayn ku yeelan karta danaha ay ka leedahay Wabiga Niilka iyo arrimaha amniga Badda Cas.

Warbixintu waxay sheegtay in bayaanka Al-Calamayn uu ku adkaynayo dalalka ku wada jira Wabiga Niilka inay dhowraan mabda’a ah inaan dal kale waxyeello loo geysan, isla markaana mashaariicda biyaha ee saameyn karta dalalka kale lagu saleeyo ogeysiin hore, wadatashi iyo is-afgarad. Wakaaladda Wararka Itoobiya ayaa ku doodday in qoddobadan ay si gaar ah u saamayn karaan Itoobiya oo muddo dheer khilaaf kala dhexeeyey Masar iyo Suudaan oo ku saabsan isticmaalka biyaha Niilka gaar ahaan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya.

Warbixinta ayaa sidoo kale Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedaysay inuu la safanayo isbahaysi siyaasadeed oo sida qoraagu ku dooday, lagu xaddidayo doorka Itoobiya ee arrimaha Badda Cas. Itoobiya oo aan lahayn xeeb ayaa muddooyinkii u dambeeyey si joogto ah u muujisay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin-badeed ganacsi.

Qoraalka ayaa sidoo kale si gaar ah u dhaliilay ka qaybgalka Madaxweynaha Ereteriya, Isaias Afwerki isagoo ku dooday in Ereteriya ay taageertay mowqifka Masar ee ku saabsan arrimaha biyaha Niilka. Qoraagu wuxuu tallaabadan ku fasiray inay Ereteriya mudnaanta siisay danaha Masar halkii ay ka ilaalin lahayd danaha mustaqbalka ee Ereteriya. Warbixinta ayaa sidoo kale soo hadal qaaday kaalintii Itoobiya ku lahayd Soomaaliya tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991-kii, iyadoo xustay shirarkii dib-u-heshiisiinta ee lagu qabtay Itoobiya iyo taageeradii ciidamada Itoobiya ay ka geysteen dagaalladii lagula jiray Al-Shabaab iyo hawlgalladii nabad-ilaalinta ee Soomaaliya.

Qoraaga warbixinta ayaa ku dooday in taageerada Madaxweyne Xasan Sheekh ee bayaanka Al-Calamayn ay ka hor iman karto xiriirkii amni iyo iskaashi ee Soomaaliya iyo Itoobiya soo dhex maray tobannaan sano. Waxa uu sidoo kale dhaliil u jeediyey mowqifka Madaxweynaha Soomaaliya ee ku saabsan arrimaha Badda Cas iyo xuquuqda Itoobiya ee marin-badeedka.

Doorka Eriteriya ayaa laga yaabaa inuu noqdo mid go’aan leh

Dhanka Eriteriya, goobta dagaalku ka socdo ayaa muhiim u ah sida natiijada dagaalka oo kale. Colaad daba-dheeraata oo ka jirta Tigray ayaa laga yaabaa inay ciidamada Itoobiya ku mashquuliso halkaas, isla markaana xaddiddo awoodda Addis Ababa ay ku daba-geli karto hamigeeda ku aaddan Badda Cas. Hase yeeshee, guul weyn oo ay Itoobiya gaarto ayaa laga yaabaa inay siiso dowladda federaalka xorriyad dheeraad ah oo ay diiradda ku saari karto tartamayaasha gobolka. “Iyadoo ay jiraan warar sheegaya in ciidamada Eriteriya ay u gudbayaan dhanka Tigray, waxay u muuqataa in Eriteriya ay doonayso inay xoojiso ciidamada TPLF ee u guranaya dhanka waqooyi, si dagaalka u dhexeeya askarta Itoobiya iyo kuwa Eriteriya uu uga dhaco dhulka Tigray, ee uusan uga dhicin gudaha Eriteriya,” ayuu yiri Maxamed Kheyr Cumer, oo ah cilmi-baare diiradda saara Geeska Afrika. Taasi waxay dhiirrigelin u noqon kartaa Eriteriya inay taageerto ciidamo awood u leh inay ciidanka Itoobiya ku mashquuliyaan halkaas, iyadoo aysan qasab ku ahayn inay iyadu si toos ah dagaalka u gasho.

Suudaan oo arrinta sii adkeyneysa

Dagaalka Suudaan ayaa dhinac kale sii adkeenaya tartanka gobolka. Masar ayaa siisay taageero siyaasadeed, mid saadka iyo mid farsamo ciidanka Suudaan, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters, halka ciidamada Rapid Support Forces (RSF) lagu eedeeyay inay falal arxan-darro ah ka geysteen Daarfuur.

Itoobiya ayaa wajahday eedeymo ku saabsan inay fududeyneyso taageerada loo fidinayo RSF. Baaritaan ay sameysay Reuters bishii Febraayo ayaa lagu sheegay in Itoobiya ay martigelinaysay xero ku taal gobolka galbeed ee Benishangul-Gumuz, halkaas oo lagu tababarayay kumanaan dagaalyahanno ah oo xiriir la leh RSF. Reuters waxay soo xigatay siddeed il-wareed, oo ay ku jiraan sarkaal sare oo ka tirsan dowladda Itoobiya, kuwaas oo sheegay in Imaaraadka Carabta ay maalgelisay dhismaha xerada isla markaana ay bixisay tababarayaal ciidan iyo taageero saadka ah. Imaaraadka ayaa beenisay eedeymahaas, Reuters-na waxay sheegtay inaysan si madax-bannaan u xaqiijin karin doorka Imaaraadka.

Xiriirradaas tartanka ku jira ayaa qayb ka ah loollan ballaaran oo ku saabsan Webiga Niil, Suudaan, Badda Cas iyo helitaanka waddooyinka ganacsiga.

Dhanka Masar, khilaafka kala dhexeeya Itoobiya ee ku saabsan biyo-xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam ayaa weli ah walaac istiraatiijiyadeed oo weyn. Dhanka Eriteriya, dadaalka Itoobiya ay ugu jirto inay hesho marin ay ku gaarto Badda Cas ayaa loo arkaa arrin la xiriirta amniga qaranka. Dhanka dalalka deriska la ah Sudan, colaaddu waxay khatar ku tahay inay beddesho dheelitirka awoodda gobolka.

Ma faragelin doonaan Masar, Ereteriya, Suudaan iyo Soomaaliya?

Danta ay wadaagaan dalalka gobolka ee Itoobiya isku haya ma aha mid ka turjumaysa faragelin toos ah. Masar waxay leedahay xisaab u gaar ah oo ku saabsan Niil iyo Suudaan. Ereteriya waxay si toos ah u danaysaa amniga horumarka Tigreega. Soomaaliya waxay la tacaalaysaa caqabadaha amni ee u gaarka ah iyo xiriir adag oo ay la leedahay Addis Ababa. Suudaan waxay weli ku jirtaa dagaalkeedii sokeeye ee ba’naa.

Isla mar ahaantaana, ciidamada federaalka ee Itoobiya hadda waxay wajahayaan suurtagalnimada inay ka dagaallamaan dhowr dhinac.

TPLF, Amxaarada Fano iyo Ciidanka Xoreynta Oromada (OLA) mid walba wuxuu isku dayay inuu ka horyimaado dowladda federaalka ee qaybo kala duwan oo dalka ah. Haddii ay sii wadi karaan cadaadiska ciidanka iyagoo ka sii baxaya xarumaha dadweynaha ee waaweyn, dhicitaanka Mekelle wuxuu noqon karaa oo keliya wejiga koowaad ee iskahorimaad aad u dheer. Dhinacyada Itoobiya ee isku haya, su’aashu waxay tahay in laga faa’iidaysto nuglaantaas ama laga fogaado in loo jiido dagaal goboleed kale.

Baaxadda ku lug lahaanshaha gobol kasta waxay ugu dambeyntii ku xirnaan kartaa in TPLF ay ciidamada federaalka ku hayn karto Tigreega, iyo inay ka fogaato xadka Ereteriya. “Ma aha wax adag in la fahmo ballanqaadka Qaahira ee ah in laga hortago Itoobiya inay ku guuleysato dagaalka hadda socda, wax kasta oo ay yihiin yoolalka ciidankeeda, oo ay ku jiraan marin u helidda la ammaanay ee Abiy ee Badda Cas,” ayay tiri Dinka oo ka tirsan Jaamacadda Miami.

Su’aashu hadda waxay tahay: Xaaladda gobolka ma sii ahaan doontaa mid ku salaysan diblomaasiyad, mise waxay u gudbi doontaa goob dagaal?

Duqeymo diyaaradeed oo ay sameeyeen diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Itoobiya ayaa Khamiistii lala beegsaday ciidamada Eritrea gudaha magaalo ku taal waqooyiga Tigrayga, sida ay sheegeen kormeerayaasha colaadaha iyo goobjoogayaal, taasoo keentay cabsi laga qabo dagaal gobol oo ballaaran.

Xiriirka labada waddan ee deriska ah, kuwaas oo dagaal xuduudeed oo ba’an ku dhexmaray 1998-2000, ayaa dhawaan si weyn u xumaaday xirriirkooda.

Itoobiya waxay ku eedeysay Eriteriya inay taageerto fallaagada gobolka Tigrayga ee waqooyiga Itoobiya, labada waddanna waxay jareen xiriirkii diblomaasiyadeed isbuucii hore, halka Mareykanka uu ka qaaday cunaqabateyntii Eriteriya uu ku haayay.

Arbacadii, ilo wareedyo ayaa sheegay in ciidamada Eriteriya ay ka gudbeen xadka oo ay ku sugnaayeen agagaarka magaalada Adigrat.

Kooxda kormeerka colaadaha ACLED ayaa sheegtay in “ciidamada Eriteriya iyo rasaasta” ee aagga Adigrat ay ku dhaceen “weeraro diyaaradeed oo badan” habeenimo. “Waxaa jiray duqeymo badan oo diyaaradeed oo aan duuliye lahayn shalay, qaar ka mid ah gawaarida xamuulka qaada ee Eriteriya ayaa la burburiyay, waddooyinka kuma jiraan,” hal markhaati, oo codsaday inaan magaciisa la sheegin, ayaa u sheegay AFP.

Asmara iyo Addis Ababa midkoodna weli kama jawaabin su’aalaha ku saabsan xaaladda waqooyiga Itoobiya. Eedayntan ayaa timid iyadoo ay jiraan dagaallo cusub oo u dhexeeya ciidamada dowladda Itoobiya iyo isbahaysiga mucaaradka oo ay ku jiraan Jabhadda Xoreynta Dadka Tigrayga, ama TPLF.

Wasiirka Warfaafinta Eriteriya Yemane Gebremeskel ayaa Arbacadii ku eedeeyay Itoobiya inay been abuurtay eedeymo si ay u qiil uga dhigto tallaabo militari oo ka dhan ah dalkiisa. Qoraal uu ku qoray X, wuxuu ku eedeeyay xisbiga talada haya ee Itoobiya inay abuureen “sheeko khaldan oo ah ‘is-difaac.'” Si gaar ah ugama uusan hadlin dhaqdhaqaaqyada ama weerarrada ay ACLED ku tilmaantay.

Eriteriya waxay la dagaallantay Itoobiya intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee 2020-2022 ee ka dhanka ahaa Jabhadda Xoreynta Dadka Tigray (TPLF). Laakiin xiriirku si dhakhso ah ayuu u xumaaday, gaar ahaan sheegashada joogtada ah ee Itoobiya ee ah inay xaq u leedahay marin u helidda badda.

Xiisadda Itoobiya iyo Ereteriya: Duqeymaha Tigrayga iyo halista dagaal goboleed

Xiisadda cusub ee ka soo cusboonaatay waqooyiga Itoobiya waxay muujinaysaa in heshiiskii nabadeed ee Pretoria ee 2022 uusan si buuxda u xallin khilaafaadkii siyaasadeed iyo amni ee ka dhashay dagaalkii Tigrayga. Dhacdadii ugu dambeysay ee ciidamada Itoobiya ay duqeymo diyaarado aan duuliye lahayn ah ku qaadeen ciidamo Ereteriyaan ah oo ku sugnaa agagaarka Adigrat waxay sare u qaadaysaa khatarta ah in dagaal gudaha Itoobiya ka socda uu isu beddelo isku dhac toos ah oo Itoobiya iyo Ereteriya dhex mara. ACLED waxay xaqiijisay in ay jireen weerarro badan oo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah oo lagu bartilmaameedsaday ciidamo Ereteriyaan ah iyo gaadiid siday rasaas iyo qalab militari.

Arrintan waxaa muhiim ka dhigaya taariikhda adag ee xiriirka labada dal. Itoobiya iyo Ereteriya waxay horey u galeen dagaalkii xuduudaha ee 1998–2000, kaas oo sababay khasaare badan. Inkastoo 2018 uu bilowday xilli dib-u-heshiisiin ah, xiriirka labada dhinac ayaa mar kale xumaaday kadib dagaalkii Tigrayga ee 2020–2022. Ereteriya waxay markaas taageertay dowladda Itoobiya, balse markii dambe waxaa soo baxay khilaafaad cusub oo ku saabsan mustaqbalka Tigrayga iyo arrimaha amniga xuduudaha.

Qodobka ugu weyn ee maanta sii hurinaya xiisadda waa helitaanka Itoobiya ee Badda Cas. Itoobiya oo ah dal aan bad lahayn tan iyo markii Ereteriya xornimada qaadatay 1993, waxay si joogto ah u muujisay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin badeed. Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed ayaa mar kale ku celiyey in Itoobiya u baahan tahay marin Badda Cas ah, isagoo sheegay in arrintaas lagu raadinayo wada-hadal iyo dano wadaag. Ereteriya waxay arrintan u arki kartaa khatar ku wajahan madax-bannaanideeda, gaar ahaan haddii hadallada ku saabsan marin-badeedku isu beddelaan cadaadis militari. Sidaa darteed, arrinta Badda Cas ma aha oo keliya dood dhaqaale; waxay si toos ah ugu xiran tahay amniga, madax-bannaanida iyo isku dheelitirka awoodda Geeska Afrika. Daraasad dhowaan lagu daabacay Frontiers in Political Science waxay tilmaamaysaa in xiisadaha Itoobiya iyo Ereteriya ee ku saabsan marin-badeedka ay sii adkeynayaan nabadda jilicsan ee ka dhalatay heshiiskii Pretoria.

Dhinaca kale, dagaalka cusub ee Tigrayga wuxuu leeyahay dhinac gudaha Itoobiya ah. TPLF iyo kooxo hubaysan oo kale ayaa dib ula galay dagaal dowladda federaalka, iyadoo xaaladdu ku fidayso Tigray, Amhara iyo Afar. Reuters waxay ku tilmaantay isbeddelkan mid halis u ah inuu isku xiro khilaafaadka gudaha Itoobiya iyo loollanka gobolka, gaar ahaan maadaama Ereteriya lagu eedeeyay inay taageerto dhinacyada ka soo horjeeda dowladda Itoobiya.

Falanqeyn ahaan, waxa hadda ka socda waqooyiga Itoobiya waa in aan loo arkin oo keliya dagaal u dhexeeya dowladda Itoobiya iyo kooxaha Tigrayga. Waxaa isa soo taraya isku-xirnaanta siyaasadda gudaha, amniga xuduudaha iyo geopolitics-ka Badda Cas. Haddii ciidamada Itoobiya iyo Ereteriya ay si toos ah ugu lug yeeshaan dagaal ballaaran, waxaa suuragal ah in colaadda ay saameyso Sudan, Jabuuti, Soomaaliya iyo dalal kale oo dan istiraatiiji ah ku leh Badda Cas.

Sidaas darteed, mudnaanta koowaad waa in la joojiyo isku dhaca tooska ah, dib loo furo waddooyinka diblomaasiyadda, lana xoojiyo doorka Midowga Afrika. Haddii khilaafaadka Tigrayga iyo marin-badeedka Itoobiya aan lagu xallin wada-hadal, Geeska Afrika wuxuu wajihi karaa wareeg cusub oo colaadeed oo saameyntiisu ka gudbi karto xuduudaha Itoobiya iyo Ereteriya.

Dowladda Itoobiya ayaa si adag uga jawaabtay bayaanka ay si wadajir ah u soo saareen waddamada Soomaaliya, Masar, Suudaan iyo Ereteriya, kaddib shir madaxeed ay afarta dal ku yeesheen magaaladda Al-Calamayn ee dalka Masar.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa bayaan ay soo saartay ku sheegtay in Itoobiya ay haysato sharciyad ku aaddan Wabiga Niil iyo Badda Cas, iyadoo diiday waxa ay ku tilmaantay hadallo siyaasadeed, tallaabooyin qasab ah iyo falal lagu wiiqayo xasilloonida gobolka.

Itoobiya ayaa sheegtay in ku dhowaad dhammaan biyaha Niilka Buluugga ah ay ka soo burqadaan dhulka buuraleyda Itoobiya, iyadoo ku doodday in webigaasi uu keeno qiyaastii 85 boqolkiiba biyaha guud ee Wabiga Niilka. Addis Ababa waxay sheegtay in dood kasta oo ku saabsan isticmaalka iyo maamulka Webiga ay tahay inay tixgeliso xaqiiqooyinkan juqraafiyeed.

Dhanka Badda Cas, Itoobiya waxay sheegtay inuu jiro xiriir juqraafi iyo taariikhi ah oo ay la leedahay Badda Cas, iyadoo tilmaantay in xuduuddeeda ugu dhow xeebta ay u jirto qiyaastii 30 mayl. Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya ayaa ku adkaysatay in dood kasta oo ku saabsan arrimaha badda iyo amniga gobolka ay tahay inay tixgeliso danaha Itoobiya.

“Xaqiiqooyinkan juqraafiyeed iyo taariikheed laguma beddeli karo hadallo siyaasadeed, tallaabooyin qasab ah ama falal lagu wiiqayo xasilloonida” – ayay Itoobiya ku sheegtay bayaankeeda, iyadoo intaas ku dartay in tallaabooyin loo maro kooxo wakiillo ah ama falal gardarro ah aysan beddeli doonin waxa ay ku tilmaantay xaqiiqooyinka ka jira gobolka.

Jawaabta Itoobiya ayaa timid maalin kaddib markii Madaxweynaha Masar Cabdifataax Al-Siisi, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, Madaxweynaha Ereteriya Isaias Afwerki iyo Guddoomiyaha Golaha Ku Meel Gaar ka ah ee Suudaan Cabdifataax Al-Burhaan ay shir madaxeed ku yeesheen magaalada Al-Calameyn.

Afarta hoggaamiye ayaa bayaankooda ku sheegay inay ixtiraamayaan madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee dalalka gobolka, waxayna diideen faragelinta arrimaha gudaha. Waxay sidoo kale sheegeen in maamulka Badda Cas uu yahay mas’uuliyad gaar ah oo ay leeyihiin dalalka xeebaha ku yaalla.

Dhinaca Wabiga Niilka, madaxda afarta dal ayaa diiday tallaabooyin hal dhinac ah oo waxyeello u geysan kara isticmaalka biyaha dalalka Niilku maro, arrintaas oo si gaar ah u taabanaysa khilaafka muddada dheer u dhexeeya Itoobiya, Masar iyo Suudaan ee ku saabsan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya (GERD). Soomaaliya, Masar, Suudaan iyo Ereteriya ayaa sidoo kale isku raacay in shirarka noocan ah si joogto ah loo qabto si loo xoojiyo wadatashiga iyo isku-duwidda arrimaha gobolka.

Itoobiya, oo aan bayaankeeda si toos ah ugu magacaabin shirkii Al-Calamayn ama biyo-xireenka GERD, ayaa hadalkeeda ku adkaysatay in aan laga hor istaagi karin danaha ay ku sheeganayso inay ka leedahay Wabiga Niilka iyo Badda Cas. Hadalka Addis Ababa ayaa ku soo beegmaya xilli xiriirka Itoobiya iyo qaar ka mid ah dalalka gobolka uu wajahayo xiisado sii kordhaya.

Golaha Wakiillada Shacabka Itoobiya ayaa Axmed Shide u doortay Guddoomiyaha Golaha, isagoo noqday Soomaali-kii ugu horreeyay ee qabta xilka hoggaanka aqalka hoose ee Baarlamaanka Federaalka Dowladda Itoobiya.

Doorashada Axmed Shide ayaa ka dhacday kalfadhigii ugu horreeyay ee Baarlamaanka 7aad ee Itoobiya, xilli dalka uu galay marxalad siyaasadeed oo cusub kadib doorashadii guud ee 1-dii Juun 2026. Golaha ayaa sidoo kale mar kale Ra’iisul Wasaare u magacaabay Abiy Axmed Cali.

Axmed Shide oo kasoo jeeda Deegaanka Soomaalida Itoobiya ayaa muddo dheer kasoo shaqeeyay dowladda federaalka, isagoo xilal sare kasoo qabtay dowladda, waxaana ugu dambeeyay xilka Wasiirka Maaliyadda. Doorashadiisa ayaa ka dhigan in siyaasiga Soomaaliga ah uu hadda hoggaamin doono aqalka awoodda u leh sharci-dejinta federaalka iyo kormeerka hay’adaha dowladda.

Si kastaba ha ahaatee, Axmed Shide ma aha Soomaali-kii ugu horreeyay ee hoggaamiya mid ka mid ah labada aqal ee Baarlamaanka Itoobiya. Sannadkii 2020, Aadan Faarax Ibraahim ayaa loo doortay Guddoomiyaha Golaha Federaalka oo ah aqalka sare ee baarlamaanka Itoobiya.

Farqiga ayaa ah in Axmed Shide uu noqday Soomaali-kii ugu horreeyay ee Guddoomiye ka noqda Golaha Wakiillada Shacabka oo ah aqalka hoose iyo hay’adda ugu weyn ee sharci-dejinta federaalka Itoobiya. Doorashadiisa ayaa ku soo beegmaysa xilli Itoobiya ay wajahayo caqabado siyaasadeed iyo amni, iyadoo xiisado iyo dagaallo cusub laga soo sheegay qaybo ka mid ah waqooyiga dalka gaar ahaan Tigray iyo deegaanada ku dhow.

Axmed Shide ayaa sidaas ugu biiray hoggaanka sare ee hay’adaha federaalka Itoobiya, iyadoo xilka cusub uu siinayo inuu guddoomiyo baarlamaanka ka kooban wakiillo ka kala socda qowmiyadaha iyo deegaanada kala duwan ee dalka.

Geesta kale, Golaha 7aad ee Xildhibaanada Dowlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya ayaa markale u ansixiyey Mustafe Maxamed Cumar (Cagjar), inuu noqdo Madaxweynaha Dowlad Deegaanka Soomaalida (DDS). Ansixinta Mustafe Maxammed Cumar ayaa ka dhacday kulan ay yeesheen Xildhibaanada Golaha 7aad, kuwaas oo go’aansaday in uu sii hoggaamiyo maamulka deegaanka markale.

Mustafe Maxamed Cumar ayaa xilka hoggaaminta Dowlad Deegaanka Soomaalida qabtay 22-kii Agoosto 2018, xilli uu deegaanka ka jiray isbeddel siyaasadeed oo weyn, kaddib markii xilka laga qaaday Madaxweynihii xilligaas xukunka hayay, Cabdi Maxamuud Cumar.

Tan iyo markii uu xilka qabtay Mustafe Maxamed Cumar wuxuu muddo ku dhow Siddeed sano ku jiray hoggaanka Dowlad Deegaanka Soomaalida, taas oo ka dhigaysa mid ka mid ah madaxda deegaanka ee muddada ugu dheer xilka hayay sannadihii u dambeeyey. Bishii Oktoobar 2021, Golaha Dowlad Deegaanka Soomaalida ayaa markale u doortay Mustafe Maxamed Cumar Cagjar inuu noqdo Madaxa Maamulka Deegaanka, kaddib markii xisbigii uu ka tirsanaa uu ku guuleystay doorashadii deegaanka.

Intii uu xilka hayay, Maamulka Madaxweyne Mustafe wuxuu diiradda saaray arrimo ay ka mid yihiin nabadgelyada, horumarinta adeegyada bulshada iyo mashaariicda horumarineed. Warbixinno laga qoray hoggaamintiisa ayaa sidoo kale xusay in muddadiisa xilka ay hirgaleen mashaariic iyo maalgashi horumarineed oo ka socda deegaanka.

Ansixinta cusub ayaa Mustafe Maxamed Cumar u oggolaanaysa inuu sii wado hoggaaminta Dowlad Deegaanka Soomaalida, iyadoo la filayo in xukuumaddiisu sii waddo qorshayaasha maamulka ee dhinacyada horumarinta, adeegyada bulshada iyo maalgashiga deegaanka.

Geeska Afrika waa mid ka mid ah gobollada ugu istaraatiijisan qaaradda Afrika, maadaama uu isku xiro Badda Cas, Gacanka Cadmeed, Bariga Afrika iyo marinnada ganacsi ee caalamiga ah. Gobolka waxaa isku dhex jira arrimo la xiriira amniga qaranka, biyaha webiga Nile, marin-badeedka, xuduudaha, isbahaysiyada siyaasadeed iyo tartanka awoodaha gobolka. 

Xiisad ka dhex dhalata Itoobiya, Ereteriya iyo Masar ma aha arrin ku kooban saddex dal oo keliya, balse waxay yeelan kartaa saameyn ballaaran oo ku fida Geeska Afrika iyo Badda Cas.

Bishii Oktoobar 2026, Midowga Afrika wuxuu muujiyay walaac ku saabsan kororka xiisadaha u dhexeeya Itoobiya, Ereteriya iyo Masar. Guddiga Midowga Afrika wuxuu 1-dii Oktoobar ugu baaqay saddexda dal inay muujiyaan is-xakameyn, ka fogaadaan hadallo ama tallaabooyin sii kordhin kara xiisadda, ayna illaashadaan kanaallada isgaarsiinta iyo hababka diblomaasiyadeed. Arrintan waxay timid xilli xiriirka Itoobiya iyo Ereteriya uu si gaar ah u xumaaday xirriirkooda, iyadoo Itoobiya ay xirtay safaaraddeedii Asmara, halka Ereteriya ay ku dhawaaqday inay jartay xiriirkii diblomaasiyadeed ee ay la lahayd Itoobiya.

Asalka xiisadda iyo isku-xirnaanta amniga

Si loo fahmo xaaladda, waxaa muhiim ah in si gaar ah loo fiiriyo sida arrimaha gudaha Itoobiya iyo loollanka gobolka ay isugu xiran yihiin. Itoobiya waxay wajahaysaa dib-u-soo-noqoshada dagaallo ka dhacay waqooyiga dalka, gaar ahaan Tigray, halka xiriirka Addis Ababa iyo Asmara uu sii xumaaday. Reuters ayaa 2-dii Oktoobar 2026 sheegay in ciidamada federaalka Itoobiya iyo xoogag xiriir la leh ay u dhaqaaqayeen dhanka Mekelle, iyadoo dagaalladu ay sare u qaadeen cabsi laga qabo in khilaafku isu beddelo dagaal ballaaran.

Xaaladdan waxaa sii murjinaya arrinta marin-badeedka. Itoobiya waa dal aan lahayn xeeb, waxaana hoggaanka Itoobiya uu muddo dheer muujinayay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin u gaar ah oo Badda Cas ah. Ereteriya, oo leh xeeb dheer iyo dekedda muhiimka ah ee Assab, waxay arrintan u aragtaa arrin si toos ah ula xiriirta madaxbannaanideeda iyo amnigeeda. Sidaas awgeed, arrinta marin-badeedku waxay noqotay qayb ka mid ah xisaabta amni ee labada dal. Masar waxay leedahay dano istaraatiiji ah oo ku saabsan webiga Nile iyo amniga gobolka. Khilaafka ku saabsan Biyo-xireenka Renaissance ee Itoobiya ayaa muddo dheer saameeyay xiriirka Qaahira iyo Addis Ababa. Sidaas darteed, marka khilaafaadka gudaha Itoobiya ay isku biiraan arrimaha Nile, marin-badeedka iyo xiriirka Itoobiya-Ereteriya, waxaa dhalan kara xaalad amni oo ka baxsan xuduudaha dalalkaas.

Doorka Midowga Afrika

Hadalkii Midowga Afrika ee 1-dii Oktoobar wuxuu ahaa tallaabo loogu talagalay in lagu yareeyo khatarta sii kordheysa, halkii uu ahaa eedeyn rasmi ah oo loo jeedinayo mid ka mid ah dowladaha. Guddigu wuxuu si cad u sheegay in Itoobiya, Ereteriya iyo Masar ay ilaashadaan kanaallada isgaarsiinta, khilaafaadkana lagu xalliyo diblomaasiyad iyo wada-hadal nabadeed. Masar waxay si cad uga hortimid bayaankaas, iyadoo u aragtay in hadalka Midowga Afrika lagu jiidayo arrin ay Qaahira u aragto arrin gudaha Itoobiya ah. Jawaabta Masar waxay muujinaysaa dhibaato muhiim ah oo ku jirta diblomaasiyadda gobolka: farqiga u dhexeeya waxa dowladdu u aragto arrin gudaha ah iyo waxa urur goboleedku u arko khatar amni oo goboleed.

Marka khilaaf gudaha ah uu leeyahay dhinacyo dibadeed, xuduud wadaag, dhaqdhaqaaq ciidan ama saameyn ku fida dalalka deriska ah, waxaa adkaanaysa in si buuxda loogu qeexo “arrin gudaha ah”. Sidaas darteed, Midowga Afrika wuxuu leeyahay sabab uu uga hadlo dhinaca nabadda iyo amniga, halka dowladuhu ay weli ilaalinayaan mabda’a madaxbannaanida qaranka.

Masar iyo mabda’a madaxbannaanida

4-tii Oktoobar, Guddiga Midowga Afrika wuxuu soo saaray caddayn rasmi ah kadib cabashada Masar. Guddigu wuxuu sheegay in bayaankii 1-dii Oktoobar aan loogu talagelin in mas’uuliyadda horumarrada Itoobiya lagu wareejiyo dowlad deris ah. Waxa kale oo uu caddeeyay inuu si buuxda u ixtiraamayo madaxbannaanida, midnimada qaran, midnimada dhuleed iyo mabda’a ah inaan lagu faragelin arrimaha gudaha ee dowladaha xubnaha ka ah Midowga Afrika. Caddayntani waxay leedahay muhiimad diblomaasiyadeed oo weyn. Waxay muujinaysaa in Midowga Afrika isku dayayo inuu isku dheellitiro laba mabda’: in la ilaaliyo madaxbannaanida dowladaha iyo in laga hortago khilaaf gudaha ah oo isu beddela dhibaato goboleed.

Guddigu wuxuu sidoo kale sheegay in bayaankiisu uu ka dhashay xaaladda diblomaasiyadeed ee sii xumaatay iyo cayrinta diblomaasiyiinta ee caasimadaha saddexda dal. Ujeeddadu, sida uu sheegay, waxay ahayd in laga hortago is-faham la’aan, koror xiisadeed ama ballaarin khilaaf oo dhaawici karta xasilloonida gobolka.

Diblomaasiyadda sida qalab amni

Dhibaatada ka jirta Geeska Afrika waxay muujinaysaa in diblomaasiyadda aan loo arki karin oo keliya hab lagu saxiixo heshiisyo, balse ay tahay qayb ka mid ah siyaasadda amniga. Marka xiriirka diblomaasiyadeed uu daciifo, waxaa yaraada fursadaha lagu fahmi karo ujeeddooyinka dhinacyada kale, taasina waxay kordhin kartaa khatarta qalad xisaabeed.

Cayrinta diblomaasiyiintu waxay noqon kartaa fariin siyaasadeed oo xooggan, laakiin sidoo kale waxay yareyn kartaa kanaallada lagu xakameeyo xiisadaha. Sidaa darteed, baaqa Midowga Afrika ee ah in la ilaaliyo “open channels of communication” wuxuu leeyahay muhiimad istaraatiiji ah. Xitaa marka dowladuhu isku khilaafsan yihiin arrimo waaweyn, xiriirka tooska ah wuxuu ka caawin karaa inay ka fogaadaan dagaal ka dhasha is-faham la’aan. Tani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay Geeska Afrika, oo horey u soo maray dagaallo xuduudeed, colaado gudaha ah iyo faragelinno goboleed. Haddii xiisadda Itoobiya iyo Ereteriya ay ku biirto tartanka Itoobiya iyo Masar, isla markaana ay saameyn ku yeelato Sudan iyo Badda Cas, khilaafku wuxuu yeelan karaa saameyn ka ballaaran saddexda dal.

Khataraha ku wajahan Geeska Afrika

Mid ka mid ah khataraha ugu waaweyn waa in khilaaf gudaha Itoobiya ahi uu isu beddelo khilaaf goboleed. Dagaallada Tigray, xiriirka Itoobiya iyo Ereteriya, iyo eedeymaha ku saabsan taageerada kooxaha hubeysan ayaa isku xiraya arrimo gudaha iyo dibadda ah.

Khatar kale waa militarization-ka sii kordhaya ee gobolka. Haddii dowladuhu bilaabaan inay u arkaan dhaqdhaqaaq kasta oo deriskooda ka yimaada inuu yahay khatar amni, waxaa bilaaban kara wareeg amni oo ah in hal dal uu kordhiyo awooddiisa ciidan, dal kale uu jawaab ka bixiyo, taasina ay sii kordhiso hub-urursiga iyo kalsooni-darrada.

Sidoo kale, Badda Cas waxay leedahay muhiimad caalami ah. Ereteriya waxay leedahay xeeb ku taal marin istaraatiiji ah, halka Itoobiya ay raadineyso marin badeed. Sidaas darteed, xaaladda gobolka waxay xiriir la yeelan kartaa ganacsiga caalamiga ah, amniga maraakiibta iyo danaha quwadaha dibadda. Xiisadda ka dhex jirta dalalka Geeska Afrika waxay sidaas darteed noqon kartaa arrin saameynaysa amniga Afrika iyo dhaqaalaha caalamka.

Waxaan kusoo gunaanudayaa, xiisadda Itoobiya, Ereteriya iyo Masar waxay muujinaysaa sida ay isugu xiran yihiin amniga gudaha, madaxbannaanida qaranka, biyaha, marin-badeedka iyo diblomaasiyadda gobolka. Hadalka Midowga Afrika wuxuu ahaa isku day lagu ilaalinayo xasilloonida iyo in khilaafaadka lagu celiyo miiska wada-hadalka, halka jawaabta Masar ay muujisay sida xasaasi u yahay farqiga u dhexeeya faragelin iyo dhexdhexaadin goboleed. Midowga Afrika ayaa markii dambe si cad u xaqiijiyay inuusan doonayn inuu mas’uuliyadda horumarrada Itoobiya u nisbeeyo dal deris ah, isla markaana uu ixtiraamayo madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee dowladaha xubnaha ka ah.

Daraasadda xaaladdan waxay ina tusaysaa in amniga Geeska Afrika uusan ku xirnayn oo keliya awoodda milatari. Waxaa sidoo kale muhiim ah kalsooni-dhisidda, xiriirka diblomaasiyadeed, wada-hadal joogto ah, xallinta khilaafaadka siyaasadeed iyo illaalinta madaxbannaanida dowladaha. Midowga Afrika, IGAD iyo dowladaha gobolka waxay door ka qaadan karaan in khilaafaadka laga hor istaago inay isu beddelaan dagaallo cusub. Khibradda taariikheed ee Geeska Afrika waxay caddeyneysaa in dagaal cusub uu fududaan karo marka kanaallada diblomaasiyadeed xirmaan, halka fursadda nabaddu kordhayso marka wada-hadalku sii furnaado. Sidaa darteed, ilaalinta xiriirka diblomaasiyadeed ma aha oo keliya arrin siyaasadeed; waa istaraatiijiyad amni oo muhiim u ah xasilloonida Geeska Afrika iyo Badda Cas.