Connect with us

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Siyaasada Itoobiya ee ku wajahan Soomaaliya – Qoraalkii Wasaarada Arrimaha Dibadda Itoobiya oo af soomaali loo rogay

“In aynu aqoonsanno Soomaliland madaxbannanideeda dan nooguma jirto maxaa yeeley waxay arrintaas abuuri kartaa dareenno dhibaato wata oo gala Soomaalida kale iyo kuwa kale oo iyana shaki ka qaado damacannaga.” – Qoraalka ayaa lagu xusay.

Published

on

 


Qoraalkii Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya oo Af-Soomaali loo rogey. Waa qoraalkii ay soo saartay Wasaarada Arrimaha Dibadda ee dalka Itoobiya, waxaana uu qeexaya ujeedada dhabta ah iyo siyaasada Itoobiya ay ka leedahay dalka Soomaaliya.

 XUSUUSIN: Qoraalkani waxa uu ka soo baxay “Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Itoobiya

Taariikhda iyo asalka xariirka ka dhaxeeya Itoobiya iyo Soomaaliya

Xiriirka ka dhexeeya dowladda Itoobiya iyo Soomaaliya weligiisba ma aheyn mid caafimaad qaba. Marka la eego taariikhda dhow ee Soomaaliya iyo Itoobiya, waxaa dhex marey hal dagaal oo yar iyo mid weyn. Riyada maran ee waxa loo yaqaan “Soomaali Weyn” oo ah Siyaasad is-ballaarin ah ayaa u keentey Soomaaliya wax aan ka aheyn colaad/diin iyo iska hor-imaadyo ay la gashey dalalka la dariska ah, gaar ahaan dalka Itoobiya. 

Waxaa intaa dheer, Soomaaliya weligeedba waxay la safan jirtey kooxo iyo waddamo ay rumeysantahay in ay ka soo hor jeedaan dalka Itoobiya waddamadaas iyo kooxahaas oo carqaladeeyey Nabadda Itoobiya. Tan waxaa la sii xiriirtey, in Soomaaliya ay ku guuleysatey in ay kiciso tiro weyn oo Soomaalida Itoobiya ah si ay u noqdaan kuwa Soomaalida kala qayb gala in ay fuliyaan siyaasaddooda is-ballaarinta ku dhisan. Marka taas la eego, Itoobiya waxay weligeed u ballaqneyd hujuumaad cabsi leh oo uga imanayey Soomaaliya iyo goobo kaleba.

 Itoobiya, iyadu dhinaceeda, intii ay hujuumka uga yimid Soomaaliya uga jawaabi laheyd in ay ixtiraamto xuquuqda Soomaalida Itoobiya iyo in ay kobciso walaalnimada ka dhexeysa dadka Itoobiya si ay Soomaalida Itoobiya ugu dhex noolaadaan ugana mid ahaadaan iyagoo xor ah dalka Itoobiya, ayey dowladda Itoobiya waxay u jeesatey sidii ay u kala dhantaali laheyd Midnimadii Dadka iyo Dalka Soomaaliya iyadoo dowladda Itoobiya ay geed dheer iyo mid gaabanba u fuushey sidii ay arrintaas gurracan u fulin laheyd intey la gaartaba ama u suurta gasho. Siyaasaddan waxay aheyd mid looga jawaabayo gardarrada Soomaaliya si dagaalka loogu raro Soomaaliya dhexdeeda si ay markaa taa u suurta gashana waxaa la sii huriyey iska soo horjeedka ka dhexeeya qabaa’ilka Soomaaliyeed.

Si asal ahaan ah oo laga noqon karin ayuu xaalku haatan isu beddeley. Fikraddii “Soomaali Weyn” way fashilantey. Hadda waxaa la sii marayaa 10 sano Soomaaliyana weli dowlad iyo Qaran matala ma leh oo waa dowlad la’aan. Dhanka kalena, Itoobiya, Dastuur xuquuqda dadka Ilaaliya oo suga ayaa laga hirgalinayaa.

Soomaalidii Itoobiyana waxay la nool yihiin walaalahooda kale iyagoo si xor ah ula midoobay Itoobiyada kale si wadajir ahna ula difaacaya Dhalashadaas Itoobiya iyo Jiritaankeeda. Si wadajir ah ayaa Itoobiyaanka iyo Soomaalida Itoobiya waxay ugu nool yihiin shucuur sinnaan, dimuqoraaddiyad, hormar iyo u dhalasho Itoobiya. Wadajirkaas oo ku taagan tiirar ad-adag oo wax ka taraya dhismaha waddanka. Unuglaanshadii Itoobiya ay u nugleyd khatarta fikradda “Soomaali Weyn” aad ayaa loo yareeyey.

Dhanka kale, burburka iyo kala tagga Soomaalia laftigiisu wuxuu keeney khatar kale oo sii kordheysa marba marka ka danbeysa. Dhibaatada ka taagan Soomaaliya waxay oggolaatey in diin ku adeygga Soomaalidu uu xiddiddeysto. Soomaaliya waxay gabbaad iyo marin u noqotey argagixisada iyo kooxaha diintooda ku ad adag. Curiyayaal nabad diid ah ayaa Soomaaliya u isticmaalaya in ay saldhig iyo marin u noqoto si ay u hujuumaan nabadda Itoobiya. Sidaas darteed burburkii Soomaaliya khatar ayuu u keeney dalkeenna Itoobiya.

Mareegta Wasaarada Arrimaha Dibada ee Itoobiya oo Astaanteeda ku darsatay Khariirada Soomaaliya

Muhiimadda Xariirka Itoobiya iyo Soomaaliya 

Ma jirto xaalad ay haatan Soomaaliya wax ku soo kordhin karto iyadoo ah meel aan hanti gashan karno iyo meel aynu ku horumarin karno maaliyadda Itoobiya ama meel suuq u noqon karta wax soo saarka Itoobiya. Muddo ka dib oo weliba nabad iyo deggenaan Soomaaliya lagu soo dabbaala ayaa ay uun jiri kartaa fursad ay Soomaaliya Suuq muhiim ah noogu noqon karto.

Hase yeeshee, way adagtahay in laguba riyoodo in ay nabadi ka dhacdo Soomaaliya mustaqbalka dhow iyo midka dhexeba. Marka la eego kheyraadka dabiiciga ah wabiyada waaweyn ee Soomaaliya waxay ka yimaadaan Itoobiya. Waraabin beereed oo habeysan maba kajiraan Soomaaliya sidaas darteed dadka saboolka ah ee Soomaalida waxay ku jiraan xaalad qallafsan. Dhanka kale markasta oo waddankeenna Itoobiya uu sii hormaraba waxay noqoneysaa in ay Biya Xireenno saarno wabiyada si aan warrab uga dhigno beeraheenn.

Horumarinta wabiyada Itoobiya waxay caawin kartaa in ay daadadka ka caabbiso Soomaaliya sidaa darteedna ay faa’iidadu na wada gaarto. Laakiin dhanka kale, wabiyadan waxaa lagu isticmaali karaa Itoobiya dhexdeeda siiba gobalka Soomaalida Itoobiya iyadoo loo adeegsanayo hormarinta gobalkaas. Arrintan waxay abuuri kartaa iska hor-imaad fudud oo dhex marra Soomaliya iyo Itoobiya laakiin taas waxaa lagu xallin karaa xeer ah wax qaado oo waxna i sii taas oo tixgalin siineysa rabitaanka qaran ahaan ee labada waddan. Sida kor ku xusan waxaa cad in muddada dhow iyo muddada dhexeba, Dalka Soomaaliya uusan wax xun iyo wax samba uusan saameyn la taaban karo ku laheyn horumarka dalkeenna. Laakiin haddana, Soomaaliya waxay leedahay dekado aan xisaab laheyn kuwaas oo u adeegi kara dalka Itoobiya.

Marka laga soo billaabo dakadda Saylac oo haatanba iyo ka horba taariikh ahaan u adeegi jirtey Itoobiya ilaa taas Kismaayo, waxaa jiro dekado aysan tiradoodu ka yareyn ilaa toddoba dekadood oo uu waddankeenna Itoobiya isticmaali karo looguna adeegi karo qaybaha kala duwan ee Itoobiya.

Isticmaalka dekadahaas waxay wax weyn ku soo biirin karaan horumarkeenna dalkan Itoobiya, laakiin maaddaama ay jirtey fikradda “Soomaali Weyn” iska hor-imaadka ka dhashey iyo cabburintii ka jirtey qaranka Itoobiya, weligeedba si dhab ah looma darsin isticmaalka dekadahaas (iyadoon la illaabi Karin in Itoobiya qudheedu leedahay dekedaheeda u gaarka ah “Assab & Asmara).

Burburka haatan ka jira Soomaaliya iyo qarankeedii ayaa ka dhigaya wax aan la taabba galin Karin in haatan lagu fikiro in la isticmaalo dekadahaas.

Xittaa haddii fursadda lagu isticmaalayo dekadaha ay dhacdo in ay kor usoo kacdo, iyo iyadoo taas ay kor u dhigi karto sida Soomaaliya ay u saameyn karto horumarkeenna, ayaa haddana qofna u muuqan Karin door wanaag leh oo Soomaaliya ay maanta ciyaari karto. Dhinaca xumaha marka aad eegto, waa muhiim in la garowsado in burburka Soomaaliya uu keeney khatar ku wajahan nabadda iyo xasilloonida Itoobiya.

Xaaladda Soomaaliya waxay qastey muuqaalka laga heysto gobalkeenna Geeska Afrika oo loo arko gobal dagaal uu ka aloosan yahay. Fursaddeennii aynu ku soo jiidan laheyn maalgalinta caalamiga ah aad ayey u yaraatey iyo “saameynta Xiisadda Soomaaliya” oo keentey in lagu jahawareero nabad gobalka ka dhalata iyo in la waayo xiriir dhaqaale oo ka dhexeeya labada waddan ee Itoobiya iyo Soomaaliya.

Jihada Siyaasada Itoobiya ee ku Aaadan Soomaaliya 

Darisnimada aan wadaagno Soomaaliya waxay faa’iido u ahaan laheyd horumarkeenna haddii ay jiri laheyd nabad iyo xasillooni ka jirta Soomaaliya. Nabad waxay imaan kari lahayd gobalkeenna haddii dowlad u taagan in ay la dagaallanto fowdada, argagixisada, iyo kuwa diinta ku dheggen oo la shaqeysa waddamada dariska ah laga dhisi lahaa Soomaaliya.

Dadka qaar ayaaba qaba dowlad noocaas ah oo Soomaaliya laga dhisaa waxay mar kale soo nooleyn doontaa fikraddoodii ahayd “Soomaali Weyn” oo markaas nabad, dimuqoraaddiyad iyo horumar ay gaarto Soomaaliya waa dhibaatada Itoobiya. Arigtada noocaas ah waa qalad waana khatar.

Marka ugu horreysa hadda iyo wixii ka danbeeya waddankeennu wuxuu ilaalinayaa midnimada dadkiisa (oo ayku jirto Soomalida Itoobiya) iyadoon la inkireyn rabitaankooda (madaxbannaani doonka), laakiin la caawinayo in oo la aqoonsanayo, laguna dhaqayo rabitaan ku saleysan sinnaan, horumar loo dhan yahay iyo dimuquraaddiyad

Maxsuulka habkaas kor ku xusan ayaa noqonaya in aynu abuurney xaalaadkii ay Soomaalida Itoobiya, ama fikraddii Soomaali Weyn ha la soo nooleeyo ama ha joogsatee, ku dooran laheyd in ay ku noolaadan sinnaan iyo midnimo dhexmarta iyaga iyo walaalahooda Itoobiya. Marka hormarkeenna iyo dimoqoraaddiyaddeenu sii korodhaba, u jilicsanaanteenna fikraddii Soomali Weyn iyo astaamaha kale ee la midka ahba way iska yaraan doonaan.

Intaas waxaa dheer, oo ay tahay in hoosta laga xarriiqo, in maaddaama fikradda Soomaali Weyn ay weligeedba ahayd sababta ka danbeysa rafaadka hor iyo gadaalba yaalley Soomaaliya, ayaa fikraddaan Soomaali Weyn haatan ay fashilantey oo fursadda soo nooleynteeduna ay tahay mid aad caato u ah. Marka la eego dhaqaalaha iyo siyaasadda Itoobiya oo isa soo taraya awgiisna, xaqiiqda ah in Soomalidu ku nooshahay labada waddanba ayaa dhab ahaantii xaqiijin doonta in ay Soomalidu noqoto buundada isku xirta xiriirk ka dhexeeya labada waddan, intii ay ka haan lahaayeen wax mar walba laga shakiyo jiritaankooda.

Dhanka kale, haddii Soomaaliya ay nabad noqoto oo dimoqoraaddiyad ay ka dhalato, waxaannu heli doonnaa fursad aynu ku isticmaalno dekedaha Soomaaliya si xad dhaaf ah oo joogta ah oo noo keeni doonto in aynu si weyn u horumarno. Xaaladdaas marka la galo waxaa suurtowda in aynu iskaashi la yeelanno dowladdaas cusub ee Soomaaliya (waa dowladda Geeddi) si aynu xiddidada ugu siibno ficillada nabad diidka ah ee ka soo burqanaya Soomaaliya. Labada waddan waxay si wada jir ah uga shaqeyn karaan in ay horumariyaan qorshayaal lagu horumarinayo wabiyada isticmaalkooda. Waxaa kale oo cad in la dhiirri galiyo xiriiro dhaqan iyo kuwo waxbarasho iyo wixii kale ee la hal maala sida afka Soomaaliga ee wax lagu baro gobalka Soomaalida Itoobiya.

Abuurista xiriir adag oo ka dhexeeya labada waddan oo ku saabsan isticmaalka dekadaha, wabiyada iyo ganacsiga, dhaqanka iyo wixii la mid ah. Waxaa kale oo muhiim ah in la dhaqan galiyo in labada ummadood ay ka faa’iideystaan iskaashigan. Marka ay sidaas dhacdo, waxaa markaas la hubaa in labada ummadood ay iska caabbin doonaan wax kasta oo lagu wax yeelleynayo xiriirka labada dal iyo dad.

Weliba Itoobiya waxay heli doontaa faa’iido dhaqaale oo toos ah; waxaa intaas dheer marka bariga Itoobiya uu noqdo meel ka caaggan hujuum iyo khatar in markaa horumarka Itoobiya oo dhan uu noqon doono mid sare u kaco. Waa taas sababta waqtigan xaadirka ah ujeeddadeenna ugu weyn ee ku wajahan Soomaaliya ay u tahay in aynu xaqiijinno in la dhiso nabad iyo dimoqoraaddiyad ku dhisan hormurka dhaqaale adag, dhaqan iyo xiriir siyaasadeed oo dhex mara labada waddan.

Sidan waa siyaasadda aynu innagu jecelnahay, laakiin nabad iyo dimoqoraaddiyada laguma heli karo isku deyga dhinaceenna oo qudha.

In kastoo aynu innagu aad isugu dayi doonno in aynu kaalinteenna ka geysanno sidii loo heli lahaa nabad iyo xasillooni ka dhalata Soomaaliya taas oo ah danteenna ayaa haddana mas’uuliyadda arrintaas waxaa iska leh dadka Soomaaliyeed iyo xooggaga siyaasadda ee waddankaas. Intaas waxaa sii dheer, in xooggaga shisheeye ee saameynta ku leh dhacdooyinka Soomaaliya in ay garowsadaan in ay awooddooda isugu geeyaan sidii nabad looga dhalin lahaa Soomaaliya.

Dhacdooyinkii ka dhacayey dalka Soomaaliya 21 kii sano ee la soo dhaafey ma aheyn kuwo dhiiri galin leh, laakiin waa in aynaan quusan oo aynaan dhimin rajada laga qabo nabad iyo dimoqoraaddiyad in ay ugu danbeyn Soomaaliya ka dhalato. Dalkii Soomaaliya wuxuu u kala ja-jabey qaybo badan, iyadoo qaybaha qaar ay xasillooni kooban ay ka jirto ayaa haddana qaybo kale uu qalalaaso ka sii socdaa.

Kuwii ka faa’iideystey dowlad la’aanta Soomaaliya oo ay ka mid yihiin kooxo Soomaali ah, ganacsatada qaar, kooxo diinta ku ad adag, iyo saaxiibbadooda shisheeye ayaa dhammaantood ku mashquulsan in ay hor istaagaan si walba oo ay karaanba in Soomaaliya nabad ay ka dhalato.

In kastoo dadka Soomaalidu u ooman yihiin nabad, waxay awood u la’a yihiin sidii ay uga fara baxsan lahaayeen kuwa nabadda u diidan (kuwaas soo Itoobiya uguma Horreyso!!!!) kuwaas oo juhdi kasta ku bixiya in aan nabad danbe lagu arag Soomaaliya. In kastoo Beesha Caalamku ay rabto in nabad la keeno Soomaaliya, haddana si buuxda uguma heellana in ay juhdi badan galiyaan si loo gaaro nabad iyo xasillooni ka dhalata Soomaaliya.

Sidaa darteed, waxay annaga noogu muuqataa in qalalaasaha Soomaaliya ka taagan uu sii socon doono muddo dheer. Sidaa darteed, siyaasaddeenu waa in aysan ku ekaan oo kaliya in aynu wax ku kordhinno nabad ka dhalata Soomaaliya ‘e, ee waan in siyaasaddeennu wax ka qabataa wixii aynu ka yeeli laheyn haddii dhibaatada Soomaaliya ay iska sii socoto.

Siyaasaddeenna waxaa saldhig u ah sidii looga gun gaari lahaa in la dhaliyo nabadda Soomaaliya si loo helo Soomaaliya oo nabad ah oo Dimoqoraaddina ah. Laakiin, marka la eego qalalaasaha iska daba dheeraadey ee ka sii socda Soomaaliya, siyaasaddeenu waa in ay ahaato mid lagu yareeynayo in xasillooni darrada Soomaaliya ka jirto u soo gudubto dalkeenna oo dhibaateysa innaga iyo Soomaalidaba iyo weliba gobalka.

Haddii la joojin waayo qalalaasaha Soomaaliya, waxa kali ah ee inoo furan waa in aynu iska yareyno dhaawaca iyo dhibaatada arrintaas ka dhalan karto. Marka waxaa jira seddex arrimood oo aynu ku xaddidi karno dhibka nooga iman karo Soomaaliya iyo qalalaasaheeda Siyaasadeed.

Midka hore, waa in aynu isku dayno in aynu caawinno goballada Soomaaliya ee iyagu haatan xasilloon ee aan iyagu hoyga siin argagixisada iyo kuwa diintooda ku dheggen si markaas deggenaanshahaas ay ku raaxesanayaan uu u sii jiro loona sii adkeeyo. Goballadaas waxaa ka mid ah goballada loo yaqaan Somaliland iyo kuwa loo yaqaan Puntland. Iyadoo la eegayo shucuurta ah in aynu iska yareyno dhibaato noo imaan karta, ayaan ay tahay in aynu caawinno goballadaas si ay u hantaan xasillooni, waana lagama maarmaan in aynu la sameyno xiriir dhinaca ganacsiga ah, is gaarsiinta si loo gaaro danaha dalkeenna iyo danaha dadka goballadaas ku dhex nool.

Su’aasha meesha ku jirta ayaa waxay tahay aqoonsiga Soomaliland oo aynu u aqoonsanno dal madax bannaan. In aynu aqoonsanno Soomaliland madaxbannanideeda dan nooguma jirto maxaa yeeley waxay arrintaas abuuri kartaa dareenno dhibaato wata oo gala Soomaalida kale iyo kuwa kale oo iyana shaki ka qaado damacannaga (madaxda Somaliland ma akhrin hadalkan miyaa? Waa yaab!!!!!!).

Sidaa darteed, iskaashiga aynu la leennahay gobaalladaas waa in aan lagu darin aqoonsi la siiyo maamuladdaas goballada ka midka ah Soomaaliya. Waa in aynu ka dhowranaa in ay noqdaan waddama ka xorooba Soomaaliya inteeda kale. Laakiin, waa in aynu sii wadnaa in aynu caawinno goballadaas sidii ay u sii wadan lahaayeen nabadda iyo xasilloonida maaddama ay taas danteennu ku jirto dannna ay u tahay dadka goballadaas ku nool (ma aragtey sida madaxda labadaas gobal ay had iyo jeer ugu cel celiyaan in ay nabad haystaan? Illeyn Itoobiya ayaa ugu hanjabta in ay nabadda ka qaadeyso haddii ay la midoobaan Soomaalida kale e!!!!).

Midda labaad, waa dhab in ay sii socon doonto in aynu u ballaqnaano khatar inta ay Soomaaliya ka xasileyso oo nabad ka heleyso. Iyadoo marka taas la garawsanayo, ayaa waxaa waajib innagu ahin aynu abuurno awooddii aynu isku difaaci laheyn oo aynu ku fashilin laheyn weerar kasta oo nooga yimaada kooxaha Soomaalida ee diinta ku ad adag, argagixisada, iyo curiyayaalka kale ee nabad diidka ah ee ka soo burqanaya Soomaaliya. Marka waa in aynu mar kasta dhiifoonaan iyo feejignaan aynu muujinno oo diyaar ahaanno weligeen.

Midda saddexaad, waa in aynu la shaqeynaa dadka Soomaaliyeed ee gobalka Geeska Afrika (kuwan waa dagaal oogayaasha iyo inta daba dhilifka u ah!!) iyo beesha Caalamka (Mareykan, Kenya, Yamen, Yugaandha iwm) si aynu uu wiiqno una jabinno xoogagga ka imaanaya Soomaaliya ee weerarka ku ah dalkeenna (waa kuma xoogaggan!!). Sida cad, xalka dhammaan arrimaha kor ku xusan waa iyadoo ay baahdo dimoqoraaddiyaddu, iyo iyadoo la sameeyo wax kasta oo keenaaya xal la gaaro.

Isla markaas, si kastaba ha ahaatee, waxaan u baahannahay in aynu helno garowga iyo kaalmada dadka Soomaaliyeed iyo taageerada beesha Caalamka si aynu uga hor tagno waxa dhib ah ee na hor yaalla. Iyadoo aynu ilaalineyno qodobka ah in aynan faraha la galin arrimaha gudaha ee Soomaaliya, ayaa haddana ay tahay in aynu xaqiijinno xaqa aynu u leennahay in aynu ilaashanno nabadda aynu haysanno iyo in aynu is difaacno (bal yaa weerar ku ah?!!!!!!).

Waxaanu aragnaa in inta Soomaaliya ay bur-bursaneed Itoobiyana dhisneed oo ay ahayd dawlad ummadeeda u shaqeeyso, hadana ka cabsi qaba Soomaaliya oo maanta wali cagaheeda isku taagin. Midaas waxaa cadeyn u ah in Itoobiya ay ka geeysatay dhibaatooyin badan dhinaca geeska Afrika ha ahaato kuwa kunool wadanka gudihiisa iyo gudaha Itoobiya intaba.

Kuwa ay u geeysatay dhibaatooyinka iyo xasuuqa aanan lahayn damiir bini’aadamnimo ayaa waxaa ka mid ah Soomaali Galbeed oo ku dhexnool wadankaas Itoobiya. Sabaha dadkaan looga geeysto dhibaatadaan ayaa sawab u ah magaca ay sitaan oo ah Soomaaliya. Hadana waxaa jirra dad Soomaaliyeed dhibkaas mid ka weyn u sii geeysanaayo Soomaalidaan colaada ka dhexeeyso Itoobiya.

Gumeysiga Itoobiya oo dhib iyo tacadiyo badan oo isugu jira dil, jirdil, dhac, barakicin iyo xabsiba ku hayey dadweynaha reer Soomaali galbeed wuxuu baryahaan danbe billaabay tab cusub oo ah inuu heshiis hoosaadyo la galay maamullada ka jira Soomaaliya qaarkood si ay ugu soo gacangaliyaan dadka ka soo cararay ama u adkeysan waayay dhibaatadii loogu geysto anayay deegaankooda.

Maamullada ka jira Somaliland iyo Punland oo ay muuqato, saameyn weyn ku leedahay go’aankooda waxey illaa iyo xilligan Itoobiya u dhiibeen dad badan oo aan iyaga waxba u dhimin maamul ahaan ama khatar ku aheyn amnigooda, iyaga oo arrintaas Itoobiya ku raalligalinaya. Dhacdooyinka noocan ahina way soo noq-noqdeen dhawrkii sano ee u dambeeyay illaa iyo haddana ma muuqato in wax is baddal ah soo socdo, waxaana muuqata in maamulladu Itoobiya u sii dhago nuglaadaan maalinba maalinta ka dambaysa, tallaabooyin kuwaan ka sii dhib badanna ay qaadayaan.

Haddaba inta aynaan is weydiinin waxa suuragalka ah ee arrimahan laga qaban karo waxaa mudan inaan wax yar iftiiminno ujeeddooyinka mashruucan ka dambeeya?

Dadweynaha Soomaaliyeed Iyo Maamulada U Taliya Ma Isu Gawracanyihiin? 

Maamulka iyo askarta Kililka shanaad ee u shaqeeya Itoobiya waxay si joogto ah u xir-xiraan, una laayaan dadweynaha reer Soomaaligalbeed, waana dad ka dhashay dadka ay laynayaan ama Itoobiya u dhiibayaan, umana badna in dhibta ay gaystaan loo qabsado qabiilooyinkooda ama jifooyinkooda waayo dadku waxay ogyihiin in aysan falalkaan ku matalin qoysaskooda ee ay ku matalaan Itoobiya, isla markaasna ay jifooyinkooda iyo dadka kalle isku si u dhibaan.

Haddaba waxaa la gudboon shacabka reer Soomaaligalbeed inaysan shacabka Soomaaliyeed ee walaalohood ah marna u aanayn dhibka maamuladu u gaystaan, ayna ogaadaan in khidmada maamulada jamhuuriyadda ka jira u qabanayaan Itoobiya ay la mid yihiin kuwii maamulada Kililku qaban jireen Itoobiya. Arrintaasina marag uma baahna, waxaana tusaale ugu filan sidda culamad, salaadiinta, ganacsatada iyo waxgaradka reer Punland uga dhiidhiyeen illaa iyo haddana uga dhiidhiyayaan xadgudubka lagula kacay dadka Itoobiya loo gacangaliyay, illaa xad ay ku guuleysteen inay ka sii daayaan maamulka Punland shan nin oo kalle horay madaarka Boosaaso laga qabtay, lana doonayay in loo dhiibo Itoobiya.

Maxay tahay u jeedooyinka dadka loo qabqabanayo?

Ujeeddooyinka dhabta ah ee ka dambeeya in dadweynaha reer Soomaaligalbeed lagu xir-xiro gudaha Soomaaliya ama Xabashida loo dhiibo waxaan ka tilmaami karnaa arrimahan:

1. In la guddoomiyo shacbigaas, uuna noqdo mid ku jira xabsi weyn oo dusha ka furan, Itoobiyana say doonto ay ka yeesho, iyada oo ayna jirin meel kalle oo ay u irkadaan ama cid ka warhaysa oo arrintooda ka hadlaysa, lana kalla gooyo iyaga iyo walaalohooda Soomaaliyeed si ay ulla mid noqdaan shacbiga Oromada oo Xabashidu bakhtiisatay.

2. In dadkaas dhaqaale ahaan loo curyaamiyo, ka dib marka laga joojiyo xiriirka ganacsi ee ay la leeyihiin Soomaalida kale, taas oo sahlaysa in shacbigu baahi darteed isu dhiibo Itoobiya, uuna ogolaado gumaysigeeda.

3. In la salkiciyo dadka reer Soomaaligalbeed ee ku dhaqan ama ka shaqaysta gudaha jamhuuriyadda Soomaaliya, taas oo dhalinaysa in kumanyaal qoys oo qaxooti cusub ah ay dib uga firxadaan dalweynaha Soomaaliyeed ama dib ugu noqdaan halkii ay markii hore nafta kalla soo carareen.

4. Waxaa kale oo barakicintaas meesha ka saaraysaa kumanyaal arday oo wax ku barta gudaha jamhuuriyadda Soomaaliya oo ku tiirsanaa qaraabadooda degan ama ka shaqaysata jamhuuriyadda, si loo damiyo dhinbil kasta oo Itoobiya mustaqbalka ku dhibi karta xurnimo doon ama sare u qaadi karta aqoonta iyo wacyiga bulshadaas.

5. Waxaa kale oo barakacaas meesha ka saarayaa kaalmihii dhaqaale ee dadka degan jamhuuriyadda ama ka shaqaysta ay u diri jireen eheladooda.

6. In shacbiga reer Soomaaligalbeed iyo walaalahood la kala dhexdhigo colaad ay kaga mashquulaan xornimo-doonkii iyo halgankii, Itoobiyana ay ka nasato iska caabbintooda.

7. In lagu qanciyo shacabka reer Soomaaligalbeed in Itoobiya awood u leedahay inay kaga aarsato dalka ay gumaysato iyo dalweynaha Soomaaliyeed ee kaleba, aysanna jirin cid ama meel ay ka gali karaan aarsigeeda, loona tuso in shacabka Soomaaliyeed oo dhan iyada askar u wada yahay; si ugu dambaynta dadweynuhu isugu dhiibaan, uguna hoggaansamaan gumaysigeeda.

8. In Itoobiya iyo kuwa la shaqaysta ka dhaadhiciyaan shacabka reer Soomaaligalbeed in dhulka Soomaaliyeed ee lagu dhibayo yahay dal iyo dad shisheeye ah, Itoobiyana tahay dawladoodii, iyaga oo cuskanaya xadgudubyada ay samaynayaan maamulada Soomaalidu iyo hadalada aan munaasibka ahayn ee ay kula hadlayaan walaalohood reer Soomaaligalbeed.

Falalka qabqabashada iyo falceliskoodu yay dan ugu jirtaa?
In la qabqabto dadweynaha reer Soomaaligalbeed ama la dhiibo waa hawl ay ka dambayso Itoobiya oo danteedu ku jirto. Falalka aargoosi ee ka imaan kara reer Soomaaligalbeed ama ugu yaraan qaraabada dadka lagu xadgudbay iyana waxay u danaynayaan isla Itoobiya; waayo waa habka ugu sahlan ee ay ku gaari karto ujeeddooyinka aynu kor ku soo xusnay!. Waxaa Itoobiya xoog iyo xoolo badan kaga baxaan sidii ay u kala goo-goyn lahayd shacabka Soomaaliyeed ee walaalaha ah, ayna u xiri laheyd xuduudaha dhulka Soomaaligalbeed la leeyahay Soomaalida kale, illaa iyo haddana wax badani ugama suuragalin, laakiin haddii falalka dadka lagu dhiibay falceliskooda laga dhigo in si ikhtiyaari ah loo joojiyo xiriirka ganacsi iyo isu socod ee ka dhexeeyay dadka la gumeysto ee Soomaaligalbeed iyo shacabka jamhuuriyadda daggan waxaa si kharash la aan ah ku hirgalaya hadafkii gumeysiga.
Haddaba waxaa habboon in la darso habab looga hortago, loogana jawaabo xadgudubyada oo u danaynaya shacabka walaalaha ah kan dulman iyo kan magiciisa wax lagu dulmiyayba, isla markaasna aan ujeeddadii Itoobiya hirgalinayn, waana la hubaa in la heli karo xeelado iyo habab badan oo arrintaas wax looga qaban karo, waxayse u baahantahay dad indheergarad ah oo fahmaya meesha dirirtu ka socoto, awoodna u leh inay xeegada xagtaan ilkuhuna u nabadgalaan. Halganka hubaysan ee ay hormuudka ka tahay ONLF waxuu uu raadkiisii hayaa halgama badan oo soo maray gobolka oo ay ka mid ahaayeen, Nasrulaahi, Soomaali galbeed, Daraawiish, dagaaladii Geri iyo kuwa kale oo badan . Halganka ONLFse laba waxyaalood buu kaga duwan yahy halgamadii kale. Mida kowaad, halgamadii hore waxaa intooda badan daba istaagnaa amaba barri gantaalayey dowladihii kala duwanaa ee Soomaaliya kajiray.  Midda labaad waa iyada oo dhammaan ururadii horre ay labixi jireen Soomaali iyo magacyo aan qabiil loo saarin karin, marnaba aysan isla soo mutaxin ku halganka magaca Ogaadenka. Qormadan kagama hadlayo in ay ONLF ku saxsan tahay inay qaadato Ogaden iyo in loo baahan yahay in la halgamo iyo inakle toona, ee waxaan ku eegaynaa in magaca Ogaden beelaha kale u diiday halganka iyo in kale. Shacabka Soomaaliyeed ee ku dhaqan gobolka waxaa loo qaybin karaa laba qaybood oo kala ah koox tiraah gumeysi majiro iyo koox tiraah gumeysi baa lagu jiraa.
Gumeysi majiro
Qaybtani waxay aaminsan in aan wax gumeysi ahiba meesha oolin ee maamul suuban iyo nabad uun loo baahan yahay. Kooxdanii waxay aaminsan tahay inaan xaquuq maqaniba jirin een inagu masuul ka nanahy dhibaatada iyo abaaraha inna haysta. Waxay qaybtani aaminsanatahy, in xabadda kaliya ee loo baahan yahay in la rido ay tahay ta lagala soo horjeedo ONLFta ee ay garwadeenka ka tahay ciidamada liyuu boliisku, haddii ONLF laga adkaadana barwaaqada laga hirqan doono. Qaybtan waxaa markasta hormuud ka ah dowlad goboleedka degaanka Soomaalida Itoobiya (DDS) kolba ka jirta. Qaybtan koowaad doodan maanta ahi aniga ilama ahaba inay qusayso laakiin ninna afkiisa gacanta lama saari karo.
Ha la halgamo
Qaybta aaminsan in la halgamo waxaa loo sii kala qaadi karaa dhowr kooxood oo ay ugu muhiimsan tahay qaybta aaminsan in xaquuqi dadka ka maqan tahay laakiin dastuurka federalka Itoobiya la raaco oo sadka inaga maqan si nabad ah lagu raadsado. Kooxdani waxay rabi lahayd in Itoobiya laga go’a haddiba laheli karo, haddiise Itoobiya xaquuq buuxda oo la siman tan qawmiyadaha kale laga helayo In laga mid ahaado ay dhaanto sidda aan maanta ka jirta ooy u aragto adduun iyo aakhiroba seeg. Kooxda soo hartay waxay aaminsanatahy inay Itoobiya gumeysi tahay, waliba macangag naxariis daran tahay . Kooxdan waxaa saldhig u ah siyaasadeeda in xabad wax la iskaga celiyo. Kooxdan waxaa laga helayaa dhammaan beelaha kala duwan ee shacuubta deegaanku ka kooban yahay. In lafdhabarka halganka hubaysan ee xilligan lagala soo horjeedo dawladda Itoobiya inuu kayimaado beesha Ogaadeenka, Waxaa iyana in badan laga shanqariyaa in haddii magaca Ogaadeen la badalo oo lagu badalo Soomaali galbeed ama wax walba oo Soomaali kujirto Ogaadeenna ka maqan tahay, in beelaha kale ee ku dhaqan gobolku ay halganka wax taaran lahaayeen. Haddaba maxaa arintaa kajira? Si’ aan jawaab uga celino su’aashan, akhristoow waxaan u baahanahay inaan dib u milicsanno taariikhda halgameed ee ina soo maray.
Anigu ka qoraa ahan waxaan soo gaaray oon wax badan ka ogaa micnahayga aan aqriyay halgankii Soomaali galbeed oo dhammaan beelaha Soomaaliyeed ee gobolka ku nool iyo kuwa illaa Xamar daganaa ay ka qayb qaateen. Maxay xattaa kuwa Xamar iyo bari deganaa uga qeyb qaateen halgankii hubaysnaa ee markaa socday miyaad i waydiisay?
Waagaa waxaa jiray wax layiraahdo Soomaali wayn. Muwadin walba oo Soomaaliyeedna waxuu ku taamayay inuu arko calanka Soomaaliyeed oo shantiisa xidigoodba wada iftiimayaan. Ciidamadii qalabka sidda soo gaaraan magaalada Buulo Barde inay isu soo baxaan ayagoo ku dhaqaaqaya erayo guubaabo, duco iyo amaanba isugu jira.  Waxaa iyana jirtay dawlad Soomaaliyeed oo hogaanka jabhadda la barbaartaagnayd maal iyo moodba. Hogaamintii sare ee jabhadda Soomaali galbeed waxay ahayd mid ka koobnayd dhamaan beelahii gobolka deganaa. Waxaa madax ka noqday, Ogaadeen sidda sheekh Cabdinaasir iyo maxamed diiriye (labadaba ilaah ha u naxiariistee), Cabullaahi xasan oo jidwaaq ahaa. Waxaa ku xigeen ka ahaa cabdi Ismaaciil oo isaaq ahaa waxaana xoghaye dibadeed ahaa Cumar Xaashi(jaanyar) oo geri ahaa. Haddaba intii ka danmbaysay dagaalkii 77kii, itaalkii Soomaali galbeed wuu sii liicayay waayo awoooddii iyo dhaqaalahi Soomaaliyeed baa sii liiiciyay. Waxaa qulqulado ku billowday dowladdii Soomaaliyeed oo xukunkeedii lagu kacay. Soomaali baa qabiil qabiil u kala shirtay. Dabcan halgankii Soomaali galbeed laftiisu kama tallaalayn xanuunkii qabyaaladeed ee xilligaa saf ahaanta ugu dhacay Soomaalida.
Xilligaa waxaa iyana jiray laba urur dhalin yaro oo Soomaali galbeed ah. Mid koowaad waxaa la oran jiray Ururka dhalin yarada Soomaali galbeed (U. DH. S.G) oo xaruntiisa dhexe ahayd Hargaysa, Soomaaliya. Ururka waxaa madax ka ahaa Maxamud Dirir oo muddo ka badan 10 sano ahaa wasiirka kaliya ee Soomaalidu ku leedahay dowladda dhexe ee Itoobiya. 
Midka kalana waxaa la oran jiray Ururka Dhalinyarada Gobanimadoonka Soomaali Galbeed (U. DH. G. S. G) oo xaruntiisa dhexe ahayd Muqdisho. Ururkaa waxaa madax ka ahaa Cabdirahmaan sh. Mahdi (Maadeey) oo ah xoghaye dibadeedka ONLF ee hadda, Xasan Sharif oo bare jaamacdeed ka ah Maraykanka, iyo Axmad Jaalle oo hawlwadeen sare ka ah ururada samafalka ee caalamiga ah. Waxaa in badan oo dhalin yaradii labada urur macno u samayn wayday kala qaybsanaanta cududdii dhalinyaro waxaana marar badan la isku dayay in la mideeyo labada urur. Waxyaalahii ugu adkaa ee la isku mari la’aa waxaa ka mid ahaa magacii lagu midoobi lahaa. Ma waxaa la qaataa U. DH. S. G. Mise U. DH. G. S. G. ayaa dooda ugu badan ka oogantay.  Qoladii Xamar fadhiday waxay ku doodeen maadaama jabhaddu wadato Gobanimadoonka aan innana qaadanno gobanimo doonka, kuwii Hargaysase waydiideen. Waxaana aakhirkii la isku raacay magacii Hargaysa ka jiray. Arrintan magac bixinta ururku waxay keentay in xubnahii ururka ee xamar in ay codsadaan in laga qanciyo waxa lagu arkay gobanima doonimada. Waxaa billowday amardiido iyo kalsooni darro laga qaaday hogaamintii ururka qaarkood. Waxaa aad la isula dhex qaaday in Dirir iyo kooxdiisu gobanima doonimada uruka xamar ka dhadhansanayeen (Ogaadenimo). Xasuuso ogaadeen go’yeey. Waxaa abuurmay laba kooxood oo isla ururkii xamar ka jiray ka wada tirsanaa oo iska soo horjeeda.
Koox waxay ku doodaysay hoggaaminta uruka go’aankoodu waa muqadas iyo koox kale oo lahayd la ilama tashan, lay ma tixgalin la imana qancin. Arrintiina waxay gaartay gacan ka hadal iyo in la isku dacweeyo dawladdii Soomaaliya. Waxaa faragelin kusoo sameeyay madaxdii ku abtirsanayey Soomaali galbeed ee ka tirsanaa xakuumaddii Maxamed Siyaad.
Kooxdii mucaaradka ahayd oo u badnayd arday maamulkii ururkana aan ku jirin baa aad loo handaday. Qulquladdii ka bilaabatay labada urur waxay abuurtay is faham la’aan soo kala dhaxgashay U. DH. G. S. G iyo hogaamintii Jabhadda waxaana laxiray inta badan madaxdii ururkii xamar ooy ku jireen Guddomiayhii ururka, Abdirahmaan Sh. Mahdi, Kugeenkiisii Hassan Shariif iyo gudoomiyahii arimaha bulshada oo ahaa Axmed Jaalle. Fargelintii qaawanayd ee ay xukuumaddii Maxamed Siyaad ku samaysay ururkii dhalinyaradu waxay abuurtay in in badan oo dhalinyarada kamid ahayd oo qabiilka Ogaadeenka u badini ay u arkaan jabhaddii S. G. iyo ururadii bulshadaba kuwa aan madax banaanayn oo magac u yaal ah. Waxaa doodu u badnayd in inta lagu tiirsan yahay dowladda Soomaaliyeed aan meel la loo socon, Soomaali galbeedna ay tahay qawda maqashii waxna how qaban.
Curashadii kacaanka JWXO (ONLF)
Sababa badan darteed waxaa dhadhankii kasii dhamaanayay S. G. oo loo arkay inay ku dhagtay shaabaddii dowladdii Mingiste oo ahayd Soomaali Galbeed waa dhulbalaarsi ay waddo dowladda Soomaaliyeed (Somali irredentism). Waxaa la raadiyay oo la baadi goobay magac kale (alternative) lagaga hortago shaabaddii Migeste ee ahayd cida wax igu haysataaba waa dowladda Soomaaliyeed. Koox fara ku tiris ah ayaa baxiyay magacaan “Ogaden Liberation Front” (OLF). Magacaasi waxuu marka la soo gaabsho uu la mid noqday Oromo Liberation Front. Waxaa iyana la soo hadal qaaday Ogaden Freedom Fighters (OFF). Balse waxay arrini isugu biyo shubatay in lala baxo ONLF Hogaamintii ONLF way u muuqatay in qolo walba u kalla fadhiday sii- galbeed, soo galbeed iyo labo urur dhalinyaro ayna aqbalayn Ogaadeen ee malaheen xal dhaama laawayay.
Maku xasuusiyaa maah-maahdii ahayd “xagaan u habaabaa waa reerkaygii”.
Kol haddii go’aankii kooxdan cusubi noqday in ONLF lagu halgamo talabada kaliya ee hartay Waxay ahayd sidii kaadir tayo leh loo abuuri lahaa. Waxaa aad muhiimad gaar ah loo siiyay xubnahii ururadii dhalin yaro een u dhalan qoyska Ogaadeen. Mase ahayn arin sahlan. Waxaa markaa lagu qasbanaan lahaa siddii labadii urur ee U. DH. S. G iyo U. DH. G. S. G in layiraahdo war magaceen ba’ye aan tashano oo xabadda iyo xaabadaba midayno, magacna wada qaadanno. Soo lagama doodeen ma waxaan qaadanaa ururka gobanimadoonka Somaalida Itoobiya, Jigjiga, iwm. Kolse haddii aysan maanta jirin ururo kale oo magacyo kale wata soo ma haboona in reerka iyo jabhadaba eeda laga daayo.
Tan kuwa qaba in dastuurka Itoobiya xaquuqda maqan lagu raadsado iyana waa wax meesha ku jira. Balse xaquuqbaa iga maqan, xabadna waa inaan ku raadiyaa, Ogaadeen baase iga hortaagan waa waxa caadku iga maray. Akhristoow maxay adiga kula tahay?
Ciidamada Gumeysiga Itoobiya ay Bilihii ugu danbeeyay u geysatay Shacabka Soomaali galbeed Xasuuq bani aadamnimada ka baxsan oo uu tilmaamay xubno ka mid ah Congress-ka Maraykanka Damiirkooda xamili waayeen Xasuuqaasi wuxuuna yiri“Bilihii iyo Maalmihii ugu danbeeyay Waxay itoobiya kula kacday Falal aad u fool xun, iyo Xasuuq bani aadamnimada ka baxsan Shacabka S/galbeed, waxaana ka faaloon kara qofkii joogay oo kaliya, xataa heer wuxuu gaaray in mudo hadda laga joogo 2 Todobaad in 4 xubin oo ka mid ah Congress ka Maraykanka ay Warqad u qoreen Males Zenawi Ra’isul Wasaaraha Itoobiya, waxay ka dalbeen in uu joojiyo dabar goynta aan kala reebka lahayn iyo ku Tumashada Xuquuqul Insaanka uu ku hayo Dhulka S/galbeed isaga oo kafaaa’iidaysanaya caburinta uu ku hayo warbaahinta, arintaasi waxay ku tusinaysaa in Damiirka Maraykanka uu xaataa Xamili waayay waxa ay Itoobiyaanku ku sameynayaan Shacabka dhulkaasi”. Sheekh Ibraahim ayaa soo bandhigay Tirakoob ay soo diyaarisay Hay’adda Xuquuqul Insaanka ee Dhulka S/galbeed wuxaana uu ka xusay Tacadiyadii ugu danbeysay ee ay ciidamada gumeysiga itoobiya geysteen wuxuuna yiri”6-dii Bilood ee u danbeysay Sanadkii la soo dhaafay Tirada Shacabka la Dilay waa 3867, inta la xiray 27647, inta la kufsaday waa in ka badan 120 gabdhood, boobka hantida Shacabka iyo Kheyraadka Gobolkana lama Tirakoobi karo”.
“Xaalada adag ee ay ku jiraan Muqaawamada Dhulka S/galbeed waa Xaalad aad u adag, Dhamaan ciidamadii Itoobiya ee ka soo baxay Soomaaliya ka dib markii ay ku soo jabeen, waxay saldhigyo ka sameysteen Dhulka S/galbeed, Xukuumada Itoobiyana ma doonayso in ay Ciidamadaasi geyso Caasimadeeda Addis Ababa si aysan ciidamadaasi ugu sameynin Afganbi, waxayna bilaabeen Ciidamadaasi in ay Falal aad u fool xun kula kacaan Shacabka, iyo in ay Dagaalo joogta ah maalin walba ku qaadaan Jabhadaha Dhulka S/galbeed, Xaaladu aad bay u adagtahay, Tiro badan oo ka mid ah Shacabka Soomaaliyeed iyo Tiro badan oo ka mid ah Muqaawamada way ku Shahiideen wayna ku Dhaawacmeen, laakiin waxaan leenahay “حسبنا الله ونعم والوكيل” waxaana ku magacaabaynaa Duulaankani cusub mid uu gumeysigu ku gowracayo Shacabka, sababtoo ah wuxuu ku jabay S/galbeed sidaas awgeed wuxuu rabaa in uu u Muujiyo Caalamka iyo waliba Shacabkiisa gudaha in uusan jabin oo uu wali Xoog leeyahay, laakiin anagu waxaan leenahay Wuu jabay waana Daciif”.
Qaabka ay ku helaan kaalmada “Qaabka ay Jabhadaha Xornima doonku ku helaan Kaalmooyinka inta badan waa qaab u gaar ah, laakiin Jabhaduhu waxay ku tiirsanyihiin Shacabkooda Gudaha jooga iyo Xaalada gudaha Dalkooda ka jirta, marka loo fiiriyo Walaalaha Muslimiinta ee Doonaya inay Kaalmeeyaan Jabhadan iyo Mashaariicdeeda Bani-aadamnimo waxaa jira Qaabab kala duwan, waxaa jira Hay’ad Kheyri ah oo arintaasi ka shaqeysa sida Hay’adda Kheyriga ee Ogaden”.  Wareysiga laga qaaday gadoomiyaha ururkaan. Dhanka mar la weydiiyay xiriirka ay la leeyihiin Soomaaliya ayaa waxa uu yiri “Soomaaliya waa ka mid nahay iyaguna way naga mid yihiin Shacab ahaan iyo Wadan ahaanba, Shacabka Soomaaliyeed waa Shacab Hal ah, laakiin waxaa loo kala qeybiyay qeybo qeybo, waxaana lakala dhex dhigay Xuduudo Been ah oo aan waxba ka jirin, Xiriirkayaga waa Xiriirka Qofka Muslimka ahi la leeyahay walaalkiisa kale ee Muslimka ah, ama Qofka Soomaaliga ahi uu la leeyahay walaalkiisa kale ee Soomaaliga ah, anagu luuqad ahaan, jir ahaan, dhalasho ahaan iyo Juquraafi ahaanba anagu Hal Shacab ayaan isku nahay, waxaana rajeynaynaa wakhti dhaw in la qaadi doono Xuduud beenaadkaasi Insha Allaahu Tacaalaa”. Isku soo duuboo Dhulka S/galbeed oo la gumeysto in ka badan Qarni ayaa waxay ka jira Gumeysi la tilmaamay in uu yahay mid ka hor taagan Shacabkaasi dhamaan Nolosha iyo Horumarka uu qofka Bani aadamka ahi u baahanyahay, waxayna Ciidamada Gumeysiga itoobiya u geystaan Shacabkaasi Dilal, Xarig, Dhac iyo Kufsi joogta ah, mana jirto illaa iyo hadda cid ka hadasha xasuuqaasi iyada oo la ogsoonyahay in Itoobiya ka eriday Gobolka Dhamaan Hay’adaha Samafalka oo qaarkood ay u dhasheen Gobolka. Bilihii ugu danbeeyay Waxaa Gobolka ku dhex maray ciidamada Gumeysiga oo ku qalabaysan hubka noocyadiisa kala duwan Dagaalo Culus oo Gobolo iyo Tuulooyin kala duwan ka dhacay kuwaas oo ay ku xasuuqeen Shacab iyo Duunyo fara badan.
Maxaa arrinkaan kalla gudboon waxgaradka Soomaaliyeed?
Dhab ahaan falalkan lagu dhiibay qaar ka mid ah shacabka reer Soomaaligalbeed waa falal xatooyo ah oo aan waafaqsaneyn nidaamyada u yaalla maamulada dadka dhiibay laftooda, lana mararinin golayaasha maamulka, iska daa in wax laga weydiiyo salaadiinta, culimada, aqoonyahanka, ganacsatada iyo waxgaradka oo ah hoggaanka dhabta ah ee bulshada sidaas darteed is-hortaagga iyo wax ka qabadka xadgudubyadaasi way sahlantahay haddii la adeegsado tabo xikmadeysan oo wax ku ool ah, waxaana isleeyahay waxaa habboon in la qaado tallaabooyinkan soo socda.
 
1. In la fahmo dagaalka socda nooca uu yahay, yoolka uu hiigsanayo, cidda ka dambaysa, cidda fulinaysa iyo hababka loo fulinayo, ka dibna la darso waxyaabaha iyo hababka ugu munaasabsan ee looga hortagi karo. Intaa ka dib ayay tahay in la qaado tillaabooyin ku dhisan daraasad, aadna looga baaraandagey.
 
2. In dadweynaha lagu wacyigaliyo ololaha socda iyo sida loo waajahayo, lagana hortago falal aargoosi ah oo aan u danaynayn guud ahaan bulshada Soomaaliyeed gaar ahaan qaddiyadda dadka lagu tacadiyey, isla markaana laga feejignaado in cadawgu isu adeegsado shacabka Soomaaliyeed ee walaalaha ah.
 3. In laga digtoonaado inay magaca bulshada Soomaaligalbeed ku hadlaan dad aan xilkaas ahayn ama u fulinaya ajandayaashii Itoobiya si kamma ah ama ulla kac ah.
 
4. In ay arrintan salaadiinta, culumada, siyaasiyiinta, aqoonyahanka, ganacsatada iyo waxgaradka kalle ee reer Soomaaligalbeed kaga hadlaan qalabka warbaahinta, ayna ka garnaqsadaan tacadiga loo gaystay.
 
5. In waxgaradka reer Soomaaligalbeed qolo walba si gaar ah ulla xiriirto dhiggeeda ku sugan ama u dhashay deegaanka maamulkiisu dhibaatada gaystay, ayna ergo rasmi ah u gudbiyaan, kana dalbadaan in ay xadgudubkaas wax ka qabtaan illeen “ninkii waalan walaalkiis baa u miyir-qabee.”
 
6. In ay si toos ah ulla xiriiraan maamulka markaas tacadiga gaystay, ayna kalla garnaqsadaan dhibkaan uu gaystay, kana dalbadaan in uu dhibka hadda taagan joojiyo, mid dambena aanu kula kicin walaalihiis.
 
Shaki kuma jiro in waxa dhacay ay yihiin xad-gudub foolxun oo bareer ah oo ka soo horjeeda diinta, sharafta, Soomaalinimada, dhalashada, danta shacabka Soomaaliyeed iyo xataa bini’aadamnimada, kaas oo lagu la kacay shacabka reer Soomaaligalbeed ee awalba dhibbanaa. Waxaa hubaal ah in cidda tacadigan gaysatay ay tahay ciddii wax ka qaban lahayd ama ka shaqayn lahayd xoraynta iyo bad-baadinta walaalohood cadaawaha u gacangalay, arrintuna waxay u muuqataa geel ninkii dhicin lahaa dhacayo ama “meeshii circa roob laga filayey oo ciiryaamo ka timid”. 
 
Waxaa kalle oo iska cad in aanay dadka falalkan gaystay ku matalayn shacabka Soomaaliyeed ama beelaha ay ka dhasheen, isla markaasna aanay waafaqsanayn nidaamka u degan maamuladooda ee ay tahay wax dad gaar ah ku taloxumaysteen. Si kastaba ha ahaatee arrintani waa arrin weyn oo yeelan karta wax badan oo ka dambeeya, waxaana loo baahanyahay in la qaado tillaabooyin waaweyn oo leh baaxadda xadgudubku leeyahay, ayna ka wada qaybqaataan, isuna kashadaan hoggaanka diimeed, dhaqan iyo siyaasadeed ee deegaanada iyo beelaha arrintu dhextaal, qolo walbana ay ka soo baxdo waxa kaga aadan dhacdadan foosha xun iyo xal u helideeda. Waxaa kalle oo ku habboon dhinacyada arrintani sida gaarka ah u sii khusayso inay dib u jalleecaan raadka xun ee arrinta noocan ahi uga tagtay 3 shacab ee walaalaha ah Punland, Soomaaligalbeed iyo Soomaaliland markii ay ka hortagi waayeen dadkii labadoodaba sida xun u matalay! Sida aan wada ognahay waxaa hadda wakhti xaadirkaan aan ognahay inuu jirro urur lagu magacaabo JWXO oo diyaar u ah inuu dadkiisa mideeyo iyo inuu gumeysiga ka saaro ummadiisa. Qoraal muhiim ah oo aan ka soo saaray aalada internetka ayaa wuxuu cadeeynayaa qaabka loo aas-aasay ururkaan. ” Urur walba oo siyaasi ah, asaasayaashiisu waxay ka baaraan dagaan inay ku qeexaan ereyo gaagaaban oo durba la fahmi karo ujeedada ururkooda iyo hadafka uu beegsanayo inta aanay soo hordhigin dadweynaha ay quseyso. Waxaana haboon in erayadaasi ay muujiyaan wadada loo mari karo hadafkaa la beegsanayo.

Xigashada qoraalada qaar: 

http://samsondoya.blogspot.com/2014/02/ethiopias-new-strategy-towards-somalia.html

https://www.somalinet.com/forums/viewtopic.php?f=250&t=393118

http://waagacusub.net/articles/379/Ethiopias-New-Strategy-towards-Somalia-a-Moral-Story-of-Divide-to-Rule-Policy

https://www.somalispot.com/threads/ethiopian-professor-writes-about-ethiopia’s-policy-of-destabilizing-somalia.50441/

http://samaynta.com/index.php/2017/02/13/ethiopian-professor-writes-about-ethiopian-policy-of-destabilizing-somalia/

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Xiriirka Masar iyo Soomaaliya

Masar iyo Soomaaliya ayaa horay u lahaa xiriir qoto-dheer balse wakhtiyadii dambe xariirka ma wanaagsaneyn. Xiriirka labadan dowladdood waxaa horey u xumeeyey, marwalbana xumeyn kara jahwareerka Diblomaasiyaddeed iyo siyaasaddeed ee Gobolka Geeska Afrika.

Published

on


Soomaaliya waxay waligeed ahayd goob siyaasad-juqraafiyeedka ugu muhiimsan guud ahaan qaaradda Afrika. Marka loo fiiriyo isku dhafka kheyraadka istaraatijiyadeed ee Soomaaliya, tirakoobyada kobaca dhalmada oo wanaagsan iyo rajada ah in Soomaaliya ay ka dhalato dowlad xalaal ah oo nidaam caddaalad iyo kala dambeyn ku dhisan lagana gudbo 4.5.

Xiriirka Masar iyo Soomaaliya waa xiriir laba geesood ah oo u dhaxeeya Masar iyo Soomaaliya. Labada waddan waxay xubno ka yihiin Jaamacadda Carabta iyo Midowga Afrika, waxayna leeyihiin iskaashi soo jireen ah oo aad u qoto-dheer. Soomaaliya waxay safaraad ku leedahay magaalada Qaahira

Xiriirka Masar iyo Soomaaliya, ilaa 1960-meeyadii, waxa uu ku dhisnaa siyaasad isku tiirsanaan ah. Soomaaliya inta badan waxay Masar kula jirtay fagaarayaasha caalamiga ah iyo kuwa Carabta. Tusaale ahaan, Soomaaliya waxa ay Masar ku garab istaagtay heshiiskii nabadeed ee Camp David ay la gashay Israa’iil sannadkii 1978-kii, waxaana ka horreeyay guutadii madaafiicda Soomaalida ee ka barbar dagaalamaysay ciidamadii Masar dagaalkii 1973-kii. Tani waxay iftiimisay xoojinta xiriirka labada dal. Runtii, Diblomaasigii Masar ee Kamaal El-Din Saalax oo ahaa ergayga Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, ayaa Geeska Afrika looga mahad-naqayaa sida uu u taageersan yahay midnimada Soomaaliyeed; waxaana dilay gumaystihii Talyaaniga 1957kii.

Wakhtiyadii dambe, xiriirka Masar iyo Soomaaliya waxaa ku jiray madmadow

Madmadow, xiisad iyo sii kicinta suurtagalka ah ayaa ku xeeran mustaqbalka xiriirka Masar iyo Soomaaliya, taas oo ay ugu wacan tahay mawqifka aan caddayn ee biyo xireenka weyn ee Renaissance Dam ee Itoobiya iyo colaadda u dhaxaysa Itoobiya, Masar iyo Suudaan ee uu ka dhashay webiga Niil.

Soomaaliya ayaa horrey walaac ka muujisay laba go’aan oo ay Jaamacadda Carabta ka soo saartay arrintan, kuwaas oo dhaliyay duufaanno warbaahineed oo gudaha iyo dunida Carabta ah, gaar ahaan warbaahinta Masar. Baraha bulshada ayaa lagu arkayay qoraalo badan oo aflagaado ah oo ka dhan ah Soomaaliya. Waxaa soo baxay baaqyo lagu xumeynayo Soomaalida, laguna dalbanayo in laga soo tarxiilo dalalka Khaliijka, iyadoo ay ugu wacan tahay mowqifka dhex-dhexaadnimada ah ee Soomaaliya iyo mowqifka dowladda Soomaaliya ay ka taagan tahay arrintaas biyo-xireenka ay damacsan tahay Itoobiya.

“Xiriirka labadan dowladdood waxaa horey u xumeeyey, marwalbana xumeyn kara jahwareerka Diblomaasiyaddeed iyo siyaasaddeed ee Gobolka Geeska Afrika.”

Mawqifka dhexdhexaadnimo ee ay Soomaaliya qaadatay ayaa waxaa loo arkayaa in Soomaaliya ay ku xiran tahay siyaasadda gobolka ee Itoobiya hoggaanka u haysay, Itoobiya waxay kamid tahay ciidamada AMISOM (ATMIS) ee ku sugan gudaha Soomaaliya; sidoo kale labada dal waxaa ka dhaxeeya heshiisyo dhaqaale iyo amni. Sidaa darteed, Soomaaliya waxay u janjeertay inay u janjeerto dhanka Itoobiya waxayna ahayd siyaasaddii Madaxweyne Maxamed Cabdullaahi Farmaajo oo lagu soo doortay 4.5, taasoo ka dhigaysa doorka Masar ee Geeska Afrika mid kaabaya quwadaha kale ee gobolka, Carabta iyo kuwa caalamiga ah, inkasta oo ay hore ugu xoog badnaayeen oo ay xulafo ku ahaayeen gobolka oo leh tixgalin dhinaca biyaha iyo amniga ah ee dawladda Qaahira.

IS-XASUUSIN: Ciidamada Itoobiya ee ku sugan gudaha Soomaaliya baryo kuma aysan imaanin. Duullaankii Itoobiya ee Soomaaliya waxa uu ahaa dagaal hubaysan oo ay ku lug lahaayeen inta badan ciidamada Itoobiya iyo kuwa dawladda ku meel gaarka ah ee Soomaaliya (DKMG) iyo ciidamo Soomaali ah oo ka yimid Puntland oo ka soo horjeeda dallada Islaamiyiinta Soomaaliya, Midowga Maxkamadaha Islaamka oo hoggaanka u haayay Sheekh Shariif Sh. Axmed madaxweynihii hore ee Soomaaliya, iyo maleeshiyaad kale oo gacan saar la leh maamulka Soomaaliya. Tallaabooyinka Itoobiya waxaa sabab u ah maxaakiimta oo qabsaday inta badan koonfurta Soomaaliya dabayaaqadii 2006dii.

Itoobiya ayaa si rasmi ah ula dagaalantay xoogaga Islaamiyiinta Soomaaliya, iyadoo duqeymo ka geysatay gudaha Soomaaliya, isla markaana ay ciidamo dhulka ka hawlgala kasoo buuxisay Soomaalida, taasoo noqotay dhibaato halis ah oo ka socday gudaha Soomaaliya oo rabshado isu beddelay, waxaana kasii dhashay ururka dhalinyarada ah ee Al-shabaab.

Ra’iisul wasaaraha Itoobiya, Meles Zenawi, ayaa telefishinka ka sheegay in uu amray tallaabadaas, sababtoo ah ma uusan haysan wax doorasho ah. “Ciidamada difaaca Itoobiya waxaa lagu qasbay inay galaan dagaal si ay u difaacaan madax-bannaanida qaranka,” ayuu yirri. “Ma isku dayeyno inaan dowlad u soo dhisno Soomaaliya, mana nihin ujeedo aan ku faragelineyno arrimaha gudaha ee Soomaaliya. Duruufaha jira uun baa nagu qasbay.”

Tan iyo wakhtigii uu qabsaday Cabdifataax Al-siisi xukunka Masar diblomaasiyadda Masar ee caalamka ayaa sii xumaaday; Masar xeeladdeeda iyo siyaasaddeeda ayaa jiho cusub qaaday. Marka la eego xulafadeeda gobolka Geeska Afrika. Masar ma aysan xoojinin xiriirka diblomaasiyadeed ee Soomaaliya, iyadoo og in Soomaaliya ay la dhiban tahay kasoo kabashadeeda tan iyo burburkii dowladda dhexe.

Garab-istaagga Masar: Khilaafka u dhexeeya Itoobiya iyo Soomaaliya

Kadib, markii Itoobiya ay soo hunguriyeysay dekkada Soomaaliya horeyna dekkada Berbera ay ugu lahayd boqolkiiba 19%, ayaa haddana waxay heshiis kale la gashay Madaxweynaha maamulka Somaliland Muuse Biixi Cabdi oo dekkadiisa loogu beddelanayo aqoonsi inay Itoobiya siiso, ayaa u gogol xaaraya in Itoobiya ay sameysato howl-gal ganacsi oo dhanka badda ah, si ay u hesho saldhig millatari oo ay ka maamusho Badda Cas, Redwaan Xusseen, ayaa yirri oo ah la taliyaha amniga ee RW Abiy Axmed.

Waxa kale oo heshiiskaas ka mid ahaa in Somaliland loo aqoonsado qaran ka madax-bannaan Soomaaliya. Somaliland waxa kale oo ay heli doontaa saami qaybsiga diyaaradda Itoobiya Airlines ee dawladdu leedahay, sida uu sheegay Redwaan Xusseen.

Soomaaliya waxay ugu baaqday Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo urur gobolaadyada inay taageeraan xaqa ay Soomaaliya u leedahay difaacista dhulkeeda, ayaa lagu yirri war-saxaafadeedka dawladda Soomaaliya oo uu akhriyey af-hayeenka xafiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Farxaan Jimcaale.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

Dowladdo iyo ururo caalami ah ayaa Soomaaliya ku taageeray. Madaxweynaha Masar, Cabdulfataax Al-siisi, ayaa muujiyay sida uu u taageersan yahay Soomaaliya khilaaf ka dhashay dalab ka yimid maamulka Waqooyiga ee Somaliland, kaasoo ahaa in Itoobiya oo aan bad lahayn la siiyo xeebaheeda si ay u aqoonsato madaxbannaanideeda oo ay muddo raadinaysay.

Dhinaca middig Madaxweynaha Soomaaliya Xassan Sh. Maxamuud iyo dhinaca biddax Madaxweynaha Masar Cabdilfataax Al-Siisi

Hadalkii ugu adkaa ee uu ka jeediyay shir jaraa’id oo uu Qaahira ku qabtay isaga iyo madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, Cabdulfataax Al-siisi waxa uu yiri: “Farriinta aan u dirayo Itoobiya waa in ay isku daydo in ay qabsato dhul ay iyada lahayn oo aan cidna ku heshiin doonin.”

Waxa uu intaa ku daray in dalkiisu uu diyaar u yahay in uu taageero “haddii lagu soo xadgudbo mid ka mid ah dalalka Carabta, gaar ahaan marka dalalka walaalaha ah ay naga codsadaan in aan garab istaagno”

“Masar dowlad iyo shacab, waxaan nahay xulufo iyo walaalo soo jireen ah oo markasta ka wada shaqeeya sidii ay u abuuri lahaayeen mustaqbal ifiya iyo horumar waara. Wadahadallada miro-dhalka ah ee aan maanta yeelannay waxay muujinayaan sida aan u doonayno in aan xoojinno xiriirka diblomaasiyadeed, amni iyo siyaasadeed.”

“Masar ma ogolaan doonto cid kasta oo khatar ku ah Soomaaliya ama ay saameyn ku yeelato amnigeeda” ayuu kusii daray madaxweyne Cabdulfataax Al-siisi oo ka hadlayay shir jaraa’id oo uu la qaatay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud oo booqasho ku joogay dalka Masar bishii janaayo 2024.

Jahwareerka Diblomaasiyaddeed iyo siyaasaddeed ee Gobolka Geeska Afrika

Jahwareerka siyaasadeed iyo midda diblomaasiyadeed ee labada dal ayaa waxaa sii xumeeyay go’aanka Soomaaliya ee ah in aan la taageerin mowqifka Jaamacadda Carabta ee Masar iyo in Itoobiya laga soo horjeesto biyo-xireenkeeda webiga Niil. Wakhtigii dowladda Maxamed Cabdullaahi Farmaajo waxay xiriir adag la lahayd Addis Ababa, waxayna labaduba ku taamayaan inay meesha ka saaraan masiibooyinka dagaalka iyo muuqaallada waxyeellada leh ee ku haray maskaxda dad badan oo gobolka ah. Waxaana ka mid ah in Itoobiya joojiso faragelinta ay ku hayso Soomaaliya tan iyo 1990-meeyadii.

Siyaasadda qaldan ee Abiy Axmed waxay Itoobiya u horseedi doontaa inay markale ka dhacdo bohol dheer sida Soomaaliya ay illaa iyo hadda ugu soo kabsan la’dahay kadib burburkii dowladda dhexe: Sababtana waan kuu sheegayaa Itoobiya gudaheeda waxaa ka socda dagaal jabhado oo la dagaalsan dowladda dhexe iyagoo raadinaayo madax-banaani – Warar hoose oo laga helayo gobolka Axmaarada waxay sheegayaan in ciidamada dawladu ay dileen ugu yaraan 200 oo qof oo rayid ah dagaaladii ugu dambeeyay. Dhinaca kale, guddiga xuquuqul insaanka Itoobiya, ayaa ku andacoonaya in dowladdu ay dishay 45 qof oo rayid ah. Eedeymahan ayaa imaanaya xilli Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed uu isku diyaarinayo in uu magaalada Addis Ababa ee caasimadda dalka Itoobiya ku martigeliyo madaxda Afrika shirka Midowga Afrika oo dhacayay 17-ka ilaa 18-ka bishan Febraayo.

Dhinaca kale, Itoobiya waxay madaxa iskula jiraan Masar iyo Suudaan oo sababtay biyo-xireenka webiga Niil, khilaafka heshiiska badda ee Soomaaliya taas oo keeni karto xaalad ay Masar iyo Soomaaliya ka heli karaan mawqif midaysan oo ay kaga soo horjeedaan siyaasadda Itoobiya. Isbahaysiga caynkaas ah waxa uu sii kordhin karaa culayska saaran Addis Ababa, taas oo xaaladda gobolka ka dhigaysa mid khatar ah. Suurtagalnimada in Masar iyo Soomaaliya ay yeeshaan isbahaysi milatari oo ka dhan ah ficilada Itoobiya waxay yeelan kartaa cawaaqib juqraafiyeed weyn.

Arrimaha la isku hayo waa mid la wada ogsoon yahay—Walaaca Masar ka qabto biyo xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) iyo saluuga Soomaaliya ee heshiiska badda ee Itoobiya la gashay Somaliland. Si kastaba ha ahaatee, u dhaqaaqista dhinaca wada shaqaynta milatari ee dhexmaro Soomaaliya iyo Masar waxay si weyn u kordhinaysaa xiisadda gobolka.

Ficiladan qalafsan ee isu dheelli-tir la’aanta diblomaasiyadeed, Abiy Axmed waxa uu daaha ka rogay is-dhexgalka kakan ee hamiga maxalliga ah, dhaqdhaqaaqyada gobolka, iyo danaha caalamiga ah ee Geeska Afrika. Iyadoo Ra’iisul Wasaaruhu uu doonayo inuu Soomaaliya iyo Masar u xaqiijiyo damaca Itoobiya, arrimaha hoose ayaa ah kuwo aan xal laga gaarin.

Nuxur ahaan, talaabooyinkii ugu dambeeyay ee Itoobiya, sida uu hadalka u dhigay Abiy Axmed, waxay ka tarjumaysaa istiraatijiyad ballaaran oo lagu hagayo biyo-xireenka Itoobiya ee siyaasadda gobolka iyadoo ilaalinaysa danaheeda qaranka. Waxtarka istaraatiijiyadani, si kastaba ha ahaatee, waxay ku xirnaan doontaa awoodda Itoobiya si ay u gasho wadahadal dhab ah iyo in xal loo helo khilaafaadka khatarta ku ah dheelitirnaanta jilicsan ee nabadda iyo iskaashiga gobolka. Si kastaba ha ahaato, xiriirka labadan dowladdood waxaa horey u xumeeyey, marwalbana xumeyn kara jahwareerka Diblomaasiyaddeed iyo siyaasaddeed ee Gobolka Geeska Afrika.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Tegida Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud ee Addis Ababa waa qalad diblomaasiyaddeed

Sidee u booqan kartaa dal madax-bannaanidaada ku xad-gudbay haddana aad tiri “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho”?

Published

on


Madaxweyne Xassan ayaa go’aan adag ka qaatay kadib markii ay Itoobiya ku xad gudubtay madax-bannaanida Soomaaliya. “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho si ay Itoobiya uga joojiso inay aqoonsato dhulka Somaliland ka go’day oo ay deked ka dhisato, sidaas waxaa sheegay la-taliyaha sare ee madaxweynaha Soomaaliya.” ayuu yiri mudane Xassan Sh. Maxamuud oo ah madaxweyne lagu soo doortay 4.5

Heshiis is-afgarad ah oo la saxeexay 1-dii Jannaayo oo u oggolaanaya Itoobiya aan bad lahayn inay samaysato saldhig ciidan oo badda Somaliland ah ayaa ruxday xiisada Geeska Afrika.

Xasan Sheekh ayaa shaaca ka qaaday in qorshihiisa uu yahay ka qayb-galka saddex shir oo waa weyn oo ka dhacaya magaalada Addis Ababa ee caasimada dalkaasi. “Waxaa rabaa dadka Soomaaliyeed inaan u sheego dhowaan waxaan safar ku tegayaa aniga iyo wafdi aan hoggaaminayo magaalada Addis Ababa xarunta Midowga Afrika, meeshaas saddex shir oo aad iyo aad muhiim u ah ayaa ka jira” ayuu yiri madaxweynuhu.

Dhinaca kale, iyadoo Itoobiya ay isku diyaarinayso shir madaxeedka ururka Midowga Afrika, ayaa warar hoose oo laga helayo gobolka Axmaarada waxay sheegayaan in ciidamada dawladu ay dileen ugu yaraan 200 oo qof oo rayid ah dagaaladii ugu dambeeyay. Dhinaca kale, guddiga xuquuqul insaanka Itoobiya, ayaa ku andacoonaya in dowladdu ay dishay 45 qof oo rayid ah. Eedeymahan ayaa imaanaya xilli Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed uu isku diyaarinayo in uu magaalada Addis Ababa ee caasimadda dalka Itoobiya ku martigeliyo madaxda Afrika shirka Midowga Afrika oo dhacaya 17-ka ilaa 18-ka bishan Febraayo.

Sidee u booqan kartaa dal madax-bannaanidaada ku xad-gudbay haddana aad tiri “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho”?

Xildhibaan Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame ayaa aad u dhaliilay safarka uu Madaxweyne Xasan Sheekh maanta ku tegay magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya, isagoo tilmaamay caqabado dhowr ah oo qabsan kara madaxweynaha.

Wuxuu sheegay in Xasan Sheekh uu khatar ugu jiro in la bahdilo oo Muuse Biixi uu tago Addis Ababa, isla markaana la dhaho ‘wajiga labaad ee heshiiska ayaan kala saxiixanay.’

“Itoobiya heshiis ma nihin, waxaan ogeyn inay ku soo xad-gudubtay qaranimadeena, madaxweynaha Soomaaliya ma aheyn inuu aado Addis Ababa, waxay ku habooneed inuu diro madax isaga ka hooseysa,” ayuu yiri.

Cabdiraxmaan ayaa ku doodaya in Itoobiya ay mudan tahay in xiriirkeeda hoos loo dhigo loona muujiyo, wuxuu sheegay in safiirkii Soomaaliya ee loo yeeray markii ay xiisadaan bilowga aheyd hadda dib loogu celiyey dalkii, balse aysan garaneyn sababta loogu celiyey.

“Madaxweynuhu inuu aado Itoobiya marnaba sax ma aheyn, waxay aheyd markii ay ugu yaraato in loo diro masuul ka socda wasaaradda arrimaha dibadda, hadii Abiy Axmed uu u yeero Muuse Biixi ee dhaho waxaan fulineynaa wajiga labaad ee heshiiska badda, madaxweynuhu wax uu sameyn karo malahan,” ayuu yir CC Shakuur.

Wuxuu intaas ku sii daray, “Xiriirka dadka aad is heysaan waa inaad hoos u dhigto ilaa xad, si aad uga badbaado waji gabax aad la kulmi laheyd markii aad sidaan oo kale u booqaneyso wadan aad dagaashan tihiin.”

Cabdiraxmaan ayaa sheegay in ra’iisul wasaarihii dalkaan uu shaqada ka maqan yahay, sidoo kalena uusan jirin wasiir arrimaha dibadda ku magacaaban, balse ku simaha ayuu sheegay in loo baahnaa in loo diro dalkaas.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa maanta ka degay Addis Ababa, isagoo sheegay in halkaas uu uga qeyb galayo ilaa seddax shir oo muhiim ah, balse siyaasiyiin iyo aqoonyahan badan oo Soomaaliyeed ayaa aad u dhaliilay go’aankaas, iyagoo qaba inay fiicneed in loo diro masuul hoose, si Itoobiya loogu muujiyo waji gabax ka dhashay damaceeda.

Soo dhaweynta madaxweynaha

Madaxtooyada Soomaaliya oo baahisay sawirada markii uu Xasan Sheekh gaaray Addis Ababa iyo soo dhoweyntii wafdigiisa, ayaa waxay gebi ahaanba ka jartay sawirada madaxdii ka socotay xukuumadda Abiy Axmed. Tallaabadan oo lagu tilmaamay mid cajiib ah ayaa muujinaysa sida ay weli madaxweynaha iyo dowladdiisa ugu taagan yihiin mowqifkii adkaa ee ay ka qaateen xad-gudubka Itoobiya, islamarkaana lagu muujinayo in weli xurgufta labada dhinac ay halkeedii tahay. Villa Somalia ayaa sidoo kale bayaanka lagu daabacay boggeeda rasmiga ah ayaa ku xusin xubnaha garoonka Addis Ababa ku soo dhaweeyay madaxweyne Xasan, kaasi oo uu ugu meeqaam sareeyay Wasiirka Maaliyadda Itoobiya Axmed Shide.

Waxaa xusid mudan in warbaahinta dowladda sida Telefishanka Qaranka uu markii hore baahiyay sawirada madaxweyne Xasan Sheekh oo uu barbar fadhiyo Wasiirka Maaliyadda Itoobiya oo isagu caasimada dalkaasi kusoo dhaweeyay madaxweynaha iyo wafdigiisa, halka Villa Somalia ay gebi ahaanba ka jartay sawirada.

“Madaxweynaha ayaa gudbin doona mawqifka cad ee Soomaaliya ay ka taagan tahay faro-gelinta ka dhanka ah madax banaanida iyo midnimadeeda dhuleed, isagoo hoosta ka xariiqay sida aysan shacabka iyo dowladda Soomaaliya aysan u aqbalayn xadgudub kasta oo wiiqaya qarannimadooda,” ayaa lagu yiri bayaanka Villa Somalia.

Madaxweynaha ayaa khudbad uu ka jeedinayo Golaha waxa uu u ka shaqeyn doonaa iskaashiga dagaalka ka dhanka argagixisada, daris-wanaagga iyo in dalalka Afrika ay ka gudbaan caqabadaha nololeed iyo kuwa deegaan ee dib u dhigay nolasha shucuubta Qaaradda.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud (4.5) oo tagaya Itoobiya – Ujeedka waa maxay?

Madaxweyna Xassan Sheekh Maxamuud ayaa u safraayo dalka Itoobiya wakhti xiisadaha Itoobiya iyo Soomaaliya cirka isku shareertay, laakiin waa maxay ujeedka safarka madaxweyne Xassan?

Published

on


Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sh. Maxamuud oo warbaahinta kula hadlay gudaha magaalada Kismaayo ayaa sheegay inuu safar u yahay magaalada Addis Ababa, xilli ay weli taagan tahay xiisadda badda ee kala dhaxayso Itoobiya.

Xasan Sheekh ayaa shaaca ka qaaday in qorshihiisa uu yahay ka qayb-galka saddex shir oo waa weyn oo ka dhacaya magaalada Addis Ababa ee caasimada dalkaasi.

“Waxaa rabaa dadka Soomaaliyeed inaan u sheego dhowaan waxaan safar ku tegayaa aniga iyo wafdi aan hoggaaminayo magaalada Addis Ababa xarunta Midowga Afrika, meeshaas saddex shir oo aad iyo aad muhiim u ah ayaa ka jira” ayuu yiri madaxweynuhu.

“Shir madaxeedkii Midowga Afrika waa ka jiraa oo isugu imaanayaan madaxdii, waxaa kale oo halkaasi ka jiro shir IGAD ah oo dhinac yaallo, sidoo kale shir kale oo suuqa dhaqaalaha bariga Afrika oo iyadana madaxdeydii gooni u shireyso” ayuu mar kale yiri Xasan Sheekh.

Sidoo kale wuxuu intaasi sii raaciyay “Shirarkaas oo dhan muhiim ayay u yihiin Soomaaliya, waxaana u tageynaa waa shirarkaas inaan ka qayb-galno iyo dabcan farriinteena aan wadno inaan gudbino oo ah dalka Soomaaliya oo ah dal gob ah oo xor ah oo dowlad leh”.

Iyadoo Itoobiya ay isku diyaarinayso shir madaxeedka ururka Midowga Afrika, ayaa warar hoose oo laga helayo gobolka Axmaarada waxay sheegayaan in ciidamada dawladu ay dileen ugu yaraan 200 oo qof oo rayid ah dagaaladii ugu dambeeyay. Dhinaca kale, guddiga xuquuqul insaanka Itoobiya, ayaa ku andacoonaya in dowladdu ay dishay 45 qof oo rayid ah.

Eedeymahan ayaa imaanaya xilli Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed uu isku diyaarinayo in uu magaalada Addis Ababa ee caasimadda dalka Itoobiya ku martigeliyo madaxda Afrika shirka Midowga Afrika oo dhacaya 17-ka ilaa 18-ka bishan Febraayo. Maxay Midowga Afrika uga hadli la’yihiin colaadda Itoobiya?

Madaxweyne Xassan ayaa go’aan adag ka qaatay kadib markii ay Itoobiya ku xad gudubtay madax-bannaanida Soomaaliya. “Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho si ay Itoobiya uga joojiso inay aqoonsato dhulka Somaliland ka go’day oo ay deked ka dhisato, sidaas waxaa sheegay la-taliyaha sare ee madaxweynaha Soomaaliya.” ayuu yiri mudane Xassan Sh. Maxamuud oo ah madaxweyne lagu soo doortay 4.5

Heshiis is-afgarad ah oo la saxeexay 1-dii Jannaayo oo u oggolaanaya Itoobiya aan bad lahayn inay samaysato saldhig ciidan oo badda Somaliland ah ayaa ruxday xiisada Geeska Afrika.

Soomaaliya ayaa ku andacoonaysa in Somaliland ay ka tirsan tahay dhulkeeda, waxayna ku dhawaaqday in heshiiskaasi uu buray. Madaxweynaha ku yimid nidaamka qabaliga ah ee Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa Soomaalida ugu baaqay “inay u diyaar garoobaan difaaca dalkeena hooyo”, iyadoo magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya lagu qabtay isu soo bax looga soo horjeedo heshiiskaasi.

“Waxaan wadnaa dhammaan fursadaha diblomaasiyadeed, waxaana u maleynayaa in Itoobiya ay soo noqon doonto maskaxdeeda, laakiin waxaan diyaar u nahay dagaal haddii Abiy uu rabo dagaal,” ayuu yiri lataliyaha madaxweynaha isaga oo tixraacaya hadalka ra’iisul wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed.

Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa dagaal ku dhex maray sannadihii 1977-78 markaas oo ay ku muransanaayeen gobolka Ogaadeeniya, waa gobol aysan Soomaalida wali ka samrin waxaana jira Soomaali badan oo aaminsan in gobolkaas dib loo soo celiyo.

Ciidamada Itoobiya ayaa Soomaaliya soo galay sanadkii 2006 si ay Muqdisho uga saarto Islaamiyiinta uu hoggaaminayay madaxweynihii hore ee Shaakh Shariif Sheekh Axmed (4.5), taasoo sababtay inay soo baxaan ururka Al-Shabaab, maantana ciidamada Itoobiya ee ku sugan Soomaaliya waa mid ka mid ah ciidamada ugu badan ee ciidamada Midowga Afrika ee nabad ilaalinta u jooga Soomaaliya. Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Soomaaliya waxaa burburiyay Al-Shabaab, oo xiriir la leh Al-Qaacida, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dalalka ugu khatarta badan adduunka.

Kadib baaqyo caalami ah oo ay Soomaaliya u jeedisay dunida sida Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo urur gobolaadyada inay taageeraan xaqa ay Soomaaliya u leedahay difaacista dhulkeeda.

Soomaaliya ayaa sheegtay in tallaabada Itoobiya qaadday ay halis ku tahay deris wanaagga iyo nabadda iyo xasilloonida gobolka.

Waxaa jriay dalal badan oo taageero u muujiyey Soomaaliya oo ay kamid yihiin Masar, Turkiga, Shiinaha, Sacuudiga iyo Qaramada Midoobay.

Stephane Dujarric, afhayeenka xoghayaha guud ee QM, oo weriyayaasha wax ka weydiiyeen arrintan, ayaa sheegay in xoghayaha guud ee QM António Guterres uu khadka taleefonka kula hadlay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud.

“Waxax uu tixgeliyey walaaca Soomaaliya ee ku aaddan Is-afgaradkii Jamhuuriyadda Dimoqraadiga Federaalka Itoobiya iyo “Somaliland” ee lagu dhawaaqay 1-dii Janaayo. Xoghayaha Guud waxa uu dib u xusay in Golaha Ammaanku uu si joogto ah u caddeeyay ixtiraamka uu u hayo madax-bannaanida, wadajirka dhuleed, iyo midnimada Soomaaliya,” ayuu yiri afhayeenka QM Stephane Dujarric.

“Xoghayaha guud waxa uu rajaynayaa in dhammaan dhinacyadu ay yeeshaan wadahadal nabadeed oo wax ku ool ah si ay uga fogaadaan fal kasta oo xaaladda uga sii dari kara,” ayuu yiri.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Madaxweyne Cabdel Fattah el-Sisi ayaa sheegay in Masar aysan ogolaan doonin wax khatar ku ah Soomaaliya iyo amnigeeda

Madaxweyne Sisi ayaa hadalkan ka sheegay shir jaraa’id oo uu la qaatay madaxweynaha Soomaaliya Xassan Sheekh Maxamuud.

Published

on


Madaxweynaha Masar ayaa Axaddii sheegay inaysan ogolaan doonin wax khatar ah oo soo wajaha Soomaaliya, ka dib markii Itoobiya ay sheegtay inay ka fiirsan doonto inay aqoonsato madax-bannaanida Somaliland oo heshiis ku siinaysa inay hesho deked badeed.

Hadalkan ka soo yeedhay Madaxweyne Cabdel Fattah el-Sisi ayaa ahaa kii ugu xoogganaa ee ay Masar arrintan ka soo saarto, iyadoo markii horeba xidhiidhka ay la lahayd Addis Ababa xumaa, waxayna astaan u ahayd in Qaahira ay ku lug yeelato khilaaf sababay xiisad hor leh oo ka taagan Geeska Afrika.

Somaliland ayaa ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya inteeda kale sannadkii 1991-kii, balse ma aysan helin wax aqoonsi ah oo xittaa hal wadan oo kamid ah caalamka. Heshiiska lagu kireynayo dekedaha oo horaantii bishan lagu heshiiyey oo Itoobiya iyo Somalilandba ay ku timameen heshiis is-afgarad ah balse aan wali la dhamaystirin ayaa faa’iido u noqon doonta Itoobiya oo aan bad lahayn, isla markaana Soomaaliya ka caraysiisay.

Soomaaliya ayaa sheegtay in tallaabada Itoobiya qaadday ay halis ku tahay deris wanaagga iyo nabadda iyo xasilloonida gobolka.

“Cid awood u leh dhulka Soomaaliya cad ka mid ah inay bixiso ma jirto,” ayuu yiri Madaxweynaha Soomaaliya oo sheegay in dhulka ay iska leeyihiin jiilka soo socda.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

“Jihada aad 1-da Jannaayo u jeesateen kasoo jeesta, waddo idinka ma jirto meeshaas,” ayuu yiri madaxweynaha Soomaaliya oo farriin u dirayey Itoobiya.

Muqdisho ayaa ku hanjabtay in ay geli doonto dagaal si looga hortago in heshiiskaas uu hirgalo, iyadoo ku eedeysay Addis Ababa in ay qorsheyneyso weerarro lagu qaado biyaha Soomaaliya iyo bartilmaameedka dalalka Carabta ee ku sugan Badda Cas. Iyadoo laga jawaabayo xiisadaha sii kordhaya, Midowga Afrika (MA) wuxuu ku baaqay is-xakameyn iyo “wadahadal macno leh” oo dhexmara labada dal ee xubnaha ka ah Midowga Afrika ayaa lagu yiri shirkii Arbacadii.

War qoraal ah oo ay soo saartay Khamiistii, ayay dawladda Soomaaliya ku sheegtay inay tixgelisay talada Midowga Afrika, balse waxay ku adkaysatay in Itoobiya ay ku xad-gudbtay madax-bannaanideeda, ka dib markii ay heshiis “sharci darro ah” la gashay “Maamulka Somaliland”.

Baaqyada caalamiga ay Soomaaliya u jeedisay dunida waxa kasoo jawaabay dowlado badan sida ururka IGAD, Jaamacadda Carabta, Masar, Turkiga, Shiinaha, Sacuudiga iyo afhayeenka xoghayaha guud ee QM. 

Madaxweynaha Soomaaliya Xassan Sheekh Maxamuud oo booqasho rasmi ah ku jooga dalka Masar ayaa waxa uu kulan kula qaatay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Carbeed ee Masar Cabdulfataax Al-siisi. Labada Madaxweyne ayaa ka wada hadlay amniga iyo istaraatiijadda Carbeed ee Badda Cas, xaaladda gobolka, dagaalka ka dhanka argagixisada iyo xoojinta iskaashiga faca-weyn ee ka dhexeeya Labada shacab ee walaalaha ah.

Kuanka gaarka ah ee Labada Madaxweyne kaddib, waxay wadajir u qabteen shir-saxaafadeed ay ku soo bandhigeen miro-dhalka wada-hadalkooda iyo aragtidooda ku aaddan xaaladaha ka taagan Gobolka, iyadoo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu tilmaamay sida dowladda Soomaaliya ay ula kaashanayso xulafada , bahwadaagta iyo saaxiibbada caalamka sidii looga hortagi lahaa caqabad kasta oo ka dhan ah madaxbannaanida iyo midnimada dalkeenna.

“Masar dowlad iyo shacab, waxaan nahay xulufo iyo walaalo soo jireen ah oo markasta ka wada shaqeeya sidii ay u abuuri lahaayeen mustaqbal ifiya iyo horumar waara. Wadahadallada miro-dhalka ah ee aan maanta yeelannay waxay muujinayaan sida aan u doonayno in aan xoojinno xiriirka diblomaasiyadeed, amni iyo siyaasadeed.”

“Masar ma ogolaan doonto cid kasta oo khatar ku ah Soomaaliya ama ay saameyn ku yeelato amnigeeda” ayuu yiri madaxweyne Cabdulfataax Al-siisi oo ka hadlayay shir jaraa’id oo uu la qaatay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud oo booqasho ku jooga dalka Masar.

“Ha isku dayin Masar, ama ha isku dayin inaad u hanjabto walaalaheed gaar ahaan haddii ay ka codsadaan inay soo farageliso,” ayuu raaciyay.

Heshiiskii is-afgaradka ahaa ee 1-dii Janaayo, Itoobiya waxay sheegtay inay ka fiirsan doonto inay aqoonsato madax-bannaanida Somaliland si ay u hesho dekedda. 20 Km (12 mayl) oo xeeb ah oo ku xeeran dekedda Berbera, ee gacanka Cadmeed, waxay ku kireyn doontaa 50 sano arrimo ciidan iyo ganacsi.

Dekadda ugu weyn ee Itoobiya ay hadda ka dhoofiso badda ayaa ku taalla dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti.

“Fariinta aan u dirayo Itoobiya waa in… in la isku dayo in la qabsado dhul si loo maamulo waa wax aan cidna ku heshiin doonin,” ayuu yiri madaxweyne Cabdulfataax Al-siisi, isaga oo sheegay in iskaashiga dhanka horumarka uu yahay istiraatiijiyad wanaagsan.

Wasiirka arrimaha dibadda Masar ayaa todobaadkii hore ku tilmaamay Itoobiya inay tahay isha xasilooni darro ka jirta gobolka, taasoo wasaaradda arrimaha dibadda ee Masar ay ku tilmaantay mid aan khusayn.

Xiriirka Masar iyo Itoobiya ee wadaaga isticmaalka wabiga Niil ayaa sanado badan ahaa mid kacsan kadib biyo xireenka weyn ee Itoobiya ay ka dhistay wabiga Blue Nile.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

‘Soomaaliya hal Albaab ayay leedahay’ – Warbixin

“Soomaaliya hal albaab ayay leedahay waana Dawladda Federaalka ah, midnimada, wadajirka iyo Madaxbanaanideeduna waa lama taabtaan”, waa sida ay qireen Madaxda IGAD.

Published

on


Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo wafdiga ku wehelinaya shirkan ayaa u soo bandhigay Hoggaamiyeyaasha IGAD iyo diblumaasiyiinta Gobolka xadugudbka Itoobiya ay ku sameysay midnimada iyo madaxbannaanida Soomaaliya iyo dhibaatada ay ku yeelanayso xasilloonida iyo nabadda Geeska Afrika. Wafdiga Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ee uu hoggaaminayo Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa xoojiyey qaraarkii Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ay ku laaleen is-afgaradkii sharci darrada ahaa ee ay kala saxiixdeen Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya iyo Madaxweynaha Maamulka Soomaaliland, kaas oo khilaafsan heshiisyada labada dal, mabaad’ida aas-aasiga ah ee Midowga Afrika, xeerarka heer IGAD iyo heer caalamba.

Madaxda Urur-Goboleedka IGAD oo dhagaystay mowqifka adag ee dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa caddeeyey mowqifkooda ku aaddan faro-gelinta Dowladda Itoobiya ee ka dhanka ah Madaxbannaanida iyo midnimada dalkeenna, waxayna Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya bogaadinaysaa bayaanka wadajirka ah ee Shir-madaxeedka IGAD oo lagu sheegay sida ay u ilaalinayaan madaxbannaanida, midnimada iyo wadajirka Soomaaliya, shacab iyo dhulba, heshiis kastana ay aas-aas u tahay ogolaanshaha Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Madaxda Urur goboleedka IGAD ayaa meel uga soo wada jeestay xadgudubka dowladda Ethiopia ay ku sameysay madax banaanida dhuleed ee JFS, waxaana uu ahaa Shir Madaxeedkii 42-aad ee Ururka Goboleedka IGAD oo shalay ka qabsoomay Magaalada Kampala ee dalka Uganda ayaa Laga soo saaray War-murtiyeed dhowr qodob ka kooban, waxayna isku raacay in lama taabtaan ay tahay Madax banaanida dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo sidoo kale Madaxda ayaa soo jeediyey in Heshiis walba oo Soomaaliya lala galayo uu soo maro dowladda Federaalka Soomaaliya.

Urur goboleedka IGAD ee uu shirka uga socday magaalada Kampala ee wadanka Ugandha ayaa gabagabadii laga soo saaray War-saxaafaded, waxaana lagu yiri:-

1.“Ururka waxa uu aad uga walaacsannahay is-bedellada cusub ee ku yimid xiriirka u dhexeeya Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka ee Itoobiya iyo Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

2. IGAD waxa ay si adag u xaqiijineysa mabda’ lama dhaafaanka ee ilaalinta iyo dhowrista madaxbannaanida, wadajirka iyo midnimada dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; iyo in macaamil kasta uu ilaaliyo mabaadii’da asaasiga ah ee kor ku xusan, iyo in heshiis iyo wadaxaajood kasta ay ku dhacaan ogolaanshaha Dawladda Federaalka Soomaaliya.

3. Waxaan ugu baaqeyna Jamhuuriyadda Federaalka Dimuqraadiga ah ee Itoobiya iyo Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya in ay qaboojiyaan xiisadda, beddelkeedana ay yeeshaan wada hadal wax ku ool ah”.

“Soomaaliya hal albaab ayay leedahay waana Dawladda Federaalka ah, midnimada, wadajirka iyo Madaxbanaanideeduna waa lama taabtaan”, waa sida ay qireen Madaxda IGAD.

Madaxweynaha Jamhuuriydda Federaalka Soomaaliya Mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo khudbad ka jeediyey shirka ay yeesheen hoggaamiyaasha dalalka isbaheysiga dhex dhexaad ka ah (NAM) ayaa si adag u soo bandhigay mowqifka dowladda Soomaaliya ee ku aaddan xadgudubka Dowladda Itoobiya iyo cawaaqib xumada uu keeni karo haddii aanan si wadajir ah looga falcelin, shirkaasi ayaa ka qabsoomay wadanka Ugandha. “ Cawaaqib xumada ka dhalan karta is-afgaradkan waa wax aad looga xumaado mana ahan kaliya mid khatar ku ah madax-banaanida dhuleed ee Soomaaliya, Sidoo kale waxa uu halis ku yahay xasilloonida gobolka waxuuna fursad cusub siinayaa argagixisada ka jirta gobolka”, sidaana waxaa yiri Madaxweyne Xasan Shiikh Maxamuud.

Dhinaca kale Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo ajiibay martiqaad rasmi ah ee uu u fidiyey dhiggiisa dalka Masar Mudane Cabdulfataax Al-siisi ayaa gaaray magaalada Qaahira ee xarunta dalkaas, waxaana lagu wadaa in Labada Madaxweyne ay ka arrinsan doonan xaaladda gobolka iyo danaha wadajirka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo Jamhuuriyadda Carbeed ee Masar, iyagoo mudnaan siinaya xoojinta xiriirka labo geesoodka ah iyo iskaashiga faca weyn ee ay wadaagaan Labada shacab.

Haddaba si loo daafaco Badda dheer ee ku teedsan Soomaaliya oo ay soo damacday Itoobiya ayaa waxaa socda sidii dib loo howlgali lahaa ciidanka Badda, si ay u ilaaliyaan xeebaha Soomaaliya ayay Khubarada arrimaha badaha ee Qaramada Midoobay ay dhowaan kulan la yeeshay dhiggooda Ciidanka Badda iyo Ilaalada Xeebaha Soomaaliya. “Qaramada Midoobay waxaa ka go’an in ay la shaqeyso Kooxda Shaqada ee Ciidanka Badda iyo Ilaalada Xeebaha Soomaaliya iyo saaxiibbada caalamiga ah si kor loogu qaado howl-gudashada iyo sugidda biyaha Soomaaliya iyo aagga dhaqaale ee gaarka ah”, sidaasi waxaa lagu qoray bogga ay ku leedahay baraha bulshada.

“Ka dib dadaalka Madaxda Qaranka, Soomaaliya waxay taageero buuxda ka heysataa dhammaan Ururada Caalamiga ah, sida Qaramada Midoobay, Midawga Afrika, Jaamacadda Carabta iyo Ururka Wadamada Islaamka ah. Sidaas oo kale waxaa si aan leexleexasho lahayn taageero noogu muujiyay dalalka dunida ee saamaynta badan kuwaas oo ay hugaaminayaan kuwa leh Codka Diidmada Qayaxan (Veto), sidaasina waxaa bartiisa bulshada ku qoray Wasiir-ku xigeenka Warfaafinta mudane Cbadiraxmaa Yuusuf Cadaala, wuxuna ku micneeyay in si dhamaystiran looga guulaystay in Adduunku fahmay duulaanka Dagaal oogaha Geeska Afrika Abiy Axmed, kaasi oo wajahaya go’doon Diblamaasiyadeed, meel cidlo ahna uga haray Dunida oo dhan.

“Shalay warka ka soo baxay Jaamacadda Carabta wuxuu ahaa Mid lagu qoray luuqad iftiiminaysa ama adag waxa uu filan karo Horjooge Abiy, intaasi kuma ekaan ee Dalalka Carbeed Mid Mid ayay Wasaaradahooda arrimaha dibaddu u soo saarayaan Bayaanaad muujinaya taageeradooda waxaana ugu dambeeyay, Qatar, Imaaraadka Carabta iyo Masar oo dhawaan ku celiyay aragtidooda ka dib kulankoodii.Waxaa ka horeeyay kii Afhayeenka Golaha Amniga Qaranka ee Maraykanku uu ficilka Abiy ku tilmaamay mid halis galinaya deganaashaha Adduunka oo taageeraya Argagixisada isla markaana aan sinna loo aqbali Karin” mudane cadaala ayaa si adag u yiri.

Gudaha Dalka waxaa fariin isku mid ah diray dhammaan Heerarka kala duwan ee Hay’adaha Dawladda, Siyaasiyiinta, Ururada Bulshada iyo Shacabka Soomaliyeed oo ay ugu horeeyaan shacabka Gobolada waqooyi. Gudaha Dalka Ethiopia waxaa ka socda dood ballaaran oo inta badan Qawmiyadaha Ethiopia ay ku diidan yihiin falka qar iska tuurnimada ah ee Abiy, iyaga oo u arka in uu fashilka Gudaha ku qarinayo Duullaan aan guuli ka muuqan oo uu ku aado Soomaaliya. “Dadkeenna waxaa nala gudboon in aan ka shaqayno labo arrimood oo kala ah, in aan sii xoojino midnimadeenna iskama caabino dicaayadaha raqiiska ah ee Abiy isla markaana diyaar u ahaano marxaladda xigta”. “Ninkii Haftay ee Hungurigu qaaday maxaa u haray oo la dhihi lahaa”, waa Muuse Biixiye.

_

TV-ga Qaranka – W.Q: Leyla Aden

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul