Connect with us

Caafimaadka & Sayniska

Sooyaalka aqoonta Caafimaadka iyo nolosha Sayniska

Waa qormo ka kooban taariikh iyo tagto hore oo ku saabsan asalka aqoonta caafimaadka iyo nolosha Sayniska.

Published

on


Had iyo goor ummadaha iyo xaddaarad kasta oo dunida soo martay waxa la isku raacay in marka tagtadda la darso ay tusmo iyo tusaalle u noqoto xayada maanta taagan.

Habka iyo hannaanka ay u farsamayn jirayn ummuuraha adduunyo ee soo wajaha – tabaha iyo tallaabooyinka ay u maarayn jirayn waa casharo u baahan in la darso. Haddaba innaga oo taas ka duulayna, waxa ay qormadeenna maanta ku lafo guri doonaa sida cinwaanka guud ka muuqata: Asalka aqoonta Caafimaadka iyo nolosha Sayniska (Origin of Medicine and Life science).

Ugu horrayn, dhammaan bulshooyinka kala geddisan ee caalamku mid kastaa waxa uu adeegsan jiray tab iyo xeelad ay ku furdaamin jireen xanuunada dadkooda soo rita, iyo waxa jiray hab ay u maarayn jireen dawooyinka jirrooyinkaas soo rita. Bilmtal, Soomaalidii hore waxa ay adeegsan jireen nooc daaweyn u gaar ah iyaga oo la ga falkiyay dhir iyo waxyaabo kale oo la isku daray – maadaama aqoonta Sayniska ee Casriga ah xilligaas deegaanadeenna ka jirin.

Waxa aynu ku bilaabi doonaa sebenadii hore sida Masaaridii hore iyo qolyihii Baabiloyooniska oo ahaa masdarka iyo isha ay kasoo farcameen ama kasoo burqan jireen badi aqoonta Sayniska iyo culuumta fanniga ah ee kala duwan. Inkasta oo qolyihii la odhan jiray Hippocratiska ay ahaayeen aasaasayaashii iyo aabayaashii Caafimaadka. Hippocrat waxa uu ahaa asal ahaan Giriig, waxaana lagu tilmaamaa Aabaha Caafimaadka (Father of Medicine).

Inkasta oo Masaaridu ka qadiimsan yihiin xaddaaradda Giriiga – [taas waxa caddayn kuugu filan – markii Giriigu booqday Masar, ayaa wadaad reer Masar ah ku yidhi: “idinku Giriig; waxa aad tihiin Dhallaan – taas oo ula jeedo – eegga ayaad caalamka xaddaaradda soo galaysaan”. Xilligaas oo qiyaastii ku beegnayd qarnigii 6-aad BC]. haddana Hippocratiska ayaa ahaa kuwii ugu horreeyay ee aaminay in xanuun kastaa leeyahay sabab dabiici ah.

Dhinaca kale Baabiloyooniska, iyaguna waxa ay sameyn jireen, kahor inta aanay wax daaweyn ah guda gelin, waxa ay eegi jireen nooca danbi ah ee uu galay ruuxa xanuunku ku dhacay, waxa ay rumaysnaayeen in ruuxa jirro ku dhacdo – Eebbe xanuun ciqaab uga dhigayo.

Sidaa daraaddeed Hippocratisku iyagu waxa ay isu arkayeen dhakhaatiir dhab ah oo raba in cudur kastaa leeyahay asal iyo sabab sayniseed (Proper science of Medicine).

Waxa ay isku dayeen in ay raadraacaan kiisas caafimaad oo kala duwan, waraysiyo ayay ka qaadeen bukaanadii, si ay u darsaan islaba roga xanuunka iyo qaabka uu ‘u fidayo. Xumadda (Fever), qaab- dhismeedka jidhka (Body posture), midabka maqaarka, heerkulka jidhka, indhaha, baadhitaanka candhuufta (Sputum), matagga (Vomit), saxarada iyo kaadida.

Arrimahan oo dhan waxa ay ka saacideen Giriigii hore in ay baadhitaan iyo daba gal rasmi ah ku sameeyaan xanuunada kala duwan. (Diagnosis and Prognosis).

Dabagalka iyo kasoo kabashada ama kasoo reyitaanka xanuunka qofka haleela ama in dhakhtarku ku guulaysto in ruuxu xanuunka ka bogsado waxa ay ahaan jirtay mid ka qayb qaadata sumcadda iyo karaamada dhakhtarku ku dhex leeyahay dadkiisa. Bilmatal, dhulkeenna dhakhtar kastaa waxa uu isku dayaa sida ugu dhakhsaha badan in uu isu dhaafiyo ruuxa bukaanka ah (dan kama laha bogsashadiisa toona) way se jiraan dhakhaatiir bukaanadooda daryeela.

Haddaba marka loo eego wadcigii iyo xaaladdii wagaas ay ku sugnaayeen xaddaaraddii Giriiga ee hore, qaabkii ay ula tacaali jireen xanuunada – ayaa haddana waxa aad la fajacaysaa agabka, aqoonta iyo qalabku sida uu gobaabsiga ugu ahaa iyo sida ay u maarayn jireen xanuuno badan oo halis iyo saf-mar ah.

Haddaba haddii aynu kusii socono aqoontii hore ee caafimaadka. Markan waxa aynu eegi doonaa Hippocratiskii hore iyo waxa ay ka aaminsanaayeen qaab-dhismeedka jidhka bini’aadmka. Waxa ay rummaysnaayeen in waaxyaha jidhka bini’aadamku ka kooban yahay afar shay oo loo yaqaan Humours: (Kulayl), (Qabow), (Qalayl), (Qoyaan). Hot, Cold, Wet, dry. Ama haddii si kale loo dhigo waa afar dareere: Black bile, Yellow bile, phlegm, iyo Blood.

Inkasta oo ay isku maandhaafsanaayeen waxa saxda ah ee jidhka bini’aadamku ka kooban yahay (Exact constitution of human body) haddana dhammaantood hal mid ayay ka sinnaayeen oo ah in haddii mid kamid dareerayaashan dheelli ku yimaaddo – jirraduna markaas bilaaban doonto. (Health was balance of the constituents, imbalance of constituents is the disease).

Wax fikrad ah kamay haysan waxyaabaha loo yaqaano Bakteeriyada, Fayraska, iyo in mararka qaar xanuunku qofka dibadda kaga iman karo oo kasoo weerar tegi karo.

La soco qeybta 2-aad ………..


Tixraac:

By far the best general introductions to ancient science are G.E.R. Lloyd’s Early Greek Science to Aristotle (1970) and Greek Science after Aristotle (1973).

A little old, but still a useful introduction, is S. Sambursky, The Physical World of the Greeks (1956).

Philosophy and science were very much intertwined in the ancient world. A useful introduction to Greek philosophy is the Routledge History of Philosophy, vols 1 (1997) and 2 (1999), and a more extended introduction can be found in W.G.C. Guthrie’s History of Greek Philosophy in six volumes (1962–81).

The Cambridge Companions series is a useful way of finding out current thinking on various philosophers. While they concentrate on philosophy, there is always some useful material on ancient science as well. There are Cambridge Companions to Early Greek Philosophy, ed. D. Sedley (1999); Plato, ed. R. Kraut (1992); Aristotle, ed. J. Barnes (1995); and Hellenistic Philosophy (forthcoming).


Facebook Comments Box

Waa qoraa ka tirsan Somalism. Waa dhakhtar, aqoonyahan, qoraa iyo cilmi baadhe lafo gura kuna talax tegay wax ka qorista caafimaadka, dabciga iyo dabeecadda aadamiga. Waxa uu taxliiliyaa oo naqdiyaa aragtiyaha kala duwan ee Sayniska kusoo arooray, iyo sidoo kale mabaa'diida diimaha iyo dunyawiga, iyo weliba mawduucyo faro badan oo kala jaad ah. Ku sugan Geeska Afrika waxna ku soo bartay dalka Itoobbiya, gaar ahaan magaalada Addis Ababa. Waxa uu shahaaddada dhakhtarnimada kusoo qaatay cilmiga caafimaadka iyo qalliinka afka. Sidoo kale waxa uu shahaaddada koowaad ee maamulka iyo maareynta ilaha bini'aadamka (Human resource management) ku soo qaatay isla waddanka Itoobbiya. Qoraaladiisu waxa ay kasoo muuqdeen degelleda gudaha iyo dibeddaba, sida Horndiplomat.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Caafimaadka & Sayniska

Waa kuwee magaalooyinka Soomaaliya ee ay kunool yihiin dadka ugu badan ee qaba cudurka HIV-AIDS?

Magaalooyinka ay ugu badan yihiin dadka qaba xanuunka HIV ee Soomaaliya.

Published

on


Sida ay daaha ka qaaday xog uu sii daayey xafiiska xakamaynta xanuunka HIV-AIDS ee Wasaarada caafimaadka ee Soomaaliya ayaa lagu sheegay in heerka cudurka ee Soomaaliya uu u muuqdo mid hoos u dhacaya.

Madaxa Mashruuca HIV AIDS ee Wasaarada Caafimaadka Federalka Dr. Sacdiyo Cabdisamad Cabdilaahi oo BBCda la hadashay ayaa sheegtay in 6-dii bilood ee ugu horreysay sanadkan, guud ahaan Soomaaliya cudurka laga helay dad gaaray ilaa 438 ruux.

Tiradan ayaa ka dhigan, sida ay sheegtay mid muujinayso in dadaallada la sameeyey ay dhimeen kororka xanuunka, taasoo marka la eego xaddiga dalka ka dhigayso 0.1 boqolkiiba.

”Cilmi baarisyada lagu samaynayo baarisyada cudurka waxay na tusayaan in xaddiga xanuunka uu hoos u sii dhacayo dalka oo dhan” ayey tiri Dr Sacdiyo.

Dr. Sacdiyo waxay xustay in qiyaasta dadka la nool xanuunkan ee guud ahaan dalka ay gaarayaan 7,746 oo ruux, halka inta si rasmi ah ugu diiwaan gashan ee daawada qaata ay tahay 4,419 ruux ilaa dhamaadkii bishii june ee sanadkan.

Dadka u nugul xanuunka

Sida ka muuqata xogta xafiiska xakamaynta xanuunka waxaa jira calaamado muujinaya in wali ay jiraan dad u nugul xanuunka oo aad ay ugu badan yihiin kuwa isticmaala maandooriyaasha.

‘’Iyadoo HIV-AIDS ku dhici karo qof kasta ayaa haddana waxaa jira dad xununka u nuglaaan kara iyo dhaqamo qaarkood oo ay leeyihiin oo la xiriira inay u sahlanaadaan inuu soo gudbo cudurku, tusaalaha ugu wayn waxaa weeye oo hadda dalka ku soo batay dadka isticmaalaya daroogada cirbadaha laysku duro, hadaa fiiriso iyaga dadka kale waa ugu badan yahay” ayey intaas raacisay.

Magaalooyinka ay ugu badan yihiin dadka xanuunka qaba Soomaaliya

Warbixintu waxay kaloo shaacisay sida ay magaalooyinka Soomaaliya ugu kala badan yihiin dadka xanuunka qaba taas oo lagu qiimeyey baaxada iyo tirada dadka ku nool magaalooyinkaaas. Dr. Sacdiyo Cabdisamad waxay BBC u sheegtay in magaalooyinka Muqdisho, Hargaysa, Garoowe, Berbera iyo Bosaaso ay yihiin kuwa ugu badan ee ay ku nool yihiin dadka la nool xanuunka HIV-AIDS.

‘’Sida la yaqaan adduunka xanuunku wuxuu ku badan yahay magaalooyinka, sidaa darteed waxaa soomaaliya ugu badan Muqdisho waayo waa magaalo caasimad ah, maagaalo xeebeed, dad tiro badan ku nool yihiin, ganacsi badan ka jiro’’ ayey intaas raacisay.

Bah-wadaagta Wasaarada Caafimaadka sida Guddiga ka hortaga AIDS-ka Qaranka, dallada ay ku midaysan yihiin dadka xanuunka la nool iyo Hay’adaha taageera ayaa wadajirkooda ka dhigay mid yareeyey xanuunka guud ahaan dalka soomaaliya

‘’Waxa iyana calaamad fiican ah inay waayadan danbe badanayaan dadka tagaya goobaha lagu baaro xanuunka oo dalbanaya inay is baaraan ka hor inta aysan is guursan, taas oo muujinaysa fahanka bulshada ka qabto xanuunka iyo sida ay u doonayaan inay isaga ilaaliyaan’’.

Bashiir Cawad oo cudurka la nool

Bashiir Cismaan Cawad oo sarkaal hore uga ka tirsanaa ciidanka Booliska Puntland lana nool xanuunka HIV-AIDS ayaa sheegay in warbixinta ay soo saareen xafiiska ay farxad galisay

‘’Ka sokow inaan la noolahay xanuunka mudo hadana waxaan ahay wacyi galiye bulshada ah oo isku xilqaamay inaan dadka uga digo xanuunka markasta iyo si kasta oo an awoodo. Dhalinyarada waxaan u sheegaa in xanuunkan yahay mid halis leh laakiin ay muhim tahay in laga taxadaro’’ ayuu yiri Bashiir.

Wuxuu intaa ku daray in hadda dadku wacyigooda iyo fahanka ay ka qabaan cudurka uu ka duwan yahay xiligii isaga uu ku dhacay oo ay gaartay in loola dhaqmo si aan wanaagsanayn.

____

(BBC SOMALI)

Facebook Comments Box

Continue Reading

Caafimaadka & Sayniska

Saynisyahano ayaa waxay ogaadeen 2 macdan oo aan hore loogu arag dhulka oo laga helay Soomaaliya

“Sidee bay Saynisyahannadan Ajaanibka ahi muunad uga soo ururiyeen Meteorite-kan ku dhacay Soomaaliya? Soomaalidii heshay Meteorite-kan miyaanay ogayn in garaamku ku kacayo $10.00 ilaa $10,000.00 garaamkiiba? Meteorite-ka ahay 15,000-ton wuxuu ka kooban yahay 90% bir iyo nikkel. Maadaama ay tani ahayd meteorite naadir ah, waxay u badan tahay in lagu iibin lahaa garamkiiba $100,000 oo doolar iyo in ka badan.” – ayay tiri Aqoonyahanad Faadumo Qaasim Dayyib

Published

on


Saynisyahano Ajaanib ah ayaa Soomaaliya ka helay laba macdan oo aan hore loogu arag adduunka. Sida ay saynis-yahannadani sheegeen, Macdantani waxa ay ka soo jeedaan Meteorite-ka oo ku dhacay Soomaaliya 2020.

Chris Herd, oo ah borofisar ka tirsan waaxda Dhulka iyo Sayniska Cimilada, isla markaana ah khabiirka ururinta saadaasha hawada ee Jaamacadda Alberta, ayaa dhawr sano ka hor lagala xidhiidhay isku dayga uu ku kala saari lahaa saadaasha hawada 15-tan ee laga helay Soomaaliya, sagalaad ee saadaasha hawada ee ugu weyn abid.

“Intii lagu guda jiray samaynta kala-soocidda – sharraxaya dhagaxan cusub ee sayniska – waxaan la kulmay qaar ka mid ah suurtagalnimada kala duwan, macdanta xiisaha leh ee gudaha meteorite. Waxa aan hadda ogaanay in saadaasha hawada Soomaaliya ay ku jiraan ugu yaraan laba macdan oo cusub oo aan horay loo helin.

“Inta badan dadka xirfadeyda ku jira waxay mari doonaan xirfaddooda oo ma helaan hal macdan oo cusub. Halkan, kaliya annagoo eegayna saadaasha hawada sare… waxaan la kulannay labo,” Herd ayaa tiri.

“Waxay ahayd waqti xiiso leh markii saaxiibkay Dr. Andrew Locock uu samaynayey falanqaynta. Maalintii ugu horraysay ee uu eegayo, ayuu ii yimid oo igu yidhi: ‘Waxa aan u malaynayaa in aad meeshaas ka heshay ugu yaraan laba macdan oo cusub’, iyaga oo ka duulaya kimistarigooda, iyada oo loo eegayo saamiga curiyeyaasha halkaas ku jira – tan. kiis, birta, fosfooraska iyo ogsijiinta – waxaad heshay laba macdan oo cusub, runtiina waxay ahayd mid aad u xiiso badan.”

Labada macdan ayaa ka yimid gabal 70-gram ah oo loo diray U of A si loo kala saaro. Macdanta saddexaad ee suurtogalka ah ayaa sidoo kale la eegayaa.

“Mar kasta oo aad hesho macdan cusub, waxay la macno tahay in xaaladaha juqraafiyeed, kiimikada dhagaxa, ay ka duwan tahay wixii hore loo helay,” Herd ayaa sidaas yidhi.

“Taasi waa waxa tan ka dhigaya mid xiiso leh: Meteorite-kan gaarka ah waxaad haysataa laba macdan oo rasmi ah oo ku cusub sayniska.

“Taasi waa khibradeyda – sida aad u jeexjeexayso geeddi-socodka juqraafiyeed iyo taariikhda juqraafiga ee asteroid-ka dhagaxan ayaa mar qayb ka ahaa,” Herd ayaa yidhi. “Weligay uma malaynayn in aan ku lug lahaan doono sharaxaadda macdanaha cusub ee ku salaysan ka shaqaynta meteorite.”

Meteorite-kani waxa uu ku saabsan yahay laba jeer cufan sida dhagaxa dhulka caadiga ah, ayuu yidhi, waana birlabaysan.

Macdanta cusub waxaa lagu magacaabay elaliite iyo elkinstantonite. Waxaa aqoonsaday Locock, madaxa U of A’s shaybaarka microprobe ee elektarooniga ah, sababtoo ah mid kasta si dabiici ah ayaa loo abuuray ka hor.

“Macaadintan waxaa lagu sameeyay shaybaar koox Faransiis ah 1980-meeyadii, sidaa darteed waxaa lagu yaqaanay sayniska arrintaas,” Herd ayaa sharraxay, “laakiin ma noqon doonto in lagu magacaabo macdan cusub ilaa laga helo dabeecadda.”

Elliite waxaa loogu magac daray saadaasha hawada lafteeda sababtoo ah waxaa laga helay meel u dhow Ceel Cali, ee Soomaaliya. Herd waxa uu macdanaha labaad u magacaabay Lindy Elkins-Tanton, oo ahaa saynisyahan meere ah oo caan ah.

Sawirada saadaasha hawada ee Soomaaliya laga helay iyo muunada lagu falanqeeyay Jaamacadda Alberta. Noofambar 2022. Waxaa keenay sawirka: Jaamacadda Alberta

Herd wuxuu aaminsan yahay in macdan badan laga heli karo haddii cilmi-baarayaashu ay heli karaan muunado badan laakiin, cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in meteorite-ka ay u muuqato in loo wareejiyay Shiinaha oo aan la garanayn mustaqbalkeeda.

“Dhagaxa laftiisa waxa uu fadhiyey ugu yaraan dhowr qarni aagga Soomaaliya halkaas oo laga helay,” Herd ayaa tiri. “Waxay u yaqaaneen geel-jireyaashu inay ahayd meel ay ku istaagaan oo ay afeeyaan agabkooda. Waa laga saaray goobta oo runtii dalka hadda waa laga saaray, taas oo ah waxoogaa nasiib darro ah… Waa dhagax weyn oo leh muhiimad dhaqameed.”

Meteorite-ka ayaa sidoo kale muujin kara tilmaamo ku saabsan samaynta asteroid, jaamacaddu waxay ku sheegtay war-saxaafadeed Isniintii.

“Si xiiso leh, meteorite-ka elaliite, kooxda ay ka tirsan tahay, laga yaabaa inaysan ka mid ahayn xudunta asteroid-ka, waxay noqon kartaa nooc balli weyn oo asal ahaan dhalaalaysa oo u dhow dusha sare ee asteroid,” Herd ayaa yidhi.

“Mar kasta oo ay jiraan walxo cusub oo la yaqaan, saynisyahannada maadada ayaa sidoo kale xiiseynaya sababtoo ah suurtagalnimada isticmaalka waxyaabo badan oo kala duwan oo bulshada ah,” ayuu raaciyay.

“Marna ma ogaan kartid waxaad heli doonto ilaa aad bilowdo inaad si faahfaahsan u baarto dhagaxyadan.”

Jaamacadda waxaa badanaa la waydiistaa inay qabato kala-soocidda saadaasha hawada waxayna qabataa dhowr iyo toban sannadkii, ayuu yidhi Herd.

Sidee bay Saynisyahannadan Ajaanibka ahi muunad uga soo ururiyeen Meteorite-kan ku dhacay Soomaaliya? Soomaalidii heshay Meteorite-kan miyaanay ogayn in garaamku ku kacayo $10.00 ilaa $10,000.00 garaamkiiba? Meteorite-ka ahay 15,000-ton wuxuu ka kooban yahay 90% bir iyo nikkel. Maadaama ay tani ahayd meteorite naadir ah, waxay u badan tahay in lagu iibin lahaa garamkiiba $100,000 oo doolar iyo in ka badan.

Meteorite waxaa laga iibiyey Shiinaha oo ka dibna gebi ahaanba ka saaray Soomaaliya. Yaa iibiyey? Maxaa kale oo laga iibiyay Shiinaha intii ay jirtay xukuumadda Madaxweyne Farmaajo oo aan ka ahayn 24-ka shati ee kalluumeysiga ee Shiinaha looga iibiyay lacag yar oo dhan $1 milyan oo dollar? Ayay sheegtay aqoonyahand Faadumo Dayyib sida ay ku qortay barteeda Facebooga.

 

Facebook Comments Box

Continue Reading

Caafimaadka iyo Sayniska

Sidee loo xakamayn karaa fayruska dengue?

Cudurkaan ayaa ah cudur loo dhinta sida warbaahinta caalamka iyo Hay’ada Caafimaad Adduunka ay sheegayaan. Halkaan waxaan kusoo gudbinaynaa tallooyin aan ugu talagalnay bulshada.

Published

on


Qandhada Dengue waa cudur kaneecada ay keento oo ka dhaca meelaha kulaalaha ah ee aduunka, inta badan waxay ku faaftaa meel u dhow ilaha biyaha fadhiya. Cudurkaan ayaa ah cudur loo dhinta sida warbaahinta caalamka iyo Hay’ada Caafimaad Adduunka ay sheegayaan.

Saraakiisha caafimaadka Suudaan ayaa Arbacadii sheegay in ugu yaraan 26 qof ay u dhinteen qandhada Dengue mid ka mid ah cudurradii ugu darnaa ee uu waddanku wajahayo sannadihii u dambeeyay. Waxaa jira 460 xaaladood oo la xaqiijiyey oo cudurka ah iyo 3,436 kale oo looga shakisan yahay kiisas, Wasaaradda Caafimaadka Suudaan ayaa ku shaacisay baraha bulshada. Tirooyinka ayaa ku taariikhaysnaa sida la duubay Isniintii.

Waa maxay caabuqa Dengue?

Dengue waa caabuq fayras ah oo ay dadka ugu gudbiso qaniinyada kaneecada cudurka qaba, waxaana laga helaa kulaylaha iyo cimilo-hoosaadka adduunka oo dhan, inta badan magaalooyinka iyo magaalooyinka barkeed. Calaamadaha aasaasiga ah ee gudbiya cudurka waa kaneecada Aedes aegypti iyo, ilaa xad, Aedes albopictus.

Sidee loogu horteggi ama loo xakamayn karaa dengue?

Ka-hortagga iyo xakamaynta dengue waxay ku xiran tahay xakamaynta vector ee waxtarka leh. Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) waxay kor u qaadaa hab istiraatijiyadeed oo loo yaqaano Maareynta Isku-dhafka Vector-ka (IVM) si loo xakameeyo vector-ka kaneecada, oo ay ku jirto Aedes subspecies ( vector of dengue). IVM waa in la wanaajiyaa si meesha looga saaro goobaha taranta ee suurtogalka ah, la dhimo tirada dadka, loona yareeyo soo-gaarista shaqsiga. Tani waa inay ku lug yeelato xeeladaha xakamaynta vector-ka ee dirxiga iyo dadka waaweyn (sida, maaraynta deegaanka iyo dhimista ilaha, iyo cabbirada xakamaynta kiimikada), iyo sidoo kale xeeladaha ilaalinta dadka iyo guryaha.

Dhaqdhaqaaqyada xakameynta Vector-ka waa in ay diiradda saaraan dhammaan meelaha ay ka jirto khatarta xiriirka aadanaha iyo dadka (goobta la deggan yahay, goobaha shaqada, dugsiyada iyo isbitaallada, iyo goobaha dhismaha ee Dooxooyinka). Hawlaha xakamaynta Vector-ka waxa ka mid noqon kara daboolida, daadinta, iyo nadiifinta weelasha lagu kaydiyo biyaha qoyska toddobaad kasta.

Meelaha in lagu buufiyo sunta cayayaanka waxay keeni kartaa natiijo degdeg ah. Cayayaanka lagu kaydiyo biyaha weelasha banaanada la dhigo waa in sidoo kale la tixgeliyaa oo nadaafada loogu dedalaa.

Shaashaadaha daaqadaha iyo albaabada oo la xira, iyo sidoo kale qaboojinta guriga, waxay yarayn kartaa ixtimaalka kaneecada soo gasha guriga. Shandarawada oo la xerto ayaa si wanaagsan uga ilaalisa qaniinyada kaneecada marka ay hurdaan dadka. Maaddaama kaneecada Aedes ay firfircoon tahay waaberiga iyo maqribka, waxaa lagu talinayaa in la qaado tillaabooyinka ilaalinta shakhsi ahaaneed gaar ahaan waqtiyada maalintii.

Ma jirto daaweyn gaar ah oo loogu talagalay infekshinka dengue, laakiin ogaanshaha hore ee calaamadaha digniinta iyo helitaanka wakhtiga ku habboon ee maaraynta bukaan-socodka (oo ay ku jirto u gudbinta xarun daryeel caafimaad oo habboon) waxay yaraynaysaa khatarta dhibaatooyinka dengue ee keeni kara bukaannimo iyo dhimashaba. Waa in la sii wanaajiyaa ilaalinta kiisas-ka-hortagga ah ee dhammaan goobaha ay saamaysay iyo guud ahaan dalka.

Halka ay suurtagalka tahay, agabka waa in loo qoondeeyaa xoojinta habka gudbinta muunada ee xaqiijinta iyo diiwaangelinta fayraska dengue.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Caafimaadka iyo Sayniska

Saraakiisha Suudaan ayaa sheegay in xumadda Dengue ay dishay 26 qof

Waxaa jira 460 xaaladood oo la xaqiijiyey oo cudurka ah iyo 3,436 kale oo laga shakisan yahay, Wasaaradda Caafimaadka Suudaan ayaa ku dhawaaqday.

Published

on


Saraakiisha caafimaadka Suudaan ayaa Arbacadii sheegay in ugu yaraan 26 qof ay u dhinteen qandhada Dengue mid ka mid ah cudurradii ugu darnaa ee uu waddanku wajahayo sannadihii u dambeeyay.

Qandhada Dengue waa cudur kaneecada ay keento oo ka dhaca meelaha kulaalaha ah ee aduunka, inta badan waxay ku faaftaa meel u dhow ilaha biyaha fadhiya.

Waxaa jira 460 xaaladood oo la xaqiijiyey oo cudurka ah iyo 3,436 kale oo looga shakisan yahay kiisas, Wasaaradda Caafimaadka Suudaan ayaa ku shaacisay baraha bulshada. Tirooyinka ayaa ku taariikhaysnaa sida la duubay Isniintii.

Ku dhawaad ​​20 ka mid ah dhimashada ayaa laga diiwaan geliyay koonfurta gobolka Kordofan, mid ka mid ah meelaha uu cudurka ka dillaacay ayaa markii ugu horreysay ay soo sheegeen guddiga Dhakhaatiirta Suudaan horaantii bishii Nofeember. Dhawr ka mid ah warbaahinta maxalliga ah ayaa tirada rasmiga ah ee kiisasku intaa ka badan ku sheegay.

Qandhada Dengue waxay leedahay astaamo u eg hargab waxayna badanaa u horseedi kartaa xubnaha oo hawlgab iyo dhimasho. Sanadka 2019, cudurka ka dillaacay Suudaan ayaa mas’uul ka ahaa shan dhimasho sida ay sheegtay Ururka Caafimaadka Adduunka.

Xilligii ugu sarreeyay ee xilli-roobaadka Suudaan bilihii Ogoosto iyo Sebteembar, daadad xooggan ayaa dilay ugu yaraan 144 qof waxaana burburiyay tobanaan kun oo guri, oo ay la socdaan waddooyin iyo kaabayaasha kale ee muhiimka ah.

Waa maxay caabuqa Dengue?

Dengue waa caabuq fayras ah oo ay dadka ugu gudbiso qaniinyada kaneecada cudurka qaba, waxaana laga helaa kulaylaha iyo cimilo-hoosaadka adduunka oo dhan, inta badan magaalooyinka iyo magaalooyinka barkeed. Calaamadaha aasaasiga ah ee gudbiya cudurka waa kaneecada Aedes aegypti iyo, ilaa xad, Aedes albopictus.

Sidee loogu horteggi ama loo xakamayn karaa dengue?

Ka-hortagga iyo xakamaynta dengue waxay ku xiran tahay xakamaynta vector ee waxtarka leh. Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) waxay kor u qaadaa hab istiraatijiyadeed oo loo yaqaano Maareynta Isku-dhafka Vector-ka (IVM) si loo xakameeyo vector-ka kaneecada, oo ay ku jirto Aedes subspecies ( vector of dengue). IVM waa in la wanaajiyaa si meesha looga saaro goobaha taranta ee suurtogalka ah, la dhimo tirada dadka, loona yareeyo soo-gaarista shaqsiga. Tani waa inay ku lug yeelato xeeladaha xakamaynta vector-ka ee dirxiga iyo dadka waaweyn (sida, maaraynta deegaanka iyo dhimista ilaha, iyo cabbirada xakamaynta kiimikada), iyo sidoo kale xeeladaha ilaalinta dadka iyo guryaha.

Dhaqdhaqaaqyada xakameynta Vector-ka waa in ay diiradda saaraan dhammaan meelaha ay ka jirto khatarta xiriirka aadanaha iyo dadka (goobta la deggan yahay, goobaha shaqada, dugsiyada iyo isbitaallada, iyo goobaha dhismaha ee Dooxooyinka). Hawlaha xakamaynta Vector-ka waxa ka mid noqon kara daboolida, daadinta, iyo nadiifinta weelasha lagu kaydiyo biyaha qoyska toddobaad kasta.

Meelaha in lagu buufiyo sunta cayayaanka waxay keeni kartaa natiijo degdeg ah. Cayayaanka lagu kaydiyo biyaha weelasha banaanada la dhigo waa in sidoo kale la tixgeliyaa oo nadaafada loogu dedalaa.

Shaashaadaha daaqadaha iyo albaabada oo la xira, iyo sidoo kale qaboojinta guriga, waxay yarayn kartaa ixtimaalka kaneecada soo gasha guriga. Shandarawada oo la xerto ayaa si wanaagsan uga ilaalisa qaniinyada kaneecada marka ay hurdaan dadka. Maaddaama kaneecada Aedes ay firfircoon tahay waaberiga iyo maqribka, waxaa lagu talinayaa in la qaado tillaabooyinka ilaalinta shakhsi ahaaneed gaar ahaan waqtiyada maalintii.

Ma jirto daaweyn gaar ah oo loogu talagalay infekshinka dengue, laakiin ogaanshaha hore ee calaamadaha digniinta iyo helitaanka wakhtiga ku habboon ee maaraynta bukaan-socodka (oo ay ku jirto u gudbinta xarun daryeel caafimaad oo habboon) waxay yaraynaysaa khatarta dhibaatooyinka dengue ee keeni kara bukaannimo iyo dhimashaba. Waa in la sii wanaajiyaa ilaalinta kiisas-ka-hortagga ah ee dhammaan goobaha ay saamaysay iyo guud ahaan dalka.

Halka ay suurtagalka tahay, agabka waa in loo qoondeeyaa xoojinta habka gudbinta muunada ee xaqiijinta iyo diiwaangelinta fayraska dengue.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Cuntooyinka

Qurbo joogta iyo faa’idooyinka cunista kalluunka

Published

on


Soomaaliya ayaa ka mid ah wadamada barwaaqo sooranka ah marka loo eego istaraatiijayada dhulka ay la wadaagaan dhowr wadan oo ku teydsan Geeska Afrika.

Soomaaliya ayaa leh bad dhirirkeedu aad u dheeryahay marka laga eego dunnida kale balse ma jirto cid ka faa’ideysata qeyraadka ku jira badda ayadoo dadka qaar ay ka aminsan yihiin in aan la cuni karin waxyaabaha kasoo baxa badda sida Diin badeedka ama Quwada sida aad u taqaano.

Bulshada ku nool xeybaha Soomaaliya ayaa inta badan oga faa’ideysan sida saxda ah sababtuna ay tahay aqoon dari ka heysata halkii ay ku noolaayeen.

Cabdijabaar Sheekh Axmed waa hoggaamiyaha Xisibiga Qaransoor sidoo kale waa aasaasaha Jaamacadda Dowladda iyo Dhaqaalaha waxa uu ka mid yahay dadka inta badan ku sugan qurbaha balse markii uu yimid dalka ayaa kulan kula yeeshay, wuxuuna iisheegay in markii uu halkaan yimaado cuntooyinka ugu raqiistan dalka uu iibsado.

Waa markii ugu horeysay ee aan arko qof ka yimid qurbaha misna iibsanaayo cuntooyinka aad u raqiis ah wuxuuna yiri: “ halkaan markii aan imaado waxaan aad u jeclahay kalluunka iyo qudaarta sababtoo ah waa waxyaabaha ugu fiican marka loo eego caafimaad ahaan iyo dhaqaalo ahaan, balse ma ahan inaan iibsan karin cuntooyinka halkaan yaallo”.

Soomaaliya waxaa aafeeyay dagaalo sokeeyey ay galeen beri samaadkii aynu soo dhaafney taasoo keentay in ay dalka isaga baxaan in ka badan 6 milyan oo Soomaali ah ayagoo doorbiday inay helaan nolol dhaanta dagaal iyo qarax.

Bulsho badan ayaa milan ku dhacay markii ay tageem qurbaha taasoo dhalisay in ay garan waayeen heykalkii ay laheyd bulshooyinkii Soomaaliyeed oo meesha ka bixiyay dowladanimadii iyo dadnimadii, balse Mudane Cabdijabaar wuxuu tusaale u yahay inta aamisan in aysan fiicneyn cuntooyinka dalka yaalla.

“dadka halkaan joogo waxey aad u jecelyihiin iney cayilaan ayagoo isticmaalaayo caano laga keenay dalka dibadiisa balse markii aan joogay qurbaha waxaan isticmaali jiray caanaha lo’da ayagoo loo sameeyay qaab qurux badan balse ma lahan dufin iyo culeys kaalshiyamta, sidoo kale wuxuu qofka u ogalaadaa in si isku mid ah in jirkiisa uu u koro, laakiin dhibatada taalo halkan ayaa ah in dadka qaar ay qeyb ay u weynyihiin halka qeybta kalana uu caato ka yahay”, ayuu yiri Mudane Cabdijabaar Sheekh Axmed oo hadda dalka ku sugan oo aan isku aragnay magaaladda Muqdisho.

Tani ma ahan dhalanted ee waa xaqiiqada ka jirta dalka ayadoo aad moodo in meelaha qaar ay jirto dayacsanaan iyo aqoondari bulshada dhexdeeda taasoo ay hoggaanka u heyso burbur iyo duulaan lagu soo qaadey dhaqanka bulshadeena. Dadka xeebaha kasoo saara ayaan helin kaalmo ku filan taasoo ku aadan maamulada ay hoostagaan taasoo saameyn kale ku noqotay in ay helaan shixnado ku filan, halka marka qaar ay dhacdo iney naftooda ku waayaan.

Waxaan jeclaan lahaa inaan kusoo gunaanudo in bulshada Soomaaliyeed aysan ka maarmin inay helaan aqoon ku filan taasoo u horseedi karto barwaaqo iyo baraare, tani waxaa la mid ah qof socda misna aan aqoon halkii uu u hayaami lahaa.

Haddii la dhiso garaadka bulshada xirfadleyaasha ka shaqeeya kaluumeysiga waxay faa’iido u tahay in badan oo ka mid ah bulshada ayna u wanaagsan tahay badqabka nolosha iyo deeggaanka, halkii la isticmaali lahaa cunooyinka laga keeno dalka dibadiisa.

Tani waxey dhiiri galin u tahay dadka jecel soo saarista iyo cunista kaluunka waayo haddii aan la helin qof Mudane Cabdijabaar Skheekh Axmed oo kale ah waxaa adkaaneyso in la soo saaro kaluun tiro badan sababtoo ah haddi ay keenaan suuqa balse aan jirin cid ka iibsata waxaa adkaaneyso iney markale suuqa keenaan ayagoo qaarkood isaga hayaama shaqooyin kale.

Faa’idooyinka cunista kalluunka ‘malaayga’

Bulshada qeybaheeda kala duwan ayaanan ku baraarugin wali faa’idooyinka uu leeyahay kalluunka. Kalluunka waxaa ka buuxa omega-3 fatty acids iyo fitamiino sida D iyo B2 (riboflavin). Kalluunku waxa uu qani ku yahay kaalshiyamka iyo fosfooraska waana il weyn oo macdan ah, sida birta, zinc, iodine, magnesium, iyo potassium. Ururka Wadnaha ee Maraykanku waxa uu ku talinayaa in la cuno kalluunka ugu yaraan laba jeer toddobaadkii taas oo qayb ka ah cunto caafimaad leh.

Kalluunka waa isha ugu muhiimsan ee omega-3 fatty acids (DHA iyo EPA) sida ay sheegtay Dr. Angela Donald, Agaasimaha Waxbarashada iyo Cilmi-baarista Caafimaadka Ascenta, marka lagu daro EPA iyo DHA, kalluunka iyo cuntooyinka kale ee badda ayaa sidoo kale qani ku ah. nafaqooyinka kale sida fiitamiin D iyo selenium, borotiinku ku badan yahay, dufankuna ku yar yahay. Intaa waxaa dheer, kalluunka yar yar marka la wada cuno (madaxa, xubnaha iyo lafaha) ayaa si gaar ah qani ugu ah kaalshiyamka iyo qaar sidoo kale qani ku ah fitamiin A, Iron, iyo zinc.

Dr. Angela Donald waxay sharraxday in jirkeenu aanu samayn karin omega-3 iyo omega-6 fatty acids, iyo in maadaama ay lagama maarmaan u yihiin hawlo badan oo jidhka ah oo caadi ah, sida koritaanka, taranka, aragga, iyo horumarinta maskaxda, waa in aan ka helno cuntada. . Sida laga soo xigtay iyada, yaraanta nafaqooyinka lagama maarmaanka ah, haddii ay tahay fitamiin A, fitamiin C, zinc, ama asiidhyada dufanka muhiimka ah (omega-3s iyo omega-6s), waxay kor u qaadi doontaa cudurka.

Intaa waxaa dheer, waxay ku dartay “kordhinta isticmaalka saliidaha omega-3 fatty acids (EPA iyo DHA) ee aadka u liita (EPA iyo DHA) waxay caddeeyeen inay faa’iido u leeyihiin ka hortagga ama daaweynta xaalado caafimaad oo badan oo dabadheeraad ah, oo ay ku jiraan laakiin aan ku xaddidnayn cudurrada wadnaha iyo xididada, niyad-jabka, iyo hoos u dhaca garashada.”

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Sirdoonka & Militariga2 days ago

Wadamada hubka nukliyeerka ku hubaysan oo kor u qaadaya awooda hubkooda arsenalka – cilmi baaris

Wararka3 days ago

Xujeyda Muslimiinta ah ayaa isugu tagay Buurta Carafa si ay u cibaadeystaan ​​maalinta oo dhan

Siyaasadda Soomaaliweyn3 days ago

Xogta saraakiishii lagu dilay deegaanka Awdiinleh iyo degmada Bardaale

Siyaasadda Soomaaliweyn7 days ago

Ciidamada Mareykanka ee AFRICOM ayaa beeniyey eedeynta Al-Shabaab ee dilkii dhaqaatiirta Kuubba

Afrika7 days ago

Madaxweyne ku xigeenka Malawi Saulos Chilima iyo sagaal kale ayaa ku dhintay shil diyaaradeed, sida ay xaqiijisay dowladda

Siyaasadda Arrimaha Dibadda1 week ago

Maxay kawada hadleen Madaxweyne Xassan iyo Ra’isul wasaaraha Norway?

Diblomaasiyadda1 week ago

Mareykanka wuxuu u baahan yahay caawinta Japan si kor loogu qaado wax soo saarka militariga, ayuu yiri danjire Rahm Emanuel

Wararka1 week ago

Maroodiyaasha Afrika ayaa midba midka kale ugu yeeraa magacyo gaar ah, daraasad cusub ayaa muujisay

Yurub1 week ago

Xisbiyada Midigta fog ayaa guullo waaweyn ka gaaray doorashada Midowga Yurub

Bariga dhexe1 week ago

Golaha Illaalada kacaanka Iiraan ayaa waxay doorashada ka xayireen madaxweynihii hore ee Axmadinejad

Bariga dhexe1 week ago

Wasiirka arrimaha dibadda Turkiga oo dalka Qadar kula kulmay hogaamiyaha Xamaas

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Khaliijka ayaa cambaareysay weerarka Israa’iil ay ku qaaday Nuseirat, waxayna ku tilmaantay fal dambiyeed aad u fool xun oo argagaxiso ah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda1 week ago

Madaxweyne Xassan Sheekh oo safar Norway ah u ambabaxay – waa maxay ujeedka safarka?

Yurub2 weeks ago

Nin ayaa la xiray ka dib markii uu weeraray ra’iisul wasaaraha Denmark

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Ururka Al-shabaab oo weeraray magaalada Ceel-dheer

koonfurta Bari Aasiya2 weeks ago

Narendra Modi ayaa ku soo laaban doona ra’iisul wasaaraha Hindiya mar saddexaad

Afrika2 weeks ago

Dhaqdhaqaaqayaasha Suudaan ayaa sheegay in illaa 40 qof ay ku dhinteen duqeymo ka dhacay meel u dhow Khartuum

Bariga dhexe2 weeks ago

Xuutiyiinta Yemen ayaa xiray shaqaale gargaar, oo ka tirsan Qaramada Midoobay

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Soomaaliya ayaa ku biirtay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay in ka badan 50 sano kadib

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Ku dhawaad ​​40 qof ayaa ku dhintay weerar ay Israa’iil ku qaadday iskuulka Nuseirat

Afrika2 weeks ago

Wafdi ka socda Difaaca Ruushka ayaa wadahadal la yeeshay dalalka Maali iyo Niger

Diblomaasiyadda2 weeks ago

Spain ayaa doonaysa inay ku biirto kiiska xasuuqa ka dhanka ah Israa’iil

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Qorshaha Soomaaliya ay ku doonayso in ciidamada Itoobiya loogu saarro dalka waa sababo la xariira ‘Badda Cas’

Bariga dhexe2 weeks ago

Bashaar Al-asad iyo Ra’iisul wasaaraha Ciraaq ayaa ka wada hadlay isku-duwidda amniga, warbaahinta dowladda Ciraaq ayaa sheegtay

Buuggaag2 weeks ago

Ogaal yar oo ku saabsan buugga Saacadihii Badbaadada

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Waa maxay ujeedka K. Galbeed Soomaaliya ay ugu hortimid qorshaha ay Dowladda Soomaaliya kaga saareyso ciidamada Itoobiya?

Afrika2 weeks ago

Xisbiga ANC ayaa lumisay aqlabiyaddiisa 30-ka sano ee Koonfur Afrika

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Hay’adda CAIR ayaa dhaleecaysay madaxa difaaca ee Maraykanka in uu dafiray xasuuqa Gaza ee Israa’iil

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Shirkadaha Israa’iil ee hubka ayaa laga mamnuucay bandhiga carwada difaaca ee ka dhici doonta Faransiiska

Siyaasadda Soomaaliweyn2 weeks ago

Maamulka Khaatumo ‘oo si gaar ah’ ula macaamileysa dowladda Turkey – dhaqan siyaasaddeed cusub

Afrika3 weeks ago

Xisbiga talada haya ayaa hogaaminaya codadka iyadoo ay socoto tirinta codadka doorashada Koonfur Afrika

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Iiraan ayaa Xuutiyiinta Yemen siisay gantaallada ballistic ah oo badda laga rido

Afrika3 weeks ago

Midowga Yurub oo soo afjaraya howlgalkii militari ee ay ka waday Niger

Wararka3 weeks ago

Xuutiyiinta ayaa sheegtay in ay gantaal ku garaaceen markab laga leeyahay dalka Mareykanka

Diblomaasiyadda3 weeks ago

Dowladaha Ireland, Norway iyo Spain oo u aqoonsaday Falastiin dowlad madax-bannaan

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Ergayga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee QM u qaabilsan Soomaaliya James Swan oo Muqdisho soo gaaray

Wararka4 weeks ago

Midnimada Afrika: Waa maxay sababta ay dunida ugu dabaal degto 25-ka Maay?

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Madaxweyne Joe Biden wuxuu Kenya ku sheegay inay tahay saaxiibka ugu weyn ee aan NATO ka tirsaneen

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Madaxweyne Putin iyo boqorka Baxreyn waxay ku heshiiyeen inay sii xoojiyaan iskaashiga labada dal

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska4 weeks ago

4-taan qoddob ku illaali noloshaada haddii ay dhab kaa tahay horumar inaad gaarto

Xul