Connect with us

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Talooyin Barbaarinta Ilmaha u Wanaagsan

Published

on

 


Caruur barbaarintu waa xirfad ay waariddiintu is dheer yahiin. Sidda xirfadaha kale oo dhan, qofkii barta barbaarinta hagaagsan ee caruurta, waxaa inta badan laga gartaa caruurta uu tarbiyeeyay. Waayo xigmad caan ah ayaa oranaysa: “Qof waxuu bixiyaa, waxuu hayo!”.Sidee ayuu waarid ilmahiisa si wanaagsan ugu barbarin karaa, haddii aanu ogayn ama aqoon waajibka saaran?

Caruur badan ayaa maanta ku sugan xaalad aad looga naxo, akhlaaq ahaan, diin ahaan, waxbarasho iyo bulsho ahaanba.Taasna micnaheedu ma ahan in ay ilmuhu xumaan ku dhasheen, ee waxay u badan tahay, in ay soo barbaariyeen waaridiin dayacay ilmaha ama kuwo aan aqoon u lahayn barbaarinta haboon ee caruurta. Bulsho xunna ma jirto ee waxaa jira bulsho ka kooban qoysas aan aqoon u lahayn sidda caruurta loo barbaariyo. Dabcan dhalintaa aan la tarbiyadayn waxay mushtamaca ku tahay dhaawac wayn oo khatar ku ah diinta iyo dhismaha bulshadaba.

Halkaan waxaad ka helaysaa talooyin kaa caawiya siddii aad u barbaarin lahayd caruur ku korta mabaadi’da Islaamka. Waxaadna hal hal uraacdaa talooyinkaan.

  1. Guurso qof diin leh: Talada ugu horaysa ee barbaarinta caruurtu waa inaad marka horeba guursato qof diin leh. Diintu waa waxa ugu muhiimsan ee qof lagu doorto. Abu Hurayrah (alle raali haka noqdee), waxuu wariyay in Rasuulku, (NNKH) yiri: “Dumar waxaa loo guursadaa afar shay: xoolaheeda, magaca qoyskeeda, quruxdeeda iyo diinteeda. Marka doorta dumarka diinta leh, hadii aydaan rabin inaad khasaartaan.” [Bukhari iyo Muslim.]. Doorashada xaasku dhaqmaya mabaadii’da Islaamku waxuu maalinta ugu horaysaba kula aas-aasayaa guri ku dhisan diinta Islaamka, ilmahuna dhaqan xumo kama baranayaan.

Qiso yar:

Nin baa guursaday naag markii uu inbadan qabay bay gabadhii uur yeelatay, maalintay uurka yeelatay ninkii waxaa la soodarsay siduu ku barbarian lahaa ilmahaa yare e caloosha hooyadii kujira, markaas buu utagay nin saaxiibkii ah waxa uu ku yiri nin yahow waxaan qabaa xaas , waxayna iileedahay cunug marke seebaan ilmahaa uurka ku jira u tarabiyeeyaa? Ninkii ayaa ugu jawaabay hada su’aashaas iima taal, waxaa lagaa rabay hadda ka hor inta aadan naag guursan ila timaado laakiin maanta adoo naag qaba haddii aad dhahdo ila tali waa igu adag tahay taas. Dulucda sheekadaan yar waxay inoo muujinaysaa in inta aadan guursan aad ka fiirsato xaaska aad yeelanayso si aad u heshaan awlaad barakaysan.

  1. U akhrinta buugta iyo u sheekayntu waa muhiim: U bilow inaad ilmaha buugta ciyaalka u akhrido; iyaga oo yarna u sheekayso, si ay luuqadda iyo dhagaysiga u bartaan. Inaad horay ugu bilowdo ayaa aad u haboon. Buug u akhrinta caruurta waxa ay ilmaha iyaga oo aad u yar tusaysaa in waxbarashadu xiiso leedahay, waxayna baranayaan sida wax loo dhagaysto, oo loo qaato waxbarashada. Muhiimnimada wax akhriska waarid walba wuu ogyahay. In caruurta buugta loo akhriyo waa jidka ugu wanaagsan oo ay guul ku gaaraan aqoon ahaan iyo qof ahaanba.
  2. Ciyaartu hal-abuurka iyo fadhiga ayay ilmaha bartaa: Marka ilmahu ciyaar gaaro, ku dhiiri gali inay ku ciyaaraan qalabka kor u qaadaya fakarkooda iyo waxqabadkooda, waxa kaliya oo aad ka taxadartaa in qalabka ciyaartu uu diinta waafaqsan yahay, dhibna aanu u keenayn. Ciyaarsiinta ilmaha waa hadiyad ka mid ah hadiyadaha uu waalidku ilmahiisa siinkaro.Ciyaartu waxay ilmaha ka caawisaa inay yeeshaan hal-abuur, ilmaha way ku dagaan, waxayna galisaa himad ay ku arkaan waxa ay awoodaan.
  3. Waxaad ku bilowdaa inay bartaan muhiimadda caabudidda Ilaahay: Waxa ugu wanaagsan ee waaridka Muslimka ah uu ilmahiisa bari karo waa inuu ku adkeeyo ilmaha, laga bilaabo maalinta ay waxkala garan karaan, in Ilaahay (sareeye) uu yahay kan kaliya oo xaqa lagu caabudo. Tani waa fariinta ugu muhiimsan ee uu Nabigeenu (Nabadgalyo iyo naxariis korkiisa ha ahaatee) na faray, waana furaha janada.

 

  1. Ilmaha u naxariiso: Naxariistu waxay dhashaa naxariis. Hadii aan ilmaheena u naxariisano, iyaguna dadka kale ayay u naxariisanayaan. Nabigeenu (Nabadgalyo iyo naxariis korkiisa ha ahaatee) waxuu ahaa tusaalaha ugu wanaagsan ee u naxariisashada ilmaha.
  2. Sheekayn lahayd, uga sheekee geesiyada dhabta ah sida nabiyadii iyo asxaabtii. Sida: Abu Bakar, cumar Ibnu Khadaab, Cosman Bin Caffan, Cali Bin Abii Daalib, dhammaantood Ilaah ha ka raali noqdee, iyo kuwo kale. Usheeg sida hogaamiyeyaasha Muslimku ay u abuureen nabad dhab ah oo aduunka badasha, una qabsadeen qalbiyada Muslimiinta iyo kuwa aan Muslimka ahaynba.
  3. Caruurtu dadka waaweyn ha la fariisteen: Waxaa haboon in caruurtu ay dadka waawayn ku dhex jiraan, gaar ahaan marka muxaadarooyinka Islaamiga ah la qaadanayo. Nabigu (Nabadgalyo iyo naxariis korkiisa ha ahaatee), waxuu inta badan caruurta fariisin jiray safka hore marka uu dadka la hadlayo.
  4. U tus in ilmahu qof muhiim ah yahiin: Arimaha qoyska kala tasho. Ha dareemeen in ay yahiin xubin muhiim ah oo qoyska ka tirsan; qaybna ay ku leeyahiin talada wanaagga iyo horumarka qoyska.

 10. Qoysku waa inuu is raaco: Marka aad meel aadaysaan, halkii ay ilmahu saaxiibadood la socon lahaayeen, adiga iyo qoyska ha idinla socdeen (waayo inta caruurtu saaxiibadood la socoto, dhaqan xumooyin ayay ka baran karaan). Caruurtaadu ha ku dhexjiraan qoyska iyo saaxiibo wanaagsan oo aad ogtahay in wax xun aanay ka baranayn. Xasuusnow in caruurtaadu ay la midnoqonayso dadka ka agdhow oo ay raac-raacaan.Marka iska jir kuwa ay saaxiibka la yahiin, waxaana sidoo kale muhiim ah inaad adigu la socoto caruurtaada.

11. Ammaan ilmaha: Amaantu waa arin caruurta aad muhiim ugu ah, khaasatan dadka hortiisa. Caruurtu qabkooda ayaa dhisma marka waaridkood dadka hortiisa ku amaano, waxayna isku dayidoonaan inay wanaaggaa sii wadaan.Hase ahaatee, waa in amaantu ku salaysan tahay dhaqamada Islaamka waafaqsan iyo falalka dhaqan wanaagga ah.

12. Ilmaha ha fadeexayn: Sidoo kale, dadka hortiisa ha ku fadeexayn. Caruurtu qalad way sameeyaan. Mararka qaarkood waxay qalad sameeyaan, iyaga oo isku dayaya inay waaridka raali galiyaan.Hadii aad caruurta u caraysan tahay si khaas ah kaligood ugu sheeg.

13. Mas’uuliyadda: Kalsooni ku qab in ay caruurtaadu wax qaban karto. Udhiib howlo ku haboon da’da ay ku jiraan.Usheeg inay shaqo muhiim ah kuu qabanayaan, waxaadna arkaysaa iyaga oo isku dayaya inay mar kale ku caawiyaan.Isboortiga: Rasuulku (Nabadgalyo iyo naxariis korkiisa ha ahaatee) waxuu dhiiri galiyay Isboortiyada ay ka midka yahiin dabaasha, orodka iyo fardo-fuulka. Isboortiyada kale ee jirka quweeya, dabcigana dhisa sidoo kale waa wanaagsan yahiin; hase ahaatee, ka taxadar in ayan dhumin anshaxa Islaamka, dhar ku haboon gashadaan, rag iyo dumarna aan la isku dhexdarin.

14. Ha halayn: Caruurta si sahlan ayaa loo halayn karaa, haddii la siiyo shay walba oo ay dalbadaan, waxay kaa filayaan inay marwalba waajib kugu tahay in waxay rabaan aad bixiso. Aad uga fakar waxa aad u gadayso.Ka fogow inaad ka badbadiso oo aad galiso raaxo xuduudka dhaafsan.Uwad oo tus qaybaha magaalada ee ay dadka aan cayrta ah ku noolyahiin, si ay u arkaan nimcada ay haystaan.

15. Saaxiibtinimo ula dhaqan, laakiin saaxiikood ha noqon: Waxaa inta badan dhacda in reer Galbeedku ay caruurtooda ula dhaqmaan sidii inay saaxiibo yihiin. Islaamka dhexdiisa, taasi macquul ma ahan.Haddii aad waligaa maqashay saaxiibo wada hadlaya, waad garan kartaa waxa ay ka wada hadlaan; hadaba waad ogtahay in sidaasi aanay ahayn sida waaridka iyo ilmahiisu u wada hadli karaan.Adigaa waaridkii ah, waana in ay ku ixtiraamaan, waana inaad taas barto.Saaxiibtinimadu waa inay ku ekaataa in adiga iyo caruurtu ay si kalsooni ah u wada hadli karaan, si ay walwalkooda kuugu sheegtaan ama ay su’aalo kugu waydiiyaan makra ay rabaan.

  1. Isla tukada: Ilamaha cibaadada wada sameeya. Marka ay yar yihiin, ha arkaan adiga oo tukanaya. Durbadiiba, waxa aad arkaysaa iyaga oo kugu dayanaya. Salaadda subax u toosi, adinka oo qoys ahna wada tukada (Tani waa mid ay waariddiin badan aanay samayn, waxayna keentay in dhalintu salaaddii iyo cibaadadii ka tagto, waayo, waaridkii ayaa kaligiis salaadda subax walba masaajidka aadaya, caruurtii oo salaad gaartayna waa iska huruddaa). Uga sheekee waajibnimada iyo abaalmarinta salaaddu leedahay, si ay u ogaadaan muhiimadda.
    1. Carrabka ku adkee xalaasha: Ma wanaagsana in marwalba la yiraahdo “kani waa xaaraam, kaasi waa xaaraan”. Inkasta oo lagaa rabo inaad xaaraanta barto, hadana sidoo kale u tilmaan waxa xalaashaa! Si ay u kala gartaan waxa xun iyo waxii ay badalkiisa samayn lahaayeen ee xalaal ah. Islaamka waxaa ka buuxa waxyaabo badan oo xalaal ah, Ilamahaagana u sheeg inay Ilaahay (sareeye) ugu mahadnaqaan xuduudka uu u gooyay ee cunada iyo dharka oo kaliya ku ekayn. Usheeg inay mahad ka sheegtaan indhaha ay wax ku arkaan, dhagaha ay wax ku maqlaan, gacmaha iyo lugaha, iyo nimcada ugu wayn oo ah inay Muslim yahiin.

     

    1. Tusaale u noqo: Maadaama aad waarid tahay, waxa aad tahay tusaalaha ugu haboon ee caruurtu ku dayato. Haddii aad waaridkaa si xun ula dhaqanto, caruurtaada ka filo inay adigana sidaa oo kale kuula dhaqmayaan.Haddii aad dadka kale aadan xushmayn, caruurtaadu way kugu dayanaysaa. Islaamka waxaa ka buuxa waanooyin badan oo xag Rabi (sareeye) ka yimid oo ku baraya sida caruurta loo barbaariyo.Waxaa waajib waariddiinta saaran ah inay noqdaan Muslimiin wanaagsan, si caruurtoodu ugu dayato. Hadii aadan adigu diinta ku dhaqmin, caruurtaaduna muhiim u arki mayso.Waxay ku noqonaysaa qodobkeenii 6-aad oo ahaa in loo yeelo halyeeyo Muslimiin ah oo ay ku daydaan.Maadaama aad adigu waaridkii tahayna waa in aad noqotaa halyeeygii ugu horeeyay ee ay Islaamka uga daydaan.

     

    GABAGABO

    Talooyinkaan aan soo koobnay waa dulmar, laakiin waxaa haboon haddii aad rabtid in ilmahaagu aakhiro iyo adduunkaba ku anfacaan, dad Muslimiin ah oo ay bulshadu wanaag ka sheegtana ay noqdaan, inaad fadlan barato casharada iyo buugta diiniga ah ee tarbiyada caruurta ka hadlaya; waa waajib ku saran. Ujeedada ilmaha loo dhalayana ma ahan 

    tiro ee waa inay noqdaan kuwo tayo leh, si ay kuu anfacaan aakhiro iyo adduunkaba. Maanta waxaa badan dadka carabka ku dhufta tirada caruurtooda, iyaga oo inta badan hilmaama in tayaduna muhiim tahay. Caruurtu waa amaano Ilaahay (sareeye) noo dhiibay.Waxaan ku barbaarin karnaa inay noqdaan dad Muslimiin ah oo sharaf leh, ama waan dayici karnaa oo waxaan ka dhigi karnaa dad aan wax qiimo iyo sharaf ah lahayn, oo diinta, bulshada iyo magaca qoyskaagaba fadeexo ku ah. Muhiimmada waaridku intaas ayay le’eg tahay. Mas’uuliyaddaasi Aabbaha iyo hooyadaba waa saaran tahay, oo ma ahan mid hooyada ama aabbaha oo kaliya lagu halaynayo. Caruurta ay dhaleen waariddiin tarbiyadda saxda ah yaqaana waxaa la gartaa marka ay bulshada soo dhexgalaan; halka kuwa waaridkood dayacay oo aan wax aadaab ah la barin ay bulshadu ka dayriso. Haddaba walaal, maanta bilow inaad mas’uuliyadda Ilaahay (sareeye) ku waydiindoono aad ka soo baxdo. Haddii qoys walba caruurtiisa ku dadaalo, waxaa soo baxaya bulsho hagaagsan, taasina waxay dhalaysaa Ummad Muslimiin ah oo hagaagsan.

Facebook Comments Box

Waa qoraa ka tirsan Diblomaasi. Wuxuu wax ka qoraa arrimaha bulshada sidda wacyigelinta bulshada, dhiirogelinta da’yarta, jaceylka iyo dadka tabaalaysan. Dhinaca kale qoraaga ayaa wax ka qora ganacsiga, siyaasadda, dhaqanka, kheyraadka dalka, Afsoomaaliga, isbedelka cimilada, suugaanta, arrimaha qoyska iyo taariikhaha dalka. Qoraa Maxamuud ayaa marwalbo u taagan siddii uu geed-dheer iyo geed-gaabanba ugu fuulilahaa siddii uu usoonoolayn lahaa dhaqankii iyo sooyaalkii ay lahayd umadda Soomaaliyeed.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Faa’iidada ay leedahay aqlaaqda wanaagsan

Ummada walbaa oo dumeyso waxay ku dayataa Ummada kale waxaan meesha ka baxo qiimaha qofka, balse Soomaalida ayaa maanta kusoo kordhay nidaam khatar ku ah bulshada Soomaaliyeed kasoo laga keenay dalka dibadiisa ayna qeyb ka tahay ilxaadka heysta Ummada.

Published

on


Ugu horeyn aqlaaqda wanaagsan waa waxa ugu muhiimsan noole kasta si uu ula dhaqmo dhaqan wanaagsan bulshooyinka kale, balse waxaad u baahantahay in aad la timaado aqlaaq iyo dhaqan wanaagsan ay bulshada kugu jeclaato.

Aqlaaqda wanaagsan qeyb ka mid ah abuur ama fidro uu rabi siiyay addoomadiisa balse in lasii kardhiyo waxay u baahantahay inaan barato dhaqanka wanaagsan kaasoo sare u qaadaya siddii aad bulshada kula dhaqmi laheyd dhaqan wanaagsan.

Qofka aqlaaqda wanaagsan waa qof ay jecel yihiin bulshooyinka kale sababtoo ah wuxuu bulshada u sidaa dhaqan wanaagsan oo u horseedi kara horumar, haddaba barnaamijkan aan ugu magac daray Jimco wanaagsan waxaan si taxane ah ugu soo qaadan doonaa Hormarinta Qoyska iyo Arimga Bulshada kaaso bixi doono kaliya maalinka Jimcaha.

Waxaan halkaan kugula wadaagi doonaa dhowr qodob aan isleeyahay waxey sahlayaan aqlaaqda wanaagsan.

  1. Aqlaaqda wanaagsan waa isku xirka bulshada qeybaheeda kala duwan taasoo dhalisa hab dhaqan wanaagsan ay bulshaba kaga dayato jiilba jiilka ka danbeeya.

Haddii aad bulshada ku xiran tahay aysan dhisi Karin aqlaaqdaada waxaad khatar ugu jirtaa inuu ku dhaco milan aad ku milmeyso bulshada kale taasoo sababi karta inay xumaato dhaqanka iyo aqlaaqdii wanaagsneyd ee aad laheyd.

Aqlaaqda wanaagsan ayaa lagu kala gudbiyaa goobaha waxbarshada sidda Machadyada, Iskuulada iyo Jaamacadaha balse marka loo eego bulshadeena waa bulsho leh xadaarad taasoo dhaxal siisay inay noqdaan kuwa loogu jecel yahay markii ay tagaan goobaha waxbarasho ama dalka dibadisa.

  1. Qofka aqlaaqda wanaagsan leh waa qof xiiseeya inuu barto dadyow kala duwan waayo waa qof aaminsan inuu sido fariin taasoo u jeedkiisa tahay in uu cid la wadaago si ay usii jirto dadnimada ay leedahy bulshada.

Diinta Islaamka an aad fahanto misna aad ku dhaqanto waxay ku dhaxal siineysaa halka ay ka taagan tahay aqlaaqda wanaagsan iyo in bulshada kula dhaqanto dhaqan wanaagsan ayna ka qurux badan tahay wax siismada.

Maalin maalmaha kamid ayaa wafdi uu hogaaminaayo nin la yiraahdo Ashaji Cabdi ayaa u yimid Rasuulka(SCW) waxuuna ugu yimid in uu u dardaarmo, wuxuuna yiri: “ii dardaaran”Rasuulka (SCW) wuxuu yiri: “ha caroonin” balse ninkii ayaa markale ku celiyay Rasuulka (SCW) wxuuna yiri: “ ii dardaaran”, balse Nabiga (SCW) ayaa ku yiri: “hacaroonin” subxaana Allah!

Bal u fiirso xadiiskan wuxuu sidoo kale qofka farayaa sabarka in uu muhiim yahay aqlaaqda suuban, majiro ruux aan caroonin markii wax la yeelo balse mahuumida ayaa ah markii waxa lagu yeelo in aadan miir beelin siddii qof waalan oo kale, tuasaale: Soomaalida waa dad sooraan ah ama aad u xanaaq badan sababtoo ah haddii reer hebel uu tiriyo hal gabay uu ku caynaayo reer hebel, reer hebelna waa in ay tiriyaan shan gabay ay ku caanayaan reer hebel balse waxaa ka qurux badan inaad u sabarto.

  1. Qofka aqlaaqda iyo dhaqanka wanaagsan leh waa ruuxa xal u hela dhibaatooyinka heysta bulshada asagoo sawir kooban ka bixiya dhibaatada ka dhalan karta haddii aan la xalin.

Dhanka kale, waa ruuxa sameeya qoshooyin taaba gal ah amaba suurtagal ah si ay bulshada dhaqanka wanaagsan, wuxuuna diyaar u yahay inuu la yimaado aqlaaq wanaagsan.

Sidoo kale dadyow badan ayaa maqaalo ka badan ciida ka badan ka qoray aqlaaqda wanaagsan balse haddii aan soo qaato mid ka mid ah wuxuu leeyahy: “ aqlaaqda wanaagsan waa biriijka ama buundada u dhaxeyso adiga iyo guusha taasoo kuu horseedi in ay dadka ku jeclaadaan bilaa sabab”.

“ Aqlaaqda wanaagsan qeybi waa fidri ama abuur  halka uu ruuxa uu gaarsiin karo heer uu ku tarbiyeeyo naftiisa aqlaaqda iyo dhaqan wanaagsan”, ayuu yiri Sheekh Mustafe Xaaji.

Maxaa ka dhalan kara haddii la waayo bulsho dhaqan iyo aqlaaq wanaagsan leh

Haddii ay dhacdo tani oo kale waxaa badanaayo taxadiyaadka ay bulshada loo geysanaayo ayadoo qiil lagaga dhigaayo in ay jiraan bulshooyin laga tari badan yahay balse arinka sida loo fasiro wey ka duwan tahay waayo waxaa la baneysanaa in badan oo kamid ah bulshada diigooda iyo xolahooda.

Waxaa dhaceyso in ay bulshada cagta saartay wadada dumista bulsho walbaa oo dumeyso waxaa calaamd u ah inay ku dayato bulshooyinka kale.

Yurub maanta waxay dooneysaa dunnida oo dhan iney nqoto (Westearn Culture) dhaqanka reer Galbeedka, ayagoo wada xuquuqul insaan iyo waxyaabo kale.

Soomaaliya waxey qeyb ka tahay dadyowga sii burburaayo aqlaaq ahaan iyo dhaqan ahaan sababtoo ah waxay bilaabeen in dayacaan reerihii ay la haayeen sidoo kale ay meesha ka baxdo xaaneynta caruurta, taasoo keentay in ay meesha ka baxdo qiimihii uu lahaa qofka Soomaaliyeed.

Ummada walbaa oo dumeyso waxay ku dayataa Ummada kale waxaan meesha ka baxo qiimaha qofka, balse Soomaalida ayaa maanta kusoo kordhay nidaam khatar ku ah bulshada Soomaaliyeed kasoo laga keenay dalka dibadiisa ayna qeyb ka tahay ilxaadka heysta Ummada.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Wax ka baro astaamaha lagu garto nolosha dadka guuleystay

Dadkan ayaa si isku mid ah u fakara ayagoo hiigsigooda uu yahay gaarsiinta dadka kale ay gaarsiiyaan cilmiga ay hayaan.

Published

on

Caalamadaha lagu garto dadlka guuleysta

Nolosha bini’aadamka ayaa wada gaaro da’a isku mid ah halka kuwa kalena ay gaaraan ilaa iyo halkii uu Rabi cimrigooda dhigay, balse dadkan ayaa ku kala duwan qaab nololeedka ay nooloyihiin muddada ay dunnida joogaan, sidoo kale waxaa kala duwan raadadka ay dunnida kaga tagaan kaasoo ay bulshada kaga dayato  hab dhaqan ahaan iyo mid aqooneedba.

Ka hadalka dadka nolosha guusha ka gaaray ayaa ah wax aan halkan lagu soo koobi Karin ayadoo ay jiraan dad badan oo raadad ma guraan ah kaga tagay aduunka taas oo mudan in lagu dayo, mise waxaan ka hadlaa raggii ugu saameynta badnaa ee soomaray Islaamka kuwaas oo guulo badan kasoo hooyiyay dagaaladii ay la galeen dadkii diidanaa diinta rabi.

Dunnida ayaa ugu horeyn ka jirta loolan adag ama siraac taaso ay ku ku loolamayaan dadyow kala duwan kuwaas oo midda midka kale raba inuu hoggaamiyaan dunnida oo dhan, balse arinkan ayaa dadbadani ay ka jiifaann loolankan dunnida ka jiro ama ay yihiin kuwa dhan kale nolosha kaga mashquulsan.

Dadkan ayaa sido kale ka mid ah bulshooyinka aan lanool nahay kuwaasoo ay kamid yihiin dadyowga Soomaaliyeed, balse arakti ahaan in ay bulshadani aysan wax badan kala socon loolan ay dunnadani wajaheyso kaasoo waqti xaadirkan la joogo.

La socodka macluumaadyaddii ugu danbeeyay iyo xoggo kale ay ka mid yihiin diyaarinta in maanta ay dunnida ka socoto in ay noqoto hal dowllad ayada oo ay soo ifbaxeen aalado kala duwan kuwaas oo laga yaabo iney badalaan sida ay maanta u shaqeyso dunnida , balse qubarada falanqeeya cilmigga deegaanka ayaa qaba in ay arinta ay suurtagal tahay isla markaana la filaayo iney soo if baxaan sannada soo socda.

Waa waxyaabo cajiib ah markii aad fiiriso kaasoo ay dadbani lagayaabo iney wax wal wal ku heyn balse si aan waxbadan ugu ogaano ayaan waxaan halkaan ku koobi doonaa dhowr siyaabood oo lagu garto dadka nolosha guusha ka gaaray isla markaana raadad kaga tagay dunnida ayna ku nool nahay.

1. Dadka nolosha ku guuleysta waxey leeyihiin sifaad ama calaamado ay kaga duwan yihiin bulshooyinka kale, balse aqristow su’aal isweydii oo dadka oo dhan ma wada guuleesan karaan? Haa, dadka oo dhani wey guuleysan karaan balse guusha ayaa qof waliba uu ka qabaa fikir gaar ah.

Balse dadka nolosha ku guuleysta waa dad marwaliba u taagan iney wax kusoo kordhiyaan halka ay ku noolyihiin ayagoo raba iney kaga tagaan raadad muuqda, balse raadkan ayaa laga yaabaa in aadan wax badan  ka fahansaneyd laakiin adiga oo bulshadaada ka taga wadadii ay ku heli lahaayeen aqoon fiican misna noloshooda anfacda waxaad kaga tagtay raad fiican.

Sidoo kale dadkan iskama weyna iney bulshada kale wax u sheegaan si ay u noqdaan kuwa garaadkooda uu sii koraayo lana yimaado qorshe cad iyo hoggaan fog, tani ayaa laga yaaba iney tahay waxyaabo aad la yaabto balse nolosha dhabta ayaa ku dhisan in ay bulshada wadaagaan waxyaabha faa’iidada u leh.

2. Bulshadani ayaa sidoo kale ku tiirsan meelaha ay ka helaan daraasaadka nafsiga ayaga oo mararka qaar ka isku daya iney sameeyaan daraasaad ay ka mid tahay waxbarashada, farsamada gacanta, iyo barnaamijyo kale ay ku hormarinayaan noloshooda.

Bulshadan ayaa ah bulsho ku hormarsan dhanka aqoonta iyo farsamada gacanta ayagoo marwalabana raadiyo iney bartaan fursado kale ay noloshooda ku badalaan isla marakaan ay xaqiijiyaan hadaf yadii ay nolosha ka lahaayeen muddo ka dib, laakiin dhibaatada jirta ayaa ah in bulshada ay mar walbaa fahmin bulshada kale dhanka aqoonta iyo garaadka ay leeyihiin.

3. Bulshadan waa bulsho marwalbaa ku xiran dadka kale oo ka aqoon badan si ay wax badan ugu faa’idaan ayna u noqdaan tusaale fiican, riyada qofka waxaa marwabaa dhisa qofka og halkii uu umari lahaa si uu uga dhabeeyo hanka uu nolosha ka leeyahay.

Garashada hankaaga waxey kaa caawineysaa sameysanka qorshe cad iyo qeexada hanka aad leedahay misan kuu cad yahay, balse dadbani ayaa dhibaato ka heysato dajinta qorshe cad si ay ugu dhabeeyaan qorshaha u dagan.

Sidoo kale bulshadani ayaa ah bulsho siddata sahay aqooneed ayagoo kala garanaayo meelo badan aanu weligii tagin, balse arinka ayaa u suurta galiyay iney wax badan ka barteen halkiii ay tagi lahaayeen iyo siddii ay ku tagi lahaayeen.

Dadkan ayaa si isku mid ah u fakara ayagoo hiigsigooda uu yahay gaarsiinta dadka kale ay gaarsiiyaan cilmiga ay hayaan.

4. Bulshadan ayaa ah kuwa intooda badan noqda hoggaamiye yaal kuwaas oo qaada masuuliyada bulshada ay la noolyihiin, waxaa muuqato in qodobkan uu u qaab ek yahay qodobka 2-aad, balse dadka noqda hoggaamiyaal waa dad leh qorshe cad, yool degan, hiigsi qeexan iyo wakhti la fuliyo.

Kala duwanaanshaha ra’iga ayaa mararka qaar dhaliyo caadifad ka aloolsanaato blushada dhexdeeda, balse bulshadan markii uu ka dhex dhaco qilaaf ma ahan bulsho isla markiiba ku kala tagto halkii uu shalay hadafkooda ahaa waxeyna xaliyaan dhibta ka dhalatay ururka dhexdiisa.

Waa bulsho leh xeer hoosaad ay kula macaamilaan shaqalaaha ururka si ay u dhicin dhibaato fara badan, waxeyna maareeyaan xaaladaha ka dhex dhaco ayaga oo u xaliyo hanaanka ka jira ururka taasoo ay kuwada qanacsan yihiin bulshada kale ay xilka u hayaan.

Kuma koobna halkan inaad guul gaarto balse waxay u baahantahay inaad sameyso dadaal dheeri ah kaasoo aad sare ugu qaadeyso heerkaaga aqooneed iyo garaadka aad leedahay.

Sameyso saaxiib aad nolosha kaga dayato waxaan jeclaan laha inaan ku gunaanudo qodobkan, sido kale aan jeclaan lahaa inaan sii wado qoraalka balse dadkeyga oo inta badan aan wax qorin darteed waxaa ku gabagabeynaa “in qof waliba uu ku diinyahay saxiibkii”, taasina ma ahan mid aan aniggu dhahy balse waa maah-maah Soomaaliyeed.

Saaxiibka fiican wuxuu ku noqdaa tusaale hagaagsan isla markaana noloshaada kusoo kordhiya wax cusub balse saaxiib haka dhigan qof raba inuu kaa dhaadhiciyo (Negative), ama aaminsan in waxba aan la qaban Karin waayo qokaas wuxuu qatar ku yahay noloshaada waxaase kuu qurux badan inaa ka dayato saaxiib kale oo haggaagsan.

Micnahaygu ma ahan inaan rabo in aan kugu diro saaxiibkaga qaaliga ah balse tijaabi mar qura iskuna day in aad ka dhaadhiciso fikirka aad qabto una sheeg sida uu mudnaanta kuugu kala leeyahay kana dalbo in uu kaa caawiyo qodob ka mid ah qodobadda aad degsatay cabir oo ka dhageyso fikirka uu kuu jeediyo kaliya hal mar tijaabi!!

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Qeybtii 2aad: saameeynta ay leedahay kala taga qoyska ama lamaanaha

Tani waxey ina tusineysaa in uu yaryahay isfahanka lamaanaha ay sidoo kalena aysan wax badan iska aqoon balse micnaha i fur ayaa culimada isku raacday inuu yahay “I fahan”.

Published

on

Kala taga qoyska waxay saameynta ugu xooggan gaartaa waa caruurta.

Saameyntan bulshada ku dhacday ayaa saameyn ku yelatay caruur badan koritaankooda iyo waxbarashadoodii, balse saameyntan ayaa inta badaan keento dayaca ku yimaada caruurta ayaga oo waalidiinta mid kood uu heysto caruurta.

Dhibaatada iyo duulaanka lagu soo qaaday ummada Soomaaliiyeed ayaa noqday mid u horseeda burburida qoyska ama iney kala tagaan lamaanaha,waxaa mowduucaan kusoo qaadan doonaa dhowr waxyaabood uu sabab u noqda iney qoysaska burburaan.

Nolosha ayaa asal ahaan ku tiirsaneyd qeybaha kale ee qooyska Hooyo ama Aabe, kuwaasoo qaada dhamaan masuuliyada guriga iyo waxbaaha laga isticmaalo guriga. Xaaladaha nuucaan oo kale ayaa dhibaato u arko dumarka da’da yar ee hadda soo koraayo, waana sababta keento in la  arko 17-sano jir oo wadata 2-canug misna kala aabe ah.

Intii aan ku jiray baaritaanka, ayaan waxaa la kulmay waxyaabo I cajab geliyo nolosheeda kaas oo mararka qaar iga dhiga inaan ahay dambiile, laakiin dhibaatadan ayaa ah dhaqan aanan horey loogu arag meelo badan oo kamid ah Soomaaliya.

Furiinka waa wax jira, balse sababta taasi loo sameynaayo ayaa qeyb ka ah in labada qofood ee marka hore nolosha  isku arsaday haddana ay u ar keen iney caqabad  ku tahay wada noolaanshahooda, sidaa darteedna ay muhiim u tahay in labada qofood ay kala nastaan sida ay diinteenu qabto.

Sidda aad horey ula socoteen waxaa fara batay kala taga ama furiinka dumarka ayaga oo loo aaneenaayo arimo dhowr ah, balse mowduucaan ayaa sido kale waxaan xoogga ku saari doonaa  wax yaabaha sababa iney dhacaan kiisaskan faraha badan, ayadoo intooda badana waxba laga qaban ay wali isku degenyihiin.

Maxaa sababa Isfahan waaga lamaanaha

Waxaa jiro waxyaabo badan oo keena fashilkan Isfahan waaga kaaso inta badan dhaliya caqabado badan ay ka mid yihiin in ay meesha ka baxdo qadarinta iyo masaalixda labada qof.

Tani ma ahan mid horey loogu yaqiinay geyga Soomaalida, balse duulaanka lagu soo qaaday bulshada Soomaaliyeed ayaa sababtay in ay  noqdaan kuwa aan qiimo ku laheyn dadyoowga kale ay la noolyihiin.

Bal ka waran haddii aan tani u aaneeyo waxa loo qiimo beelinaayo in ay tahay in ay dhisan kari waayeen heerahooda ama qoysaskooda iskaba daa in dal dhisaanee, sidaa darteedna ay wax qiimo mudneyn!

Ma ahan u jeedadeyda in dadkeyga iyo dalkeyga uu qiimo laheyn, balse dadka ayaa naga dhigay inaan dhisan kari weyno heeraheena.

Waxaan halkan kugu soo gudbin dooonaa dhowr arimood oo sababa in ay lamaanaha isfahmi waayaan

Deg Deg farabadan

Waa waxyaabaha ugu badan ee burburiya nolosheena ama reeraheena waana sababta keenta iney wax walbana ay si deg deg ah inagu dhaafaan anaga oo ka fiirsan ayaan marka horeba noqanaa kuwa reer dhiso sidaa darteedna aynu muddo dhow ka dibna aynu kala tagnaa.

Marka ha deg degin ee wax hubso, tani ayaa micnaheedu tahay haddii aad rabto inaad dhisato qoys qurux badan marka baro qofka aad rabto inaad nolosha la qeybsato si aysan kugu adkaan fahamka nolosheeda aadna u noqotaan kuwa isku waara, isbarasho la’aanta ayaa dhaliso iney tiraahdo ifur balse uu garan micnaheedu ay dhacdo inuu sidaa ku dalaaqo!

Tani waxey ina tusineysaa in uu yaryahay isfahanka lamaanaha ay sidoo kalena aysan wax badan iska aqoon balse micnaha i fur ayaa culimada isku raacday inuu yahay “I fahan”.

Diiranaan fog iyo qalbi jilicsan ayaa keento isfahan dhab ah taaso nolosha lamaanaha ka dhigto kuwa inta badan badan noloshooda xakameeya waxeyna dhaxal siisaa nolol qurux bdan iyo qoys ku dhisan jaceyl, balse majirto cid ku feejigan iney abuurto galgacal fogg iyo iyo qalbi jilicsan Quruxda qoyska ayaa ku jirta iney lamaanaha yihiiin kuwa mar walba iska ilaaliya dhibta si uu san u dareemin ruuxa kale uuna ku qanciyo nafttisa  laakiin ruuxa ayaa mararaka qaar sameeya wax yaabo kale uu isleeyahay waxey ku qurxoon tahay nolosha balse noqota waxyaabo saameeya noloshooda.

Haddii ay dhacaan dhamaan waxyaalo mararka qaar saameeya noloshiina haku deg degin qaadashada go’aanka aad qaadaneyso si aad ugu shalaaynin beri oo hadda ha qaadan go’aan, balse waxaad iska xakameysaa sheydaanka oo dooro inaad ka tagto goobta ay dhibta ka dhacday si aad u qaadato xalka ugu quruxda badan noloshaada.

Riyo been ah

Waa wax qurux badan inaad riyooto, balse haka been sheegin riyadaada adiga oo ku raadinaayo inaad noqoto qof ay dadku hadal hayaan ama ka dhigayo iney kuu qaado jaceyl xad dhaad ah!

Sidoo kale jooji riyada beenta aad u sawireyso qofka intii aad ku jirtaan haasaawaha ama wadahadalka dhexdiina, tani waa saameeynta ugu baalaaran ee dhalisa Isfahan waaga lamaanaha waayo markii hore ayaa qofka loo sawiray riyo iyo rajo been ah ka dibna waxaa dhacdo aysan wax walbo noqon sidii ay riyada aheyd, halkaana waxaa ka bilowda is xulfeeysi iyo in ay dhalato caadifad!

Qanci qofka waliba adiga oo ku qancinaayo sida ay noloshaada tahay misna ka dhaadhici si ay ugu faraxsanaato noloshada, ayna kuu noqoto mid xilli walbaa ku garab istaagto si aad ugu horumartaan nolosha. Sii kalsooni in ka badan inta ay kugu qabto si ay ugu dhiirato ag joogaaga dhadhana ugu yeelato nolosha.

Balse mushaakilkan ama dhibaatadan ayaa keento in raggu ay jecelyihiin in mar qura ay gacanta u gasho amaba ay noqoto  marwadiisa sidaa darteed ay dhacdo in uu u sheego waxyaabo kale oo been abuur ah.

Nolosha ama dhisida qooyska  ma ahan wax fufud balse waxaa kasii adag inaad qoyska qurux badan dhisto oo nagaada, tani waxay saldhig  u tahay in la hello jiil maskax ahaan u bdhisan lehna firfircooni maskaxeed.

Gal gaceyl fara badan

Xaqiiqada gal gaceylka waa mid ku saleysan is fahan iyo xiiseynta qofka, laakiin haku abuurin gal gaceyl ka badan inta ay kuu heyso amaba uu kuu hayo. Markii ay dhacdo qofka in uu qaado gal gaceyl fara badan ayaa dhaliso qofka ogalaan waayo in aad ka dheeraato, waxey kasoo bilaabataa xilliga wada socoshada iyo saameynta haasaawaha.

Dhanka kale, waa waxa ugu badan ee dhibka dhaliya markii lawada tago guriga, waayo waxey u baahantahy gal gaceylkii aad shalay siisay nafteeda. Sabrasiin iyo dhoola cadeyn aad ku qanciso waxey sahashaa inaad tahay midka kaliya ee qancin kara nolosheeda, balse mid ka mid ah aabwaaniinta soomaaliyeed ayaa yiri: “dhowr maalin dabadeed xiisuhu markuu damo, dacar noqdee jaceykii.

Muran iyo dagaaliyo adaan dunida kuu nacay.

I fur ku doonimaayee, I maqashii dalaaqada.

Erey deriska soo boxo waxaa kaaga duug roon inaad doob ahaatee”,  Abwaan Guure.

Quruxda xalka iyo isfahanka ayaa ah mida kaliya ee lagu heli karo xasilooni shaqsiyeed iyo mida qoyska, balse waxaa muhiim ah inaad mararka qar aad dejiso xanaaqa iyo saameynta gacan ka hadalka si aad u noqotaan lamaane isku waara, Allena waxaan idin kaga baryaa in qoysaskeena uu ka dhigo kuwa qurux badan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Sidee ayaad ku noqon kartaa qof guuleysta?

Guusha waxa go’aamiya hanka, hiigsiga iyo humaagyada mustaqbaleed ee qofku meel dhigtay, markaas waxay ka dhigantahay, nin waxa guul u ah ayaa mid kale u ah bilawga hayaanka guuleed ee uu hiigsanayo.

Published

on


Ugu horeyn guushu ma gaadho qof weliba, balse waxaa guul gaaray qofkii qaada dariiqa ama wadadaas oo ay u baahan tahay diyaargarow iyo joogteen.

Micnaha guushu waa wax fudud balse waxaa adag in la gaadho guusha, waxey u baahan tahay juhdi iyo dadaal dheer aad u gasho sidii aan ku noqon lahayd qof guuleysta.

Haddii aad leedahay hadaf aad rabto inaad ka dhiijiso hadafkaaga waxaad u baahantahay inaad qaado waddadii aad ku gaadhi laheyd hadaafkaagii.

U dhabar adeyk oo sidii aad ku gaadhi laheyd yoolka kuu degan, sido kale joogteyqabasha shaqada aad u heysid naftaada adiga oo siinaaya kalsooni badan si ay ugu firfircoonaato qabashada dhamaan howlaha.

Waxaan halkan kuugu soo gudbin doonaa dhowr siyaabood Oo kuu sahlaya in aad guul ka gaarto nolosha.

Qodobadan soo socda haddii aad sida ugu macquulsan u raacdo waxay ka badali doonaan waxyaabaha caqabad ku noqday noloshada kuuna diiday inaad noqoto qof waxtar leh!

Kalsooni

kalsonidu waa sheyga koowaad oo kuu sahlaya inaan noqoto qof naftiisa ku kalsoon, kalsoonida nafeed waxey ka caawineysaa inaad naftaada siisaa dhiiranaan iyo in aad xiiso u qabto shaqada aad daacada u tahay.

Haddii aysan jirin kalsooni nafeed ma qaban kartid waxa aad u baahantahay inaad qabato, sababto ah haddii howsha aad heyso aysan naftaada ku qanacsaneen haku daalin.

Ku beer naftaada kalsooni si ay u noqoto mid ku firfircoon howlaha ay qabaneyso, sidoo kale tani waxey kaa caawineysaa inaad tahay qof ku kalsoon dadka kale waayo waxaad aamin santahay in uu yahay sida adiga oo kale.

Balse mid xasuusnoow haddii aad rabto inaa ka gungaarto yoolkaaga la saaxiib dadka kaa hamiga fog si aad ugu qaado waayo aragnimo.

Qorshe cad

Qorshaha cad waa waxa kaliya aad ku dooran karto halkii aad rabto inaad gaadho aad qorshe u yeelato.

Sheeko Gaaban: Nin baa beri magaalo weyn u safray isaga oo iska lugeeynaayo oo wax qorshe laheyn markii uu muddo badan socday oo uu daalay ka dib waxa uu arkey dhowr waddooyin oo ku kala goosha magaalooyinka, wuxuu arkey odey waayeel inta ka dib ayaa uu weydiiyay su’aal “Wadaddan xaggee I geyneysaa?”  ka dib odeygii waayeelka ahaa ayaa ku celiyay su’aal oo ku yiri “adiga xaggee ayaad rabtaa?” ninkii socdalka ahaa ayaa u jawaabay “waan iska socdaa oo magaranaayo meel aan u socdo” waayeelkii ayaa asagoo yaaban ku yiri: “ Hadduu xaalku sidaa yahay jidkaa doonto ka bax”

Tixraac: 5-TA TIIR EE GUUSHA bogga  117 aad.

Waa sheeko mudan in lagu cibri qaato waayo ma dhaqaaqi kartid adigoon aanan laheyn wax qorshe ah. Soo qaado waraaq cad iyo qalin kadib ku qor dhamaan waxyaabaha ama guulaha aad rabto inaad gaadho, waxaadna u soo kala hormarisaa sida ay kuugu muhiimsanyihiin.

Haddii aan isla garanay micnha qorshaha waxaad raacisaa muddo ama goor aad u asteysay qorshahaaga si aad u gaarto dhamaan guulahaaga.

 Ka fogow dib u dhaca

Dib u dhaca waa waxyaabaha kuu diida inaad qabato howlaha kuu yaala ama sidii aad noloshada ku hormarin laheyd, waa dhibaatada ugu weyn oo heysta dadyow badan kuwaas oo ku kala nool dhamaan Daafaha dunida. Dib u dhaca waxa uu inta badan keena dib u dhac dhan walba ah kaas oo mararka qaar kuu sababa fashil.

Sheyna dib ha u dhigin si ay san saameyn kuu yeelan makrii aad qabaneysana u qabo sida ugu adag waayo waxaa macquul ah in markale ay dib kuu dhigto.

Wuxuu noqdaa qof moral ahaan aan dhisneyn, sababto ah malaha horey usocod sidoo kale qofka wuxuu noqdaa qof xilli walbaa daalan ayado ay keento wax qabad la’aanta uudareemyo jirka.

Inaad wax qabato kaliya mahan inaan bood boodo, waa adiga oo ka shaqeysiya maskaxda sidii aad kaga bixi lahayd dhib u dhaca ku heysta.

Abaal mari naftaada!

Abaal mari naftaada: in aad abaal mariso naftaada waxaa wax marar qaar layaab kula ah, balse waxaan ku siin doonaa tusaaleyaal aad kaga deyan karto:

Haddii aad saaxiibkaaga ku dhahdo haddii aad kaalinta 1-aad ee Imtixaanka gasho waxaan kuu iibin doonaa sacad qaali ah, balse Saaxiibkaa ayaa si lama filaan ah u galay numberka koowaad ee Iskuulka ka dib, sidaa waxaad ku abaal marineysaa hadiyadii aad u balan qaaday.

Abaal marinta aad naftaada siineyso waa ay ka duwan tahay mida kale waayo abaalmarinta ugu qaalisan ayay istaahishaa, tussaale: haddii aan caawa aqriyo 5-shan Cutub oo ka mid ah duruusta jaamacada waxaan kuu iibin doona casho qaali ah!

Waxay qabatay shaqo aad muhiim u ah taas oo mar walbaa kaa dhigeyso inaad horey u socod noqoto, dhanka kale waxaa jiro caqabado kala duwan oo kugu soo wajaha intii aad ku jirto howshan balse hakuu noqdaan tusaaleyaal.

Isku day inaad curiso wax cusub

Marka hore isku day inaad curiso wax cusub adigoo aanan ka baqeyn inaad qalad gasho, haddii ay dhacdo inaad qalad gasho durba ha qaadan guuldaro oo waxaad heysataa waddo kale aad ku sixi karto qaladkii aad gashay.

Mar walbaa aad keento fikir cusub waxaa siyaadeysa shaqada maskaxda ayada oo kor u qaadeysa uruurinta fikradaha iyo ilaalinta yoolkaaga, balse haka samrin nolosha oo waxaad tahay qofkii ay dunida sugeysay.

Haddii aad ku hami weyn tahay inaad noqoto qabiir ku taqasusay Juqraafiga waad noqon kartaa mana jirto cid kuu diidan inaad noqoto balse diyaar ma u tahay in aad qaado wadaddii aad ku gaari laheyd?

Sida kaliya aad ku noqon karto qof guuleysta waa adiga oo yeesha dhaqan wanaagsan iyo joogteen dhab ah!

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Saameynta ay leedahay kala taga qoyska lamaanaha

Mararka qaar waxaa dhacdo inay lamaanaha isku khilafaan habdhaqanka guriga iyo masuuliyada waddareedka ka saaran dhammaan howlaha guriga, balse nidaamka howlaha qaar ayaa dhaliya caadifad iyo is-afgarad la’aanta dabeecadaha qaar.

Published

on


Qoysas badan oo Soomaali ah ayaa saameyn balaaran ku yeelatay kala taga qoysaska ayadoo ay ka dhashaan kala qeybsanaan labada dhinac ah, ayaa haddana waxaa meesha ka baxa illaalinta ubadka oo ay tahay in ay meel u go’aan.

Nolosha qoyska ayaa inta badan ku tiirsan lamaanaha oo si wadajir ah u wajaha caqabaha nolosha ayaga oo diirada saareya xanaaneynta iyo barbaarinta u wadka, sido kale nolosha qoyska ayaa ah mida lagu ilaabo caqabadaha ku geedaman nolosha.

Furriinka wuxuu keeni karaa dhowr nooc oo dareen. Furriinka waxa uu ku reebi karaa carruurta in ay dareemaan culays iyo dareen. Marka ay waalidiintu kala tagaan, dhibaatooyinka furiinka ku leeyahay carruurta way kala duwanaan kartaa. Carruurta qaarkood waxay uga falceliyaan furriinka si dabiici ah oo faham leh, halka carruurta kale laga yaabo inay la halgamaan kala-guurka. Saameyntan ayaa inta ugu badan lagu arkaa qoysaska Soomaaliyeed taas oo keento in ay lunto waxyaabaha aasaasiga u ah nolosha.

Markii aad u fiirsato, habdhaqanka bulshada Soomaaliyeed, jiilba jiilka ka dambeeya waxaa sii tira badanaya furriinka iyo burburka qoyska. Soomaalidu waa ummad dhaqan ahaan iyo diin ahaan Guurka aad u weyneeya, sidoo kalena qofka aan guursan agtooda kama laha qiimo badan, iyago ku dhiirigeliya inuu qof weliba qoys yagleelo.

Halkan waxaan idinku soo gudbin doonaa dhowr arrimood oo sababa kala taga iyo burburka lamaanaha.

1. Waxaa jira saameyn balaaran oo ay ka timaado lamaanaha isgaclooday kuwaas oo marka hore isku doortay nolosha ayaa haddana waxaa jiro in soo kala dhex galo is af garad la’aan taas oo sababta in uu qoyska kala tago.
Haddaba waa lagama maarmaan ah in lamaanaha midoobayaa inay yeeshaan, meelo badan oo ay isaga mid yihiin, iyo meelo badan oo ay isaga tanaasuli karaan, haddii aan tan la helin waxaa imaaneysa, xurguf joogta iyo ismaandhaaf sababa burburka qoyska.

2. In furiinka uu dhaco ayaa waxaa sabab u ah da’ada lamaanaha taas oo ah mida ugu badan oo saameynta dhaliso, lamaanaha da’a ahaan waa kuwa aad ay u yartahay da’adooda balse malaha garaad xakameeya haddii ay dhacaan qaladaad ma jiro marjic loo laabanyo si uu u dhamaado khilaafka ka dhex alloolsan.

Marka laga tago lamaanaha waxaa jira waalid ku dhex jira qoyska loogana baahan yahay iney xaliyaan khilaafka dhexdooda, balse waxaa inta badan dhacdo in loo kala safto labada dhinac taasina ay dhilineyso burbur hor leh! Iyo in qoyska kala tagaan.

Mararka qaar waxaa dhacdo iney la isku qilaafo habdhaqanka guriga iyo masuuliyada wadareedka ka saaran dhammaan howlaha guriga, balse nidaamka howlaha qaar ayaa dhaliya caadifad taasoo ku imaado xurguf badan iyo is afgarad la’aanta dabeecadaha qaar.

3. Markasta oo uu khilaaf soo dhexgalo lammaanaha, waxaa muhiim ah in mid kastaa gaarkiisa uu si fiican u daraaseeyo una qeexo waxa uu yahay iyo dabeecadda runta ah ee khilaafka iyo sidoo kale sababaha keenay. Kaddibna uu bilaabo sidii ay isaga iyo lammaanihiisu si wadajir ah u xallin lahaayeen.

Tani ayaa mararka qaar loo adeegsadaa caadifad ayadoo fargelin kaga timaada diba, balse waxey dhalisaa iska hor imaansho dhinacyada ah.

Tanaazul la’aanta ayaa dhaliso sido kale iney faraha ka baxaaan dhamaan waxyaabaha looga baahnaa lamaanaha si ay usii wada joogaan balse markii ay meesha ka baxdo tanaasulka waxaa dayacma caruurta kuwaas oo ka dhaxla saameyn ay ka mid tahay koriinada maskaxda iyo jiritaaanka qofeyd.

Caruurta ku korta saameyntan ayaa ah kuwa intooda badan istucmaala drugs-ka iyo waxyaabaha la midka ah ayagoo ku saleynayo saameynta qoyska oo kala tagay owgii. Caruurta ayaa inta badan raaca dhanka hooyada ayada oo ay qaado dhaman masuuliyadii saarneyd aabaha, balse ma helaan farxad joogto ah waayo weli waxbaa ka maqan noloshooda.

4. Xidhiidhada ama jacaylka hore ee uu lammaanaha midkood soo maray ayaa isaguna khatar ku noqon kara jiritaanka qoyska, sababta ugu badanina waa marka qofka ay soo mareen aanu hadal haynta qisadaas joojin ama ku calool adaygin in uu jaro gebi ahaanba xidhiidhka uu la lahaa qofka ay xidhiidhka hore lahaayeen.

Xeeldheereyaashu waa ay sheegeen in khilaafaadka qoysku ay inta badan soo baxaan marka muddada ay qoyska yihiin ay gaadho saddex sano iyo in ka badan

Waxaa laga yaabaa in ay jiraan dadyow ay qodobbada ay daraasadahani quseen qaarkood ay la yaab ku noqdaan, waxaa se ay khubaradu sheegayaan in marka hore qaabka iyo waxyaabaha la isku khilaafayaa ay ku xidhan tahay dhaqanka deegaan, aaminsanaanta iyo xadaaradaha ay lammaanuhu ku abtirsadaan, laakiin haddana ay qodobbadani yihiin kuwo badankoodu ay ka siman yihiin.

” Suurto gal ma aha in aad rumaysnaato in xidhiidhka laba qof ka dhexeeyaa kobco hadii ay ku dedaalaan, isla markiibana aad qabto in qof weliba helayo qofkii loo qaddaray” ayuu yidhi Gili Freedman oo ah dhakhtar ku takhasusay cilmu nafsiga oo ka tirsan jaamacadda St Mary.

Labada halbeeg waxay ina tusi karaan in ay aad suurto gal u tahay in qofku kala hadlo qofka xidhiidhku ka dhexeeyo ama ugu fiirsan karo dhaliilaha qof kale lahaan karo xataa hadiiba aanu lahayn. Kala duwanaanshaha aragtida dadka ayaa keenta in la fahmo sababaha dookha dadka kale qaarkood aynaan u fahmi karin.

Waa muhiim inaad dulqaad yeelato oo aad dhegaysato ra’yiga lamaanahaaga, xitaa markaad khilaafto isaga ana ayada oo qaado go’aan miyir leh si aad uga shaqeyso dhibaatada, oo aadan naftaada ka takhalusin. Markaad aqbasho fikradda ah inaad ka baxsan karto dhibaatooyinka oo aad furrito, hubaal waxaad samayn doontaa falcelin toos ah dhib kasta. Taa beddelkeeda, u sheeg lammaanahaaga: “Waxaan rabaa inaan wax walba hagaajiyo.” Si wada jir ah ayaad xal u heli doontaan.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Qoyska & Horumarinta Bulshada

Caqli wadareed

Qofka had iyo jeer wuxuu ilaaliyaa caadada iyo curfiga bulshada uu ku dhex-nool yahay, marka uu sidii waajibka u dhowrayo qiyamka iyo dookha bulshadiisa waxa faraya ilaalintaasi waa caqli wadareedka ha dareensanaado ama yuusan dareensanaan.

Published

on


Caqli wadareed (collective consciousness): Sida qofku u leeyahay caqli haga ayay bulshaduna u leedahay caqli wadareed bulshada si guud u haga. Bulshadu sida jirka bini’aadamka ayay ka kooban tahay xubno iyo unugyo mid walba uu shaqo gaar ah leeyahay, jirku na isku dhisnaantiisa ayuu ku qabtaa dawr qofeed.

Qoyska, madaarista, ururada, haya’adaha kala duwan ee bulshada waxay ka dhigan yihiin xubnihii bulshada, halka ashkhaastuna ka dhigan yihiin unugyo bulsho.

Iyadoo ay xubin walba leedahay shaqadeeda iyo dareenkeeda gaarka ah ayaa waxaa jira waxyaabo uu jirku si guud u wadaago, jirku dareen ayuu wadaagaa, danqashuu wadaagaa, dhiig ayuu wadaa, maqaarka oogada uga wada daboolan ayuu wadaa. Sidaas oo kale xubin bulsheed walba iyada oo shaqadeeda gaarka ah leh, qofku na dareenkiisa iyo hab-dhaqankiisa gaarka ah leeyahay ayaa hada na waxaa jira dun isku marriinta guud ahaan bulshadii meel wada degta hiddo iyo dhaqanna ka dhexeeyo.

Diinta, qiyamka, luuqadda, caadada, dookha iwm waxay sameeyaan garasho iyo shucuur isku marriima afraada bulshada oo idil, isla markaas na haga hab-dhaqan bulsheedka. Garashadaas iyo shucuurkaasi waa caqli wadareedka bulshada u hugaamiya sida caqli qofeedku uu qofka u hugaamiyo. Caqli qofeedku wuxuu bulshada baraa maxaa xun maxaa san? Maxaa saxan maxaa khaldan? Maxaa habboon maxaan habboonayn? Maxaa dookh wanaagsan ah maxaa se ahayn?

Qofka had iyo jeer wuxuu ilaaliyaa caadada iyo curfiga bulshada uu ku dhex-nool yahay, marka uu sidii waajibka u dhowrayo qiyamka iyo dookha bulshadiisa waxa faraya ilaalintaasi waa caqli wadareedka ha dareensanaado ama yuusan dareensanaan.

Caqli wadareedku wuxuu leeyahay astaan waajibnimo, wuxuu abuuraa xayndaab adag oo xadida caqli qofeedka, inta badan qofku wuxuu ku dhex fikiraa xayndaabka caqli wadareedka mana ka gudbo xayndaabkiisa. Halkaas waxaa ka soo baxaysa jawaabta su’aasha ah maxaa qof caqligiisa qofeed (IQ) uu aad u sarreeyo u noqdaa qof sida dadka caadiga ah u fikira una dhaqma?! Maxaa se qof korriinshihiisii hore caracar lahaa caqli badni iyo dhiifoonaanna lahaa uu aayar aayar ula shiiqaa horay u socodka da’diisa?!

Caqli wadareedku marka uu ka adkaado caqli qofeedka dadku caqli isku mid ah kuwa ku fikira ayay noqonayaan, hab-dhaqankuna waa nitaajka fikirka sidaas ayuu qofkii caqliga badnaa u noqdaa mid kii ka caqli yaraa aan waxba doorin.

Caqli wadareedku in uu saad-caleeyo caqli qofeedka waxaa sababa in marka hore ba caqli wadareedku uu yahay mid ka horreeya caqli qofeedka. Maxaa yeelay qofku wuxuu dhex yimaadaa bulsho leh diin, luuqad, qiyam, caado, dookh, hab-fikir iyo hab-dhaqan u gaar ah, marka caqligiisu wuxuu asaasiyaadka macrifada ka qaadanayaa bulshada uu ku dhex nool yahay oo uu ugu dambayn la dareen iyo dookh noqonayo.

Bulsha walba hadba inta caadadeeda iyo dhaqankeeda ay ku adag tahay ayuu caqli wadareedkeedu na xooggan yahay. Bulshooyinka caadooyinka adag leh waxaa ka soo baxa thaqaafada la dhaho “ثقافة القطيع” waa in afraadda bulshadu say u dhantahay noqoto mid aan ba adeegsanayn caqli qofeedkeeda ee uu si xad-dhaaf ah u saameeyo caqli wadareedku, isla markaas na caadooyin iyo fikiro laga yaabo in ay si khaldan u abuurmeen ay noqdaan kuwa hagaya bulshadaas, caqligii wax u iftiimin lahaana waxaa liqay caqliga jamciga ah ee saad-caleeyay.

Wadaadada diimaha, madaxda shacbawiyiinta la dhaho (Populists) iyo hugaamiyayaasha ruuxiga ah kuwooda arrintan fahansan waxay uga faa’iidaystaan si wanaagsan oo dantooda ay ku gaaraan. Waxay isku dayaan in bulshada ay kula hadlaan khudbado soo jiidasho leh, erayo xanxanteeya caqli wadareedka bulshada, iyagoo ka faa’iidaysanaya dareenka ay bulshadu wadaagto ayay aad uga sheekeeyaan haybta, qabka iyo karaamada ay leedahay bulshadu, sidoo kale waxay u sawiraan cadow beenaad ay humaadtiisa meel dhowr ka tusayaan si xayn bulsheedka ay rabaan iyadoo isku duuban ay waddada ugu dhacdo si aan soo jeensi iyo kala firdhasho lahayn, isaguna uu dabada uga galo si uu si dhib yar gadaal uga kaxeeyo xayn bulsheedkiisaas.

Ceebta kale ee uu leeyahay marka caqli wadareedku saad-caleeyo waa in bulshadu dulqaad la’aan noqoto, khilaaf iyo kala duwanaan aragtina aysan dul u yeelan karin. Qofkii ka horyimaada dookha iyo aragtida guud – ee caqliga jamciga ah ka dhex abuurantay ee aan qof isku dayin in uu caqligiisa ku taxliiyo – waxay u arkaysaa qof haybta, qabka, karaamada iyo jiritaanka ummadda duullaan ku ah, sidaas ayayna dagaal saf balaaran ah ula galaysaa iyada oo u bixinaysa magacyada, naynaasaha iyo tilmaamaha kuwooda ugu xunxun sida munaafaq, qaran-dumis, daba-dhilif, cadow-kalkaal iwm, si walba oo ay ku joojin karaysa na isku dayaysa in ay ku joojiso, maalin walba waxaad arkaysaa xayntii oo dhan duulaan ugu wada ah mid xayndaabkii caqli wadareedka ka tillaabay oo caqli qofeedkiisa adeegsanaya.

Si aan caqligaagu u daboolmin, shakhsiyadaadu na ugu dhex qarsoomin shakhsiyadda bulsho waa in aad caqligaaga activate garayso. Sida ugu wanaagsan ee aad caqligaaga qofeed uga badbaadin karto saad-calaynta iyo qafaalashada caqli wadareedka waa in aad si naqdi ah u fikirto “Critical Thinking” waa in aad shayga dhan walba iska taagto ee aadan noqon qof yeerinta bulshada ku socda.

Waa in aad isbarbardhiggu noqdaa hannaanka aad xaqiiqada ku baartid, si aragtiyaha kala duwan aad uga gaarto go’aan aad adigu leedahay. Waa in aad ka tillaabi kartid xayndaabka caqli bulsheedku uu galiyo caqli qofeedka, si aad u dareento inaad tahay qof xor ah, garaadkiisu na garasho siin karo.

F.G. eray-bixinta “collective consciousness” iyo fikradda guud ee aan sharxay waxaa iska leh faylasuufkii reer Faransiis ee Emile Durkheim, bal se waxaan ku sameeyay tacdiilin mid nuxur iyo mid hab-bandhig ba leh.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement Somalism>
Sirdoonka & Militariga2 hours ago

Yukrayn ayaa eriday safiirkii Iiraan – sababtoo ah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Ruushku u adeegsaday dagaalka

WARBAAHINTA2 days ago

Reer galbeedka waxay burburinayaan mudnaantooda – ayuu yiri Lavrov

Sirdoonka & Militariga2 days ago

Biden wuxuu ballan qaaday taageerada xulafada Ruushka

Sirdoonka & Militariga2 days ago

Kuuriyada Waqooyi ayaa ka jawaabtay eedeymaha hubka ee Ruushka

Diblomaasiyadda & Dunidda3 days ago

Ra’iisel wasaaraha Jabban ayaa amaanay doorka Turkiga ee heshiiska qamadiga ee dagaalka Ruushka iyo Yukrayn

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Israa’iil iyo Yuganda ayaa kala saxiixday heshiis iskaashi oo dhanka difaaca ah iyadoo ay jirto dhaleecayn

Sirdoonka & Militariga3 days ago

Madaxweynaha Ruushka wuxuu ku dhawaaqay abaabul ciidan oo qayb ka ah Ruushka

Afrika1 week ago

Marrooko iyo Nayjeeriya ayaa ku heshiiyey mashruuc ku saabsan in gaaska la gaarsiiyo Galbeedka Afrika iyo Yurub

Afrika1 week ago

10 qof ayaa ku dhintay iska horimaad dhexmaray beeraley iyo xoolo dhaqato dalka Chad

Diblomaasiyadda & Dunidda2 weeks ago

Maxaa dhici kara haddii heshiiska Nukliyeerka Iiraan la saxiixo?

Gumeysi iyo isir sifeyn2 weeks ago

Google iyo shaqaalaha Amazon ayaa ka mudaaharaaday qandaraas balaayiin doolar ah oo lala galay Israa’iil

Afrika2 weeks ago

Telefishinka dowladda Itoobiya ayaa shaaca ka qaatay in Madaxweyne Xassan Sheekh iyo kooxda TPLF ay leeyihiin ‘xariir adag’

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Golaha Wasiirada Somaaliya oo bogaadiyey dagaalka shacabka Hiiraan ay kula jiraan Al-Shabaab

WARBAAHINTA2 weeks ago

Masar ayaa diiwaan gelisay kiiskii ugu horreeyay ee cudurka daanyeerka, waxaana laga helay nin 42 jir ah oo ka yimid Yurub

Siyaasadda Soomaaliya2 weeks ago

Boqolaal carruur ah ayaa ku dhimanaya Soomaaliya waxaana loo aasayaa ‘sida qashinka’, ayay tiri QM

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Mareykanka ayaa u xaqiijiyay Israa’iil in Iiraan aysan noqon doonin quwad nukliyeer ah

WARBAAHINTA3 weeks ago

Maamulaha suuqgeynta ee shirkada Google ayaa iscasilay ka dib markii ay dhaleeceysay heshiiska lala galay Israa’iil

WARBAAHINTA3 weeks ago

Al-shabaab oo qarxisay ceelal iyo xarumaha isgaarsiinta deegaanno ka tirsan Galmudug

Afrika3 weeks ago

Ugu yaraan 14 qof ayaa ku dhintay weerarro ay fallaagada ku qaadeen bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo

Siyaasadda Soomaaliya4 weeks ago

Madaxweyne Xasan Sheekh oo Jeneral Cabdalla Cabdalla dib ugu soo celiyey darajooyinkii iyo xuquuqdii ciidan

Gumeysi iyo isir sifeyn4 weeks ago

Booliiska Israa’iil ayaa xiray gabar aroosad Falastiini ah iyadoo ku labisan dharka arooska

WARBAAHINTA4 weeks ago

Gudiga dowlada Denmark ayaa raba in xijaabka laga mamnuuco iskuulada

Siyaasadda Soomaaliya1 month ago

Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa sheegay in ay sii wadi doonaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Maxaan kala Soconaa dagaaladii ay qaadeen Al-shabaab?

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Soomaaliya ayaa u magacawday aasaasihii al-Shabaab wasiirka diinta

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

“Xildhibaanadu ha diidaan ansixinta Roobow”- Xisbiga Qaransoor

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Shabaab oo weerar culus ku qaaday Kenya, waa sidee xaalada amni ee geeska Afrika?

WARBAAHINTA2 months ago

Nafaqo darro daran oo saameysay caruurta barakacayaasha kusoo barakacay magaalada Muqdishu

WARBAAHINTA2 months ago

Barakacayaal kusoo barakacay duleedka deegaanka Ceel Barde oo ka cawanaayo amni daro iyo cunno yari soo wajaheysa

WARBAAHINTA2 months ago

Diyaaradaha nuuca Drone-ka oo duqeymo ka fuliyay tuulooyin hoos taga gobolka Hiiraan

WARBAAHINTA2 months ago

Galmudug iyo Dowlo Deegaanka Soomaalida oo shir kaga hadlaayo amniga xadka labada maamul

WARBAAHINTA2 months ago

Maandooriyaal  iyo hub lagu soo qab qabtay magaalada Muqdishu

WARBAAHINTA2 months ago

Madbacad ay yaaliin buugaag iyo agab badan oo laga hirgaliyay magaalada Muqdishu

Sirdoonka & Militariga2 months ago

Maxaa sababay inay Al-shabaab weeraro ka geystaan deegaanada Aato iyo Yeedh?

Afrika2 months ago

Masar ayaa mudaaharaad ka dhigtay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay si’ay ugu joojiso Itoobiya rabitaankeeda ah inay buuxiso biyo-xireenka

Qoyska & Horumarinta Bulshada2 months ago

Faa’iidada ay leedahay aqlaaqda wanaagsan

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Xisbiga Qaransoor oo hogaamiye iyo guddoomiye cusub yeeshay

Siyaasadda Soomaaliya2 months ago

Xisbiga QaranSoor oo maanta yeeshay shirweyne Qaran

Afrika2 months ago

Ruushka iyo Itoobiya oo ku heshiiyey inay sii xoojiyaan xariirka labada dal

Cuntooyinka2 months ago

Qurbo joogta iyo faa’idooyinka cunista kalluunka

Xul