Connect with us

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Siddee Ummadda Soomaaliyeed Dhexdooda Xal Loogu Heli Karaa?||Tukesomalism.com

Published

on

Horta intaynan su’aashaan ka jawaabin, waxaa haboon inaynu isla garano dhibaatada ina haysata hadda iyo wakhtiyadii tagay. Waxaan dhihi karaa, umadda Soomaaliyeed waligeedba qabiilo qayb-qaybsan, oo midba kankalle col layahay, oo wax aan macno lahayn ku dagaalama ayay ahayeen. Taasina waa dhibaatada maanta ina haysata. Soomaalida waxaa cadow goodi wax walba ku sameeyay ee dhulkoodii bilaashka ku qaatay, illaa maantana bilaashka ku hasyta, ee kaaga darane intii harayna kugu haysta, xittaa wax kalle iska daayo ay maanta Itoobiya shanta meelood ee ay midwalba dusha ka xukunto aynu nahay, waa dhibaato ay qabyaaladd & qabiilaysigu inoo gaystay. Laga soo bilaabo 47 sano ee tagay, Soomaalida waxa ay dawlad hagaagsan oo loo aayo oo caddaalad ku dhisan u diiday waa qabyaaladda. Dawladii Siyaad Bare waxaa sababay inay 21 sano dadka gumaado waa dadka qabyaaladdu qayb-qaybisay waayo “yay is cunaysaa waraabe iskama cilisaa layidhi”.

somali-pirate-shor_2703071k

Dagaalka sokeeye ee Soomaalidu waa mid waligii illaa maanta is xumayn iyo is xinin ah, oo ka dhex taagan qabiillooyinka weli ku jira dhaqankii iyo dabeecadahii badwaanimada ee qabiillooyinka. Waana jaahilnimo iyo xumaan layska ira tiraayo oo aan larabin in laxaliyo. Waxa C/llaahi Yuusuf oo dad iyo dal toona dan ka lahayn madax uga dhigay koonfurta Soomaaliya waa qabyaalada iyo qabiillaysiga jaahilnimda ee ay beelaha Soomaliyeed u qaybsanyihiin. Daahir Riyaale iyo wasiiradiisa sidda  indha la’aanta ah sharciga wadanka ugu tumanaaya ee aan cidmna ka baqanahayn, wadanka dhaqaalihiisi curyaamiyay ee horumar & caddaalad u diidanai waa beelaha qabyaaladu lafta kaga wada jirto ee aan naftooda daacada u ahayn.

 Si aan xalka u garano iswaydii su’aalahan soo socda:

  • Qabyaaladu in ay tahay waxa maanta Soomaaliya u diiday dawlad hagaagsan oo calamku aqoon sanyahay miyaa laysku diidanyahay
  • In wadajirkii Soomaaliyeed iyo is-dhexgalkii bulshadeed uu tirtiray qabiil, oo maanta aanu jirin qof  aanu waxyeeladii qabyaaladdu taaban. 
  • ·Isweydiiyoo qabiilka aad ka dhalatay weligaa wax ma ku tareen? Mise iskadaa wax ay ku taraane waabay kugu daneysteen?  
  • Metalanba haddiiba tolkaa la siiyo waxa ugu qiimaha badan ee dunida yaal, ma ku heshiin lahaayeen
  • Lafaha hoose iyo jilibyada uu ka kooban yahay tolkaa? Laftee baa xaq u leh in ay inta badan qaadato, teebaase xaq u leh in loo yareeyo qaybta? Sababtee?. 
  • ·Soomaaliyeey Qabiilkee qabaa’ilka kale ka fiican amaba ka sarreeya?
  • ·Qabiilkee xaq u leh in uu u taliyo ummadda Soomaaliyeed guud  ahaan?
  • ·Qabiilkee gaaray isku-fillaansho taama oo ka maarma in uu wax la wadaago Soomaali inteeda  kale ama soomaliland ba?
  • Ma u malaynaysaa in Soomalida lagu xukumi karo ama wax loogu qaybin karo qabyaalad iyo dhalasho(ethnicity)? Jawaabtu ma tahay maya-maya?
  • ·Ummadda Soomaaliyeed ma tahay ummad isku-midab, isku-diin, isku-af, isku-dhaqan, oo weliba iswada dhalay? Waxa keliya oo aanu ku kala duwan nahay ma tahay magacyo dhalanteed ah oo odayaal hore oo reer miyi ah ay inoo kala bixiyeen (waa qabiil)?
  • Soomaaliya maanta waa waddanka keliya ee aan dawlad dhab ah lahayn. Miyuusan ahayn qabiilku  kan hortaagan dib u nooleynta qarannimadeenna & horumarkeena.
  • ·Qabiilku miyuusan ahayn kan na baday sharaf-jabka, qaxootinimada iyo dan darrada nagu habsan ee adduunku u aqoonsaday Soomaali si ay u dhan tahay?
  • Qabyaaladdu miyaysan ahayn tan ay maalin walba u geeriyoodaan tira badan oo Soomaali ah oo wax ay galabsadeen ama ay galeen aanay jirin. Qabiilku sow ma aha kan ammin darida, cabsida joogtada ah, gaajada xanuunka badan, iyo darxumada u keenay ummaddeenna. Kan aqoon yahannadeenii ka dhigay dan laawayaasha?
  • Qabiilku miyuusan ahayn kan inoo diiday in aan heshiinno oodhisanno dugsiyo, isbitaallo, jidad iyo warshado iwm. Qabiilku sow ma aha kan dhaqankeennii ku salaysnaa Islaamnimada ku beddelay mid shisheeye oo lid ku ah diinteenna oo gaalinimo ah.
  • Marka aad waxaas oo dhan qiimayso, miyaanay kuu muuqan dhibta qabyaaladi inagu hayso?

Haddaba, haddii qabiilku intaas iyo in ka badan oo xummaan ah uu noo geestay, adiguna aad nagu waafaqday, miyaanay kula gudbooneen in aan wadajir ula dagaallanno cadowga keliya ee nagu dhex jira magaciisuna yahay qabyaalad? Jawaabtu waa Allaa I lehe haa-oo-haa. Marka si aan dagaalka u bilowno waa in aan ka bilowno nafteenna iyo guryaheenna. Ku soo biir boqolaalka Soomaaliyeed ee ku dhaqaaqay dib u soo celinta magaca iyo dadnimada qofka & dalalka Soomaaliyeed. Talaabadana raac.

1. Ku-dhawaaq in aad ka baxday qabiilka laguugu yeero. Adigoo aan ka baqayn Alle mooye cid kale, waxaad si cad oon cabsiyi ku jirin ugu sheegtaa kuwa kugu tirinaaya in aad qabiilkooda tahay, in aad ka baxday oo aad Soomalinimada & Islaamka ka dooratay. Weliba aadan cid kale ka sii ahayn. Iska fur silisiladda qabiilka ee qoorta kuu suRan oo ka xorow adigoon cid kale ka sugin in ay kaa bixiso. Markaa ka dib ayaad ummaddaada kalena ka furddaamin kartaa qoolka ay gelisay qabyaaladu iyo kuwa aaminsan qabiilaysiga jaahilnimada ah.

2. Jooji kaftanka qabyaaladeed. Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa; Waayeelku kaftankuu ku dana dhameystaa.” Kuwa ku kaftamaaya qabyaaladda ka fogow. Waayo waa badow aan sheeko kale aqoon, amaba waa aqoon-gaabyo dan la’aani hayso, oo aan ogaynba khatarta halista ah ee ay naftooda iyo umada kaleba u gaysanayaan. Marka iska jooji in aad la jiibiso oo aad adiguna iyaga ka mid noqoto. Si cad ugu sheeg in aad tahay Soomali ay ummaddiisu u siman tahay. Ogow Soomaalinimadu way ka wax tar badan tahay qabiil hoose. Oo umada Soomaaliyeed oo dhan wixii ay kugu biirin weyday qabiil keliyii ku siin maayo. Kaftanka qabyaaladeed wuxuu dhidibka u sii aasaayaa qabyaaladda. Qabiilka oo lagu kaftamaa waxay la mid tahay jinsiyadda oo lagu kaftamo. Duniduna kaftan jinsiyadeed (racial jokes) waa ay iska maMnuuceen. Meelaha qaarna waaba dambi. Waayo waxay ogaadeen xumaanta iyo nacaybka ka dambeeya. Maxaad isugu soo koobeysaa qabiil qura adigoo ummadda aad isku wadanka tihiin oo dhami ay ku walaaleysanayso.

3. Jooji murti-qabyaaladeedka. Haddii aad tahay gabyaa ama heesaa, ka ilaali murtidaada qabyaaladda. Waayo, “Dhawaaqu meel dheer ayuu gaaraa dhagaxna meel dhow.” Ha u gabyin,  ha u heesin, ha u buraanburin qabiil. Xirfaddaada u leexi wanaag iyo waxyaabaha bulshada midaynaaya waayo, mar haddaad abwaan ama fannaan ama musikiste tahay waxaa dhab ah in aad Soomaali oo dhan abwaan/fannaan/musikiste u tahay ee aadan qabiil keliya u ahayn. Badi murtida iyo maaweelada qaranka dhisaysa xumahana reebaysa, oo Soomaali oo dhami kaa dhegeysan karto.

4. Ha u hoggaamin ummadda qabyaalad. Haddii aad damacdo in aad ummadda hoggaamiso waxaad tahay birta dhexe ee miisaanka. Waxaa kula gudbboon in aad marka hore tahay nin-qaran oo aadan adeegsan qabyaalad si aad wax u maamusho. “Nin-Qabiil ma hoggaamiyo Qaran.” Ka bilow naftaada, carruurtaada, ehelkaaga iyo qaraabadaa la dagaalanka qabyaaladda. Markaad saafi ka noqota qabiil u soo leexo in aad dawlada wadankaga hooyo hoggaamiso. Sidoo kale ha taageerin hoggaamiye adoo u taageeraya waa nin qabiilkaaga ah darteed oo kaliya. Waxaa ka  habboon in  mid kaga habboon uu hoggaamiyo ummadda. Qabiilaystuhu, wuxuu aqoon u leeyahy in uu hoggaamiyo qabiil qudha ee ma awoodo in uu hoggaamiyo ummadda oo  isku duuban.

5. Garddaro qabyaaladeed ha taageerin. Cid xaq-darro ku socata ha ku taageerin ficilkooda. Ha ka mid noqon kooxo u kacay in cid kale ay soo mooraduugaan oo ay soo dhacaan iyagoo qabyaalad adeegsanaaya. Ha hor kicin oo ha hoggaamin kooxo la mid ah kooxahaas. Ha ka qaybqaadan duminta ama waxyeelidda qaran-nimada guud waayo, jiritaanka qaranimadu adigay dan kuu tahay.

6. Ka fogow ka-qaybgalka iyo qabanqaabinta shirarka qabyaaladeed. Waqtigaaga ku bixi meelaha dantaada gaarka iyo tan guud ee ummaddaada ay ku jirto. Ka qayb gal shirarka dib u dhisidda qaran-nimada ummadda. Waxaad ku dadaashaa in aad ka sheekeyso macaanka qarinimadu leedahay iyo qadhaadhka qabiilku leeyahay. Runta kaga dhawaaq meelaha la isugu yimaado adigoo dhaleeceynaya qabyaaladda, dhibteedadana muujinaaya.

7. Maalkaaga iyo muruqaaga ka mamnuuc qabyaalad. Waad ogtahay in wixii aad ku bixiso qabyaalad in aanay adna dan kuu ahayn ummaddaada dan u ahayn. Weliba Akhiro waxaa laguu haystaa wax kasta oo xumaan-qabyaaladeed oo ka yimaada maalkaaga, muruqaaga iyo afkaaga oo aad ku bixiso taageero qabiil.

8. Iska daa dacaayadaha nacaybka (hateful criticism). Dacaayadaha riqiiska ah af ama qoraal ee bulshada Soomaaliyeed ee aad ka mid tahay iska jooji. Cadiifada qabyaalada ee bulshada kala kaxaynaysa. Waxaad ka digtoonaataa in ay caadifadda qabyaaladu ku beer-qaaddo. Ha u jixin-jixin qabiil gaar ah adigoo u  jixin-jixi kara qaranka Soomaaliyeed oo dhan. Ogow, dhammaan ummadda Soomaaliyeed way  kuu siman yihiin. Kalla saarna mabda’a siyaasadeed iyo Soomaalinimada. Somalilander ahoow ama koonfur Soomaliyeed Gaf loo geysto qayb ka mid ah ummadda Soomaaliyeed waxay la mid tahay mid loo geystay dhammaan ummaddu sidda ay u dhan tahay. 

9. Saaxiibbo badan sameyso. Sameyso saaxiibbo badan oo kala duwan adigoo adeeg sanaayaa dabeecadda, nooca-sheekada, aqoonta iwm. Iska ilaali kuwa la wareegaaya qabyaaladda iyo  nacaybka qayb ka mida ummaddeenna. Waayo qof aad ku saaxiibteen qabyaalad waa qof aad ku saaxiibteen godob iyo dhagar ummadeed. Saxiibadaa ha noqdeen kuwa kugu garab-gala wanaagga. Waa kuwa aad ceeshoo-milix tihiin ee ma aha kuwa aad kula saaxiibtay qabyaaladda. U noqo oo cafis ka doon saaxiibadaadii horre ee waayo-waayo kuwaas oo ay idin kala kaxaysay colaaddii ay qabyaaladu abuurtay muddadii colaadda ummadda.

10. Taageer cid kastoo wadda wadajirka umada. Taageer oo ka mid noqo Ururada samawadayaasha Soomaaliyeed meelkastoo ay joogaan. Ku biiri fikiradahaaga waayo waxaad tahay xubin lagama maarmaan ah oo ka tirsan ummadda Soomaaliyeed. 
  


Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

“Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”- Barafisoor Cali A. Mazrui

Published

on

FILE PHOTO. © ALEXANDER JOE/AFP

Dagaalka madax-bannaanida Afrika laguma guulaysan karo ilaa ay Afrika si dhammaystiran oo aan la dafiri karin u maamusho warbaahinteeda, ayay Rosalynde Ainslie ku qortay buuggeeda ‘The Press in Africa’ laga soo bilaabo 1960-kii, oo ka mid ah buugaagtii ugu horreysay ee ku saabsan warbaahinta Afrika.

Durba waayadaas, waxaa caddaatay in cid kasta oo maamusha warbaahintu ay wax badan ka maamusho qaybinta macluumaadka. Warbaahintu waa hub xoog badan – waxay qaabaysaa ra’yiga dadweynaha, waxay samaysaa aragti adduun oo gaar ah, waxayna ka caawisaa dadka inay aqoonsadaan meesha ay kaga jiraan adduunka. Wadamada Afrikaanka ah ee dhawaan xoroobay, waxaas oo dhami aad bay muhiim ugu ahaayeen.

Awood jilicsan

Qarnigii 20-aad oo dhan, waddamada Afrikaanka ah ma aysan helin fursad ay kula falgalaan adduunka intiisa kale iyagoo ku qotoma hab-dhaqan iyo xog-wareed siman. Waxa loo tixgalin jiray shay waxbarasho ama sida macaamiisha macluumaadka. Ka dib markii ay xornimada heshay, Afrika waxay dhaxashay oo kaliya dhaqaalaha ‘gumeysiga’ (ee halka hal-dhinac ee “neacolonialism”) oo ka yimid gumaystayaashii, laakiin sidoo kale kaabayaasha bulsheed ee ku jihaysan magaalooyinkii hore, taas oo si cad uga muuqata warbaahinteeda guud.

Warbaahinta Afrika ayaa isbeddelay oo horumartay wakhti ka dib, laakiin saamaynta ay sameeyeen quwadihii hore ee gumaystaha iyo Maraykanku ma daciifin ee waa la bedelay. Xaaladaha qaarkood, saameyntani xitaa way korodhay, ka dib burburkii adduunka laba-cirifoodka wuxuu noqday ku dhawaad wadarta.

Erayga “neacolonialism” guud ahaan waxa uu matalaa ficilada iyo saamaynta astaamaha haraagii fikirkii gumaystihii Afrika iyo wakiilada waagii gumeysiga ee bulshada maamulayey.

Erayga Afsoomaali ahaan wuxuu noqon karaa ‘Haraagii fikirka gumaystaha’. Dhab ahaantii, dhinac kasta oo ka mid ah bulshadii hore ee la gumaysan jiray ayaa weli ku dhex jirta saamaynta gumaysiga uu ku reebay. Saamayntan waxaa kamid ah dadkii gumaystaha wakiiladooda ahaa kuwaas oo dhaqan ahaan iyo hab-fikirkooda uu saameeyay noloshii kale ee bulshada.

“Marka laga hadlaayo mawduucyada la xariira dowlad-dhiska, amniga iyo siyaasadda xirriirka caalamiga ah ‘eraygaan waxa uu noqday mawduuc lagama maarmaan u ah Falsafadda Afrika, gaar ahaan falsafada siyaasadeed ee Afrika.” ayuu qoray Cabdijabaar Sh. Axmed oo wax ka dhiga Jaamacadda Ramaas.

Ereyga ‘necolonialism’ wuxuu inta badan tilmaamayaa nooc ka mid ah xakamaynta dhaqaalle ee loogu talagalay ka faa’iidaysiga gumeysi hore ka dib markii ay helaan madaxbannaani siyaasadeed. Laakiin marka laga reebo dhaqaalaha iyo siyaasadda, fikraddani waxay ka jirtaa dhinacyada hab-fikirka bulsheed, dhaqanka, sayniska, waxbarashada, iyo helida macluumaadka. Dhinacyadan, waxay ku gaartaa yoolal isku mid ah, kaliya iyada oo la adeegsanayo hababka kale ee ‘jilicsan’ (fikirka awoodda jilicsan uma muuqan fursad) ama iyada oo la isku darayo cadaadis dhaqaale, iyo milatari.

Hababka dhinaca macluumaadka waxay si dhow u shabahaan kuwii uu Professor Cali A. Mazrui ku tilmaamay buugiisa ‘Africa, the next soththty years’. “Afrika waxay soo saartaa wax aysan cunin, waxayna cuntaa wax aysan soo saarin.”

Madax-bannaani ku salaysan xeerarkii hore ee gumaystaha

Warbaahinta guud ee Afrika waxay ahayd markii hore qalabkii gumeysiga. Waxay ahayd in loo jiheeyo quwadaha reer Yurub si ay u muujiyaan sarrayntii gumaystaha iyo in dunida reer galbeedka loo muujiyo horumar iyo ilbaxnimo. Tan iyo sannadihii ugu horreeyay ee ay xornimada qaateen, waddamada Afrikaanka ah waxa ay dhib ku qabeen helista iyo qaybinta macluumaadka. Tusaale ahaan, xirriirka talefoonada ee u dhexeeya dalalka Afrika waxa lagu qabtay Paris, London, ama Brussels.

Warshadaha daabacaadda waxa u badnaa caasimado shisheeye ama reer Yurub ah, kuwaas oo gacanta ku hayay qoraalada si weyn loo faafiyay. Waxaa jiray madbacayaal Afrikaan ah oo yar, waxayna lahaayeen kaliya wargeysyo yar yar oo xaddidan. Si kastaba ha ahaatee, wargeysyadani waxay ahaayeen kuwo aad u saameeya marka ay timaado kicinta siyaasadeed iyo dacaayaddeed.

Mid ka mid ah wargeysyada ugu caansan Afrika wuxuu ahaa Nigeria’s The West African Pilot, markii ugu horeysay ee la daabacay 1935. Tifaftiraheeda wuxuu ahaa Nnamdi Azikiwe (kaasoo markii dambe noqday guddoomiyaha guud, madax-bannaanida Nayjeeriya 1960).

Ujeeddada ugu weyn ee wargeyskaas waxay ahayd in lala dagaalamo gumeysiga Ingiriiska, halku-dhiggiisuna wuxuu ahaa: “Show the light and the people will find the way.” Azikiwe asal ahaan wuxuu abuuray shirkad u gaar ah, Zik Press Limited, oo ay ku jiraan waraaqo kale oo dhowr ah oo ay mararka qaarkood mamnuuceen maamulka gumeysiga “sababtoo ah si khaldan oo xaqiiqda ah.” Si kastaba ha ahaatee, waraaqahani way sii jireen oo waxay ka caawiyeen dalka inuu dagaalamo ilaa guushii ugu dambaysay ee 1960kii.

Sawirkii la sii daayay Nofeember 16, 1955 madaxweynihii ugu horreeyay ee Nayjeeriya, Nnamdi Azikiwe (1963 ilaa 1966) wuxuu ahaa qofkii aasaasay warbaahinta Zik Press Limited © AFP

Dhibka kale wuxuu ahaa in Afrika ay ku yar yihiin saxafiyiinta xirfadleyda ah. Dhanka kale, koorsooyinka iyo barnaamijyada saxaafadda ee kaliya ee ka jiray Afrika waxay ahaayeen kuwa ay bixiyaan machadyada reer galbeedka.

Markii ay Afrika xornimada qaadatay, dhammaan nidaamyada baahinta wararka waxaa gacanta ku hayay dowlad. Maamuladii gumaysigu waxay abuureen qaababka baahinta oo ahaa fidinta siyaasadaha Imperial-ka ah (ama Imperialist, sida ay dad badani aaminsan yihiin) iyo hab lagu maamulo fikirka ama dacaayad toos ah.

Sannadihii ugu horreeyay ee xornimada Afrika, nidaamyada baahinta dawladeed ee laga dhaxlay maamulladii gumeysiga iyo qaramaynta waxay u adeegayeen dano guud waxayna gacan ka geysteen horumarinta dalalkii xornimada qaatay. Warbaahinta waxay kor u qaaday daryeelka caafimaadka iyadoo dhiirigelisay tallaalka iyo ka caawinta dalka la dagaalanka cudurrada faafa, waxayna taageertay barnaamijyada akhris-qoraalka. Waxaasoo dhan waxay ahaayeen kuwo aad waxtar u leh, laakiin barnaamijyadani waxay u baahnaayeen taageero dhaqaale iyo qaybin ballaaran.

Tusaale ahaan, baahinta raadiyaha, oo Gambia laga aasaasay 1965, waxay doonaysay inay qaadato luqadaha maxalliga ah, muusigga, iyo barnaamijyada dhaqanka. Nayjeeriya, Bahda Warbaahinta waxay ku fidday dalka oo dhan, barnaamijyadeeda waxbarasho iyo wacyigelintuna aad bay caan u ahaayeen.

Waagii xornimada waxaa ka dhashay fikrado badan oo ku saabsan nabadda, xorriyadda, caddaaladda, iyo horumarka bulshada – mabaadi’da sare ee xudunta u ahayd la dagaallanka gumeysiga. Laakin, sidii ay noqotay, aad bay u adkeyd in la dhiso quruumo gumeysi ka dib aasaaskii gumeysiga.

Waxaase la yaab leh, ka dib markii ay xornimada qaateen, inta badan waddamada Afrikaanka ah ma aysan ka tagin shuruucdii gumeysiga ee markii hore lagu ansixiyay dadka u ololeeya gumeystaha, kuwaas oo qaarkood ay markaa noqdeen hoggaamiyeyaasha dalalka cusub ee madaxbannaan.

Ilaa maanta, warbaahinta Afrika waxay inta badan adeegsataa afafka gumaystayaashii hore, iyada oo taas loo marayo, rabitaan ama yuusan ahaynba, waxay taageertaa oo hubisaa xukunka dhaqanka ee reer galbeedka. Xaaladdaha way ku kala duwan yihiin waddan ilaa waddan kale. Laakiin Ingiriisiga, Faransiiska, iyo Boortaqiiska ayaa weli ah luqadaha ugu caansan Afrika.

Tusaalle ahaan, Jabuuti waa waddan ku hadla luqado badan. Labada luuqadood ee ugu horreeya ee haysta maqaam rasmi ah waa Faransiis iyo Carabi, mid kastaa wuxuu leeyahay muhiimad taariikheed iyo dhaqameed laakiin akhristoow waxaad iswaydiinaysaa aaway luuqaddoodii afka soomaaliya?

Sagaashamaadkii iyo maamulkii reer galbeedka

Sagaashamaadkii, burburkii Soofiyeetka ka dib, waxaa la xoreeyey warshadihii warbaahinta, taasina waxay keentay isbeddel weyn oo ku yimid bulshada iyo burburkii warbaahintii guud ee dalal badan.

Caalimaynta xogta way kortay, qaababka cusub ee baahintana waxay tirtireen xudduudaha dalalka. Dhaqan aan toos ahayn ayaa soo baxay oo hal dhinac ah oo u dhexeeya Galbeedka iyo Koonfurta Caalamka taasoo sahashay dalalka reer Galbeedka inay gudbiyaan aragtidooda ah sida ay dunida ka rabbaan inay ahaato iyo fikradahooda ah inay ka taliyaan adduunka intiisa kale.

Muuqaal gaar ah oo 1990-aadkii ayaa ahaa maqnaanshaha mawduucyada Afrika ee warbaahinta Afrika. Wararka Afrika ma helin wax badan oo laga sii daayo raadiyaha iyo talefishinada, dadkuna waxay ku falanqeyn karaan dhacdooyinka dalalkooda oo kaliya muraayadda warbaahinta reer galbeedka. Barnaamijyada TV-ga waxay inta badan ka koobnaayeen maaweelo raqiis ah oo kor u qaadaysa qaab nololeedka iyo qiyamka reer galbeedka.

Soomaaliya marka la jooga dowladdii Kacaanka oo ugu wakhtiga dheereyd waxay warbaahinta u adeegsan jirtay buunbuuninta Kacaanka. Falsafadda lagu shaqaynayay waxay ahayd Hanti-Wadaag kaas oo laga soo minguuriyay falasuufayadii Karl Marks oo Jarmalka u dhashay iyo Vladamir Lenin oo ahaa asaasihii Midoowgii Soviet-ka. Wuxuu fikirkan ku dhisnaa hab dadka ay isku wada dabaqad yihiin, wax kastana ay dowladda leedahay.

Balse ma ahayn fikrado mutaxan kaligood, waxaa hareer socday arrinta loo yaqaano hanti-wadaaggii sancada ama scientific socialism, iyada oo Soomaaliya laga hirgaliyay warshadihii ugu badnaa, lana dhisay ciidankii ugu tayada badnaa. Waxaa sidoo kale la fidiyay adeegyadii ugu balaarnaa ee ay dowladi bixiso, gaar ahaan waxbarashada iyo caafimaadka.

Mashaariicdii ugu waaweyneyd waxaa ka mid ahaa bacaadcelintii Shalanbood iyo ololihii farta Soomaaliga, lagu fuliyay ka qeybgalin dadweyne tii ugu baaxadda weyneyd abid, sida lagu qoray buugaagta taariikhda qaar ka mid ah.

Ka qeybgalintaasi dadweynaha ayay u egtahay in Siyaad Barre uu si gaar ah u fahamsanaa awoodda shacabka, gaar ahaan dumarka oo wixii markaas ka horeeyay guryaha iska joogay iyaga oo gacmaha u shakaalanyihiin.

Maxamed Siyaad Barre.

Siyaad Barre oo qudhiisa oo ka hadlay arrintaas ayaa yiri “Markii hawl iyo hanti wadaag ay dhalatay, waxa yimid fikir ah dadku waa simanyihiin, rag iyo dumar waa simanyihiin, haddii cilmi ahaan loo baaro, qof walba waa intii Alle galshay”.

Dowladdii kacaanka waxay ahayd middii ay si isku mid ah isha ugu hayaan dowladaha adduunka gaar ahaan quwadihii waaweynaa ee Waarso iyo Nato, xiligaas oo uu socday dagaalkii qaboobaa ee adduunka ee dalalka uu midba midka kale uu miji xaabinayay.

Waxaan marnaba muran ku jirin ilaa maanta sidii dowladdii kacaanka ay uga jibo keentay kasbashada Ra’iyul caamka, iyada oo hawlgalisay qalabkii warbaahinta ugu xoogga badnaa ee maqal iyo muuqaal ah. Axmed Siciid Cigge wuxuu ahaa warfidiyeen muddo dheer kasoo hawlgalay qeybihii kala duwanaa ee warbaahinta dowladda sida Raadiyoow Muqdisho.

“Warbaahinta waxa ay ka koobnayd Radio Muqdisho, wakaaladda wararka SONNA, wakaaladdii filimada, madbacadda qaranka, labadii wargeys ee Xidigta Oktoobar iyo Najmatul Oktoobar, iyo tiyaatarkii qaranka”, ayuu yiri Cige.

Wuxuu intaa ku daray: “Idaacadda Raadiyo Muqdisho waxay ahayd idaacad weyn oo illaa Ruushka iyo Bariga Dhexe laga dhagaysan jirey, waxayna ku shaqayn jireen hirgelinta hadafyadii kacaanka, wax mucaarad ahna ma aysan jirin”.

Maanta la jooga waxaa murugo leh Idaacadda Raadiya Muqdisho waxay leedahay qeyb ka kamid ah ku baxda afkii gumaystaha ee Talyaanida.

Muddo ka dib, warbaahinta caadiga ah, sida CNN, DW-Radio, Radio France International, BBC Africa, iyo Voice of America, waxay abuurtay qaybo Afrikaan ah oo gobolka ah (tusaale ahaan, Tansaaniya waxay baahiyeen waxyaabo ku qoran luqadda Sawaaxiliga), waxayna soo gabagabeeyeen qandaraasyo gudaha ah. warbaahinta si ay u qaybiyaan nuxurkooda ama u helaan wakhtiga hawada. Warbaahinada reer galbeedka illaa iyo maanta maamula oo si toos ah ugu hawlgala gudaha Soomaaliya kuna baxa afka Soomaaliga waxaa kamid ah VOA SOMALI iy BBC SOMALI.

“Iyada oo loo sii marayo raadiyaha, telefishinka iyo internetka, macluumaadka kala duwan waxaa farrintaas helaya dadyowga Afrikaanka kuwaas oo beddela hab-dhaqankooda iyo hab-fikirkooda, taas oo saamaynaysa hab-nololeedkooda, waa Haraaga cusub fikirka gumaystaha,” ayuu yirri Samson Peter Malekela, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Stella Maris Mtwara ee Tansaaniya.

Haraagii fikirka gumaystaha Afrika ee maanta

Waxaa la waydiiyey qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha iyo aqoonyahanada sida ay u maleynayaan in ‘necolonialism’ ay isu muujiso maanta. Aqoonyahan Afrikaan ah oo caan ka ah Hindiya, Professor Ajay Dubei oo ka tirsan Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa aaminsan in faafitaanka kanaalada ee luqadaha dalalka gumeysiga ay tahay calaamadda ugu horreysa ee haraagii fikirka gumaystaha ‘neocolonialism’.

“Waa dhibaatada warbaahinta ajnabiga ah – sida muuqaalada, daabacaadda internetka – oo lagu beegsanayo dalal gaar ah oo leh waxyaabo kala duwan, doodo, iyo muujinta xulashada arrimaha gudaha, laakiin dhammaantood waxaa haga danaha necolonial”, ayuu yirri.

Zelalem Teferra, oo ah ku-xigeenka borofisar cilmiga bulshada ka dhiga jaamacadda Addis Ababa ee dalka Itoobiya, waxa uu aaminsan yahay in “necolonialism-ka oo ah qaab xukuneed oo casri ah uu leeyahay wajiyo badan oo noocyo kala duwan leh.” “Sida oo kale waxaa dhexdhexaadiya goobo warbaahineed oo kala duwan oo ay ku jiraan TV-ga warbaahinta caadiga ah, raadiyaha, daabacaadda, iyo warbaahinta dhijitaalka ah. Maanta, aaladaha aan caadiga ahayn sida warbaahinta bulshada ayaa sidoo kale qaadanaya marxaladda dhexe ee kor u qaadida ajendaha necolonial. Warbaahinta reer galbeedka oo ah qalab loogu talagalay kor u qaadida necolonialism ayaa si weyn ugu hawlan hawlahan,” ayuu yirri.

Cabdulaziz Dino, oo ah madaxa kuliyadda Saxaafadda & Isgaarsiinta ee Jaamacadda Addis Ababa ee Itoobiya, ayaa aaminsan in necolonialism-ka ee macnaha guud ee warbaahinta guud “ay noqon karto mid aad u muuqata iyada oo loo marayo maalgelinta warbaahinta iyo nuxurka”. Waxa uu intaa ku daray: ” Waxaa jira u janjeera in shirkadaha warbaahinta dawladda ama kuwa gaarka loo leeyahay ay aad ugu tiirsan yihiin deymaha shisheeye ama taageero si toos ah ama si dadban. Tani waxay si toos ah ama si dadban u saamaysaa habka ay u sameeyaan ganacsiga warbaahinta, iyo inta badan wax soo saarkooda nuxurka. Markaa, doorbidida ajendaha warbaahinta guud iyo habaynta fariinta Afrika waxa lagu xakamayn karaa ama saamayn ku yeelan kara dookhyada bixiyayaasha amaahda iyo deeq-bixiyayaasha.”

Yalew Kebede oo ka tirsan Global Black Heritage ee Itoobiya, ayaa soo gebagebeeyey in istaraatijiyad necolonial ah “lagu hirgeliyey iyada oo si taxadar leh loo qaabeeyey aaladaha warbaahinta badan.”

Tignoolajiyada dhijitaalka

Waxay u muuqataa in kobaca internetka ee mobilada iyo baraha bulshada, ay tahay in xaalada Afrika ay soo hagaagto. Warbaahinta bulshada ayaa runtii wax ka beddesha habka ay dadku u wada xiriiraan iyo waxyaabaha ay wadaagaan, tanina waxay saameyn ku yeelataa sawirka Afrika iyadoo siinaya fursad – laga yaabee markii ugu horeysay ee taariikhdeeda – si ay ugu hadasho nafteeda heer caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca sumcadda warbaahinta bulshada ee Afrika ayaa sidoo kale soo jiidatay dareenka shirkadaha waaweyn. Tusaale ahaan, sannadkii 2007, madaxwaynaha warbaahinta Reuters Media, Chris Ahearn, waxa uu daah furay bogga wararka Afrika waxana uu bilaabay isticmaalka shabakadaha warbaahinta bulshada ee Afrika. Natiijo ahaan, tirada “saxafiyiinta” Afrikaanka ah iyo ilaha waxay kor u kaceen min 2,500 ilaa 24 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, khabiirada warbaahinta Afrika ayaa la yaabay sababta ay warbaahinta reer galbeedka u sameysanayaan mareegaha wararka ee Afrika haddii ay si fudud ugu xiri karaan kuwa jira. Tusaale ahaan, Pambazuka News waxaa la aasaasay 2000 waxayna midaysay bulshada Pan-Afrika ee ka badan 1,200 oo qof oo ay ku jiraan aqoonyahanno, u dhaqdhaqaaqayaasha bulshada, qorayaasha, iyo falanqeeyayaasha. Pambazuka wuxuu si guul leh ugu adkaystay tartanka ka socda shirkadaha waaweyn ee warbaahinta reer galbeedka wuxuuna leeyahay dhagaystayaal ka badan 500,000 oo qof oo ku nool Afrika iyo qurba-joogta Afrika.

Shirkadaha warbaahinta caalamiga ah, adeegsiga agabka qorayaasha Afrikaanka ah, saxafiyiinta, ama bloggers-ka waa nooc cusub oo gumeysi ah – gumeysiga warbaahinta. Isticmaalka waxyaabaha maxalli ah ayaa ah qiyaas lagu qasbay oo ay shirkadaha waaweyn ee warbaahinta, oo ay ku jiraan shirkadaha internetka, ay u adeegsadaan, haddii kale tirada dhagaystayaashooda ayaa yaraan doonta, oo ay luminayaan faa’iidada xayeysiinta. Labada Google iyo Microsoft labaduba waxay kor u qaadaan xeeladahaas.

Tignoolajiyada cusubi ma dhiirigelin in dhaqan iyo xog isdhaafsi cadaalad ah la sameeyo, laakiin waxa ay keeneen noocyo cusub oo ku tiirsanaan iyo sinnaan la’aan. Maanta, fikradaha iyo aqoonta dhamaantood inta badan waxaa lagu wadaagaa internetka. Internetka waxaa loo isticmaalaa in lagu faafiyo fikrado gaar ah ama la sameeyo aragti gaar ah oo caalami ah, iyo in la ilaaliyo qaab-dhismeedka awoodda nidaamka caalamiga ah ee caalamka. Goobaha isgaadhsiinta weligood kama xoroobi karaan saamaynta fikirka.

Paul Gilroy, oo ah aqoonyahan ku taqasusay cilmi-nafsiga oo Ingiriska ah oo u dooda aragtida gumeysiga ka dib, ayaa ku doodaya in saameynta gumeysigu ay ka muuqato warbaahinta bulshada: deegaannadii hore iyo dadka deggan ayaa lagu muujiyay inay yihiin kuwo daciif ah, aan awood lahayn, la takooray, iyo guud ahaan kala duwanaan leh.

Siyaasadda shabakadaha bulshadu waxay inta badan ku xiran tahay milkiilayaashooda, iyo xarunta dhexe ee shabakadaha internetka ee caalamiga ah waxay ku yaalaan Maraykanka. Isku xirka waxaa lagu aasaasay server-yada ku yaal Mareykanka, Yurub, ama Bahrain (sidii aan aragnay xilligii Guga Carabta). Tani waxay ka dhigan tahay in uu jiro farqi yar oo u dhexeeya goobahan cusub iyo warbaahinta ‘da’ hore’ oo sidoo kale saldhig u ahayd magaalooyinkii hore (iyo shirkadooda Maraykanku hadda ku biiray).

Siyaasadda Big Tech ee Afrika waxay dhalinaysaa su’aalo badan. Tusaale ahaan, sida laga soo xigtay dhowr daabacaad, Facebook wuxuu la shaqeeyaa hay’ad cilmi-nafsi oo xiriir la leh NATO si loo xakameeyo macluumaadka loona hubiyo natiijada “saxda ah” ee doorashooyinka.

Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) ayaa lagu eedeeyay inay hurinayaan nacaybka iyo rabshadaha ka socda Kenya iyo Itoobiya. 2021, dacwad u dhiganta ayaa waxaa gudbiyay cilmi-baarayaal Itoobiyaan ah Abraham Meareg iyo Fisseha Tekle, iyo sidoo kale kooxda xuquuqul insaanka Kenya ee Katiba Institute oo taageero ka heleysa ururka aan macaash doonka ahayn ee Foxglove. Dhawaanahan, waxay sheegayaan inay jiraan dhibaatada hadalada nacaybka ee baraha bulshada ayaa mar kale ka soo shaac baxay Itoobiya.

Soomaaliya gudaheeda, shabakadaha dadka tahriibiya iyo kuwa argagixisada ah ayaa si xawli ah ay ugu jiraan marka ay isticmaalaan baraha bulshada si ay u qortaan dhibanayaasha da’da yar iyo kuwa nugul.

“Dhallinyaradeenu waxay dhammaan teleefankooda ku haystaan Facebook-ga, sawirrada ay ku arkaanna waxa lagu tilmaami karaa inay yihiin janno,” ayuu yirri Taliyaha Laanta Socdaalka maamulka Somaliland, Maxamed Cali Yuusuf.

Uganda, shirkada Facebook ayaa si toos ah u farageliyay doorashada dalkaasi. Meta waxay xannibtaa xisaabaadka, sida uu qabo maamulka Facebook, saameyn ku leh doorashooyinka dalalka Afrika.

Faafreebka qaawan ee Facebook ayaa ka careysiisay dadka Afrikaanka ah oo sheegay in hadalka Facebook ee ku saabsan dacaayadaha Ruushka ee lagu eedeeyay ay tahay been laga sheegay qaarada Afrika oo dhan waxayna ku eedeeyeen warbaahinta Faransiiska inay sii wadato siyaasadda gumeysiga. Dadku waxay sidoo kale ka walaacsan yihiin qorshayaasha Meta ee ah in la dhigo xadhigga biyaha hoostooda ee xeebaha Afrika kaas oo ku wareegsan Afrika oo isku xiraya dekedaheeda waaweyn, laakiin maaha qaybaha gudaha. Tani waxay ka dhigan tahay in kaliya dadka caanka ah ee bulshada Afrika, oo horeyba xiriir dhow ula lahaa Galbeedka, la siin lahaa adeegga internetka.

“Si looga gudbo cadaadiska dhaqameed iyo xog-warraneed ee ay dalalka reer galbeedku ku hayaan dadka Afrikaanka ah, qaaraddu waxay u baahan tahay inay horumariso aqoonta warbaahinta, kala duwanaanshaha matalaadda warbaahinta, iyo inay caqabad ku noqoto sheekooyinka ugu waaweyn. Fiiro gaar ah waa in la siiyaa barnaamijyada waxbarashada, iyo xitaa madax banaanida waxbarashada.” ayuu soo jeediyey aqoonyahan Veronica Usacheva oo haysta shahaadada PhD sidoo kale waa cilmi-baare sare oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Afrika iyo Akadeemiyada Sayniska ee Ruushka.

Yalew Kebede waxa uu xusay in gumaysiga laga saaro warbaahinta guud ee Afrika ay u baahan tahay in la sameeyo siyaasad waxbarasho oo ku salaysan aqoonta dalka ka soo baxda. Ajay Dubei waxa uu intaa ku daray in luuqada maxaliga ah iyo doodaha khubarada gudaha Afrika lagu tababaray ay tahay in sidoo kale kor loo qaado, lahaanshaha warbaahintuna waa in ay noqoto lahaansho dadka deegaanka. Samson Peter Malekela waxa uu oggolaaday in dhiirigelinta wax-soo-saarka iyo isticmaalka maxalligu ay caawin doonto iyo sidoo kale abuurista olole wacyigelin ah. Guud ahaan, saamaynta aragtida neocolonialism-ka waa ay sii jirri doontaa haddii aan laga bilaabin heerka koowaad ilaa heerarka sare.”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa maxay bulsho?

Qaab dhismeedka bulsheed ee bini’aadmigu waa mid adag oo aad u wada shaqeeya, haddaba waa maxay bulsho?

Published

on

Bulsho Soomaaliyeed oo meel jooga.

Bulshooyinku way kala duwan yihiin iyadoo lagu saleynayo heerka farsamada iyo nooca dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.

Bulsho waa dad meel kuwada nool oo ay dani ka dhaxayso, sida ay qabaan quburada cilmiga bulshada bani’adanku, waxaa uu kamid yahay xayawaanada loo yaqaano wadar u noolayaasha, taas oo macnaheedu yahay in bani’aadamka noloshiisu tahay mid isku xiran oo aan qofna kali u noolaan karrin.

Waxaa kale oo ay bani’aadanku leeyahay dabeecad loo yaqaano kali lahaansho, taasi oo loola jeedo dareen ku abuuran oo ah inuu wax gaar u kala lahaado sida hantida, xoolaha, guryaha, beeraha iyo wixii lamid ah. Sidoo kale waxaa jira waxyaallo bulshada wada leedahay sida wabiyada, jidadka, guubaha danta guud loogu qabto oo ay ku shaqeyaan  maamulada dowladda.

Arrimaha noocaas ah oo bini’adamka ku abuuran ayaa dhaliya innuu u baahdo mar kasto hoggaan iyo hab maamul si loogu fogaado isku dhacyada bulshada dhaxdeeda ah, ujeedada laga leeyahay waxaa ugu horaysa in la helo yool nabad ku wada noolaasho ah, haddii uusan jirin maamul waxaa badato is-qabqabsiga iyo colaadaha joogtada ah ee bulshada dhexdeda ah madaama uusan jirrin nidaam kala hago.

Marka aad maqasho magac bulsho waxaa maskaxdaada kusoo dhacayso tilmaamaha aad u taqaamo ummadaas, sida Afrikaan, Carab, reer Yurub, indho yar IWM. Midkasto oo ummadaasi kamid ah waxaa gunteeda ku jira kala duwanaasho u gaar ah.

Dhaqanku waa qeyb ay bulshadu u maarayso hab-nololeedkeeda, kaasi oo ay ka dhaxashay jiilalkii ka horeeyey, ugana duwanaato bulshooyinka kalle. Sida aan ognahay ummad waliba waxay leedahay dhaqan u gaar ah, qeyb kasto oo dhaqanka ka mid ah waxay u taagan tahay ama salka ku haysaa baahiyo soo jiray xilliyo hore sidaasi darteed waxaa dhacda in waxyaabo dhaqanka kamid ahi baaba’aan kadib markii meesha ka baxdo baahidii awal keentay. Mar kasta oo ay fududaato noloshu waxaa horumar sameeya dhaqanka, taasi oo loo yaqaano ‘ilbaxnimo’ taasi oo kor u qaado waaqiciga iyo horumarka bulshda.

Bulshooyinku waxay yeelan karaan qaabab dawladeed oo kala duwan, siyaabo kala duwan oo loo fahmo qaraabanimada, iyo doorarka jinsiga oo kala duwan. Dhaqanka aadamuhu aad buu ugu kala duwan yahay bulshooyinka kala duwan; bini’aadamku waxay qaabeeyaan bulshada, laakiin bulshadu markeeda ayay qaabaysaa bini’aadamka.

Muhiimada ay leedahay midnimada Bulshada

Bulsho midaysan, dadku waxay ka wadashaqeeyaan sidii loo gaari lahaa yoolal guud, sida yareenta faqriga, horumarinta waxbarashada, iyo horumarinta daryeelka caafimaadka, horumarinta kaabayaasha dhaqaalle. Midnimadu waxay gacan ka geysataa joojinta colaadaha waxayna kor u qaadaysaa nabad kuwada noolaanshaha bulshooyinka kala duwan. Helitaanka midnimo waxay u baahan tahay in wax laga qabto caqabadaha sida midabtakoorka, sinnaan la’aanta, iyo kalsooni la’aanta ummada dhaxdeeda ah.

Kala duwanaanshaha bulshooyinka

Bulshadu waxaa ay ka koobantaa qofaaf iyo qoysas isku tagay ama laysku geyey, haddaba maadaama aan ognahay inuusan jirin qof la mid ah qof kale, waxaa halkaasi nooga muuqanaysa in ay jirto kala duwanaasho dabiici ah, waana wax markasto bulshadu la noolaato. Dunida lagama helaayo bulsho isku wada mid ah oo aanay jirrin wax kala duwanaasho xagga dhaqanka iyo lahjadaha. waxaa dhici karta inay bulshada ku kulmaan kala duwanaasho mid ama labo iyo in ka badan, bulshada waxkasto oo ay ku kala duwanaataba waxay xaq u leedahay yoolkii aan horre u soo sheegay ee ahaa nabad ku wada noolaasho.

“Shakhsiyaadka, waalidnimadu waa naadir; laakiin koox ahaan, xisbiyo qaran iyo waaya-yaal waa xeer.”

-Friedrich Nietzsche

Umada Soomaaliyeed waxay ka mid tahay ummadaha leh tilmaamaha midnimada. Soomaalida waxaa u dhan tiirarka ummadnimada oo idil. Tiirarka ummad isku keena oo mid ka dhiga waxaa ugu waawayn diinta, luuqada, dhaqanka, iyo wada dhalashada badanaa waa dadka xiddid wada ah. Soomaaliya waa dalka kaliya ee dunida ummadiisu tahay 100% Muslim, sunni, ah.

Dadka Soomaaliyeed meel kastaba ha joogaane way wada wadaagaan dhammaan tiirarkaas aan soo sheegnay ee umadaha mideeya. Meel kasta oo aad tagtid Soomaalida, ma arkaysid wax ay ku kala duwan yihiin dadka Soomaaliyeed; waa isku af, waa isku diin, waa isku hiddiyo iyo dhaqan, waa isku taariikh soo taxnaa kumannaan sano. Nasiib darro Bulshada Soomaaliyeed weli hal wadan mala isugu geynin waxay ku kala noolyihiin Jamhuuriyada Soomaaliya, Jabuuti, NFD, Deegaanka Soomaalida Itoobiya. Intii ku noolleed jamhuuriyada Soomaaliya ayaabo midaysneyneen oo gobolkasto gooni isku maamuula.

Waxaa jirto bulsho isku dhaqan iyo isku luuqad ah oo ku guuldaraystay inay waddan helaan, Tusaalle, Kurdiyiinta waa ummada isku luuqada, isku isir, iyo isku dhaqan ah, midnimo la’aan dhaxdooda ah ayaa keentay in wadamadii deriska la ahaa oo kala ah Suuriya, Ciraaq, Iiraan, iyo Turkiga ay kusoo sameeyaan faragelin toos taasi oo ugu dambeyntii keentay inay kala qeebsadaan dhulkii Kurdiyiinta dhamaantiis, maantana ma jiro waddan ay leeyihiin ummada Kurdiyiinta. Kadib markii ay dhacday xukunkii Saadam Xusseen 2003 Kurdida Ciraaq ayaa ku dhawaaqeen gooni u goosad iyo raadinta dhulka Kurdida ee dalalka kale ku maqan, sidoo kale Kurdida Turkiga ayaa bilaabeen dhaqdhaqaaqkii PKK waxayna dhowr jeer dagaal la galleen dowlada Turkiga. Sidoo kale Kurdida Suuriya ayaa helaan nafis dhaqdhaqaaq kadib markii ay daciiftay awoodii dowladii, Kurdida Iiraan ayaa weli helin nafis dhaqdhaqaaq waxaana lagu hayaa Gacan bir ah, illaa hadda ummada Kurdida waxay raadinayaan ina waddan ay leeyihiin helaan, madaama ay ka cabanayaan caddaalad darro iyo xaquuq la’aan wadamada ay ku hoos noolyihiin.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Nibirowga Dhititaalka: Qalaalasaha digitaalka iyo loollanka caqlaaniga ah

Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Published

on


Waxaa qoray : Alexander Voin

La baahiyay: 11 Abriil 2023

Turjumay: Maxamed Xasan Maxamed

Nuqulkii ama Qaybtii kowaad:

Beryahanan adduunka, falanqeeyayaasha qaar waxaa ay si dareen leh oo aan xinjireysnayn uga hadlaan ama ay wax uga qoraan Nibirowga “weynaanta” (Digital Leviathan) ku yimid ama ku timid dhigitaalka ama aan yiraahdo Aaladowga guud (Total Digitalization), sidoo kalena macmalaynta ama gacan-kusamayska maskaxeed, ama aan guud ahaan yiraahdo addooneynta aadamaha iyo uu beddelidda maqaar-saar la safan nolosha aaladowday (Computerized).

Haddaba asalka ereybixinta “Leviathan”, waxay ka soo farcantay sheeko xariiro lagu xusay buugga Yuhuudda ee “Biblical Judaism”, sheekadaas oo ka warramaysay noole-badeed saddex indhoole ah oo doomaha isbaarro iyo hagardaamooyin ku waday, weynaantiisunna ayna jirrin noole la babac-dhigi karaayay, weynaantiisa darteed. Waqtiyo kadib, waxaa eraygas isticmaalay, Thomas Hobbes, si uu ugu calaamadeeyo ama uu saadaaliyo xeerarka maamul ee ka koreeya dhammaan itaalka aadamaha ee jirsan doona, qarniyada xiga waayihiisi.

Waayahaso aanu haatan dhaadi karno, lana jirsanay, doonayana inaan ku fahfaahiyo inbadan, maxaa yeelay arrinkan waa mid uu baahan fiiro iyo danayn gaar ah, sii aannu uga hortagno dhaxalka rasmiga ah ee uu keensan karo waayaha Dhigitka ah ama Aaladeysan.

Laakiin iyadoo ay jiraan codadkan iyo yeermadaydan carradu ku dheehantahay, haddana nibirowga ama weynaanta ku imanaysa dhijitaalku wuu sii fidaaya oo awoodduu waxay ku baahaysaa arliga. Waxaa ay saamayntanii muuqatay, doorashadii Maraykanka ee ugu dambeysay, kadib markii Donald Trump laga xannibay Twitterka, taaso maxsuulkeedu uu ku dambeyay ku guuldarraysigiisii doorashada oo uu waayey Joe Biden dartiii. Waxaa farrin cad noqotay, haddii aadan ku dhex jirrin Aaladda baahineed iyo Tiknoolojiyadda, ugu yarraan jirritaan kuma lihid saaxadda weyn ee Siyaasadda iyo Nolosha wadarowga ah ee bulshada. Warbaahinta aaladeedna waxay gacanta ugu jirta Google, Meta, iyo Twitter ama aan yiraahdo Nibiriga koraaya ee aan la dhaadanayn. Ruushkanna, inkastoo dawladda hadda jirta ee Putin garwadeenaayo ay guud ahaan weerarto qolyaha xorriyiinta ah (Liberals), haddana taliska ama hoggaanka xor-doonku way sii xoojiyaan saameyntooda bulsheed ama aalad-baahineed ee ka dhanka ah fikirka qaysariyadda casriga ah (New-Tsarism) ee laga dhaxlay Qaysariyaddii duntay ee qarnigii horre.

Haddaba aan weyddimahaan is weyddiino:- Maxay tahay awoodda ama xoogannanta “Nibiriyowga Dhiijitalku ” (Digital Leviathan), ee tarmaaya, sidoo kale qaabke ayaa loo cayimi karaa (Halkaan kagama bannaana inaad si buuxda uu durtid, tanni looma baaahna, see uu janjeerii xagal kale oo loo qaadi karo mas’aladan, qaabkee, se qaabkee!!!. Haddaba si’aad uga warcelino weydiimahan, waa laga marmaan inaan ka soo bilawno, kaliyaata maaha dhalashadii “Cybernetics’ka”, see waqtigii horumarineed ee ka horreeyey waqtigaas.

Soo muuqashada ” Cyber’iyaddu ” ama aan iraahdo casriga Aaladoobay, inta aanay alkuman, waxaa ka hordhacay xaalad qalaalaase oo caqlaanii ahayd oo sii caalami ah ama guud loo aaminsanaa, taaso ku timid qaab dhaxaleed oo ay keensatay Caqlaaniyaddii Kalaasikada ahayd ” Classic Rationalism ee ka timid deekaarta, baaskal, bakkoon ee ay ku banbaxday ilbaxmimadii Yurub ee Iftiiminta.

Qalaalasahan waxaa keensatay soo-jeedino iyo baahin qaldan oo ku saabsannayd caqlaaniyadda, sii cayimanna looga jeedo dhamaystiranka ama aaraad-la’aanta sayniska ama guud ahaan cilmiga sayntifiga ah. Qalalaasahaas waxaa sabab u ahaa qodobo qar-iskatuur ah, oo ka mid ah caqlaaniyadda oo ah aarad-tirka sayniska, gaar ahaan, fikradda ah in cilmigu aanu waxba beddelin mar alla markii aqoonta la helo, balse uu wax cusub ku soo kordhiyo. Taaso looga jeedo in dhaxal walba oo sayniseed oo mar la alkumay in aannu lahayn iinno iyo tabnaan, taaso horseedii karta maxsuul walba iyo faham walba oo uu keensado saynisku in aannu qalad ka iman doonin oo uu heerka buuxda ee aqooneedna uu yahay, dhalanteedka iyo male’awaalkanna uu ka dheeryahay.

Qaladaadkannii waxa ay soo shaac baxeen ka dib markii ay soo baxday aragtidii Albert Einstein ” Nisbiyadu “, kadib markii ay caddaatay (caddaysay) in qaar kamida aragtiyihii Newton ee kala ahaa (Absolute time) iyo (Newton mechanics) ay dhab ahaantii ahayeen Nisbi (Relative), iyadoo la tixraacayo qaacidooyinkii Galileo iyo sidoo kale foormulooyinkii Lorentz’s.

Marka Dabadeed caqli-galnimadii ama caqlaaniyaddii bulshadii reer galbeedka waxa beddeshay saameyn ku yeelatay Nisbiyadii casriga ahayd ee uu alkumay Albert Einstein, taaso ah fahan ama aan yiraahdo caqiido ku dhawaaqaysa in aanay jirin xaqiiqo buuxda oo meel ka jirta ama loo gaaryeeli karo, qof kastaana uu leeyahay run ama xaqiiqo uu gaar ah, sidaas darteedna wax walba waa Nisbi (Relative), ha ahaato akhlaaqda, qiyamka, diimaha, aaminaadda iyo wixii lamida ah.

Markii ugu horeysay waxaa ay qaabeysay oo ay furdaamisay aragtida guud ee aqoonta (Theory of knowledge, Nisbiyada Ahaanshaha (ontological relativism), Nisbiyada Luuqadeed (Linguistic Relativism), Saamayn-dambeed (post-positivism). Intaa sooyaalka lagu hayanna wadajir uga qayb qaatay furdaaminta mawduucydan, ragga kala ah (Quine, Kuhn, Feyerabend, Sapir iyo Whorf, Popper, Lakatos, Bachelard, iyo qaarkale).

Dhammaan afkaartan iyo mawjadahanii waxay beeniyeen karaarka iyo awoodda sayniska uu leeyahay furdaaminta iyo alkumida aqoon dhab ah oo la isku halleyn karo. Waxaa xigtay guud ahaan falsafadda oo iyadu ka hadasha wixii suurre ah oo la malayn karo, kuna dhisan caqli-galnimada. Iyada laf ahaanteeda qaybo kamida, oo Jirraalka ah (Existentialism), Kasmo-nafeedka casriga ah (Modern-Psychoanalytic), iyo ” Freudianism ” oo ah goos yar oo kamida aragtiyihii Sigmund Freud, waxay dhammantood si haleel ah lid ku yihiin ama been ku tilmaameen, in qofku uu dhaqmi karo qaab caqlaanimo ah, maxaa yeelay hooseynta nafeed ee aadamaha, uu hagarbaxa dareemadiisa iyo ta ugu daran ee ah tamarta beerran ee is-dhallaan-rogaysa. Waxay dhammaan tilmaamahaasii ka dhigaysa shaqsiga iyo guud ahaan bulshada, kuwo la sababeeyo dareemadooda. Ugu dambeyn tannii waxay laf-ahaanteedu dhiirigelisay bulshooyinka ka guud ahaan, iyadoo ugu timid qaabab ah, afkaar-dhawaan dhalad oo la isku raaco, qaab aaminaad oo mabda’aysan iyo qaab anshaxeed.

Kacaankii jinsiyeed ee galbeedka

Guulihii kacaanka jinsiyeed (Sexual revolution 1960’s) ee ka dhacay galbeedku, waxay sababeen dhaqan-tuur ama aan iraahdo dhaqan-doorin dhan walba ah, ha ahaato dhanka anshaxeed, mabda’eed iyo dhanka dhaqan-dhaqaale.

Dhibtuu intaas kuma aysan ekaanin, ee waxaa ay uga gudubtay in meesha laga saaro dhammaan wax walba oo laga dhaxlay jiilashii Kacaankii Iftiiminta, sidoo kalena dhammaan fahannadii iyo afkaartii kala duwanayd ee ku tilmaamnayd dhamaystirnantuna, ee ay jiilashaasii horumariyeen iyaganna daaqadaha aya laga tuurshay. Macnihii Gacaltooyada iyo Jacaylkunna wuxuu noqday, kaliya wax dareen ahaan iyo jir-ahaan looga faashto.

Hiigsiga iyo ajandihii 1960 iyo 70-meeyadii ee Modernism-ka iyo Postmodernism-ka ee beddelay dhaxalkii fikir-bulsheed iyo dhaqameed ee galbeedkii hore, waa kaliya raadinta guul iyo habow maaddii ah iyo raaxo jinsiyadeed oo haqabtirta doonista jiilashan galbeedka ah ee nool qarnigan 21aad. Xaalladanii habowga ah, waxa ay horre uga dhacday boqortooyadii roomaanka markaas qarka uu saarnayd burbur. Waxa kaliya ee ay ku kala duwan yihiin labadan ilbaxnimo ayaa ah in hadda fikradaha iyo qiyamka la sheegay ama jira in si cilmiyeysan loo caddeeyey (Loo marsiyay/ sharciyeyn) oo la daraaseeyey, see jiilashii roomaanku, aannay tammartaasi ka jirrin.

Haddaba, haddii sayniska uusan awoodin inuu si kalsooni leh wax uu caddeeyo ama uu falkeeyo, kaliyaa waxaa la oran karaa dhammaan fikradahan sare waa heshiis uun ama uumi ama arrin moodada ah.

Shucuubta qaarii waa hal ama aan yiraahdo waa hal qoomiyad oo sidkan, isku af ah, halka kuwa kalena ay noqon karaan qaar kala duwan oo kala mab’aaddii duwan, waanna ay adagtay in la kaso ama la garto kooda fikirkoodu saxanyahay, ama kooda fikirkoodu uu horusocod yahay, welina inagoo og in aanay fadhiid ahayn, oo ay tarmayaan, qolya kale oo iyaga kamid ahna ay dhaxlayaan iyaga!.

Waxaa kaliya ee ka bini’aadam ahaan nala siiyay ayna tahay inaanu ogaanna, waa dareenka iyo fahmidda. Hadafka guud ee aadamahunna waa horumarinta wax walba oo ka qayb qaadanaya tamashleynta dareenkiisa iyo naftiisa iyo haqabtirka baahiyihiisa. Tannina waa mid loo sakhiray, in loo cayimanna waa gef iyo bini’adam darro. Tanina waa xuquuq muqqadas ah oo uu qofku iyo aadamuhu leeyahay, waana mid bani-aadminimada ku jirta inuu ku dhaqaaqo.

Isla mar ahaantaana, inkasta oo ay jirto khalkhal iyo dhibaato caqlaaniyadeed, haddana sayniska dabiiciga ihii waxaa uu horumarayaa sii aan loo aabbo-yeelin, sayniska iyo teknoloojiyadduna waxay aasaas uu noqdeen dhammaan qaab-dhismeedka maaddiga ah ee waayahan jira, waxaa ay dhanka kale ka qayb qaateen abuuranka dhibaatooyin hor leh: waxaana kamid ah wasakhowga hawada, masiibooyinka dad-same’ga ah, iyo ta ugu muhiimsan ee ah in ay nuglaatay dayacananta ku imannaysa xiriirada bulshada iyo gacalka. Sidoo kale waxaa adkaansho uu ku yimid loollankii ay maamuladuu kala hortagi jireen dhibaalaha bulsheed ee soo ifbaxa.

Burburka anshaxeed ee bulshada

Maxaa ka sii daray oo aannu ka xusii karna, habraaca aan kor ku soo xusnay ee ka hadlaaya burburinta anshaxa ee bulshada lagu haayo. Cilmiga aadanaha iyo culuumta bulshada kuwaas oo, aragti ahaan xal uu noqon karaayay dhibaatooyinkan cusub ee ay ina dhaxalsiisay casrigan tiknoolojiyaddu, waxay gebi ahaanba noqdeen kuwo aan awoodin inay la loollamaan casrigaan eedaadkiisa ee uu garwadeenayo tiknoolojigu. Natiijo ahaanna, fawdo anshaxeed ayaa ka kacday dalal gaar ah, guud ahaana waa ku sii siqaysaa adduunka. Waxaana isla ammintaas, markaas goobaha loollanka soo dhex mushaaxay, Aalladdan aan qoraalkayga ku xusay, ma kasii karta!.., Waxaan fili karnaa inay tahay awoodda lagu xallin karo ugu yaraan qaar ka mid ah dhibaatooyinkaas. Tani waxay u ogolaatay guud ahaan, hoggaamiyayasha dijitaalka (tusaale ahaan Jack Dorsey, Sundar Pichai, Mark Zucker….), in ay miisaan ku yeeshaan bulshooyinka iyo afkaartooda, isla markaanna ay bilaabaan inay sheegtaan xukunka iyo gacan-ku haynta xogta iyo talada adduunka oo dhan, iyaga oo heerka qofka uu leexinaaya (hooseyn) wax lagu magacabo shaqsiyadda “digit” ka ah , si loo xakameeyo, kaliya maaha ficillada qof kasta, laakiin xitaa fikradihiisa iyo dareenkiisa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Waa Maxay Nidaamka Boqortooyo?

Boqortooyadu waa nidaam xukun oo ah boqor ama boqorad, magaca guud ee loo yaqaano ayaa ah boqortooyo. Boqortooyooyinku waa mid ka mid ah noocyada nidaamka bulshooyinka ugu horreeyay Dunida.

Published

on


Boqortooyadu waa qaab dawladeed oo qofka, boqorka ama boqorada, uu yahay madaxa qaranka inta uu nool yahay ama inta uu ka tagayo xukunka, wuxuuna xukunka ku yimaada qaaab dhaxaltooyo ah, Boqorka inta oo noolyahay ayuu qooska reer boqor kasoo dhaxsaara qofkii xukunka kala wareegin lahaa markii oo dhinto, qofkaasi ayaa noqdo dhaxalsogaha boqortooyada, waa nidaam dowladeed oo qadiimi ah.

Waa maxay Boqortooyada?

Si aan u fahanno Boqortooyada, waxaan u baahanahay faham aasaasi ah oo ku saabsan boqortooyada iyo sida ay u shaqeyso. Boqortooyada uu maamulo boqor ama boqorad waxa uu leeyahay awood buuxda oo saamayn ku leh dadka waxana uu mas’uul ka yahay dhammaan dadka iyo dalka wanaaggooda. Xukunkiisu iyo maamulkiisu waa dhammaystiran yahay.

Boqortooyo kastaa waa inay yeelato boqor, sidoo kale boqor kastaa wuxuu si toos ah u yahay “Sayid”. Sayidka waxaa lagu qeexaa inuu yahay qof leh awood, ama saameyn; sayid ama taliye. Waa sifada sayidnimada. Sida runta ah, boqornimada way ka duwan tahay hoggaamiyeyaasha kale ee aadanaha. Sayidnimadu waxay ka dhigtaa boqorka mid gaar ah.

Boqortooyada waa nidaamnkii dowladnimo ee dunida kasoo jiray mudo qarniyaal ah Ilaa qarnigii 20aad, qaabka ugu caansan ee dawladnimadu waxay ahayd Boqortooyada. Mid kamid ah boqortooyadii ugu waqtiga dheereed waa Cusmaniyiinta waxay soo bilaabatay sannadkii 1299 waxayna soo dhamaatay 1922 waxaana lagu soo afjaray kacdoonkii oo hogaaminaaye Mustafa Kamal Ataturki oo noqday Madaxeynihii ugu horeeyey Jamhuuriyada Turkey 1923.

Boqortooyada Cusmaniyiinta waxay ahayd mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu waaweynaa uguna cimri dheeraa taariikhda adduunka. Inta ugu badan, boqortooyadu waxay ku fidday saddex qaaradood — oo ka soo bilaabantay Balkans-ka koonfur-bari ee Yurub oo dhan Anatolia, bartamaha Aasiya, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika. Aasiya Dhexe, Carabta, iyo Waqooyiga Afrika.

Kadib kacaankii warshadaha iyo ilbaxnimadii qeybo kamid dunida ayaa keentay in la qaato nidaamka Dowladnimo casriga (Welfare State) oo ah dowlad shacab u qabato adeegyo sida caafimadka, waxbarashda, aminga gudaha, kobcinta dhaqaalaha iyo shaqooyin kale, wadamada qaar waxay ka guureen nidaamka boqortooyo sida Faransiiska, Ruushka, Talyaaniga, halka waddama yurub qaarkoodna ay xadideen awoodaha boqorka dastuurkana awoodaha fulineed ugu badan siiyay Ra’isal wasaraha sida Isbeyn, Beljimka, Iswiidhan iyo kuwa kale oo badan. Qaarada Afrika Nidaamnkan Boqortooyo wuxuu ka jiraa kaliya seddex waddan oo kala ah Morookko, Lesotho, Eswatini.

Faa’idooyinka iyo Qaasaraha Nidaamka Boqortooyo

Faa’iidada Nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah nidaamka waddanka wuxuu noqdaa xasillooni sidoo kale waxaa yaraado is qab-qabsiga siyaasadeed oo maanta ka jirra dalal badan oo Soomaaliya koow ka tahay, sababtoo ah boqorka ayaa leh marjica go’aanka ugu dambeeyo, haddii doorashada barlamaanka xisbiyada codadka isku dhawadaan oo la waayo xisbi helo aqlabiyada kuraasta barlamaanta, boqorka ayaa magacaabo ra’isal wasaraha si loogu fogaado qalaalaso siyaasadeed xukumada iyo barlamaanka.

Qaasaraha uu leeyahya nidaamka boqortooyo waxaa kamid ah dadka muwadaniinta go’aan ama doorasho kuma lahan cida noqonayso boqor ama boqorad sababtoo ah waxay ku yimaaadaan qaab dhaxaltooyo ah, sidoo kale Miisaaniyada waddanka saami gooni ah ayaa loogu qoondeeyaa qooska boqortooyada, sida qaraska ku baxaayo qasriga boqortooyada, xafladaha qoyska reer boqor. Tusaalle, Ingiriiska xafladaha arooska waxaa loo qoondeeyey ku dhawaad 42 millyan oo dollar sida dhacday sanadkiii 2018 arrooskii amiir Harry iyo xaskiisa Meghan Markle, sidoo kale qarash badan ayaa ku baxo shaqaalaha ka shaqeeyo Qasriga, illaalada qaaska ah ee boqortooyada iyo qaraashad kale. Sida u diiwaan gashan Qaramada Midoobe 43 Waddan ayuu ka jiraa Nidaamka boqortooyo, dowladahaan waxay xubin ka niyihiin Qaramada Midoobe.

Sida ay u kala baxaan nidaamyada boqortooyo

Nidaamkan wuxuu u qeybsamaa labo qeybood oo kala ah: Boqortooyo buuxda (Absolute Monarchy), boqorka ama boqoradu waxay leeyihiin awood buuxda mana jiro sharci ama Dastuur xadiidaayo awoodaha boqorka sidoo kale boqorka ayaa isku ah madaxa waddanka iyo madaxda xukuumada, gollaha wasiirada waxaa si toos ah u magacaabo boqorka, waddankana kama jiraan xisbiyo siyaasadeed.

Nidaamkan boqortooyo weli lagama ilbixin waa midkii qadiimiga ahaa ee lagu soo dhaqmayey qarniyo, madama aysan jirin sharci xadidaayo awoodahiisa boqornimo. Wuxuuna sameenaa wuxuu rabo, waa nidaam boqortooyo oo kigiliis talis ah, tusaalle Sacuudiga, Sultanada Cumaan, Jordan, Brunei, Iswatini iyo kuwa kale ayaa wali ku dhaqmo nidaamka boqortooyo.

Boqortooyo dastuuri ah (Constitutional Monarchy), oo sidoo kale loo yaqaan Boqortooyada Baarlamaanka ama Boqortooyada Dimuqraadiga ah, waa nooc ka mid ah Boqortooyada oo Boqorka ama Boqorada ay ku shaqeyso awooddooda si waafaqsan dastuurka oo aan kaligeed go’aan ka gaarin, boqorka waa qofka waddanka ugu sarreeyo (head of State) sidoo kale Ra’isal wasaraha ayaa ah madaxa xukuumada oo ka yimaado xisbiga helo aqlibiyada kuraasta barlamaanka, sidaas awgeed inta badan awoodaha fulinta waxaa leh Ra’isal wasaraha halka boqorku leeyahay awoodda xadiidan sida ku cad Dastuurka wadanka, tusaalle Nidaaankan boqortooyo waxaa ku dhaqmo Yurub sida boqortooyada Norwey, Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska, Iswiidhan, Isbeyn, Beljimka iyo kuwo kale.

Waa maxay nidaamka Boqortooyo ee u goonida ah Midowga Boqortooyada Ingiriiska, Imiraadka iyo Malaysiya?

Midowga Boqortooyada Ingiriiska waa nidaam boqortooyo oo federaali ah waxayna ku mideysan yihiin afar boqortooyo gobolleed oo kala ah England, Weles, Scotland, iyo Woqoyiga Ireland, waxyaabaha u goonida ah boqorka U.K waa inuu yahay madaxa ugu sarreeyo ee waddanka (head of state) sidoo kale wuxuu ugu sarreeyaa illaa afar waddan oo kala ah Kanada, Australiya, New Zealand , United Kingdom, sidoo kale boqorka Ingiriiska wuxu awood u leeyahay inuu kala diro baarlamaanka Australiya, sababta keentay waa in Ingiriiska markii uu gumeysanaayey Austaliya iyo Zew Zealand wuxuu baabi’iyay dadka asalka ahaa wuxuuna meeshaasi ku beeray dad uu kasoo daad gureeyey waddankiisa oo maraakiib ayuu kusoo daldalay. Maanta la jooga dadka ugu badan labadaasi waddan waa British, sidoo kale calamadooda waxaa qeyb kaga dhegan calanka Ingiriiska.

Imiraatka Carabta waxaa jiro nidaam boqortooyo u gooni ah, waxaa ka jirto toddabo dowlad goboleed oo midkasto leeyahay boqortooyo u gooni ah, dowlada federaalka waxay ku dhisan tahay saami qeybsi, Boqorka Abu-Dhabi ayaa ah Madaxweynaha waddanka, sidoo kale Boqorka Dubai ayaa ah Ra’isal-wasare ahna Madaxweyne ku xigeen, sidoo kale Gollaha wasiirada waa lagu saleeyey saami qeybsiga toddobada dowlad goboleed.

Boqortooyada Malaysiya waxaa ka jirto nidaam u qaas ah, waddanka waxaa ka jirto sagaal dowlad goboleed midkasto wuxuu leeyahay boqor u gooni ah, boqorka federalka waa wareegto 5 tii sanno waxaa boqor noqdo mid kamid ah boqorada dowlad goboleedyada, boqorka gobolka asigoo xilka haayo ayuu noqdaa Boqorka federralka wuxuu isku hayaa labadaasi xil tusaalle hadda boqorka gobolkaa waa Johar sultan Ibrahim ayaa ah Boqorka guud ee waddanka, boqorka Federaalka marka wakhtiga shanta sano ka dhammaado ayuu 40 sanno kadib kusoo labanaa inuu boqor noqdo siddeeda kale ee soo hartay ayuu kiiba shan sanno u tirinaa.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada

Taariikhda Madow ee Reer Galbeedka: Aragtiyo iyo shirqoolo la maleegay

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta.

Published

on


Waxaa jira aragtiyo badan oo shirqool ah oo aan la hubin oo leh heerar kala duwan oo baahsanaan iyo caanka ah dadweynaha. Baaxadda ay leedahay waxaa ka mid ah meelo kala duwan oo ay ka mid yihiin qorshayaasha dowladda sirta ah, shirqoollada dilalka qorsheysan, qarinta siraha farsamada iyo qorshayaal kale oo badan oo sharraxaya dhacdooyinka taariikhiga ah oo aan guud ahaan loo tixgalin inay la mid yihiin aragtiyaha la xaqiijiyay sida shirqoolkii Nazi-ga ee ahaa inuu qabsado Poland xilligii dagaalkii labaad ee adduunka.

Aragtida shirqoolka waxa ay ka hadlaysaa kooxo maamula dawladaha, warshadaha, iyo ururada warbaahinta ee adduunka oo dhan. Qalabka ugu muhiimsan ee ay u isticmaalaan inay ku maamulaan waddamada waa nidaamka bangiyada dhexe. Waxay maalgaliyeen oo xaaladaha qaarkood ay sababeen badi dagaalladii waaweynaa ee 200 oo sano ee la soo dhaafay, iyagoo qaaday weeraro been abuur ah si ay u huriyaan firqooyin iyo in ay dadka ku riixaan in ay isu soo baxaan ujeedooyinkooda.

Waxayna xulafadooda u horseedaan jagooyin sare si ay u gaaraan hadafkooda. Rumaystayaasha ku jira aragtiyaha shirqoolka adduunka cusub waxay aaminsan yihiin in ragga ugu muhiimsan ay yihiin Nidaamka Kaydka Federaalka, xubnaha Golaha Xiriirka Dibadda, Guddiga Saddex-geesoodka ee Masuuniyada, iyo Kooxda Bilderberg Hawlgallada qarsoodiga ah waxa loo yaqaan [False flags] calanka been abuur ah, waana hawlgallo ay fuliyaan dawlado, hay’ado iyo ururo si qarsoodi ah u fuliya, iyadoo la moodo inay qolo kale fulisay. Qaar ka mid ah hawlgalladan waa la xaqiijiyay, halka kuwa kalena ay yihiin kuwo qarsoon.

Tusaalle ahaan, sannadkii 1933-kii, waxa shuuciyada lagu eedeeyay inay gubeen baarlamaanka Jarmalka, kaas oo Naziga Jarmalku u adeegsan jiray ciribtirka shuuciyadda, si kastaba ha ahaatee, 2001 afar taariikhyahan oo Jarmal ah ayaa caddeeyey in Naasiyiintu ay fuliyeen hawlgalka iyada oo qayb ka ah qorshaha calanka beenta ah. Waxaa jira qaar weli ka soo horjeeda aragtidan.

Mid ka mid ah hawlgallada ugu caansan ee been abuurka ah dhismayaasha Ruushka ama Russian apartment 1999, qaraxyadii dhismaha ee Ruushka Jeejniyaanka ayaa lagu eedeeyay in ay fuliyeen howlgalka, balse aragtida shirqoolka ayaa ku eedeysay sirdoonka Ruushka in ay fuliyeen falkaas, taas oo dhalisay dagaalkii labaad ee Chechnya.Waxaa jiraan fikrado badan oo shirqool ah sida, ganacsatada hubka injineerada dagaalada u dhexeeya dadyowga. Waxaa jiraan sido kale eedeymo ah in qaar badan oo ka mid ah dagaallada lagu iclaamiyo sababo qaran ama kuwo bini’aadantinimo ay dhab ahaantii yihiin kuwo lagu xakameynayo kheyraadka dabiiciga ah iyo arrimaha ganacsiga Dagaalkii Falkland Dadka qaar ayaa u haysta in sababaha dagaalkan uu ahaa mid siyaasadeed oo ay soo dadajisay dowladdii milateriga ahayd oo ay la soo gudboonaatay dhibaato dhanka dadweynaha ah oo ka dhalatay dagaal si ay shacabka uga jeediso fashilinta siyaasaddeeda.

Dagaalkii Falkland (Guerra de las Malvinas) waa dagaal aan la shaacin oo ka dhex qarxay Argentina iyo Boqortooyada Ingiriiska 1982-kii kaas oo ka dhashay laba dhul oo Ingiriis ah oo ku yaal Koonfurta Badweynta Atlaantigga: Jasiiradaha Falkland iyo dhulalka Koonfurta Georgia oo ku darsaday Koonfurta Sandwich. Dagaalladii Khaliijka Aragtiyo badan ayaa faafiyay in dagaallada uu Maraykanku ka bilaabay Ciraaq ay sabab u yihiin balaarinta siyaasadeed iyo la wareegidda shidaalka iyo wadankii ay ka heleen shidaalka “Dagaalka ka dhanka ah Islaamka” waa aragti mu’aamarad ah oo jirta oo qeexaysa shirqool lagu dhaawacayo ama lagu burburinayo nidaamka bulshadeed ee Islaamka.

Filimaan iyo kartoono lagu xumeenaayo Muslimiinta

Dagaal dhan walba ah ayey reer galbeedka nagu soo qaadeen sida muqaalo caadi ah, mid filim ah iyo muqaalada kartoonka musalsalada ay soo saaren shirkada Marvel sida musalsalka mss Marvel waxaa waday jilaayad u dhalatay dalka Pakistan Kamala Khan in ay tahay geesiyadii ugu horaysay ee Muslimad ah ee ku biirta Marvel Studio Waxayna kasoo muuqatay musalsalka Mss Marvel sida ay ku jilayso filimkan gabadhan waxay ka dhalatay qoys Muslim ah oo Pakistani ah oo ku nool Maraykanka. Kamala waxay jeclaanaysa waxa loogu yeero [super hero] ehelkeedana waxay u diidayan in ay aado habeenkii xafladaha ka dibna way ka tagaysa guriga waxayna aadaysa xaflad waxayna jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn, sidee gabar Muslimad ah ay u jeclaanaysa qof aysan isku diin ahayn waana farriin kale oo muujinayso fikrahaha ay rabaan inay ku faafiyaan Muslimiinta reer galbeedka.

Laakiin waxaan nahay dad diintooda jacel sido kale filimkan waxaa xooga lagu saaraya xuriyada dumarka qeybta koowaad musalsalkan wax dhibaato ah malahan laakiin qeebta labaad waxaa lagu soo muujinaya ihaano loo gaysanaayo Muslimiinta, waxay dhex fadhiyaan masjidka khudbad ayey dhagaysanayan dadka masjidka ku jiro hadana isla kuwa jiro masjidka oo iska isticmaalaya teleefoonka waxaa la leeyahay Snapchat haku isticmaalin masjidka iyadana waxay leedahay waa Instagram maxay tahay farriintan iyo in muqaal noocaan in ay baahiyaan.

Waxyaabaha la yaabka ah waxaa ka mid ah Kamala ayaa ku leh saaxiibadeeda masjidkan waa wasakh aan nadiifino wax kale ma waayeen oo ay filimka kusoo daraan maxay u doorteen wasakhda masjidka in ayku soo qaateen waxay u hadlayan in ay naga jecel yihiin diinteena waa fariin kale oo muujinayso dagaalka ay nagula jiraan reer galbeedka musalsalka mss Marvel markii ay soo aadan qeybta kabaha masjidka Kamala Khan saaxibadeeda kabaheedii ayaa la xadaya waxay leedahay gabadha 22 mar ayaa sidaan oo kale kabaha la iiga xaday farriin kale oo tuuganimo ah miyay waayeen oo ay ku soo dhex dareen Musalsalka mss Marvel waa dagaal lagula jiro diinta Islaamka waxayna ka dhigayaan in masaajida sidaan oo kale kabaha loogu xado.

Haddii aad u fiirsato filimada reer galbeedka ay soo saareen ma arkaysid iyagoo wax xumaan ah ka faafinaayo kaniisada waxayna ku muujiyaan kaniisada inay nadiif tahay tuugana aysan lahayn. Dagaalka intaasi kaliya kuma eko musalsalka Family Guy ee kartoonka ah xalqada magaceeda waa Santa killed by Muslim Stiwe ayaa leh aabe ma Muslimiinta ayaa dileen santa oo maxaa iska galay santa iyo Muslimiinta farriinta ayaa u muuqata Muslimiinta waa dad dila dadka waalidiinta.

Haka war haayaan awlaadooda kartoonada ay daawadaan waxaa ku jiraan farriimo leh qataro aad u wayn isla Family Guy Pretty Joe Cleveland waxay aadayan dhanka baska u qaada dadka airportka laakiin baska inta aysan korin wuu qarxaya waxaan kasoo dagaayo nin leh gar kaaso iyaga ku dhahaayo wuu wanaagsana codka aadna wuu u dheeraa qofka kasoo dagay waxay ka dhigayaan nin Muslim ah kaaso ku faraxsan qaraxa dhacay.

Sidoo kale Cartoonka Rick an Morty kaaso la rabay in loogu gafo Nebi Maxamed SCW Shakhsi ayaa hees qaadaayo isago oo dhahaayo Maxamed. Laakiin marka uu ku dhawaaqo erayga Maxamed way wada qoslaayaan – maxay ula jeedaan sababta keentayna maxay tahay waa farriin cad oo muujinayso cadaawada ay u hayaan Rasuulka SCW iyo ummada Islaamka. Simpson qeyb ka mid musalsalkan Marjorie Simpson ayaa waxay leedahay ‘waxaan filayaa in aanay jirin cid miiskan joogta oo runta noo sheegaysa mid waxa u qarsoon ayuu soo bixinaya midna waxa aan u qarsanayn ayuu dib u qarinaya laakiin Simpson Ayaa wuxuu wataa buug ama kitaab kaas uu ku qoran yahay Quraan wuuna qarinaya yacnii waa fariin kale taaso muujinayso Nacaybka ay u hayaan kitaabka Quraanka. Family Guy qaybo ka mid ah musalsalkan waxay kusoo darayan meel ka mid ah Afgaanistan waxaana hadal jeedinaayo Usaama bin Ladin sida loo sameeyay kartoonka Family Guy Laakiin Ramadaan ayuu ku jeesjeesayan eray ahaan ama qaab aan wanaagsanayn ayuu u leeyahay. Ramadaan Muslimiinta bisha Ramadan aad ayey u jacel yihiin waana bishii uu soo dagay Quraanka kariimka ah.

Waxayna ogyihiin in aan jacel nahay bisha Ramadaan. Dagaal ay adag tahay in ay fahmaan Muslimiinta ayaa dhan walbo ka socda waxaa ka mid ah filimada aan daawano kuwaaso Muslimiinta farriin ahaan loogu diro caalamka Hindida iyo reer galbeedka waxay nagu hayaan dagaal kiisa ugu xumaan sido kalena lagu sumcad dilaayo. Muslimiinta waxaan la yaabay maxay u isticmaalan magacyada Cabdulkhan Samir Khan iyo magaca Khan Hindida, Sidoo kale Hollywoodka iyagana waxay soo saaraan filimaan kuwaaso ayku jilayaan wax dhacay ama wax aan dhicin laakiin maxaa sababay inay adeegsadaan magaca Maxamed iyo magacyo kale oo Muslimiinta ay leeyihiin maxay u dooran waayen magacyo kale kuwa ku jilaayo qaabka askareed Bollywood ka iyo Hollywood ka maxay inta badan usoo gudbiyaan askari Hindi ama Maraykanka ah kaaso ka naxaayo gabar Muslimad sida iyadoo la kufsan rabo ama la dili rabo una dhimanaayo darteeda. Qaabkaasi ayey ku muujinayaan wax ku saabsan insaaniyad laakiin maxay Ciraaq ka gaystaan ciidamadii Maraykanka ahaa ee galay Ciraaq, Afgaanistan.

Kufsi, dil wadareed, dilal kuwii ugu foosha xumaa 2003 markii Maraykanka ay galeen Ciraaq waxaa ku dhimatay 100 kun oo qof Hindidana iyagana waxay ka gaysteen Asaam Kishmiira dil, dhac, kufsi. Masaajida muslimiinta oo la gubo barakacin waxayna filimada ku muujiyaan insaaniyad ay soo qoreen laakiin aan ahayn mida saxda ah oo ay ku soo gudbiyaan muuqaallada ay jilaan.

Maxaa sababay nin Muslim oo dukanaayo in uu agtiisa maro nin kale oo Muslim ah halka askariga Hindiga uu leeyahay qofkaani waa Muslim salaada ha dhamaysto oo ma agmaraayo sidee ayey u muujiyeen iyago Hindiya ku gumaaday Muslimiin aad u badan Masaajida Muslimiinta gubay aadankana diiday, xijaabka diiday, maxay u keeni waayen filimaan loogu hiilinaayo muslimiinta masaajidaasi muslimiinta cida gubayso Nacaybka lagu hayo muslimiinta Xibsiyada mayalka adag ee ka jiraan hindiya Maxay ugu sameen waayen filimaan waxyaabahaasi looga hadlaayo Ma og tihiin. kufsiga ay gaysteen ciidamadii maraykanka ahaa ee qabsaday jaban Gobolka Okinawa Mareykanka waxay ku kufsadeen gobolkaas haween badan dagaalkii Okinawa, Japan 1945, 1,336 oo kufsi ayaa la dii waan galiyay waliba tobankii maalmood ee ugu horeysay ayey kufsadeen tirada dumarka intaasi la ek askartii maraykanka Isla waqtigaana waxaa lagu lee yahay waa dowlad aduunka ku hogaaminaysa sinaan cadaalad iyo sheegida waxa ay ugu yeereen xuquuda dumarka.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Diblomaasiyadda15 hours ago

Madaxweyne Joe Biden wuxuu Kenya ku sheegay inay tahay saaxiibka ugu weyn ee aan NATO ka tirsaneen

Diblomaasiyadda1 day ago

Madaxweyne Putin iyo boqorka Baxreyn waxay ku heshiiyeen inay sii xoojiyaan iskaashiga labada dal

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska2 days ago

4-taan qoddob ku illaali noloshaada haddii ay dhab kaa tahay horumar inaad gaarto

Diblomaasiyadda2 days ago

Norway ayaa si rasmi ah u aqoonsatay Falastiin inay tahay dowlad madax-bannaan

Diblomaasiyadda2 days ago

Ireland waxay go’aan taariikhi ah ku aqoonsatay dawlad madax-banaan oo Falastiin ah

Afrika2 days ago

Muwaadiniin Maraykan ah oo ku lug lahaa isku daygii afgambi ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo

Wararka3 days ago

Madaxweynihii hore ee Koonfur Afrika ayaa laga mamnuucay doorashada ‘masuqmaasuq awgeed’

Wararka4 days ago

Madaxweynaha Iiraan ayaa la xaqiijiyay inuu ku dhintay shil diyaaradeed

Bariga dhexe6 days ago

Gantaalka Xuuthiyiinta ayaa ku dhacay Markab Shidaal siday oo Shiinaha leeyahay kasoo marayay Badda Cas

Geeska Afrika6 days ago

Itoobiya oo ka carootay hadal uu jeediyey safiirka Mareykanka u fadhiya Itoobiya

Gumeysi iyo isir sifeyn1 week ago

Xoghayaha guud ee QM Antonio Guterres oo walaac xooggan ka muujiyey hawlgallada ka socda Rafax

Siyaasadda Soomaaliweyn1 week ago

James Swan oo loo magcaabay sii hayaha Ergeyga Xoghayaha Guud ee QM ee Soomaaliya iyo xafiiska UNSOM

Afrika1 week ago

Masar oo ku biiraysa dacwad xasuuq ah oo ka dhan ah Israa’iil

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda2 weeks ago

Sida reer galbeedku u maareeyaan Afrika iyaga oo adeegsanaya warbaahinta dhaqanka gumaysiga ku salaysan

Afrika2 weeks ago

Dawlada Togo oo meesha ka saartay doorashadii madaxtinimo

Wararka2 weeks ago

Madaxweyne Putin oo ka digay dagaal caalami ah xilli uu heegan geliyey ciidamada Nukliyeerka

Wararka2 weeks ago

Dalka Chad oo dooranaya madaxweyne ka dib saddex sano oo xukun milatari ah

Islaam Naceybka2 weeks ago

Hindiya: RW Narendra Modi ayaa Muslimiinta laga tirada badan yahay ku tilmaamay “kuwa ku soo dhuunta” hadalada nacaybka ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Maxay Carabtu u taageeri la’dahay Falastiin?

Wararka3 weeks ago

Kenya oo markii ugu horeysay haweeney u magacawday taliyaha ciidamada cirka

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

Heshiisyada dowladda Xassan Sheekh la gashay Turkiga waxaa ku jira sii deynta wiilka madaxweynaha oo dil ka gaystay Turkiga

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Burburka Qaza soo gaaray oo aan la arag tan iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka, ayaa qaadan doonta tobanaan sano in dib loo dhiso – QM ayaa tirri.

Siyaasadda Soomaaliweyn3 weeks ago

“Ma aqbalayno in mar kale aan ku laabano doorashadii teendhada” – RW Xamsa Cabdi Barre

Yurub3 weeks ago

Dowladda Ingiriiska ayaa u musaafuriyay Ruwaanda magangalyo doonkii ugu horreeyay: warbaahinta Ingiriiska

Dhaqaalaha3 weeks ago

Soomaaliya oo markale deyn raadinaysaa iyadoo wakhti dhow deyn laga cafiyey

Islaam Naceybka4 weeks ago

6 Ciyaaro ‘Games’ oo lagu xumeeyay Diinta Islaamka

Dhaqaalaha4 weeks ago

Amaah-bixiyayaashu waa inay joojiyaan ka faa’iidaysiga khayraadka Afrika ee deynta

Afrika4 weeks ago

In ka badan 100 maxbuus ayaa ka baxsaday xabsi ku yaalla dalka Nayjeeriya

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Soomaaliya ayaa xabsiga u taxaabtay askar uu Mareykanku tababaray oo looga shakiyay inay xadeen raashin

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Shiinaha ayaa sheegay muhiimadda ay leedahay in la joogteeyo taageerada caalamiga ah ee Soomaaliya

Afrika4 weeks ago

Dawlada Burkina Faso oo shaqada ka joojisay warbaahinada reer galbeedka ee BBC iyo VOA

koonfurta Bari Aasiya4 weeks ago

Ra’isul Wasaarihii horre Malaysia Mahathir Maxamad oo wajahaya baaritaan musuq-maasuq ah

Arrimaha Bulshada iyo Qoyska4 weeks ago

Waan Waayay Dheh: Cuudintii Caadooyinka Xunxun

Diblomaasiyadda4 weeks ago

Hoggaamiyaha dalka Senegal wuxuu ku baaqay ‘in dib u eegis lagu sameeyo xiriirka Midowga Yurub’

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Hogaamiyayaasha Afrika ayaa ku dadaalaya in qaab cusub loo wajaho la dagaalanka argagixisada

Diblomaasiyadda1 month ago

Saraakiisha Kuuriyada Waqooyi ayaa booqasho naadir ah ku tagay Iiraan

Sirdoonka & Militariga1 month ago

Markab dagaal oo Turkigu leeyahay oo kusoo xirtay dekadda Muqdisho: Dhaqan-gelinta heshiiska iskaashiga difaaca labada dal

Falsafada iyo Siyaasada Arrimaha Bulshada1 month ago

Waa maxay bulsho?

Afrika1 month ago

Dawlad kale oo Afrikaan ah ‘Chad’ ayaa u dhaqaaqday sidii ay u eryi lahayd militariga Mareykanka – warbaahinta

Afrika1 month ago

Wadamada Waqooyiga Afrika ayaa ku tala jirro inay sameeyaan urur goboleed cusub

Xul