Taliska Ciidamada Mareykanka ee Afrika (AFRICOM), ayaa walaac ka muujiyay suurtagalnimada in wakiillo ka socda kooxda Shiicadda ee Xuutiyiinta dalka Yemen ay ka hawlgallaan Waqooyiga Soomaaliya iyaga oo xiriir la leh kooxda argagaxisadda Al-Shabaab.

Sida ay sheegeen saraakiil Mareykan ah, xiriirka labada dhinac wuxuu Al-Shabaab siin karaa fursad ay ku hesho hub casri ah, tababar iyo khibrad farsamo oo la xiriirta diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, taas oo sare u qaadi karta awoodda kooxda ee weerarrada ka dhanka ah ciidamada Mareykanka iyo danahooda gobolka Geeska Afrika.

Sarkaal ka tirsan AFRICOM oo la hadlay warbaahinta isaga oo codsaday inaan magaciisa la shaacin ayaa sheegay in iskaashiga suuragalka ah ee Xuutiyiinta iyo Al-Shabaab uu kordhin karro awoodda kooxda Soomaalida ee ay khatar ugu abuuri karto ciidamada Mareykanka iyo danahooda gobolka.

Walaaca Mareykanka ayaa sidoo kale la xiriira muhiimadda istaraatiijiyadeed ee Gacanka Cadmeed oo ah marin-biyood muhiim u ah isu socodka maraakiibta ganacsiga ee isku xira Bariga Dhexe, Afrika iyo suuqyada caalamka. Haddii Xuutiyiintu saldhig ama taageero saadka ah ka helaan gudaha Soomaaliya, waxaa suuragal ah inay ballaariyaan hawlgalladooda, taas oo adkeyn karta ilaalinta maraakiibta isaga kala goosha labada dhinac ee marin-biyoodka istaraatiijiga ah.

Sidoo kale, arrintaan ayaa sare u qaadi karta walaaca amni ee ku saabsan saldhigga weyn ee ciidamada Mareykanka ee Camp Lemonnier oo ku yaalla dalka Jabuuti, halkaas oo ay ku sugan yihiin ciidamo Mareykan ah oo ka howlgala Bariga Afrika.

Taliyihii hore ee AFRICOM, Jeneraal Michael Langley ayaa mar uu sanadkii hore ka hor hadlayay Congress-ka Mareykanka sheegay in Xuutiyiintu awood u leeyihiin inay weeraraan xarumaha ciidamada Mareykanka ee ku yaalla Jabuuti haddii ay go’aansadaan inay sii xoojiyaan iska horimaadkooda Washington.

Walaaca amni ayaa soo baxaya xilli Pentagon-ka Mareykanka la sheegay inuu qaar ka mid ah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee MQ-9 Reaper ka rarayo Soomaaliya si loogu adeegsado hawlgallo ka dhan ah kooxaha ka ganacsada maandooriyaha ee Koonfurta Ameerika. Wargeyska The New York Times ayaa toddobaadkan sheegay in tiro aan la shaacin oo diyaaradahaas ah loo wareejinayo Galbeedka Dunida, inkasta oo aan faahfaahin laga bixin tirada saxda ah ama waqtiga ay dib u dejintu dhaceyso.

Warbixinta ayaa sidoo kale xustay in diyaaradaha MQ-9 Reaper ee Mareykanka ay la kulmeen khasaare weyn tan iyo markii uu dhammaadkii bishii Febraayo billowday dagaalka Iiraan. Si kastaba ha ahaatee, sheegashooyinka ku saabsan joogitaanka Xuutiyiinta ee Soomaaliya iyo iskaashiga ay la leeyihiin Al-Shabaab weli waxay u baahan yihiin xaqiijin dheeraad ah, maadaama aan la soo bandhigin faahfaahin dadweyne oo si buuxda u caddaynaysa baaxadda xiriirkaas.

Kooxda Xuutiyiinta Yemen iyo Al-Shabaab oo yeeshay iskaashi qarsoodi ah

Horraantii bishii Sebteembar 2026, Wargeyska Mareykanka laga leeyahay ee Wall Street Journal ayaa sheegay in Xuutiyiinta Yemen iyo kooxda Al-Shabaab ee Soomaaliya ay tan iyo sannadkii 2023 yeesheen iskaashi qarsoodi ah oo sii xoogeysanaya kaas oo la sheegay inuu ku saabsan yahay hub, tababar iyo isku-duwid dhinaca hawlgallada ah.

Wargeysku wuxuu sheegay in Al-Shabaab ay ka heshay Xuutiyiinta hub casri ah iyo tababarro la xiriira diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo walxaha qarxa. Dhanka kale, Xuutiyiinta ayaa la sheegay inay doonayeen taageero farsamo oo u suuragelisa inay rakibaan raadaarro lagu la socdo dhaq-dhaqaaqa maraakiibta ee biyaha u dhexeeya Yemen iyo Soomaaliya.

Sida uu qoray wargeysku hoggaamiye sare oo ka tirsanaa Al-Shabaab, Jibriil Yaxye Cali ayaa door muhiim ah ka qaatay dhismaha xiriirka labada dhinac, Jibriil ayaa lagu dilay duqeyn Mareykan ah bishii Febraayo ee sanadkan, iyadoo wargeysku sheegay inuu si qarsoodi ah ugu kala safri jiray Soomaaliya iyo Yemen isla markaana uu heli jiray fududeymo ay ka mid yihiin guri iyo baasaboor Yemen ah oo been abuur ah.

Wall Street Journal ayaa sidoo kale sheegtay in Al-Shabaab ay sannadkii 2024 u dirtay Xuutiyiinta wakiil lagu magacaabo Axmed Cilmi Samatar kaas oo la sheegay inuu gudbiyay liis hub iyo qalab milatari ah liiskaas waxaa ka mid ahaa gantaallo lidka diyaaradaha ah, gantaallada Katyusha, qoryaha toogashada dheer, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee weerarka iyo qalabka aragga habeenkii.

Wargeysku wuxuu sheegay in shabakado tahriibin ah ay adeegsanayaan shirkado magac-u-yaal ah iyo dekedo ku yaalla Yemen si hubka looga soo gudbiyo Gacanka Cadmeed loona gaarsiiyo deegaanno xeebeedyo ku yaalla Waqooyiga Soomaaliya, kahor inta aan loo gudbin cutubyo ka tirsan Al-Shabaab oo ku sugan Koonfurta dalka.

Saraakiil Mareykan ah sida uu qoray wargeysku ayaa aaminsan in iskaashigan uu labada dhinac siin karo awood dheeraad ah oo ay ku ballaariyaan saameyntooda Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, Waxay sidoo kale ka digeen in xaaladdu ay khatar ku noqon karto amniga maraakiibta iyo isu-socodka tamarta ee suuqyada caalamka.

Danjiraha Maamulka Somaliland u fadhiya Israa’iil, Maxamed Cumar Xaaji Maxamuud ayaa ka hadlay kulanka ay yeesheen madaxda Soomaaliya, Ereteriya, Masar iyo Suudaan, kaas oo la sheegay in looga soo horjeeday aqoonsiga Somaliland, isaga oo sheegay in shirarka siyaasadeed aanay awood u lahayn inay go’aan ka gaaraan mustaqbalka Somaliland.

Maxamed Xaaji oo faallo ka bixiyey kulankaasi ayaa sheegay in shirarka siyaasadeed ay abuuri karaan cinwaanno warbaahineed, balse aanay awood u lahayn inay Somaliland ka hor istaagaan mustaqbalkeeda, tirtiraan taariikhdeeda, madaxbannaanideeda ama rabitaanka shacabkeeda. Danjiruhu waxa uu sheegay in kulankaasi aanu khatar ku ahayn oo keliya danaha Somaliland balse uu sidoo kale wax u dhimayo danaha istaraatiijiyadeed ee dalal muhiim ah oo ku yaalla gobolka iyo dalalka deriska la ah Somaliland.

Waxa uu sidoo kale dhaliil u jeediyey Dowlada Federaalka Soomaaliya, isaga oo ku tilmaamay maamul fashilmay isla markaana sheegay in loo adeegsanayo awood wakiil ah oo lagaga soo horjeedo Somaliland iyo saaxiibadeeda muhiimka ah ee gobolka iyo caalamka. “U adeegsiga maamulka fashilmay ee Muqdisho sidii awood wakiil ah oo lagaga soo horjeedo Somaliland iyo saaxiibadeeda kale ee muhiimka ah ee gobolka iyo meelo ka baxsan weligiis ma shaqayn doono” – ayuu yiri Maxamed Xaaji sida uu ku sheegay faalladiisa.

Hadalkan ayaa imanaya xilli ay sii socdaan doodaha iyo dhaqdhaqaaqyada diblomaasiyadeed ee la xiriira aqoonsiga Somaliland, iyadoo dhinacyada taageersan aqoonsigeeda iyo kuwa kasoo horjeedaba ay isku dayayaan inay xoojiyaan mowqifyadooda siyaasadeed ee heer gobol iyo heer caalami.

Haddaba, madaxda dowladaha Soomaaliya, Eriteriya, Suudan iyo Masar oo dhawaan kulan ku yeeshay dalka Masar ayaa cambaareeyay aqoonsiga Somaliland ee Israa’iil iyaga oo sheegay in uu dhaawacayo madaxbanaanida Soomaaliya.

Geesta kale, Dowladda Itoobiya ayaa Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ku eedaysay inuu taageeray tallaabooyin ay sheegtay inay ka hor imanayaan danaha istiraatiijiga ah ee Itoobiya, kaddib markii Madaxweynaha Soomaaliya uu 4-tii Oktoobar magaalada Al-Calameyn ee dalka Masar kaga qayb galay shir ay yeesheen Soomaaliya, Masar, Ereteriya iyo Suudaan.

Warbixin ay baahisay Wakaaladda Wararka Itoobiya oo ciwaan looga dhigay “Khayaamaada Madaxweyne Xasan Sheekh waxa ay wax u dhimanaysa xaqiiqooyinka gobolka” ayaa lagu sheegay in ka qaybgalka Madaxweyne Xasan Sheekh iyo taageerada uu u muujiyey bayaanka wadajirka ah ee shirka ay Itoobiya u aragto tallaabo saamayn ku yeelan karta danaha ay ka leedahay Wabiga Niilka iyo arrimaha amniga Badda Cas.

Warbixintu waxay sheegtay in bayaanka Al-Calamayn uu ku adkaynayo dalalka ku wada jira Wabiga Niilka inay dhowraan mabda’a ah inaan dal kale waxyeello loo geysan, isla markaana mashaariicda biyaha ee saameyn karta dalalka kale lagu saleeyo ogeysiin hore, wadatashi iyo is-afgarad. Wakaaladda Wararka Itoobiya ayaa ku doodday in qoddobadan ay si gaar ah u saamayn karaan Itoobiya oo muddo dheer khilaaf kala dhexeeyey Masar iyo Suudaan oo ku saabsan isticmaalka biyaha Niilka gaar ahaan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya.

Warbixinta ayaa sidoo kale Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedaysay inuu la safanayo isbahaysi siyaasadeed oo sida qoraagu ku dooday, lagu xaddidayo doorka Itoobiya ee arrimaha Badda Cas. Itoobiya oo aan lahayn xeeb ayaa muddooyinkii u dambeeyey si joogto ah u muujisay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin-badeed ganacsi.

Qoraalka ayaa sidoo kale si gaar ah u dhaliilay ka qaybgalka Madaxweynaha Ereteriya, Isaias Afwerki isagoo ku dooday in Ereteriya ay taageertay mowqifka Masar ee ku saabsan arrimaha biyaha Niilka. Qoraagu wuxuu tallaabadan ku fasiray inay Ereteriya mudnaanta siisay danaha Masar halkii ay ka ilaalin lahayd danaha mustaqbalka ee Ereteriya. Warbixinta ayaa sidoo kale soo hadal qaaday kaalintii Itoobiya ku lahayd Soomaaliya tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991-kii, iyadoo xustay shirarkii dib-u-heshiisiinta ee lagu qabtay Itoobiya iyo taageeradii ciidamada Itoobiya ay ka geysteen dagaalladii lagula jiray Al-Shabaab iyo hawlgalladii nabad-ilaalinta ee Soomaaliya.

Qoraaga warbixinta ayaa ku dooday in taageerada Madaxweyne Xasan Sheekh ee bayaanka Al-Calamayn ay ka hor iman karto xiriirkii amni iyo iskaashi ee Soomaaliya iyo Itoobiya soo dhex maray tobannaan sano. Waxa uu sidoo kale dhaliil u jeediyey mowqifka Madaxweynaha Soomaaliya ee ku saabsan arrimaha Badda Cas iyo xuquuqda Itoobiya ee marin-badeedka.

Soomaaliya ayaa isu diyaarinaysa tallaabo cusub oo la xiriirta horumarinta nidaamka duulista rayidka, iyadoo magaalada Muqdisho ay martigelinayso hoggaanka sare ee Ururka Caalamiga ah ee Gaadiidka Cirka (IATA). Dhacdadan ayaa lagu daahfurayaa ku biirista Soomaaliya ee nidaamka caalamiga ah ee iibinta iyo dejinta lacagaha tigidhada diyaaradaha oo loo yaqaan BSP (Billing and Settlement Plan), kaas oo ay maamusho IATA.

Maareeyaha Guud ee Hay’adda Duulista Rayidka Soomaaliyeed (SCAA), Axmed Macallin Xasan ayaa sheegay in hirgelinta nidaamkan ay Soomaaliya u horseedi karto fursado cusub oo dhinacyada dhaqaalaha, shaqo-abuurka, maalgashiga iyo kobcinta adeegyada duulista ah.

Wasaaradda Gaadiidka iyo Duulista Hawada ee dowladda federaalka ayaa dhinaceeda qaabilsan isku-dubaridka iyo kormeerka nidaamka, si loo hubiyo in uu waafaqo shuruucda Soomaaliya iyo heerarka caalamiga ah ee duulista. Sidoo kale, nidaamka cusub ayaa la filayaa inuu fuddudeeyo xiriirka iyo wada-shaqeynta shirkadaha diyaaradaha, hay’adaha duulista iyo IATA, iyadoo Soomaaliya ay doonayso inay sii xoojiso ka mid noqoshada nidaamka duulista caalamiga ah.

Hirgelinta hannaanka BSP ayaa imanaysa xilli Soomaaliya ay waddo dadaallo lagu casriyeynayo adeegyada duulista iyo in dalka loo abuuro jawi u fududeeya shirkadaha diyaaradaha iyo maalgashadayaasha caalamiga ah inay ka shaqeeyaan suuqa Soomaaliya.

Bishii Maarso 2026, Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Soomaaliya ayaa si rasmi ah u dhaqangelisay go’aan dhigaya in muwaadiniinta Soomaaliyeed ee ku kala safraya gudaha dalka laga rabo Kaarka Aqoonsiga Qaranka ee (NIRA).

Hirgelinta nidaamkan cusub waxaa goobjoog ka ahaa Agaasimaha Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda, Mustaf Sheekh Axmed (Dhuxulow), oo sheegay in nidaamkan uu muhiim u yahay xoojinta amniga iyo keydinta xogta muwaadiniinta Soomaaliyeed. Hay’addu waxay sheegtay in muwaadiniinta Soomaaliyeed ee ku safraya gudaha dalka looga baahan yahay inay wataan Kaarka Aqoonsiga Qaranka si loogu fududeeyo hubinta aqoonsiga iyo kor u qaadidda nidaamka socdaalka gudaha.

Nidaamkan cusub ayaa la filayaa inuu qayb ka noqdo dadaallada lagu horumarinayo adeegyada aqoonsiga iyo maamulka xogta muwaadiniinta Soomaaliya. Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Soomaaliya ayaa horraantii bishii Janaayo shaacisay in dib loo dhigay hirgelinta go’aankii hore ee ahaa in qof aan haysan Kaarka Aqoonsiga Qaranka uusan ka duuli karin garoonka diyaaradda Aadan Cadde isla markaana safri karin gudaha dalka.

Qoraal kasoo baxay Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda ayaa lagu sheegay in go’aankaasi oo horey loogu qorsheeyay inuu dhaqan galo 1-da Janaayo 2026, dib loo dhigay, isla markaana uu hadda dhaqan geli doono 1-da Maarso 2026, si shacabka Soomaaliyeed loo siiyo waqti dheeri ah oo ay ku diyaarsadaan qaadashada Kaarka Aqoonsiga Qaranka.

Hay’addu waxay mar kale ku boorrisay shacabka Soomaaliyeed inay ka faa’iideystaan muddadan dheeraadka ah, isla markaana ay qaataan Kaarka Aqoonsiga muwaadiinka kahor taariikhda cusub ee loo asteeyay hirgelinta go’aankan. Madaxweynaha Soomaaliya, Xassan Sheekh Maxamuud oo mar uu soo xirayay shirweynaha labaad ee Aqoonsiga Qaranka ee (SNIDC2025), ayaa ku ammaanay shaqada Hay’adda Aqoonsiga Qaran ee NIRA, muwaadiniinta Soomaaliyeed ee isdiiwaan-geliyey, talo-soojeedinta khubarada iyo horumarinta Aqoonsiga Dijitaalka.

Madaxweynaha ayaa tilmaamay in Kaarka Qaran uu muujinayo sida dowlada Soomaaliya ay uga go’an tahay dhammaystirka hirgelinta nidaam Aqoonsi Qaran oo mideysan, kaas oo tiir muhiima u ah dowladnimada, amniga iyo horumarinta adeegyada bulshada, waxa uuna adkeeyay in go’aannada shirkan lagu xoojiyo qorshaha qaran ee dhismaha adeegyo dowladeed oo ku saleysan tiknoolojiyadda casriga ah. “Waxaa imaanaysa maalin uu qofka wax iibsan karin, bangiga furan karin, safari karin, oo uu noolaan karin isaga oo aan haysan Aqoonsiga Qaranka” – ayuu yirri Madaxweynaha Soomaaliya Xassan Sheekh Maxamuud.

Ugu yaraan toddobo qof ayaa lagu soo warramayaa inay ku dhinteen, sagaal kalena ay ku dhaawacmeen dagaal xooggan oo u dhexeeyay kooxda Al-Shabaab iyo ciidanka Macaawiisleyda kaas oo ka dhacay tuulada Tardo ee Gobolka Hiiraan, sida uu sheegay guddoomiyaha deegaanka, Cusmaan Xuseen Gure oo loo yaqaan Cismaan Dheere.

Dagaalka ayaa billowday kaddib markii maleyshiyaad ka tirsan Al-Shabaab ay isku dayeen inay hub ka qaataan qof rayid ah oo la sheegay inuu ahaa xoolo-dhaqato. Dadka deegaanka ayaa u gurmaday ninkan, taasoo keentay in iska horimaad hubeysan uu ka qarxo deegaanka, sida aan xogta ku helnay.

Cismaan Dheere ayaa sheegay in dagaalku uu socday saacado isla markaana kooxda Al-Shabaab ay hareereeyeen deegaanka, iyadoo xaaladdu ay sii xumaatay. Waxa uu sheegay in dad rayid ah lagu dilay intii uu dagaalku socday halka qaar kalena ay ka carareen guryahooda, iyagoo u kala firxaday deegaano u jira qiyaastii 40 ilaa 80 kiiloomitir.

Dagaalka ayaa sidoo kale hakiyay dhaqdhaqaaqii caadiga ahaa ee dadka deegaanka, sida uu sheegay guddoomiyuhu. Dad subaxnimadii u baxay suuqa iyo goobahooda shaqada ayaa ku qasbanaaday inay ka cararaan goobahaas markii uu iska horimaadku billowday.

Dagaalkan ayaa ku soo beegmaya xilli Al-Shabaab ay dhawaan faafisay warar sheegaya inay heshiis nabadeed la gashay beesha Xawaadle, kaas oo lagu soo afjarayo khilaaf muddo u dhexeeyay kooxda iyo beesha Xawaadle ee gobolka Hiiraan.

Hase yeeshee, Cismaan Dheere ayaa sheegay inuusan aaminsanayn in heshiiskaasi uu ahaa mid dhab ah. Waxa uu sidoo kale shaki geliyay muuqaallo baraha bulshada lagu baahiyay oo la xiriiray heshiiska, isaga oo sheegay inay suuragal tahay in qaar ka mid ah muuqaaladaas lagu sameeyay ama wax looga beddelay farsamada sirdoonka macmalka ah (AI).

Guddoomiyaha Tardo ayaa dowladda federaalka iyo maamulka Hirshabeelle ugu baaqay inay si degdeg ah uga jawaabaan xaaladda, isaga oo sheegay in dadka deegaanka ay u baahan yihiin gurmad iyo in xal loo helo dagaallada soo noqnoqday ee saameynaya noloshooda.

Hay’adda Xasaradaha Adduunka oo sheegtay in Dowladda Soomaaliya ay ku fashilantay dagaalka ka dhanka ah Al-shabaab

Warbixin cusub oo ay soo saartay Hay’adda Xasaradaha Adduunka (International Crisis Group), ayaa lagu sheegay in dagaalka u dhexeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo kooxda Al-Shabaab uu galay marxalad aad u adag oo ismariwaa iyadoo labada dhinacna midkood uusan awoodin inuu guul militari oo la taaban karro oo kama dambeys ah uu ka gaaro dagaalka ka socda Soomaaliya.

Warbixinta Hay’adda Xasaradaha Adduunka waxa ay xustay in guulihii ay dowladdu ay ka gaartay gobollada dhexe dalka Soomaaliya inta u dhexeysay 2022-2023-kii oo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud sanadkiisii ugu horreeyay xukunka ay ahayd ay dib u wiiqmayn kadib weerarro ballaaran oo Al-Shabaab ay qaaday inta u dhexeysay 2024-2025, taasoo keentay in Al-Shabaab ay dib ula wareegto inta badan deegaanadii hore looga saaray.

Sida ay warbixinta tilmaamayso dowladda Soomaaliya ayaa dib isugu abaabushay iyadoo kaashanaysa saaxiibada caalamiga ah waxayna ku guuleysatay inay adkeyso amniga deegaano muhiim ah oo ku dhow magaaladda caasimada ee Muqdisho. Hase yeeshee, qaybo badan oo kamid ah bartamaha dalka Soomaaliya ayaa wali ku jira gacanta Al-Shabaab taas oo sii xoojinaysa ismariwaaga dagaalka Soomaaliya.

Hay’adda International Crisis Group ayaa sheegtay in Al-Shabaab ay wax ka beddeshay xeeladeheeddii dagaalka iyadoo ay iskudayayso inay hagaajiso xiriirka ay la leedahay bulshada ku dhexbool deegaannada ay maamusho ee dalka Soomaaliya isla markaana ay yareyso ku tiirsanaanta cabsi gelinta oo kaliya. Tan kale waxaa sidoo kale ay sheegtay in dowladda ay wajahayso caqabado waaweyn oo ay kamid yihiin khilaafka siyaasadeed ee ka taagan doorashada iyo hoos u dhac ku yimid taageeradii dibadda dowladda ay ka heli jirtay.

Warbixinta Hay’adda International Crisis Group waxay ku talisay in dowladda federaalka Soomaaliya dib u habeyn ay ku sameyso tabbabarka iyo tayada ciidamada qaranka Soomaaliya isla markaana ay xoojiso wada-shaqeynta dowlad goboleedyada dalka oo hadda qaarkood khilaaf xooggan uu kala dhexeeyo sida Jubbaland iyo Puntland isla markaana ay kor u qaado awooda ciidamada heerka gobol si loo sugo ammaanka deegaannada hore Al-Shabaab looga saaray.

Warbixintu waxay sidoo kale ku baaqday in la fududeeyo gargaarka bini’aadanimo ee loogu talagalay shacabka ku nool deegaannada Al-Shabaab ay gacanta ku hayso, iyadoo ugu dambeyntii ay ku dooday in xal siyaasadeed iyo wadahadal ay yihiin wadada ugu macquulsan ee lagu soo afjari karro colaadda muddada dheer ka socotay dalka Soomaaliya.

Soomaaliya ayaa bilowday baaritaanka dadka ka imaanaya dalalka Afrika kaddib markii Kenya ay xaqiijisay kiis Ebola ah, iyadoo kooxo caafimaad la geeyay garoomada diyaaradaha si ay ula socdaan rakaabka soo galaya dalka.

Tallaabadan ayaa lagu sheegay inay qayb ka tahay dadaallada lagu xoojinayo diyaar-garowga Soomaaliya iyo in si hore loo ogaado dadka laga yaabo inay qabaan cudurka kahor inta aysan gudaha dalka u gudbin. Wasiirka Caafimaadka Soomaaliya, Cali Xaaji Aadan ayaa sheegay in tallaabooyinka caafimaad la xoojiyay kaddib markii Ebola laga xaqiijiyay Kenya oo Soomaaliya ay xuduud la wadaagto.

“Waxaan garoonka diyaaradaha ka hirgelinnay koox caafimaad oo la socota duulimaadyada ka imaanaya dalalka Afrika. Waxaan hadda xoojinaynaa diyaar-garowga kaddib markii Ebola uu gaaray Kenya,” ayuu yiri wasiirka. Wasaaradda Caafimaadka ayaa sidoo kale dadka ugu baaqday inay si joogto ah u dhaqaan gacmaha kana fogaadaan taabashada dhiigga ama dheecaannada jirka ee qof xanuunsan.

Dadka qaba xanuun daran gaar ahaan kuwa dhawaan ka soo safray deegaan uu Ebola ka jiro ayaa lagu boorriyay inay si degdeg ah u raadsadaan daryeel caafimaad. Calaamadaha Ebola waxaa ka mid noqon kara qandho, daal daran, murqo xanuun, madax-xanuun, matag iyo shuban.

Xilli dalalka qaaradda Afrika uu markale dib ugu soo laba kacleeyay cudurka dilaaga ah ee Ebola dowladda Mareykanka ayaa qaaday tallaabooyin adag oo dhanka socdaalka la xiriira halka quburada caafimaadkuna ay ka digayaan khatarta weyn ee soo wajahday dalka Soomaaliya maadaama cudurkaan uu ku dhaw yahay xuduudaha dalka Soomaaliya.

Dowladda Mareykanka ayaa si ku meel gaar ah u mamnuucday in dalkeeda ay soo galaan dadka haysta dhalashada iyo degnaanshaha rasmiga ah ee Green Card-ga dadka muddo 21 maalmood ah ayaa loo diiday inay tagaan dalalka kuwa booqday wadamo dhowr ah oo dalka Koongo, Yugaandha iyo Koonfurta Suudaan ay kamid yihiin muwaadin kasta oo Mareykan ah oo wadamdaasi qaaradda Afrika ee Ebola saameynta ku yeeshay mar uun u safray waxaa loo diiday Mareykanka inuu tago muddadaasi 21 maalmood ah iyadoo xaaladiisa baaritaano iyo la socod lagu sameynaayo.

Go’aankaan ayaa dowladda Mareykanka sheegtay in ujeedkiisu uu yahay in laga hortago cudurka halista ah ee Ebola inuu gaaro dalka Mareykanka sidoo kale hay’adda caafimaadka adduunka (WHO) ayaa waxa ay sheegtay in wadamo dhowr ah oo ay ku jiraan Kenya, Itoobiya, Tansaaniya, Angoola, Burundi, Ruwaanda iyo Zaambiya inay hadda ay wajahayaan khatar aad u sarreysa oo dhanka cuudurka la xiriira.

Dhinaca kalena, dowladda Soomaaliya ayaa dhowaan soo saartay digniin la xiriirta cudurka Ebola, Soomaaliya waxay taagan tahay meel aad u nugul marka loo eego fiditaanka cudurkaan Ebola maadama cudurka uu soo gaaray dalalka deriska ah nuglaanta Soomaaliya ayaa salka ku haysa xuduudaha dhaadheer ee furan ee la leedahay wadamada deriska la ah sida Kenya iyo Itoobiya halkaasi oo ay ka jirto isku socod xooggan oo dadka iyo gaadiidka ay sameynayaan iyadoo aysan jirin wax konrool adag oo dhanka caafimaadka la xiriira.

Majiraan wax baaritaano ah ama qalab loogu hortago oo la dhigay xuduudaha dalka Soomaaliya ama garoomada waaweyn ee diyaadaha guud ahaan dalka si loo baaro dadka ka yimaadda aagga uu cudurka ka dilaacay tallaabada kaliya ilaa iyo hadda la qaaday ahaan digniin dhowaan ay soo saartay dowladda federaalka Soomaaliya gaar ahaan wasaaradeeda caafimaadka balse digniintaasi ma wehliso qorsheyaal kale sida muuqata oo loogu hortago cudurka haddii uu gudaha dalka Soomaaliya soo gaaro.

Cudurkaan Ebola waxa dad badan oo 200 qof oo kor u dhaafaysa u laayay wadanka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Koongo maadaama Ebola uu yahay cudur si fudud ku fida dhimashadiisuna ay aad degdeg u tahay Soomaaliya waxay u baahan tahay qorsheyaal degdegg ah oo dhanka caafimaadka ah inay la timaado oo loogu hortagaayo xuduudaha dalka inuu kasoo gudbo cudurkaan ama dad diyaarad soo raacay ay keenaan gudaha wadanka.