Recep Tayyip Ordogan Madaxweynaha Jamhuuriyadda Turkiga ayaa u gudbiyay baarlamaanka dalkiisa cod uu ku dalbanaayo in Labo sano lagu kordhiyo muddada ciidamada Turkiga ay ka hawlgallayaan Soomaaliya iyadoo taasi lagu saleynaayo heshiisyada iskaashiga difaaca ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga kaas oo dhowaan la saxiixay.

Qoraalka codsiga ee loo gudbiyay golaha weyn ee qaranka Turkiga ayaa lagu sheegay in amniga iyo xasilloonida Soomaaliya ay muhiim u yihiin nabadgelyada gobolka Geeska Afrika isla markaana kordhinta muddada hawlgalka ay u saamaxayso ciidamada Turkiga inay sii wadaan taageerada ay siiyaan dowladda Soomaaliya oo dagaal kula jirto kooxda Al-Shabaab.

Dowladda Turkiga ayaa sheegtay inay tan iyo sanadkii 2011-kii xiriir dhow ay la lahayd dowladda Soomaaliya iyadoo xoojisay iskaashiga dhinacyada dhinacyada siyaasadda, dhaqaallaha bulshada iyo ammaanka oo dowladda Turkiga door muhiim ah ay ka qaadanayso.

Sida ku cad codsiga Madaxweyne Ordogan, Turkiga waxa uu sii waday tabbabarka ciidamada dowladda federaalka Soomaaliya adeegyada la-tallinta iyo taageeridda farsamo iyadoo la raacaayo heshiisyada labada dal ee ku saabsan tababarka militariga iskaashiga farsamada, warshadaha difaaca iyo taageerada dhaqaalaha ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya.

Qoraalka Madaxweyne Ordogan uu baarlamaanka u diray ayaa sidoo kale wuxuu tilmaamayaa in inkastoo ciidamada ammaanka dowladda Soomaaliya ay haystaan tababaro aad u badan iyo askar dhowaan kusoo biiray haddana caqabado waaweyn ayay wajahayaan oo la xiriira dhinaca dagaalka ay kula jiraan Al-Shabaab.

Waxaa Turkiga hadda uu kordhinayaa saameyntiisa militari ee dalka Soomaaliya, waxaana dhowaan usoo diray labo diyaaradood oo nooca F-16 oo muddooyinkii dambe ka qeyb qaadanaayay hawlgallo militari iyo duqeymo ka dhacay duleedka magaaladda Baydhabo.

Madaxweyne Recep Tayyip Ordogan wuxuu sheegay Soomaaliya inay sii taageeri doonaan illaa ay cagaheeda dib isugu soo taagto. Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale hore u oggolaaday dalalka Afrika inay ciidamo Soomaaliya ay geeyaan waxaana ay siiyeen hawlgalka AUSSOM muddo dheeraad ah oo hawlgalka uu kusii wadi karro.

Si kastaba, hadda dowladda Turkiga waxay wajahaysaa eedeymo loo jeedinaayo oo dhanka siyaasiyiinta mucaaradka ugu imaanaya oo ku aaddan inay la jirsatay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyadoo dhexdhexaadinta Turkigana wali aysan miro-dhalin taasoo loo aaneenaayo in Turkiga lagu tiriyo inuu dowladda federaalka uu la safan yahay.

Turkiga ayaa maalgashi Ballaayiin doollar ah ku sameynaya kheyraadka Soomaaliya iyadoo la siiyay heshiis uu kusoo saaraayo shidaalka badda ku jira, waxaa kaloo Turkiga loo saxiixay heshiis Toban sano uu ku illaalinaayo kheyraadka dhinaca badda oo ka illaalinaayo in haraadiga sumeysan lagu soo shubo kalluumeysi sharci darro ah iyo Burcad baddeeda intaba.

Turkiga waa saaxiibka Koowaad ee dowladda federaalka wuxuu kaloo ka caawiyaa kabka miisaaniyada marka laga yimaado xagga tababarka ciidamada.

Hay’adda Midowga Yurub u qaabilsan Arrimaha Magangelyada ee EUAA, ayaa soo saartay warbixin cusub oo ka kooban 137 bog taas oo ka digtay in xaaladda Soomaaliya ay si weyn usii xumaatay wixii ka dambeeyay Abriil 2025, iyadoo sababta ugu weyn ay tahay khilaafka siyaasadda iyo kala qeybsanaanta madaxda dalka.

Warbixinta ayaa sheegtay in kooxda Al-Shabaab ay muddadaasi ballaarisay saameynteeda ayna si gaar ah ugu fiday gobollada Hiiraan, Shabeellaha Dhexe, Baay iyo Bakool waxay tilmaamtay in kooxdu ay ka faa’idaysatay khilaafaadka siyaasaddeed ee dalka ka jira iyo difiictinimada hay’adda dowladda.

Dhanka kale, warbixinta ayaa si weyn u ammaantay Maamulka Puntland iyo guulaha ay ka gaareen la dagaallanka kooxda Daacish ee buuraha Calmiskaad iyadoo sheegtay in hawlgallada ciidanka Puntland ee buuraleyda gobolka Bari ay si weyn u wiiqeyn awooda kooxdaas.

Warbixin waxay sidoo kale xustay in Turkigu uu kordhiyay taageeradda militari ee uu siiyo Soomaaliya oo ay kamid yihiin qalab militari iyo diyaarado dagaal kuwaasi oo qeyb ka qaatay hawlgallo ka socda Koonfur dalka oo lagula dagaalamaya Al-Shabaab balse aan wali natiijo fiican laga gaarin dagaalka.

Midowga Yurub ayaa sheegay in khilaafka siyaasaddeed ee u dhexeeya dowladda federaalka Puntland iyo Jubbaland uu si weyn u dhawaacay iskaashigii amniga isla markaana uu caqabad ku noqday dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.

Waxa ay tilmaamtay in murannada la xiriira dastuurka, doorashooyinka iyo qeybsiga mashaariicda ay wali xal la’yihiin.

Sidoo kale, Midowga Yurub ayaa walaac ka muujiyay xaaladda dhaqalle ee hawlgallada ciidamada Midowga Afrika ee Soomaaliya iyadoo ay sheegtay in dhaqaalle xumo culus ay wiiqday awoodoodii ay kula dagaalamayeen Al-Shabaab.

Mareykanka ayaa dhowaan sheegay inuu Diseembar 2026, jaraayo maalgelinta hawlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya.

Ugu dambeyntii warbixinta waxay ka digtay in haddii ay sii socdaan khilaafaadka siyaasadeed amni darrada iyo xaaladda bini’aadanimo ay taasi khatar weyn ku tahay xasilloonida Soomaaliya isla markaana ay u sahli karto Al-Shabaab inay ballaariso saameynteeda.

Turkiga iyo dhismaha xarun hawada sare iyo tijaabinta gantaallada ee Soomaaliya

Dowladda Turkiga ayaa kawada bartamaha dalka Soomaaliya dhismaha xarun loogu talagalay hawada sare iyo tijaabinta gantaallada ridadada dheer sida lagu sheegay warbixin ay daabacday wargeyska Faransiiska laga leeyahay ee Lamonde kaas oo soo xigtay saraakiil iyo diblomaasiyiin.

Warbixintu waxay sheegtay in mashruucaan oo si rasmi ah loogu dhawaaqay bishii Diseembar ee sannadkii tegay inuu yahay iskaashi dhinaca tiknoolijiyadda oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga oo ka koobnaa doono saldhig laga tuuro dayax-gacmeedyada iyo goobo lagu tijaabiyo gantaallada ridadada dheer ee ciidamada Turkida.

Sida uu sheegay wargeyska Lamonde xaruntaan Turkiga uu ka dhisaayo bartamaha Soomaaliya wajiga ugu dambeeyay ayay maraysaa, waxaana ku dhow in dhowaan lasoo gabogabeeyo iyada oo ay noqonayso saldhig muhiim ah oo Turkigu ka fuliyo hawlgalladiisa istiraatijiga ah.

Wargeyska Lamonde sidoo kale waxa uu sheegay in mashruucaan uu yahay natiijada 15 sano oo maalshi siyaasaddeed, militari iyo dhaqaalle oo uu hoggaaminaayay Madaxweyne Reccept Dayip Ordegan.

Turkiga ayaa qorsheynaya in xaruntaan ay ku kordhiyaan awoodooda militari waxa ay noqonaysaa midii ugu horreysay oo dalka Soomaaliya uu ka hirgalo tan iyo markii uu Turkiga xiriirka la sameystay dowladda federaalka Soomaaliya.

Warbixintu waxay intaasi ku dartay in shaqada dhismaha saldhiga laga bilaabay bartimihii bisha Oktoober sannadkii lasoo dhaafay degmada Warsheekh oo ka tirsan gobolka Shabeellaha Dhexe taas oo qiyaastii 70km Waqooyiga ugu beegan magaaladda caasimadda ah ee Muqdisho.

Masuulliyiinta sarsare ee dowladda Soomaaliya iyo kuwa Turkiga ayaana ilaa iyo hadda war rasmi ah kasoo saarin arrintaan ku saabsan xarunta gantaallada laga tuuro ee Turkiga uu ka dhisinaayo degmada Warsheekh halkaasi oo Turkiga uu isha ku haayo inuu maalshiyo kala duwan uu ka fuliyo.

Dowladda Turkiga waxa ay siisaa dowladda federaalka Soomaaliya taageero kala duwan dhinaca kabka miisaaniyadda tababarka ciidamadeeda kala duwan kuwa qalabka sida, waxaa sidoo kale Turkiga uu qeyb ka yahay ilaallada xeebaha dalka Soomaaliya iyo heshiis ballaaran oo shidaalka dalka Soomaaliya lagu soo saaraayo.

Waxaa maanta magaaladda Newyork ee dalka Mareykanka ku kulmaya dowladaha xubnaha ka ah Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waxa ayna ka hadlayaan xaaladda dalka Soomaaliya gaar ahaan dhinaca amniga dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.

Iyadoo Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ku dadaalayso in diirada la saaro taageerada ciidamada amniga iyo kuwa kale ee qalabka sida si ay dowladda federaalka u gaarto guul kama dambeys ah dagaalkaan mudadda dheer ay kula jirtay Al-Shabaab isla markaana ay u hanato ammaanka qaranka dalka guud ahaan.

Waxa ay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ka doodayaan xaaladaha la xiriira arrimaha siyaasadda gudaha dalka Soomaaliya oo ismariwaa xooggan oo ka taagan yahay doorashooyinka.

Dowladda Soomaaliya waxaa la sheegay kulankaan in lagu xoojiyo hawlgalka ciidamada Midowga Afrika ee AUSSOM loo soo gaabiyo iyo sidoo loo heli lahaa dhaqaalaha lagama maarmaanka u ah sii wadista hawlgalkaan ciidamada Midowga Afrika ay wadeen tan iyo 2007-dii.

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxa ay ka dalbatay xubnaha Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay in la xoojiyo lana laba-jibaaro taageerada ciidamada Midowga Afrika oo hadda muddo bilooyin ah la sheegay qarashaadkii ay ka heli jireen Midowga Yurub in uusan soo gaarin.

Kulanka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waxaa sidoo kale diirada lagu saarayaa isbeddellada ka dhacaya dalka Soomaaliya iyadoo xilli kala guur ah ay galayso Soomaaliya oo doorashooyinkana ay kusoo food leeyihiin.

Warbixinnada hordhaca ah ee laga helaayo kulanka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waxa ay tibaaxayaan in dowladaha beesha caalamka ay doonayaan heshiis siyaasadeed in laga gaaro xaaladda ka taagan dalka Soomaaliya maadaama haddii siyaasad ahaan Soomaaliya aysan u degnayn ammaankana ay dhaawacayso sidaas darteedna waxaa loogu baaqayaa hoggaamiyeyaasha siyaasadda dalka Soomaaliya miiska wadahadalka ay inay dib ugu laabtaan oo ay khilaafka doorashooyinka heshiis degdeg ah ay ka gaaraan.

Hawlgalka AUSSOM waxa uu taageeraya dowladda federaalka Soomaaliya dhinaca dagaalka, xasillinta deegaanadii laga saaray A-Shabaab iyo sidoo kale hawlgallada mustaqbalka la qaadi doono.

Waxaa la sheegay hawlgalka Midowga Afrika inay waayeen lacag gaaraysa 38 Milyan oo dhowrkii bilood lasoo dhaafay ugu imaan lahayd wadamada Midowga Yurub kuwaasi oo sheegay inay aad hadda diirada u saarayaan arrinta Yukneerayn isla markaana dhaqaalle aysan u haynin ciidamada Midowga Afrika ee joogga Soomaaliya.

Sidoo kale, Mareykanka ayaa isaga waxa uu diiday inuu daboolo baahiyihii dhinaca dhaqaalaha oo buuxin jiray hawlgalkaan AUSSOM taasi oo keentay caqabad weyn xittaa dib u dhac inuu ku yimaado ciidamadii ka socday Masar Soomaaliya inay yimaadaan.

Dhanka kale, Midowga Afrika, Urur Goboleedka IGAD iyo hay’addo kale oo caalami ah ayaa ku baaqay in la dajiyo xiisada jirta isla markaana la dhiirigeliyo wadahadal iyo xal nabaddeed oo lagu dhammeynaayo khilaafka siyaasadeed ee ka taagan gudaha Soomaaliya.

Baaqyadaan ayaa kusoo beegmaya iyadoo magaalada Muqdisho toddobaadkii hore ay dhaceen dagaal u dhexeeya ciidamada dowladda iyo kuwa mucaaradka, rabshadahaasi ayaa yimid kadib markii uu muran ka dhashay isbeddelka siyaasadeed iyo arrimo la xiriira hannaanka doorashooyinka uu dalku aadaayo.

Wararka ayaa waxay sheegayaan in dowladda federaalka ay xadiday dhaqdhaqaaqyada la xiriira bannaanbaxyada ay qorsheynayaan qaar kamid ah xubnaha mucaaradka taasoo sii kordhisay xiisada siyaasadeed ee dalka ka taagan.

Dhanka kale, bishii Maarso ayaa baarlamaanka federaalka Soomaaliya ansixiyay wax ka beddelka lagu sameeyay muddo xil heynta dowladda iyo hay’adaha kale iyadoo shan sano laga dhigay afartii sano ee hore.

Sida ay wararku ay sheegayaan guddoomiyaha golaha shacabka ee BFS, Aadan Maxamed Nuur ayaa sheegay isbeddelkaasi uu quseyo mas’uuliyiinta xil heynta dalka isla markaana uu dhaqangelaayo isla muddo xileedkaan.

Beesha caalamka ayaa si dhow ula socota xaaladda Soomaaliya iyadoo la filaayo in doodaha Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay diiradda lagu saari doono amniga iyo isku socodka siyaasadda iyo sidii xal loogu heli lahaa arrimaha taagan.

Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa maanta dooranaya dalkii la wareegi lahaa kursiga aan joogtada ahayn ee Soomaaliya ku fadhiso.

Kalfadhigga 80aad ee Golaha Amniga ee Qaramada Midoobay ayaa maanta wuxuu u coddeynayaa doorashada 5-ta xubnood ee cusub ee aan joogtada ahayn ee golahaasi kamidka ah maadaama uu sannadka dhammaadkiisa uu ku egyahay muddo xileedka labada sano ee dalalkaasi ay ku fadhiyeen kuraasta waxaana kamid ah Soomaaliya sida nidaamka golaha ammaanka Qaramada Midoobay uu yahay kuraasta aan joogtada ahayn waxaa loo qoondeeyay qaaradaha adduunka oo dhan iyadoo kursiga Afrikana hadda ay ku fadhiso Soomaaliya kaas oo la sheegay inuu u tartamaayo dalka Zimbebwe oo Koonfurta qaaradda ku yaalla.

Soomaaliya ayaa kursigaan waxay ku guuleysatay doorashadii dhacday kalfadhigii 78aad iyadoo ahayd musharraxa kaliya ee ka socda dalalka Bariga qaaradda Afrika, waxaana aad u taageeray wadamo dhowr ah oo Jabuuti ay kamid tahay xilligaasi ay kursiga ugu guuleysato.

Waxayna Soomaaliya si rasmi ah ula wareegtay kursiga Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay aan joogtada ahayn 1-dii bishii Janaayo ee sanadkii lasoo dhaafay 2025, muddada xil haynta labada sanno waxay ku egtahay 31-ka bisha Diseembar sanadkaan aynu ku gudi jirno.

Tani waxay ahayd markii labaad oo Soomaaliya ay xubin aan joogtada ahayn ka noqonayso Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay oo ah halka lagu jaangooyo siyaasadaha iyo amniga caalamka, 1971-1972-dii ayay Soomaaliya kursiga markii ugu horreysay ay ku farriisatay haddana waa markii labaad ay ku fadhiisatay.

Muddada ay Soomaaliya ku jirtay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay waxay kusoo aaday xilli xasaasi ah oo taariikh ah oo Soomaaliya laga qaaday cunaqabateynta hubka ee saarneed muddada ka badan 30-ka sano isla markaana laga cafiyay lacago deymo ah oo Balaayiin doollar ah oo dibadda looga halaa.

Masuulliyiinta dowladda federaalka Soomaaliya waxay sheegeen in xubinnimada ay ka noqotay Soomaaliya Golaha Ammaanka Qaramada Midoobay inay horseeday cod xooggan inay ku yeelato go’aannada nabadda amniga caalamka waxaana lagu soo celiyay Soomaaliya miisaankii diblomaasiyadeed ay ku lahayd adduunka.

Doorashada ka dhacaysa magaalada Newyork ayaa maanta lagu go’aamin doonaa dalalka sida rasmiga ah ula wareegi doono kuraasta shanta ee aan joogtada ahayn oo mid kamid ah Soomaaliya ay ku fadhisay dowladda federaalkana waxay isku diyaarinaysaa inay kursigaasi wareejiso dhammaadka sanadkaan aynu ku gudi jirno. 

War qoraal ah oo kasoo baxay Urur Goboledka IGAD ayaa looga hadlay xaaladda jahwareerka siyaasadeed ee dalka Soomaaliya, waxaana baaq loogu diray Madaxda Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo kuwa Mucaaradka si degdeg ah miiska wadahadalka ay dib ugu laabtaan isla markaana heshiis ay ka gaaraan arrimaha ay isku haayaan sida hadalka loo dhigay.

Xoghayaha guud ee Urur Goboleedka IGAD ayaa saamileyda siyaasadda Soomaaliya ugu baaqay in ay ilaaliyaan xeyndaabka nabadda iyo wadahadalka isla markaana diiradda ay saaraan wada-xaajood miro-dhal noqon kara sida lagu yiri qoraalka kasoo baxay Urur Goboleedka IGAD.

IGAD ayaa Madaxda Dowladda Federaalka iyo Mucaaradka usoo jeedisay in mas’uuliyad la iska saaro hannaanka lagu gaari karo wadahadal wax ku ool ah iyada oo la marayo habraacyo ku dheehan xasilloon, dowlad wanaag iyo in diiradda la saaro heshiisyo labada dhinac ah ee adkeynaya dowladnimada Soomaaliya

Urur Goboleedka IGAD ayaa garab istaag u muujiyay dedaallada lagu xoojinayo wadahadalka, nabadda, xasiloonida iyo saldhigista mustaqbalka dowladnimada Soomaaliya iyo gobolka sida lagu yiri bayaanka kasoo baxay Ururkaas.

IGAD ayaa ku biiraysa dhinacyo kala duwan ee dhambaalka furan ee la xiriira sidii labada dhinac ee isku haaya Soomaaliya ay xalwaara ugu gaari lahaayeen arrimaha khilaafka xooggan ka taagan yahay ay ugu horreeyaan arrimaha doorashooyinka, kadib markii toddobaadkii hore uu fashil kusoo dhamaaday wadahadalkii ay garwadeenka ka lahaayeen saaxiibada Soomaaliya gaar ahaan xubnaha reer Galbeedka ee ku sugan xeyndaabka Xalane ee magaalada Muqdisho.

Dhinaca kale, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo ka hadlaayay doodda la xiriirta in uu dhammaaday muddo xileedkiisa dastuuriga ah ee 4-ta sanno maadaama shalay ku beegnayd 15-ka Maay ayaa wararkaasi meesha ka saaray dhinacyada ku doodayana ku tilmaamay kuwa qarow iyo sidoo kalena riyo ku jira hurdadana ka toosaan.

Madaxweyne Xasan ayaa si cad aan ka leex-leexad lahayn u shaaciyay in muddo xileedkiisa iyo midka kale hay’adaha dowladda uu ku egyahay 15-ka Maay 2027, marka la gaaro kahorna aanu jirin cid qashqashaadi karta.

Laakiin dhankooda Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed oo ah qeyb kamid ah Mucaaradka Soomaaliya oo iyagana munaasabad ay ku qabsadeen hoteelka Jasiira ee magaalada Muqdisho oo ay dhalinyarada qeyb kamid ah kula hadlaayeen ayaa qaadacay warka Madaxweynaha ee ah in 15-ka Maay 2027, muddo xileedkiisii uu u dalcay.

Madaxweynihii hore dalka Shariif Sheekh Axmed ayaa sheegaya in arrintaasi hab wali oo ay kaga hortegi ay qaadi doonaan isagoo oo xusay in ayna marnaba cabsi gelin doonin dabaabaadka ciidanka iyo hubka dowladda Soomaaliya ay ula soo baxdo mararka qaar sida midii dhacday toddobaadkii oo kale.

Madaxweyne Xasan Sheekh dhankiisu mar uu ka hadlaayay tallaabooyinka ay qaadi karaan xubnaha Mucaaradka ee dowladdiisa kasoo horjeeda ayaa ugu digey bulshada magaalada Muqdisho gaar ahaan dhalinyaradu oo uu yiri yaan la’idin dilin oo xaawo ha isku noqonina kana fogaada dhinacyada danleyda siyaasadeed taasi oo ka dhigan in dowladdu ay diyaar ula tahay Mucaaradka hadba geedi ay soo fuulaan.

Mucaaradku dhankoodu waxa ay sheegayaan halka sano uu Madaxweynaha u dalcay ee 2027, in ay ka xigaan dhimasho sida uu shaaciyay Madaxweynihii hore ee dalka Shariif Sh. Axmed.

Waa Soomaaliya oo markaan u beriyay waa cusub kadib markii uu soo dhamaaday 4-ta sano oo dhinacyada saamileydu aaminsan yihiin in uu ku ekaa muddo xileedka dastuuriga ah ee lagu doortay laguna dhaariyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, laakiin dhinacyada ayaa u muuqda labo kala berisay kala war ah maadaama Madaxweynuhu uu leeyahay anigu muddo xileedkaygu waxaa ka haray 1 sano Mucaaradkuna ay leeyihiin Madaxweynuhu waa Madaxweynihii hore ee Soomaaliya.

Waa xaalad aan la ogeen misne aan la saadalin karin natiijadeedu halkay caga dhiga doonto kadib markii shalay magaalada Muqdisho maalintii seddexaad uu kusoo idlaaday fashil iyo in dhabarka la’isku aadiyo shirkii saaxiibada Soomaaliya ay kala dhex-dhexaadinaayeen.

Dhinacyadu ayaa qolo waliba haatan isugu maqan latashi iyo wixii awoodeeda ah oo ay lasoo bixi doonto.