Connect with us

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Wareysigeygii Jaalle Siyaad |Tukesomalism.com

Published

on


1986, Xilli la dhaafay 10:30 habeennimo ayuu Yaasiin Xaaji Ismaaciil Jirde oo ah weriye khabiir ah, laakiin hadda Madax ka ah Wasaaradda Warfaafintu uu iigu yimid Xafiiska Wararka ee Radio Muqdisho. Waxaan akhrisanayaa wararka caalamka  si aan uga xusho kuwa ay tahay in aan ummadda u sheego. Wuxuu i weydiiyay waxa aan caawa ka shaqeynayo. Waxaan u sheegay warka Saqda Dhexe in aan leeyahay iyo kan aroorta 06:30 diyaarintooda iyo akhrintoodaba.

Wuxuu igu yiri warka saqda dhexe cajalad ku duub, ka dibna isu diyaari in aad Madaxweynaha soo wareysato. Maxaan ka wareystaa Madaxweynaha? Caawa ayuu dalka ku soo laabanayaa ee diyaarso su’aalo ku wajahan socdaalkiisa oo dhakhso, ayuu igu yiri, si aan u aadno airporka. Waa hagaag ayaan ku jawaabay.

Markiiba warka saqda dhexe ayaan ku duubay Studiyaha 4aad oo shaqaaluhu uu ugu yeeri jiray Studio Four. Ka dibna waxaan diyaarsaday su’aalo dhowr ah. Waxay noqoneysaa markii iigu horreysay ee aan Madaxweyne wareysto.

Wasiirka ayaa igu soo laabtay oo i weydiiyay in aan u sheego su’aalaheygu waxa ay yihiin. Runtii, Wasiir shaqo kuma lahayn su’aalaha Madaxda la weydiinayo. Laakiin maaddaama uu Wasiirku ahaa weriye khabiir ah, maaddaama uu muddo dheer ahaa weriyaha khaaska ah ee Madaxweynaha iyo maaddaama ay ahayd markii u horreysay ee la igu aammino in aan Madaxweynaha wareysto, marnaba culeys uma arag dalabkiisa.

Waan hor dhigay su’aalaheyga. Waxba kamuu reebin waxna kumuu darin ee wuu igu raacay. Gaari ayaan qaadannay ah Toyota Corolla. Yaasiin inta badan gaarigiisa isaga ayaa wadan jiray. Mararka qaarna isagaa nadiifin jiray. Wuxuu degganaa guryaha Xamar Bila. Habeenkii wuxuu gaariga dhigan jiray Saldhigga Booliiska Wardhiigleey oo gurigiisa aan sidaa uga sii fogeyn ka dibna wuu ka lugeyn jiray. Wasiirnimadiisa waxaa ka weynaa weriyennimadiisa. Isaguna marka horeba wuxuu ahaa nin ka dabeecad duwan xataa weriyayaasha. 

Yaasiin waa nin nolol jaban ku nool. Baahidiisa maaddiga ah iyo danihiisa shakhsiga ahiba ay aad u kooban yihiin. Damaacinnimo ka maran, iyo is muujin. Aad u uruursan. Akhris iyo dhegeysi ku nool ah isaga oo adeegsanaya afaf kala geddisan Soomaali, Ingiriis iyo Carabi. Dadka aan iska weyneysiin ee weliba la sheekeysta, si dhab ahna ula sheekeysta oo u sheekeeya shaqaalaha oo dhan siiba kuwa ugu derejo hooseeya. Saaxiibbo khaas ah aanan ku aqoon oo ku diqdhiya dhabbaha isku xira gurigiisa iyo xafiiskiisa meel kalena ay adag tahay in aad ku aragto.

Safarka Airporka:

Waddada dheer ee Maka al Mukarrama ayaan ku dhacnay. Dhigta KM4 marka aan mareyno ayaa askar dhulka tuban oo daba-laabyo ku hubeysan aan ku soo dhex dhacnay. Mid ka mid ah ayaa na soo aaday, ka dib markii uu Yaasiin u hoggaansamay amarradiisii afka iyo tilmaanta gacanta isugu jiray ee ahaa “joogso” iyo “demi nalka”. Wadaha baabuurka kumuu leexan askarigu isaga oo malahayga mooda in ninka madaxda ah ee la sidaa uu hore fadhiyo. 

Markuu ila soo sinmay ayaan si qabow ugu iri Wasiirka la hadal aniga oo gacanta ugu tilmaamaya Yaasiin oo shukaanta fadhiya. Askarigu isaga oo aan hadal igu soo celin ayuu baabuurka dhanka hore kala soo wareegay. Laakiin Yaasiin maba sugin ee si halhaleel ah ayuu iigu yiri war aniga i garan mayee tus mikrofoonka iyo qalabka aad wax ku soo duubeyso oo u sheeg in aad Madaxweynaha soo wareysaneyso.

Runtii waan yaabay in Wasiirku aniga miciin i bido, isaguna isku koobo in uu yahay nin aniga uun gaari igu wada. Xataa inta aanuu Wasiir noqon Yaasiin wuxuu ahaa nin aad caan u ah, heybadna leh oo meel kasta oo uu tago laga xushmeeyo fadhigana looga kaco, inkasta oo meel uu tago oo aan shaqadiisa iyo gurigiisa ahayni ay iskaba yarayd.

Inta aanuu gaari yeelan marka uu Raadiyaha ka rawaxo wuxuu lug ku sii dhex mari jiray Villa Somalia. Iridda dhanka idaacadda inta uu ka galo ayuu ka bixi jiray tan dhanka Wardhiigleey ee ku dhow Dugisga 15-ka May, si uu uga baaqsado waddada dheer oo la soo wareegeysa gidaarka kore ee Madaxtooyada. Markaa in annaga oo wada soconna uu i yiraahdo askariga isu fasir waxay igu noqotay filanwaa’. Askarigii aan dhinaca kale u diray waxay noqotay in aan haddana anigu la hadlo oo aan damco in aan isu sheego, taas oo ah wax askari ka careysiin kara, maaddaama uu u qaadan karo in aan ku cayaarayo.

Markii aan hadalka billaabay ayaa waxaa xowli waalli ah nagu dhaafay gaari Cabdi Bile ah oo dhanka airporka u xawaareynaya oo ay kor tuban yihiin Booliiska Dableyda ama ciidanka koofiyad casta ee u khaaska ah Madaxweynaha. Waxay joojiyaha si xoog ah ugu qabteen bartanka waddada meel horteenna ku beegan oo qiyaastii boqol tallaabo in ka badan noo jirta. Inyar markii uu sii jiitamay asaga oo ay shaagaggiisu shanqar aan dhegaha u rooneyn sii deynayaan ayuu istaagay gaarigii. Markiiba dib ayay u soo qaadeen si haddana xawli ah oo riinkiisa aad yaabto. 

Markii ay nagu soo dhow yihiin ayaa nin hore fadhiyay uu madaxa iyo gacanta midig la soo baxay isaga oo gadaal u soo qooransanaya askartii na hor taagneyd. Wuxuu cod kore ku yiri soo daaya gaariga. Jawaab iyo ficil ma aanay sugin ee xowli ayay haddana ku dhaqaaqeen. Laga yaabee in ay aqoonsadeen Wasiirka. Sidaan is irise Baabuurka ayay aqoonsadeen marka aan eego xawaaraha ay ku socdeen.

Gudaha Airporka:

Airporka ayaan gaarnay abbaaraha saqdii dhexe. Madax iyo ciidan isku dhafan ayaa is dhexmaraya. In yar ka dib Madaxweynaha ayaa soo degay. Somali Airlines ayuu ku socdaa. Wuxuu gacanqaaday Madaxda intoodii goobta timid. Isaga oo aan ku leexan qolka VIP ee uu wareysigu ka dhici lahaa ayuu baabuurkiisa raacay. Ma ogi in ay jirto cid ku wargelisay in weriye iyo Wasiirkiisii ay ku sugan yihiin Airporka si isaga loo wareysto.

Halkaas ayay mar qura wada dhaqaaqeen baabuur tiro badan oo u badan Landcruiser guux weyn oo ka badbadis ah iyo xowli ku dhaqaaqaya oo Madaxweynaha lagu gelbinayo. Waxaa dhex yaacaya koofiyad cas nin waliba qorigiisa hal gacan kor ugu hayo oo gaarigii uu la socday beegsanaya. Airporka oo aan ahayn hal waddo ee ah barxad weyn oo wada laami ah ayaa baabuurta midba meel ka soo dhaqaaqay ama ka sii dhaqaaqay. Nalalkooda ifitiinka aragga fog loogu tala galay ayaa u wada shidan oo indhaha aadan siin karin haddii kale wakhti dhan oo ka dambeeya aadan waxba u jeedi karin. Waxaa birbiriqaya qoryaha iyo astaamaha birta ka sameysan ee ku tolan lebbiska ciidanka marka ay qabtaan nalalka baabuurtu.

Waxaad moodda jahawareer iyo niman col galay. Dabcan waa hab ay u barteen oo waa ay og yihiin waxa ay sameynayaan. Goobtaas haddii aad taagan tahay waxa keliya oo aad ku mashquuleysaa waa in aad baabuurtaas ka badbaaddo iyo in aydnaan isku dhicin askari qori sita buudna gashan.

Wasiirkayga dhererkiisa, lixaadkiisa iyo codkiisa marnaba kuma khaldamayo waxa goobta ka dhacaya. Waxaan arkay asaga oo igu soo cararaya, gacnaha taagtaagaya oo hadalka ka soo billaabay meel iga fog. Marka hore waan maqli waayay, guuxa baabuurta iyo dabaysha badda ka soo dhacaysa awgood. Markuu soo dhowaaday ayaan fahmay. 

Waxay noqotay in aan jahawareerkii anna dhex rooro aniga oo qalabka naagra oo igu culus garabka iigu jiro, luqunta ii suran tahay sameecadda dhegaha daboosha oo xarig ka laallaado, gacantana mikrofoon iyo xarko ku sita, baabuurta khatartooda iska ilaalinaya, haddana raadinaya mid aan aqoodo oo i sii qaada.

Ma hubo, waxaanse u maleynayaa baabuur Land Cruiser ah oo Cawke oo Madaxweynaha la socday lagu soo doonay in aan raacay. Kolleyba Cawke ayaan raacay sababta oo ah wadayaasha gawaarida kale ninka keliya ee aan is naqaan wuxuu ahaa wadaha gaariga Madaxweynaha. Isagana suurta gal ma ahayn in aan weydiisto in uu i sii qaado.

Cawke wuxuu ahaa weriyaha khaaska ah ee Madaxweynaha. Wuxuu xilkaas kala wareegay Yaasiin Xaaji Ismaaciil Jirde markii uu noqday Wasiir ku Xigeen ka dibna Wasiirka Warfaafinta. Yaasiin wuxuu mar ka sii horreysay kala wareegay xilkaas, Cabdi Xaaji Gobdoon oo isagu noqday Agaasimaha Guud ee Warfaafinta, ka dibna Sportiga.

Saddexdooda keliya ayaan xusuustaa in ay noqdeen weriyaha khaaska ah ee Madaxweynaha. Waxaa wehliya Axmed Cabdi Nuur oo mar Cawke uu shil galay isagu qabtay xilkaas. Maxamed Khaliif Giir ayaa isaguna ahaa weriyaha Madaxweynaha ee Wakaaladda Wararka Soomaaliyeed, SONNA oo la shaqeeyay laba Axmed. Xasan Cusmaan (Xasan-Biid) wuxuu ahaa weriyaha Kamerada TV-ga ee Madaxweynaha. Waxaa isaguna jiray sawirqaadaha Madaxweynaha oo ka socday Wakaaladda Filimmada.

Wareysiyada Madaxweynaha waxaa mar kasta qaadi jiray weriyihiisa khaaska ah. Laakiin marka uu dibadda u dhoofayo oo uu weriyuhu raacayo iyo marka uu soo dego oo uu weriyuhu la socdo labada jeerba weriye kale oo Radio Muqdisho ah ayaa wareysan jiray.

Dhaqdhaqaaqa Madaxweynuhu ma ahayn wax ay dad badani hore u sii og yihiin, waaba hadday jiraan dad og. Sidaa darteed, waxaa dhici jirtay in si kedis ah loogu baahdo weriye. 

Waa tan keentay caawa in la iga soo qafaalo Xafiiska Wararka si aan anigu u qaado wareysiga Madaxweynaha.

Villa Somalia:

Madaxtooyada markii aan nimid, qol waxaan galnay uu Madaxweynuhu fadhiyo miis nooca shirarka ah. Waa miis aad u dheer oo dhammaan kuraasta hareerihiisa taalla ay buuxiyeen xubnaha Golaha Dhexe ee Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed (XHKS) iyo Wasiirro. Markii aan isa sheegay, ayaa Madaxweynaha garabkiisa midig kursi yaalla la ii banneeyay. Halkaas ayaan fariistay. Markii aan isu sheegay fasaxna ka qaatay ka dib ayaan bartaas wareysiga uga duubay Madaxweynaha.

Dabcan qof kasta oo qolka ku jiray wuu aammusay intii wareysigu socday marka laga reebo aniga iyo Madaxweynaha. Waxaan moodayay in ay shanqaraha uun ka ilaalinayaan wareysiga. Ma ogeyn in ay taxaddar tifatire ku dhegeysanayaan kelmad kasta oo aan Madaxweynaha ku wadahadalno.

Markii aan dhammeystay duubista ee aan u mahadceliyay, inta aanan qalabkeyga xirxiran ayay xaaladdu is beddeshay. Mid ka mid ah Madaxda ayaa aammusnaanta jebiyay oo ila hadlay iyada oo la wada maqlayo. Wuxuu yiri jawaabtaa uu Jaalle Madaxweynuhu ku siiyay ee uu kuu sheegay in magaalada uu hadda ka yimid ee Faransiiska uu Talyaanigu lahaan jiray laakiin uu Faransiisku ka qabsaday war baa ka imaan kara ee ka taxaddar.

Intii aanan u jawaabin ayaa Yaasiin Xaaji Ismaaciil oo aanan awal ogeyn in uu i dul taagan yahay uu jawaabay. Wuxuu yiri annagu waxaan leennahay “warshad” aan warka sii marsiinno ee yaan laga welwelin.

Madaxweynuhu isaga oo aammusan ayuu markii horena wuxuu eegayay ninka Madaxda ah ee talada soo jeediyay,  ka gadaalna wuxuu intii uu jawaabayay aad kor ugu eegay Yaasiin oo na dul taagan ahna nin joog dheer.

Madaxweynaha oo ahaa nin hadal aan loo dusin wuxuu gartay in waxa la sarbeebayaa ay yihiin, qeyb ka mid ah hadalka uu Madaxweynuhu ku hadlay diblomaasi ahaan munaasab uma aha. Wax baa ka soo noqon kara ee yaan la sii deyn. Wuxuu gartay in la leeyahay waxa uu odaygu ku hadlay ha la saxo.

Maxamed Siyaad isaga oo u jawaabaya mas’uulkii warka dhaliyay iyo madaxda kaleba ayuu aniga igu hal qabsaday isaga oo gacanta igu tilmaamaya. Wuxuu yiri, aniga iyo qolyahan Warfaafintu waan is naqaan.  Waxaa aan ku hadlo iyo waxa ay sii deynayaan waan isla og nahay. Idinka halkaan fadhiya uun ayaan idinla hadlayay si aqoon guud ah.

Sida aan is leeyahay halkaas ayaa lagu kala hoyaaday. Anigase waxaa ii billaabatay ka shaqeynta wareysiga Madaxweynaha iyo diyaarinta shaqadii la iga soo kaxeeyay oo ahayd in Soomaalidu marka ay berri subax soo toosto aan uga warramo waxa dalka iyo dibaddaba ka dhacay intii ay hurdayeen oo ay ka mid tahay in Madaxweynuhu uu dalka ku soo laabtay.

Saxaafad qofkii aan ka shaqeyn ama la shaqeyn wuxuu halkaa ka fahmi karaa warka hal daqiiqad ama ka yar lagu soo gudbinayo iyo wareysiyada saddex daqiiqo ama wax la mid ah ku kooban inta howl laga soo maray oo ay ku jiri karaan dhafar iyo halis.

Anigu habeenkaas shil baabuur ayay ahayd halista aan ka baqayay, laakiin marxaladaha qaarkood marar kale i soo maray, wuxuu weriyuhu u shaqo tegeygaa goob khatarta aad ka baqeysaa ay tahay xabsi, afduub, rasaas, qarax iyo madfac oo sas iyo dhaawac fudud ka sokow aad ku naafowdo ama aad ku ahaato.

Facebook Comments Box

Waa mid ka ah rugcadayaasha saxaafadda ee dalka Soomaaliya. Wuxuu wax ka qoraa siyaasadda, diblomaasiyadda. Wuxuu aqqoon duruqsan u leeyahay wariye-nimada, sharciga iyo diblomaasiyada. Wuxuu aad wax ugu qoraa taariikhda siyaasadda Soomaaliga iyo diblomaasiyadda. Wuxuu kasoo shaqeeyay BBC laanteeda afka Soomaaliga. Qoraagga wuxuu ahaan jiray wakiilka Soomaaliya u fadhiya Qaramada Midoobey xaruntiisa magaalada New York, wuxuu kaloo ahaa wasiirka arrimaha dibida ee Soomaaliya.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Buuggaag

Gorfaynta Buugga Haddimada Qabyaaladda – Faallo kooban

Sidee qabyaaladdu u saamaysay dadkeena Soomaaliyeed?

Published

on


Buugga Haddimadda Qabyaaladda

Dareenka, milgaha, maankalga xaaladaha kala duwan ee ku duugan dhiganaha Haddimada Qabyaaladda ee uu ka hadlaayo buuggan aan gacanta ku hayo, waa buug aan isdhihi karo waxa uu ku soo aaday marxalad ka duwan marxaladaha kale, ayada oo aan ognahay maantay qabiil dartiis lagu qurgoynaayo caruur yaryar oo aan qaangaarin kuwaas oo dhibanne u ah aanooyin aysan talo iyo saamaynna aysan ku lahayn.

Qabyaalad: Waxyaalaha ugu xun ee laga dhaxlo qabyaalada waxaa asal u ah waa iyada oo la tuuro danta guud, lagana tago wada dhalashadii iyo hilib wadaagii ay qowmiyad lahayd taas oo lagu beddeshay damiir qabyaalad ka buuxdo iyo in si khaldan loo addeegsado qabiilkii iyadoo laga talaabayo xadkii ay lahayd laguna dhiirado hannaan aan haboonayn.

Waxaa igu dhaliyay in aan qoro buuggan waa dal jaceyl iyo baahi aan uqabo dawlad iyo kala dambayn, sidoo kalena sababaha igu khasbay waxa weeye kadib markaan arkay in bulshadii ay ka dhimatay waddaniyaddii oo booskeedii meesha laga waayay ayna sababtay in dalkeenii uu noqday baylah. Waxaan ugu baaqayaa dhammaan bulshada Soomaaliyeed in ay ubadkooda ku tarabiyeeyaan waddaniyadda si dalkeena aan ubadbaadsano. Waxaana muhiim ah in qofkasta xil iska saaro difaaca waddankiisa, madaxbannaanidiisa, dib udhiskiisa, soo saaridda kheyraadkiisa iyo ilaalinta sharafta ummadda Soomaaliyeed.

Qofka leh damiirka iyo dareenka waddaninimo waxa uu dareemaa farxad kolka dadyowga kunool koonkaan aynu joogno ka sheekaynayaan dalkiisa, wuxuuna ku dhiiradaa in uu sii wanaajisto deegaankiisa iyo guud ahaan waddanka. Inta aan ka soo sheekaynay oo keliya laguma qeexi karo macnaha iyo milgaha ku duugan waddani balse waa duurxul kooban oo aan ku qeexayno erayga si dadku ufahmaan waxa uu yahay waddani iyo waxa uu ka dhiganyahay.

Qoraaga buugga mar ay ka hadlaysay sababta ku dhalisay ayay tiri: Waxaa jirtay maalin maalmaha ka mida anigoo ka imid goobtayda shaqada oo usoo caraabay hoygii aan ka deganaa xaafadayda Garoowe, goor-sheegtuna tahay abbaaro 4:00pm ayaa waxaan soo maray kurayo meel ku dagaalamaya haddaan damcay kala qabo oo kala celi waxay igu dheheen mid kasta oo iyaga ka mida wiilkaan ayaa icaayay iyo kanaa saan idhahay. Haddii aan waydiiyay sababta ay isku dagaalayaan waxay igu dheheen waxa uu dhahay hebel qabiilkeena idinka laandheereysan oo idinka badan? Waan yaabay Waxaan ku dhahay yaa warkaas kugu dhahay? Markaas ayuu yiri mid kamida kurayada dagaalamaysa hooyo ayaa nagu tiri.

Sidee qabyaaladdu u saamaysay dadkeena Soomaaliyeed?

Bulshada Soomaaliyeed in ka badan 80% ma fahansana qabyaaladda waxay tahay. Waxaana daliil kuugu filan in dalkooda ay burburkiisa iyo dib udhiciisa ka shaqaynayaan. Waxay kuwada haminayaan dhammaantood ama badankood in ay dalal shisheeye aadaan, waxna waa tahriibeen, waxna waa qalbi ka dhoof, inta kale ee soo hartana waa dad dantu biday ama duruufta haysata awgeed aysan ugu hanqaltaagin dalkale.

Burburkii waxa uu nadhaxalsiiyay in aan weyno halyeeyo Soomaaliyeed, waddaniyiin Soomaaliyeed, hooyooyin nagu qaaliya. Waxaan nahay dad isla quman, isla saxan, iyagu is arka, damiirkii ka tagay, waxaa la yiri Mayd maxaa udanbeeyay? Saa la dhahay kan la siisido oo tusaale waxaa kugu filan caruur yaryara oo dugsi Qur’aan dhigata oo lawada dilay qabyaalad awgeed.

Abwaan Abshir Nuur Faarax {Bacadle}:- waxa uu yiri:

Dab miyey sureen waa dulli aan xuma ka daaleyne
Dusha aadmigey shabahaan ficilna duurjoogta
Deggani iyo kheyr lama tusoo way ka diriraane
Dabciga riibigey leeyihiin mana dareemaane

Qabiilku waxa uu meeshii ka saaray dhaqankii suubanaa ee Soomaali lagu yaqaanay, Soomaalinimadii, waxa uu baaba’shay damiirkeenii. Waxa uu nagaarsiiyay in aan seeraaro samaysano, qolo kastana tiraahdo anagoo reer hebel ah baa iskaleh goobtaan. Qabiil hebel isma guursano, kab iyo qaraan ma wadaagno, geelayagu isku meel madaaqo.

Gabay uu tiriyey Alle ha unaxariistee abwaan Abshir Nuur Faarax Baxadle waxaa ka mid ahaa:

Quruun waliba cudur qaasahoo qaybiyaa jira’e
Soomaali belo loo qoraye qallinka loo saarey
Wax qabiil ka daran jahanamaan qiray aqoontayda
Qadartaana iga hiilisaye qolo ma sheegteen

Maxaan ka dhaxalnay qabyaaladda

1. U hoggaansan la’aanta shuruucda dalka: Dal walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay xeer udegsan oo ku dhaqmo qofkii jabshana waxaa lagu qaadaa xeerkaas dalka uyaal.

Alle ha unaxariistee Abwaan Cali Xuseen Xirsi oo ku magac dheeraa {Cali Makaadsade} gabay uu tiriyay ayaan ka sooqaadan tix yar oo uu ku baraarujinaayay bulshada in wax lawada qabsado oo wadajir wax lagu hagaajiyo. Wuxuu yiri:-

Hantidaan wadaagniyo haddaan hawsha socodsiino
Oo aad hirgelisaan mabda’a lagu hayaamaayo
In horumar lagu waarayaa hubanti weeyaane.

2. Jahliga: Waxaa muhiim ah in qeybaha dadka la baro waxbarashada waayo waxbarashadu waxay meesha ka saartaa jahliga, gaajada, faqriga, dagaalka, qabyaaladda, qurunka iyo kala danbayn la’aanta.

3. Caddaalad darro: Qof kasta oo muwaadin ah waa in uu helaa caddaalad, haddii caddaalad la helo waxaa imaanaysa waddaniyad. Rag caddaalad waayay sidii cowshii kala yaac.

قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان

“Alle wuxuu idin amray caddaalad iyo wanaag in aad samaysaan”.

4. Diinta oo aan lagu dhaqmin: Waa tiirka koowaad ee qof walba oo Muslim ah in uu ku dhaqmo diinta islaamka.
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُو

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri “Qabsada xarigga Eebbe dhammaantiin, hana kala taganina”.

5. La haanshiyo la’aan dalka: Waa in muwaadinkasta lagu dhiirigeliyo in uu dalka isagu leeyahay aysan cidkale lahayn. Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariisto abwaan Abshir Bacadle gabaygii danta guud

Dal shisheeye duulkii mutaa dawlad wuu tebiye
Duruufihii na soo maray qalbiga waa damqinayaane

أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ وَمَا

Alle wuxuu Qur’aankiisa ku yiri {Idinma asiibin musiibo ilaa waxaad gacmihiina ku kasbateen mooyaane, Alle waa dembi dhaaf badanyahay}.

6. Dhaqankii oo lumay: Bulsha kasta waxay leedahay dhaqan soojireen ah oo ay iska dhaxleen ka ab-ka-ab ilaa haddeer. Waddankasta oo dunidaan ku yaal waxa uu leeyahay dhaqan ugooniya oo dunida kale uga soocan yahay balse maanta dhaqankeenii waa lumay.

Dal marka la doonaayo in la burbursho waxa laga burburshaa dhaqanka. Haddii dhaqankaaga kaa lumo waxa meesha ka baxaysa jiritaankaaga sooyaal.

7. Maamul daadajin la’aan (Qabyaalad daadajin): Dawladdu waa in ay maamul daadajin usamayso, gaarsiisona dalka oo idil addeega ay ubaahanyihiin, sida waxbarashada, caafimaadka, cunada iyo maamul wanaaga.

8. Xuquuq la’aan: Ma helaan xaqa ay leeyihiin muwaadiniinta Soomaaliyeed, waxaana dhacda xaqii ay lahaayeen in ay ku waayeen qabiil.

9. Dulmiga dumarka lagu hayo: Dhibanayaasha ugu badan waa dumarka, dadka ugu nugulna waa ayaga waayo waxaa la dilaya waa odaygeedii, walaalkeed, abtigeed, wiilka ay dhashay, cidda asayda qaadaysa waa ayaga, cidda caruurta korinteeda laga rabo waa ayaga, cidda umul raacaysa oo dhakhtar la’aan u godgalaya waa ayaga, kufsiga iyo jirdilka ayaga ayaa loo gaystaa.

Qoraaga ayaa soo qaadatay hees la dhaho Inna Ragow Eed Baan Kaa Tabanayaa ay qaaday Xabiibo Xasan Tooxow taasoo ahayd:

Aasaaska dunida iyo
Anigu dumar baan ahaa
Warshaddii aadmigiyo
Udubkii noloshaan ahaa
Hayeeshee inna raggoow
Ergiyo waxaan ahay dacwo
Eed baan kaa tabanayaa
Uurka kugu qaaday iyo
Waxaan fool arrammi kulul
Dhibaatada kugu umuley
Horaadada ibo macaan
Anqaris waxaan kaaga dhigay
Asluubta wanaagsan iyo
Anshaxa dhaqankiyo hiddaha
Akhlaaqda waxaan kuu baray
Aad baan u nasiib darnahee
Madfaca aqalkeyga gubay
Kan igu riday ma adigaa?
Abaalkii hooyanimo
Ma layska ilowsan yahay?
Ah iyo way ma anigaa?
Hayeeshee inna raggoow
Ergiyo waxaan ahay dacwo
Eed baan kaa tabanayaa
Barbaariye ubadka iyo
Macallin ababshaan ahaa
Astaantii taranka iyo
Aayaha guushaan ahaa
Hayeeshee inna raggoow
Ergiyo waxaan ahay dacwoo
Eed baan kaa tabanayaa
Agaasinka reerkaa
Weliba kuma ekiyee
Ololihii Calan helkii
Qeybtii iga aadanayd
Awood anigoon lahayn
Asayda inaan xirtiyo
Agoonta inaan la qaxoo
Astaahil umaanan lahayn

Gabagabada nuxurka hadalkayga

Qoraagu waxay ku leedahay buuggeeda Haddimada Qabyaaladda: Qabiilka Rabbi waxa uu nagu yiri isku garta balse ma oran qabyaalad u addeegsada oo ku burbursha dalkiina, dadkiinana ku laaya, kuna dulmiya. Qabiil aragnay halka uu nadhigay iyo waxa uu na dhaxalsiiyay, sow ma haboona in aan garano wixii adduunkaan naloo keenay, sababta aan ujirno iyo dalka waxa naloogu sameeyay oo la yiri isaga noolaada dushiisa waxa uu idin yahay firaash.

Haddii aad firaashkii ama meeshii aad seexan lahayd iska burburiso sidee ku noolaan?

Alle Qur’aankiisa waxa uu ku dhahay:-

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

“War dadow waxaan idinka Abuurnay lab iyo dhedig, waxaan idinka yeelnay dadyow iyo qabaa’il, si aad isugu garataan. Midkiina idinku karaamada iyo sharafta badan waa midkiina idinku Alle ka cabsiga badan, Illaahay waa mid og oo khabiir ku ah waxaad samaynaysaan”.

Dadku waa labo qeybood

1. Talo keen: Waa in aad noqoto mid talo keena oo bulshadiisa wax ku sookor dhiya, hadday sax tahayna waa laqaadan, haddii laga maarmi karona dib baa loo dhigan.

2. Talo raac: Haddii aadanba wax talo iyo tusaale ahba aadan ku soo kordhinayn dadkaaga iyo dalkaaga waa in aad noqoto mid taladii wanaagsan oo loo soojeedsho raaca sababtoo ah Fiqi tolkii kama janno tago, dadkaaga waxay kuula yimaadeen haddayba sax tahay waa in aad qaadato oo aadan noqon khilaaf ujooge iyo talo makeene.

Waa tii uu lahaa Alle ha unaxariistee Abwaankii caanka ahaa Cismaan Yuusuf Cali Keenadiid mar uu lahaa:-

Naftuna caasi weeyiyo sidii cado shisheeyaahe
Intay caaq sidiis kaa dhigtay kugu cayaartaaye
Markii taladu kula caaridaa la caqli yeeshaaye.

Haddaba qof kasta oo Soomaaliyeed waa in uu noqdaa muwaadin uhalgama dhulkiisa iyo dadkiisa waxaa ku qorin taariikhda. Ninkii tiin talaaliyo kii timir beera taariikhdu way qorin. Noqo mid dalkiisa wax walba ugu hura, naftiisa ka hormariya, difaacda diintiisa, dadkiisa dalkiisa, ka ilaashada cadowga doonaya in uu dalkiisa burbursho, noqo waddani ee honoqon muwaadin keliya.

عن النبي ﷺ قال: لا يؤمن أحدكم حتى يحبَّ لأخيه ما يحبُّ لنفسه

Rasuulka (NNKH) wuxuu yiri “Axadkiina ma rumayn ilaa wuxuu jecelyahay la jeclaado walaalkiis”.

Kuma soo koobi karo magaca iyo milgaha ku duugan buugga balse inyar ayaa ka sooqaatay, waxaa ka badan inta ku duugan buugga gudihiisa.

Magaca Buugga: Haddimada Qabyaaladda

Qoraaga Buugga: Drs. Ruun Siciid Faarax

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Taariikhda Yuhuuda ee Itoobiya

Taariikhda Yuhuudda ee Itoobiya waxay tilmaamaysaa dadka ku nool Itoobiya ee ku dhaqma diinta Yuhuudda ama asal ahaan Yuhuuddi ah. Waxaa qoraalkaan ku lafaguraynaa taariikhda qoomiyadan ku dhaqan Geeska Afrika eee kunool dalka Itoobiya.

Published

on


Taariikhda Yuhuudda ee Itoobiya waxay tilmaamaysaa dadka ku nool Itoobiya ee ku dhaqma diinta Yuhuudda ama asal ahaan Yuhuuddi ah. Kooxda Yuhuuda ee ugu badan Itoobiya waa Beta Israel oo sidoo kale loo yaqaan Yuhuuda Itoobiya.

Qaybaha Beta Israel waxaa ka mid ah Beta Abraham iyo Falash Mura, Yuhuuda Itoobiyaanka ah ee qaatay diinta Masiixiga, kuwaas oo qaarkood dib ugu noqdeen diinta Yuhuuda. Addis Ababa waxa ku nool bulsho yar oo Yuhuuda Cadni ah. 

Sida ku cad dhaqanka Beta Israel, Boqortooyada Yuhuudda ee Beta Israel, oo markii dambe loogu yeero boqortooyadii Gonder, ayaa markii hore la aasaasay ka dib markii Ezana loo caleemo saaray Boqorka Axum 325 CE. Ezana, oo uu caruurnimadiisii wax baray adeegayaashii Frumentius, ayaa ku dhawaaqay diinta Masiixiga inay tahay diinta Boqortooyada Itoobiya ka dib markii loo caleemo saaray.

Dadkii deganaa ee ku dhaqmi jiray diinta Yuhuuda oo diiday inay qaataan diinta Kiristaanka ayaa bilaabay kacdoon; kooxdan waxa loo yaqaanaa “Beta Israel”. Ka dib dagaal sokeeye oo dhex maray dadka Yuhuuda iyo dadka Masiixiyiinta ah, Beta Israel waxay u muuqatay inay samaysatay dawlad madax bannaan, ha noqoto waqooyiga galbeed ee Itoobiya ama gobolka bari ee Waqooyiga Suudaan.

Qarnigii 13aad, Beta Israa’iil waxay mar hore u guurtay buuraha sida sahlan ay isugu difaaci karaan ee waqooyi-galbeed ee gobolka bannaanka. Boqortooyadu waxay ku taal gobolka buuraleyda Semien iyo gobolka Dembia – oo ku yaal waqooyiga harada Tana iyo koonfurta wabiga Tekeze. Magaaladoodii ugu waynaydna waxay ka dhigeen Gonder, oo waxay boqradoodii kowaad u caleemo saareen Fiineas, oo ka soo farcamay wadaadkii sare ee Yuhuudda, oo Saadooq ahaa, oo waxay bilaabeen dhul balaarsi oo xagga bari iyo xagga koonfureed.

Intii lagu jiray bartamihii qarnigii 9aad, boqortooyadii Aksum waxay bilowday is fidin cusub, taasoo keentay iskahorimaad hubaysan oo u dhexeeya ciidamada Boqortooyada iyo ciidamada Beta Israel. Boqortooyadii Beta Israel ee ka talinaysay Boqor Gideon IV waxay ku guulaysatay inay ka adkaato ciidamadii Axum, waa sida ay sheegayso taariikh aan la hubin. Intii uu dagaalka socday, waxaa la dilay Boqor Gidcoon IV. Sidaas darteed, gabadhii Gidcoon ee Yuudit waxay boqortooyadii ka dhaxashay aabbaheed oo ay amar ku bixisay.

“Goobtii Judith”: waa meel ay ka buuxaan burburka dhismayaal burburay kuwaas oo sida dhaqanku ahaa ay burburiyeen ciidamada boqorada Judith. Boqorad Judith waxay heshiis la saxeexatay qabiilka Agaw oo ahaa gaalo. Qiyaastii 960kii, isbahaysigii weynaa ee ay hoggaaminaysay boqorad Judith, oo ay ku jireen labada ciidan ee qabiilooyinka Agaw iyo ciidamadii Beta Israel, ayaa ku soo duulay magaalada caasimadda ah ee Axum, oo qabsaday oo burburiyay (oo ay ku jiraan kaniisado iyo macbudyo badan oo la gubay lana burburiyay). Yuhuuddu waxay bilaabeen inay ka taliyaan Axum. Waxaa intaa dheer in carshigii Axumite laga dhacay oo ciidamadii boqorada Judith ay ceyriyeen oo ay gubeen keniisad Debre Damo oo xilligaasi u ahayd khasnad iyo xabsi ay ku xirnaayeen rag ay qaraabo ahaayeen boqorkii Itoobiya, halkaas oo ay ku dileen dhammaan dadkii dhaxalka lahaan lahaa boqorka Itoobiya.

Yuhuuda Itoobiya oo loo yaqaano Beta Israel, ayaa qarniyo badan ku noolaa gobollada waqooyi iyo waqooyi-galbeed ee dalka ku yaalla bariga Afrika. Inta badan bulshadaas waxay u haajireen Israa’iil tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Xilligii dahabiga ahaa ee boqortooyadii Beta Israel ayaa bilaabmay, sida uu qabo dhaqanka Xabashida, intii u dhaxaysay sannadihii 858-1270, markaas oo boqortooyadii Yahuuddu ay hanaqaadday. Muddadaas, Yuhuudda dunidu waxay maqleen markii ugu horreysay sheekooyinka Eldad ha-Dani, oo ama booqday boqortooyada ama ka maqlay boqortooyadiisa Yuhuudda ee xoolo-dhaqatada. Xitaa Marco Polo iyo Benjamin ee Tudela waxay xuseen boqortooyo Yuhuudi ah oo madax banaan oo Xabashi ah qoraallada laga soo bilaabo wakhtigaas. Muddadani waxa ay ku dhammaanaysaa kacitaanka boqortooyadii Sulaymaan ee Kiristaanka; Sannadkii 1270-kii boqortooyadii ayaa “dib loo soo celiyay” ka dib markii la caleemo saaray boqor sheegtay in uu ka soo jeedo amiirkii keli ahaa ee boqortooyada kaas oo ku guulaystay in uu ka baxsado kacdoonkii boqoradda Judith. Saddexdii qarni ee xigay, boqortooyadii Sulaymaan waxay wadeen dhawr jeer iska hor imaadyo hubaysan oo socday muddo dheer oo ay la galeen boqortooyada Yuhuudda.

Sannadkii 1329-kii, Imbaraadoor Amda Seyon waxa uu ka ololeeyay gobollada waqooyi-galbeed ee Semien, Wegera, Tselemt, Tsegede iyo Dembiya kuwaas oo qaar badan ay u beddelayeen diinta Yuhuudda iyo halka ay Beta Israa’iil caan ka ahayd. Wuxuu halkaas u diray ciidan si ay dadka ula dagaallamaan “sida Yuhuudda” (Gee’ez Me: Juda kama ayhuud). Ma jirto wax caddaynaya maamul midaysan ee Beta Israel wakhtigan. Kooxihii Yuhuuda laga dhigay waa la kala firdhiyey, siyaasad ahaan way kala qaybsameen, qaarna waxay xulafo la ahaayeen Boqorka.

Imbaraadoor Yeshaq (1414-1429) oo xulafo la ahaa Beta Israa’iil ayaa ku soo duulay boqortooyadii Yuhuudda, oo qabsaday, oo bilaabay inuu cadaadis diimeed sameeyo. Isxaaq wuxuu u kala qaybiyay dhulkii ay qabsatay boqortooyada Yahuudda saddex gobol, oo ay ka talinayeen guddiyo uu soo magacaabay. Wuxuu hoos u dhigay maqaamkii bulsho ee Yuhuudda oo ka hooseeyey Masiixiyiinta, wuxuuna ku qasbay Yuhuudda inay beddelaan ama waayaan dhulkooda. Waxa loo bixin doonaa sidii rist, nooc ka mid ah u qalmida dhulka taas oo ka dhigaysa mid weligeed dhaxli karta qaataha oo aan lagu wareejin Imbaraadoorka. Isxaaq wuxuu amar ku bixiyay, “Kii lagu baabtiisay diinta Masiixiga wuxuu dhaxli karaa dhulkii aabbihiis, haddii kale ha noqdo Falasii.” Tani waxa laga yaabaa inay asal ahaan ka soo jeedo ereyga “Falasha” (falāšā, “wanderer”, ama “qof aan dhul lahayn”). Ereygan waxa loo arkaa inuu Yahuudda Xabashida ku bahdilayo.

Sannadkii 1435-kii, Eliiyaah reer Ferrara wuxuu uga sheekeeyey inuu Yuhuudi Xabashida ah kula kulmay Yeruusaalem warqad uu carruurtiisa ugu dirayo. Ninku waxa uu u sheegay colaadda ka socota ee uu qarankiisa xorta ah kula jiro Xabashida Kiristaanka; Waxa uu u gudbiyay qaar ka mid ah maamulayaasha caqiidadiisa, kuwaas oo, Ferrara uu ku soo gabagabeeyay, dheellitiran inta u dhaxaysa Karaite iyo Rabbinical Judaism. Dadkiisu ma ay aqoon Talmuudka mana dhawrin Hanukkah, laakiin sharcigooda waxa ku jiray kitaabka Esteer oo waxay haysteen tafsiir afka ah oo Tawreed ah. Ferrara waxa kale oo uu diiwaan geliyay in ay afkooda lahaayeen, in socdaalka dhulkooda uu qaatay lix bilood, iyo in webiga Gozan ee kitaabiga ah laga helay xudduudahooda.

Sannadkii 1450kii, boqortooyada Yuhuuddu waxay ku guulaysatay inay dib ugu celiso dhulkii ay ka luntay ka hor waxayna bilowday inay isu diyaariso inay la dagaallanto ciidammada boqorka. Ciidamada Beta Israa’iil waxay duulaan ku qaadeen Imbaraadooriyadda Itoobiya sannadkii 1462-kii, balse waa ay ku guul-darreysteen, waxaana la dilay qaar badan oo ka mid ah ciidamadeeda. Ka dib, ciidamadii Imbaraadooriyadda Xabashidu waxay ku soo duuleen boqortooyadii gobolka Begemder, waxayna gobolkaas ku xasuuqeen dad badan oo Yuhuud ah muddo toddoba sannadood ah. Imbaraadoor Zara Yacquub (wuxuu xukumay 1434-1468) xitaa wuxuu si sharaf leh ugu daray magaca “Dabargoynta Yuhuudda”. Inkasta oo aagga boqortooyadu uu noqday mid aad u yar ka dib, Yuhuuddu waxay awoodeen inay ugu dambeyntii soo celiyaan boqortooyadooda buurta.

Qarnigii 16aad, Boqorkii Masar, David bin Sulaymaan ibn Abi Zimra (oo sidoo kale loo yaqaano Radbaz, 1479-1573), wuxuu ku dhawaaqay in marka la eego beesha Beta Israa’iil ee Xabashida ay asal ahaan Yahuud yihiin.

Intii u dhaxaysay sannadihii 1529 ilaa 1543, ciidamadii Adal Sultanate ee Muslimiinta oo kaashanaya xoogag ka tirsan Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, waxay la dagaalameen Boqortooyadii Xabashida, waxayna ku dhawaadeen inay jabiyaan Itoobiya, oo ay soo islaamaan mawaadisheeda. Muddadaas, Yuhuuddu waxay heshiis la gashay Boqortooyadii Xabashida. Hogaamiyeyaasha Boqortooyada Beta Israel ayaa bedelay isbahaysigoodii intii uu socday dagaalka, waxayna bilaabeen inay taageeraan ciidamada Adal Sultanate ee Muslimiinta. Si kastaba ha ahaatee, ciidamada Saldanadda Adal waxay dareemeen in ay ku filan yihiin inay iska indho tiraan taageeradan, waxayna dileen qaar badan oo ka mid ah. Taasi waxay keentay in madaxdii boqortooyada Beta Israa’iil ay u jeestaan dhanka Imbaraadooriyadda Xabashida iyo xulafadooda, oo ay sii wadaan dagaalka ka dhanka ah. Waxay qabsadeen gobollo kala duwan oo ka tirsan boqortooyada Yahuudda, waxayna dhaawac weyn u geysteen dhaqaalaheedii, waxayna ka codsadeen inay gacan ka geystaan sidii ay dib ugu soo celin lahaayeen gobolladii ka lumay Boqortooyadii Adal. Ciidamadii Imbaraadooriyadda Xabashida ayaa aakhirkii ku guulaystay in ay Muslimiinta qabsadaan, kana hor istaagaan Axmed Guray in uu qabsado Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, Boqortooyadii Xabashida Masiixiyiinta waxay go’aansatey inay ku dhawaaqdo dagaal ka dhan ah Boqortooyada Yuhuudda, iyagoo marmarsiinyo ka dhiganaya hoggaamiyeyaasha Yuhuudda ee beddelka mawqifyada intii lagu jiray dagaalkii Xabashida iyo Cadal. Iyagoo kaashanaya ciidammadii Burtuqiisku ee ka socday Amarka Jesuits, Imbaraadooriyadda Xabashida oo hoos tagta Imbaraadoor Gelawdewos, waxay ku soo duushay boqortooyada Yahuudda, waxayna dishay boqorkii Yahuudda ee Joram. Natiijadii dagaalkan, aagagga boqortooyadu waxay noqdeen kuwo aad u yaryar, waxaana hadda ku jira gobolka Buuraha Semien.

Ka dib markii la dilay Boqor Joram, Boqor Radi wuxuu noqday hogaamiyaha boqortooyada Beta Israel. Boqor Raadi waxa kale oo uu la dagaalamay Boqortooyadii Xabashida oo wakhtigaas uu xukumayay Imbaraadoor Menas. Ciidamada Boqortooyada Yahuudda ayaa ku guuleystay in ay la wareegaan aagga koonfureed ee Boqortooyada, waxayna xoojiyeen difaacyadii ay ku lahaayeen buuraha Semien. Dagaalladii ay la galeen ciidamada Imbaraadoor Menas ayaa guulo ka soo hooyey, iyadoo ciidamadii Imbaraadooriyadda Itoobiya ay aakhirkii jabeen ciidankii Beta Israel.

Xilligii (1563-1597) ee Imbaraadoor Sarsa Dengel, oo ku soo duulay boqortooyadii Beta Israa’iil isagoo isticmaalaya madfac uu dhawaan ka qabsaday boqortooyadii Cusmaaniyiinta. Ciidamadii Imbaraadooriyadda Xabashida ayaa hareereeyey Boqortooyada Yahuudda. Yuhuuddu way ka badbaadeen go’doominta, laakiin dhammaadkii go’doominta, boqorkoodii Goshen waa la dilay, qaar badan oo ka mid ah askartiisa iyo sidoo kale xubno badan oo Beta Israel ah ayaa go’aansaday inay is-dilaan.

Xilligii Susenyos I, oo si cad u qaatay diinta Katooliga 1622, Imbaraadooriyadda Xabashidu waxay dagaal la gashay boqortooyadii Yuhuudda, waxaana u suurtagashay in ay qabsato boqortooyadii oo dhan oo ay ku darto boqortooyadii Xabashida sanadkii 1627. Yahuudii la jabiyay ayaa lagu qasbay in ay baabtiso oo loo diiday in ay dhul leeyihiin.

Muddadii Gondar (1632-1855)

Ka dib markii ismaamulkii Beta Israel ee Itoobiya uu dhamaaday 1620-meeyadii, Imaraadoorradda Susenyos wuxuu la wareegay dhulalkoodii. Intaa waxaa dheer, in la gubay qoraalladii Yuhuudda iyo kutubta diimaha iyo ku-dhaqanka nooc kasta oo ka mid ah diinta Yuhuudda waxaana laga dhigay mamnuuc gudaha Itoobiya.

Si kastaba ha ahaatee, beesha Beta Israa’iil waxay u muuqataa inay sii waday kobcinta muddadan. Caasimada Gonder oo ku taal Dembiya, waxa ku hareeraysan dhulalka Beta Israel. Beta Israel waxay u adeegi jirtay farsamo yaqaanno, wastado, iyo nijaarro Imbaraadoorrada laga soo bilaabo qarnigii 16aad wixii ka dambeeyay. Doorarka noocaan oo kale ah ayay Itoobiyaanku iska fogeeyeen iyagoo ah kuwo hooseeya oo ka sharaf yar beerashada. Sida laga soo xigtay xisaabaadka casriga ah ee booqdayaasha reer Yurub, baayacmushtarka Bortuqiisku iyo diblomaasiyiin, Faransiis, Ingiriis, iyo socdaalayaal kale, Beta Israa’iil waxa laga tiriyay hal milyan oo qof qarnigii 17aad. Tusaale ahaan, Manoel de Almeida, oo ahaa Diblomaasi Boortaqiis ah iyo safarkii waagaas, ayaa qoray:

Waxaa jiray Yuhuuda Itoobiya markii hore oo qaarkood waxay u noqdeen sharciga Rabbigeenna Masiix; qaar kale waxay ku adkaysteen indho la’aantooda waxayna hore u haysteen dhulal badan oo ballaaran, ku dhawaad ​​dhammaan Boqortooyada Dambea iyo gobollada Ogara iyo Seman. Tani waxay ahayd markii boqortooyadii Masiixiyiinta ay aad u weynayd, laakiin tan iyo [jaahilka iyo Muslimka] Gallas ayaa ku soo dhacayay iyaga [bari iyo konfurta], Boqorradu waa ku soo rogeen iyaga [i. e., yuhuudda galbeed u socota?] aad iyo aad uga badan oo Dambea iyo Ogara xoog kaga qaatay sannado badan ka hor. Si kastaba ha ahaatee, Seman, si kastaba ha ahaatee, waxay isku difaaceen go’aan weyn, oo ay ka caawiyeen booska iyo qulqulka buurahooda. Caasiyaal badan baa carartay oo ku soo biiray ilaa imminka Boqor Setana Sequed [magaca carshiga Susneyos], kaas oo sannaddiisii 9aad la diriray oo qabsaday Boqor Gidcoon, sannaddiisii 19aadna wuxuu weeraray Sameen oo dilay Gidcoon. … Inta badan iyo ubaxa iyaga ah ayaa lagu dilay weeraro kala duwan inta soo hartayna waa la isku dhiibay ama loo kala firdhiyey jihooyin kala duwan. Qaar badan oo iyaga ka mid ah waxay heleen baabtiiskii quduuska ahaa, laakiin ku dhawaad kulligood waxay weli ahaayeen Yuhuud badan sidii ay hore u ahaan jireen. Waxaa jira qaar badan oo ka mid ah kuwa dambe ee Dambea iyo gobollo kala duwan; Waxay ku nool yihiin dhar-xidhka iyo samaynta zargunchos [warmo], maraqyo iyo alaab kale oo bir ah, waayo, iyagu waa tumanayaal waaweyn. Inta u dhaxaysa boqortooyooyinkii Imbaraadoorka iyo Cafres [Negroes] ee ku nool webiga Niil ee ka baxsan dhulkii boqortooyadii, oo midba midka kale ku dhex milmay ayaa qaar badan oo Yuhuudi ah oo halkan loogu yeedhay Falashas. Falaasha ama Yuhuuddu waa … isir [Carabi] ah [oo ku hadla] Cibraaniga, in kasta oo ay aad u kharriban tahay. Waxay haystaan Baybalkooda Cibraaniga oo sunagogyadooda ku dhex gabyaan sabuurrada.

Ilaha aqoonta De Almeida lama qeexin, laakiin waxay ugu yaraan ka tarjumayaan aragtiyaha casriga ah. Faallooyinkiisa ku saabsan aqoonta Cibraaniga ee Beta Israel ee wakhtigaas waa mid aad u muhiim ah: kama iman karin galmo dhow oo lala yeeshay Yuhuudda meelo kale, sidaas darteed waxay muujinaysaa qadiimiga qotoda dheer ee caadooyinka Beta Israel, ugu yaraan wakhtigaas, ka hor intaan la qaadin suugaantooda, iyaga oo ka fogaaday oo ay burburiyeen Kirishtaankii dambe ee qabsaday. (Dadkii taariikhyahannada ee shakiga badan ka qabay, oo aragtidooda xagga sare lagaga hadlay, ayaa diiday in Yuhuudda Itoobiya weligood yaqaaniin Cibraaniga, hubaal ma haystaan qoraallo Cibraani ah oo u haray, waxaana qarniyadii u dambeeyay lagu qasbay inay adeegsadaan Masiixiyiinta “Axdiga Hore” ee Ge’ez kadib markii suugaantoodii la burburiyay.) Waxa kale oo xiiso leh in uu sheegay in badan oo ka mid ah bulshooyinka Yuhuudda ah ee deggan meel ka baxsan Itoobiya ee Suudaan. Sida badan ee xisaabaadka maqalka dhexe ee dhexe, si kastaba ha ahaatee, sheegashooyinka dabacsan ayaa la sameeyaa kuwaas oo laga yaabo inaysan sax ahayn. Beta Israel ma ahayn kuwa u badan jinsiyadda Carabiga, tusaale ahaan, laakiin waxaa laga yaabaa inuu ula jeedo ereyga si dabacsan ama loola jeedo inay sidoo kale yaqaaniin Carabiga.

Go’doominta beesha Beta Israa’iil ee Itoobiya, iyo isticmaalkooda joogtada ah ee Cibraaniga qaarkood, waxaa sidoo kale sheegay sahamiye u dhashay Scotland James Bruce oo daabacay buuggiisa safarka ee Safarrada lagu ogaanayo Isha Niilka ee Edinburgh 1790kii.

Beta Israa’iil waxay lumisay faa’iidooyinkooda dhaqaale dabayaaqadii 18-aad iyo horraantii qarniyadii 19-aad, intii lagu jiray Zemene Mesafint, oo ah xilli colaad sokeeye oo soo noqnoqotay. In kasta oo caasimadu ay magac ahaan, ahaan jirtay Gonder muddadaas, maamul-daadejintii dawladnimo iyo taladii caasimadda gobolku waxa ay keentay hoos u dhac iyo ka faa’iidaysi ay Beta Israa’iil uga faa’iidaysteen taliyayaashii deegaanka. Hadda ma jirin dawlad dhexe oo xooggan oo danaynaysa oo awood u leh inay ilaaliso. Inta lagu jiro muddadan, diinta Yuhuudda si wax ku ool ah ayey u luntay ilaa afartan sano, ka hor inta aan dib loo soo celin 1840-aadkii Abba Widdaye, suufigii ugu sarreeyay ee Qwara.

Aragtida rabbaaniga ee qarnigii 16aad

Rabbi Daa’uud ibn Zimra oo Masar u dhashay (1479-1573), mar la weydiiyey naag madaw oo laga soo qabtay Xabashida Judeo oo afka Xabashiga noqonaayo אל-חבאש oo laga iibiyay Yuhuudii Masar joogta (naagtii sheegtay inay asal ahaan Yuhuudi tahay) waxa uu wax ka qoray riyooyinka ay Yuhuuddii Masar wakhtigaas ka qabeen dhiggooda Itoobiya ee sheeganayey in ay Yahuudda ka soo jeedaan:

… Bal eeg! Arrintu waa la wada ogsoon yahay in ay jiraan dagaallo aan kala go’ lahayn oo u dhexeeya boqorrada Kuush oo leh saddex boqortooyo; Qayb ka mid ah reer Ismaaciil, iyo qayb Nasaarada, iyo qayb reer binu Israa’iil ah oo ka mid ah qabiilka Daan. Suurtagalnimada oo dhan, waxay ka soo jeedaan dariiqada Saadooq iyo Boothus, kuwaas oo hadda loo yaqaan Karaites, maadaama ay yaqaaniin dhowr amarrada kitaabiga ah, laakiin aan aqoon sharciga afka, mana shideen shumaca Sabtida. Dagaalku ma kala joogsado dhexdooda, maalin walbana maxaabiis bay isku qabtaan.

Isla jawaabtii, wuxuu ku soo gabagabeeyey in haddii bulshada Yuhuudda Itoobiya ay rabaan inay ku noqdaan diinta Yuhuudda rabbaaniyiinta ah, waa la soo dhaweyn doonaa oo lagu soo dhaweyn doonaa xerada, si la mid ah Karaatiga oo dib ugu soo noqday waxbaristii Rabbaaniyiinta waagii Rabbi Abraham Ben Maimonides.

Taariikhda casriga ah

Taariikhda casriga ah ee beesha Beta Israel waxay ka bilaabantaa dib u midawgii Itoobiya badhtamihii qarnigii 19aad ee xilligii Tewodros II. Waqtigaas, dadka Beta Israel waxaa lagu qiyaasay inta u dhaxaysa 200,000 iyo 350,000 oo qof. 

Hawlgallada Masiixiga iyo dib-u-habaynta Rabbaaniyiintooda

Reer galbeedku kaliya waxay si fiican uga warqabeen jiritaanka bulshada Beta Israa’iil markii ay la soo xidhiidheen adeegayaasha Protestant ee “Bulshada London ee Horumarinta Masiixiyadda” kuwaas oo ku takhasusay diinta Yuhuuda. Ururku waxa uu ka hawl-galay dalka Itoobiya sannadkii 1859-kii. Mucaaradiintii Protestanka, oo ka hoos shaqaynayey hoggaaminta nin Yuhuudi ah oo la beddelay oo la odhan jiray Henry Aaron Stern, ayaa in badan oo ka mid ah bulshada Beta Israa’iil u beddelay Masiixiyadda. Intii u dhaxaysay 1859 iyo 1922, ilaa 2,000 oo xubnaha Beta Israa’iil ah ayaa qaatay diinta Masiixiga ee Itoobiya (ma ay qaadan Protestantism heshiis ay adeegayaasha Protestanka la galeen dawladda Itoobiya). Tirada aadka u yar ee beddelaadda waxaa qayb ahaan lagu sharraxay falcelinta xooggan ee beddelada ka timid hoggaanka diinta ee bulshada Beta Israa’iil [xigasho ayaa loo baahan yahay]. Xubnihii Beta Israel ee qaatay diinta Masiixiga waxaa maanta loo yaqaan “Falash Mura”.

Dhaqdhaqaaqyadii adeegayaasha Protestant-ka ee Itoobiya waxay ka caraysiiyeen Yuhuudda Yurub. Natiijo ahaan, dhowr rabbaaniyiin reer Yurub ah ayaa ku dhawaaqay inay aqoonsan yihiin Yuhuudnimada bulshada Beta Israel, aakhirkii 1868kii ururka “Alliance Israélite Universelle” wuxuu go’aansaday inuu u diro Yahuudi-Faransiiska Orientist Joseph Halévy inuu u diro Itoobiya si uu u darso xaaladaha Yuhuuda xabashida. Markii uu ku soo laabtay Yurub, Halévy wuxuu soo jeediyay warbixin aad u wanaagsan oo beesha Beta Israel ah taasoo uu ugu baaqay bulshada Yuhuudda adduunka inay badbaadiyaan Yuhuudda Itoobiya, inay dugsiyo Yuhuuddu ka hirgeliyaan Itoobiya, oo xitaa soo jeediyay in la keeno kumanaan Beta Israel ah si ay u degaan Suuriya (waa sanado ka hor aasaaska dhabta ah ee ururkii ugu horeeyay ee Sionist).

Reer galbeedku kaliya waxay si fiican uga warqabeen jiritaanka bulshada Beta Israa’iil markii ay la soo xidhiidheen adeegayaasha Protestant ee “Bulshada London ee Horumarinta Masiixiyadda” kuwaas oo ku takhasusay diinta Yuhuuda.

Si kastaba ha ahaatee, ka dib muddo kooban oo baahinta warbaahintu ay xiiso weyn u abuurtay bulshada Beta Israel, xiisihii bulshooyinka Yuhuudda ee adduunka oo dhan ayaa hoos u dhacay. Tani waxay u dhacday inta badan sababtoo ah shakiyo halis ah ayaa weli ka haray Yuhuudnimada beesha Beta Israel, iyo sababtoo ah ururka Isbahaysiga Israel Universelle ma uusan raacin talooyinka Halévy [xigasho ayaa loo baahan yahay – wax cadeymo lama haayo].

Intii u dhaxaysay 1888 iyo 1892, waqooyiga Itoobiya waxa ka dhacay macaluul aad u xun. Macaluusha waxa sababay jeex-jeexa oo dilay inta badan lo’dii. Xaaladaha ayaa ka sii daray daacuun dillaacay (1889-1892), tiifowga faafa, iyo cudurka furuqa weyn (1889-1890). Qiyaastii saddex-meelood meel dadka Itoobiya ayaa dhintay muddadaas. Waxa lagu qiyaasaa in inta u dhaxaysa bar ilaa saddex meelood laba meel beesha Beta Israel ay dhinteen muddadaas.

Khuraafaadka qabaa’ilka lunsan ee Itoobiya ayaa xiiso galiyay Jacques Faitlovitch, oo ahaa ardaygii hore ee Joseph Halévy ee Ecole des Hautes Etudes ee Paris. Sannadkii 1904tii, Faitlovitch wuxuu go’aansaday inuu hoggaamiyo hawlgal cusub waqooyiga Itoobiya. Faitlovitch waxay dhaqaale ka heshay samafale Yuhuudi ah Edmond de Rothschild, waxay u safri jirtay oo ku dhex noolayd Yuhuudda Itoobiya. Intaa waxaa dheer, Faitlovitch waxay ku guulaysatey inay carqaladeyso dadaalkii ay wadeen adeegayaasha Protestanka si ay u beddelaan Yuhuudda Itoobiya, kuwaas oo wakhtigaas isku dayey inay ka dhaadhiciyaan Yuhuudda Itoobiya in dhammaan Yuhuudda adduunka ku nool ay rumaystaan ​​Ciise. Intii u dhaxaysay sannadihii 1905-1935, waxa uu soo saaray 25 wiil oo Yuhuudi ah oo Itoobiyaan ah, kuwaas oo uu ku dhex beeray bulshooyinka Yuhuudda ee Yurub, tusaale ahaan Salomon Yesha, Taamerat Ammanuel, Abraham Adgeh,Yona Boogale, iyo Tadesse Yacquub.

Ka dib booqashadiisa Itoobiya, Faitlovitch wuxuu u abuuray guddi caalami ah oo loogu talagalay bulshada Beta Israel, wuxuu ku faafiyay wacyiga jiritaankooda isagoo adeegsanaya buugiisa Notes de voyage chez les Falashas (1905), wuxuuna u ururiyay dhaqaale si uu awood ugu yeesho aasaaska dugsiyada tuulooyinka.

Sannadkii 1908dii, 45 waddan oo ka mid ah culimada waaweyn ayaa si wada jir ah u soo saaray bayaan ay si rasmi ah u caddeeyeen in Yuhuudda Itoobiya ay run ahaantii Yuhuud tahay.

Yuhuudnimada beesha Beta Israa’iil waxay noqotay mid si furan loo taageeray inta badan bulshooyinka Yuhuudda Yurub horraantii qarnigii 20aad.

Sannadkii 1921-kii, Abraham Isaac Kook, oo ahaa madaxii Ashkenazi ee ugu horreeyay ee Mandate-ka Ingiriiska ee Falastiin, ayaa beesha Beta Israa’iil u aqoonsaday Yuhuud.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Waa tumaa Shuhada ‘Sinéad O’Connor – “La dirir cadawga runta ah”?

Sinead O’Connor waxay ahayd Fanaannad u dhalatay dalka Ireland, Sagaashamaadkii ayuu fankeedu dunida qabsaday. Fanka waxaa u wehliyey in ay ahayd qof aan runta ka gaban, codkeedana inta dulman ugu hiilisa oo waxaa laga hayaa in ay tiri;“Ku tala gal igama aha in aan mushkilad abuuro, laakiin inta badan way dhacdaa in ficilladaydu xasarado kiciyaan, waanse ku faraxsanahay in aan dhibleey ahay”.

Published

on


Shuhada’ Sadaqat oo magaceeda horre ahaa Marie Bernadette O’Connor; waxay dhalatay 8 Diseembar 1966 – Luulyo 2023. Magaca xirfadeeda musikada waxaa loo yaqanaa Sinéad O’Connor, waxay ahayd heesaa iyo muusikiiste Irish ah. Albumkeedii ugu horreeyay ee istuudiyaha wuxuu ahaa The Lion iyo the Cobra, ayaa la sii daayay 1987 waxaana loo qaabeeyay si caalami ah. Albumkeedii labaad ee istuudiyaha, Ma rabo waxa aanan helin (1990), ayaa noqday guusheeda ugu weyn, iyada oo iibisay in ka badan toddobo milyan oo nuqul adduunka oo dhan ah. Waxaa loo magacaabay lambarka koowaad ee adduunka 1990-kii Abaalmarinta Billboard Music Awards.

Waxay soo saartay 10 albam oo dunida ku faafay: 1992-kii waxay soo saartay albumka ‘miyaanan ahayn gabadhaada? 1994-dii waxay qaadatay abaalmarinta dahabka Boqortooyada Midowday, 2000 waxay soo saartay albumka Faith and Courage waxay heshay darajada dahabka Australiya, iyo 2005 waxay soo saartay albumka Tuur Gacmahaaga waxayna ku heshay dahabka Ireland. Shaqadeeda waxa ka mid ahaa aflaanta, waxay la shaqaysay fannaaniin kale oo badan, iyo muuqaallada riwaayadaha lacag ururinta ee samafalka. Xusuus-qorkeeda 2021 waxaa ku qornaa inay ahayd iibiyaha ugu wanaagsan.

Abaalmarinta caalamiga ah ee la yiraahdo Garrmy Award ayey dhowr jeer iska diiday, iyadoo ku sheegtay in aan garsoor xaq ah lagu bixin. Heesaheeda qaarkood mudaaharaad oo kale ayey ahaayeen. Mar laga sugayey in ay qaado mid ka mid ah heesaha caanka ah (Nothing compares to you), Cid kula dhigmaan jirin, ayey masraxa kaga rogtay heestii “War” ee cunsiriyad la dirirka ahayd ee uu qaaday heesaagii waynaa ee Bobe Marley.

Sannadkii 1999-kii, waxa wadaadnimo u magacaabay Kaniisadda Laatiin Tridentine, oo ah dariiqo aan aqoonsanayn Kaniisadda Katooliga ee caadiga ah. Waxay si joogto ah uga hadashay arrimaha la xiriira xadgudubyada carruurta, xuquuqda aadanaha, ka hortagga cunsuriyadda, diimaha abaabulan, iyo xuquuqda haweenka.

Intii ay ku jirtay xirfadeeda muusiga, waxay ka hadashay safarkeeda ruuxiga ah, firfircoonida, aragtiyaha siyaasadda, iyo sidoo kale dhaawaceeda iyo halganka caafimaadka maskaxda. Sannadkii 2017, O’Connor waxay magaceeda u beddeshay Magda Davitt. Kadib markii ay soo islaamtay 2018, waxay u bedeshay Shuhada’ Sadaqat. Si kastaba ha ahaatee, waxay sii waday inay duubto oo ay ku qabato magaceeda dhalashada.

Nolosheeda horre

Shuhada’ Sadaqat waxay ku dhalatay Guriga Kalkaalinta Cascia House ee 13 Pembroke Road, Dublin, 8 Diseembar 1966. Waxaa loo bixiyey Sinéad kadib Sinéad de Valera. Waxay ahayd cunuga saddexaad ee shan carruur ah; walaalaheed waxay ahayd sheeko-yaqaan Joseph, Eimear, John, iyo Eoin.

Waalidkeeda waxay kala ahaayeen John Oliver “Seán” O’Connor, wuxuu ahaa injineer oo markii dambe noqday qareen iyo gudoomiyaha Kooxda Waxqabadka Furriinka, iyo hooyadeed Johanna Marie O’Grady (1939 – 1985), oo isku guursaday Kaniisad ku taallo Drimnagh, Dublin, ee 1960. Waxay dhigatay dugsiga Dominican College Sion Hill ee Blackrock, County Dublin.

Inkasta oo madaxeeda xiiran yahay uu markii hore ahaa caddayn ka dhan ah aragtida dhaqanka ee haweenka,

1979, Shuhada’ Sadaqat waxay ka tagtay hooyadeed oo waxay aaday inay la noolaato aabaheed, kaasoo guursaday Viola Margaret Suiter (née Cook) ee Alexandria, Virginia ee dalka Mareykanka, saddex sano ka hor 1976.

Markii ay jirtay da’da 15, go’aansigeeda ayaa horseeday in lagu magacaabo Xarunta Tababarka ee Grianán oo ay maamusho Amarka Marwadayada Samafalka. Siyaabaha qaarkood, way ku horumartay halkaas, gaar ahaan horumarinta qoraalkeeda iyo muusiggeeda, laakiin sidoo kale waxay ku koolkoolinaysay waafaqsanaanta la soo rogay. Ardeyda aan akhlaaqda lahayn ee halkaas joogtay ayaa mararka qaarkood loo diri jiray inay seexdaan guriga kalkaalinta ee ku dhow, waayo-aragnimada taas oo ay markii dambe ka hadashay, “Weligay – iyo malaha waligay – la kulmi maayo argagax iyo xanuun wax kasta.”

Shuhada’ Sadaqat hooyadeed Marie waxay ku dhimatay shil baabuur 10kii Febraayo 1985 iyada oo 45 jir ah iyada oo wayday kontoroolka baabuurkeeda waddadana uu baraf ka buuxo oo ay ku burburtay, markii Shuhada ‘O’Connor’ ay ahayd 18 jir.

Bishii Juun 1993, Shuhada waxay qortay warqad dadweyne oo lagu daabacay Irish Times taasoo dadka kaga codsatay inay “joojiyaan waxyeellada loo gaysto iyada”: Warqadda waxay ku celcelisay eedeymaha xadgudubka ee waalidkeeda wakhtigii caruurnimada taasoo Shuhada’ ku keentay in wareysiyo lala yeesho. Wareysiyadaasi ayay kaga hadashay dhibaatooyinka ay kala kulantay waalidkeeda xagga korriimada iyo la dhaqanka.

Nolosheeda gaarka ah

2017, waxay magaceeda sharciga ah u bedeshay Magda Davitt, iyadoo ku sheegtay wareysi ay ku sheegtay inay rabtay inay ka xorowdo magacyada addoonta ee aabbanimada. , waxay qaadatay magaca Shuhada, ka horna bartamihii 2019 waxay sidoo kale beddeshay magaceeda Davitt oo u bixisay Sadaqat.

Shaqsi ahaan iyo muuqaal ahaanba

Inkasta oo madaxeeda xiiran yahay uu markii hore ahaa caddayn ka dhan ah aragtida dhaqanka ee haweenka, sannado ka dib, O’Connor waxay sheegtay inay bilawday inay timaheeda dib u soo bixiso, laakiin ka dib markii la waydiiyay inay Enya tahay, O’Connor ayaa mar kale iska xiirtay. “Ma dareemayo sida aniga oo kale haddii aan timahayga la xiirin mooyaane. Marka xitaa markaan ahay gabadh da’ ah, waan xiiri doonaa.”

Guur iyo caruur

O’Connor waxay lahayd afar carruur ah waxaana la guursaday oo la furay afar jeer. Waxay dhashay wiilkeedii ugu horreeyay, Jake, 1987 iyada iyo ninkeedii ugu horreeyay, soo-saare muusikada ah John Reynolds, kaasoo ay iskala kaashadeen dhowr ka mid ah albumadeeda ah. John Reynolds iyo O’Connor ayaa markii dambe isku guursaday xafiiska diiwaangelinta ee Westminster bishii Maarso 1989. Isla sanadkaas, O’Connor ayaa iska soo ridey ilmo ka dib markii xaaladuhu ay shaqeyn waayeen. Waxay markii dambe qortay heesta “Ilmahayga gaarka ah” oo ku saabsan khibraddeeda iyada iyo John Reynolds waxay ku dhawaaqeen qorshahooda furitaanka bishii Noofambar 1991 ka dib markii ay kala maqnaayeen in muddo ah.

Waxyar kadib dhalashada gabadheeda Brigidine Roisin Waters 10kii Maarso 1996, O’Connor iyo gabadhaas aabbaheed, saxafiga Irish-ka ah John Waters, waxay bilaabeen isfahan muddo dheer socday kaasoo ku dhammaaday furniin.

Bishii Agoosto 2001, O’Connor waxay guursatay wariye Ingiriis ah Nick Sommerlad oo ku nool Wales; waxayna isfureen luulyo 2002 kadib 11 bilood oo ay isqabeen. Waxay dhashay ilmaheedii saddexaad oo ahaa wiil magaciisa ah Shane. 2006, waxay dhashay ilmaheedii afraad, Yeshua Francis Neil Bonadio, oo aabbihiis yahay Frank Bonadio.

Guurkeeda afraad wuxuu ahaa Barry Herridge. Waxay ku aqal galeen magaalada Las Vegas 9 Diseembar 2011, laakiin guurkooda ayaa dhammaaday ka dib markii ay “wada noolaayeen 7 maalmood oo keliya”. 7-dii Janaayo 2022, laba maalmood kadib wiilkeeda Shane oo 17 jir ah ayaa laga soo wariyay in laga waayay Newbridge, County Kildare, waxaa meydkiisa laga helay Gardaí ee Bray, County Wicklow, isagoo isdilay. Bishii Janaayo 2022, isbuuc ka dib markii wiilkeeda uu isdilay, waxaa isbitaalka la dhigay O’Connor.

Wareysi lala yeeshay Julaay 2007 O’Connor waxay sheegtay inay isu tixgelisay inay tahay Masiixiyad iyo inay rumaysatay fikradaha Masiixiga ee aasaasiga ah ee ku saabsan Saddexmidnimada iyo Ciise Masiix. Waxay tirri, “Waxay ila tahay in Ilaah badbaadiya qof walba haddii ay rabaan inay badbaadaan iyo haddii kale. Markaa marka aan dhimanno, dhammaanteen waxaan aadeynaa guriga… U malayn maayo in Ilaah qofna xukumo. Wuxuu jecel yahay qof walba si siman.” Waraysi bishii Oktoobar 2002, waxay ku qiratay caqiidadeeda Masiixiga.

“La dirir cadawga runta ah”

26-kii Maarso 2010, O’Connor waxay kasoo muuqatay wareysiga CNN-ka Anderson Cooper si ay uga hadasho fadeexadda xadgudubka galmada ee Katooliga ee Ireland. Markay ahayd 28-kii Maarso 2010, waxay lahayd fikrad lagu daabacay daabacaadda Axadda ee The Washington Post taasoo ay wax kaga qortay fadeexada iyo waqtigeedii ay ku jirtay dhar-dhaqidda Magdalene iyadoo dhallinyaro ah. Waxay fikradeeda kaga hadashay Vaticanka waxayna Vatican-ka ku tilmaantay “buul shaydaan” waxayna ku baaqday in la sameeyo “kaniisad kale”, iyada oo go’aamisay in “Masiixa lagu dilayo beenaalayaal”. Wax yar ka dib markii la doortay Pope Francis, waxay ku tilmaantay xafiiska Pope inuu yahay “xafiis ka soo horjeeda Masiixiyiinta”.

Bishii Oktoobar 2018, O’Connor waxay qaadatay diinta Islaamka, iyada oo tiri waa “gabagabada dabiiciga ah ee safar kasta oo fiqi caqli leh”

Xafladan oo lagu qabtay dalka Ireland ayaa waxaa ka hadlay fiqiga Sunniga ah ee Sheekh Cumar Al-Qadri. Waxay sidoo kale magaceeda u bedeshay Shuhada’ Davitt. Fariin ay soo dhigtay barteeda Twitter-ka ayay uga mahadcelisay walaalaha muslimiinta ah ee garab istaagay, waxayna soo galisay muuqaal iyada oo akhrinaysa adhanka oo ah baaqa islaamka “Allahu Akbar”. Waxay kaloo soo bandhigtay sawiradeeda iyadoo xijaaban.

Ka dib markii ay Islaamtay, Shuhada’ waxay ku tilmaantay kuwa aan Muslimka ahayn “wax laga yaqyaqsado” waxayna ku dhaleecaysay fiqiga Kiristaanka iyo Yuhuudda barta Twitter-ka Nofeember 2018. Waxay ku qortay: “… run ahaantii marnaba ma jecli inaan wakhti la qaato dadka cadaanka ah (haddii taasi ay tahay waxa loogu yeero kuwa aan muslimiinta ahayn). ,

Shuhada’ waxa ay sheegtay in hadalladeeda lagu sameeyay isku day lagu doonayay in shirkada Twitter-ka lagu qasbo inay xirto akoonkeeda. Bishii Sebteembar 2019, waxay raaligelin ka bixisay hadalkaas, iyadoo leh “Waqtigaas run ma ahayn, haddana run maaha, waxa igu kalifay Islaam nacaybka la igu maagay, waxaan ka cudur daaranayaa dhaawacii aan geystay.”

Markii ay aragtay muuqaallada laga baahiyey macluushii Soomaaliya ka dhacday 1992-dii ee “Cagabararka” loogu magac daray ayey ku deeqday in la iibiyo guri ay lahayd oo xilligaa qiimihiisu ahaa $750,000.
Iyadoo TV Maraykan ah ay malaayiin si toos uga daawanayaan ayey jeexjeeday sawirka Baaadiraga ugu waynaa Diinta Kirishtaanka (John Paul II), waxayna daba dhigtay

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Aabihii Dimuqraadiyadda Afrika Mudane Aadan Cabdulle Cusmaan

Qodobo kooban oo laga yaabo inaadan waxbo ka ogayn Mudane Aadan Cabdulle Cusmaan

Published

on

Sawirka Villa Somalia - sawirka Aadan Cadde waa midka xiga dhinaca bidax

Qoraalkaan qeyb kamid ah waxaa qalinka u qaatay Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame oo kamid ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed kuwooda wax qorista ku wanaagsan oo inta badan wax ka qoro dhacdooyinka muhiimka u ah jiilka dambe.

Aabihii wuxuu ka tirsanaa ciidankii Daraawiishta, markii Sayidkii la jebiyey, ayuu ku soo laabtay degankiisii, wuxuu la kulmay reerkii oo xoolo beelay, wuxuuna noqday qowsaar xoola raac ah, isagoo maalin Geel la jira ayaa Libaax soo weeraray, Ilaaheey waa ka bixiyey, laakiin dhaawac cuuryaamiyey ayuu kaga tegey.

Aadan Cabdulle Cusmaan (Aadan Cadde) waa madaxweynihii ugu horeeyay Soomaaliya. Aaden Cabdulle Cismaan Daar (Aadan Cadde) wuxuu dhashay Diseember 9, 1908 – wuxuuna geeriyooday June 8, 2007, naaneestiisa caanka ahayd Aadan Cadde’. Isla gobolka Hiiraan ayuu Aadan kusoo barbaaray, halkaas oo uu markii dambe ka bilaabay dhaqdhaqaaqii uu kula biiray Xisbigii Gobanima Doonka ahaa ee SYL 1940-aadkii. Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Aadan Cadde, waxa uu waxbarashadiisii aasaasiga ahayd ku dhameystay magaalada Muqdisho, oo uu markii dambana ku qaatay barashada Cilmiga Maamulka Dowliga ah.

1946-kii waxa loo magacaabay Xoghayaha Qaybta Xisbiga ee Beledweyne, Soomaaliya. 1951kii ayaa golaha deegaanka Mudug waxay u magacaabeen golaha deegaanka, labo sano kadib wuxuu noqday madaxweyne ku xigeenka golaha deegaanka. 1954tii ilaa 1956kii waxa uu ahaa gudoomiyaha ururka dhalinyarada Soomaaliyeed. Waxaa dib loo doortay Maay 1958-kii, wuxuuna xilkan si isku mid ah u sii hayay ilaa 1960-kii, waxaana ku xigeen u ahaa ku xigeenkiisii Xaaji Bashiir Ismaaciil Yuusuf oo noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed.

MD Aadan Cadde waxa uu ku dhashay magaalada Beledweyne ee gobolka Hiiraan. Waxa uu wax ku bartay dugsiyada dawladda, waxaanu ka shaqayn jiray qabanqaabinta bulshada. Soomaaliya waxaa gumeysanayay dowladdii Talyaaniga 1889-kii ilaa 1941-kii, 1929-kii illaa 1941-kii, wuxuuna ka tirsanaa maamulkii Gumeysiga Talyaaniga isagoo u ololeynayay in Soomaaliya ay ka baxdo gumeysiga. Wuxuu ahaa mid u ololeeya midnimada Soomaaliweyn.

1960kii, Aadan Cadde wuxuu soo jiiday dareen qarannimo, wuxuuna kasbaday raallinimada dadka Soomaaliyeed. Waxa si rasmi ah oo dimuquraadi ah loogu doortay madaxweynihii ugu horreeyay ee Soomaaliya 1-dii Luulyo 1960-kii, Qarammada Midoobay waxay ansixisay madaxbannaanida Soomaaliya, ka dibna waxay la midowday maxmiyaddii hore ee Ingiriiska ee British Somaliland, oo hore u heshay xorriyaddeeda. Xornimada 26-kii Juun 1960-kii, maamulkiisu wuxuu xoogga saaray burburinta dhaxalka gumeysiga iyo sidii loo midayn lahaa ummadda Soomaaliyeed.

Xirfadiisa siyaasadeed – SYL

Aadan Cadde waxa uu ku biiray urur siyaasadeedkii la aasaasay ee Somali Youth League (SYL) sannadkii 1944-tii, ururkaas oo ahaa urur wadani ah oo u ol’olaynayay in Soomaaliya xor noqoto. Isaga oo si degdeg ah uga soo baxay darajadaas, waxa uu noqday xoghayihii deegaanka ee SYL laanteeda Beledweyne 1946. Toban sano ka dib, waxa uu noqday Guddoomiyaha Golaha Sharci-dejinta Qaranka, ugu dambayntiina waxa uu hoggaanka u qabtay SYL lafteeda laba sano ka dib.

Halgankiisa Madaxtooyada

Markii ay Soomaaliya xornimadeeda qaadatay 1960-kii, Aadan Cadde waxa uu caan ka noqday inuu ahaa nin waddaniyadda ay ku weyn tahay. Isku soo wada duuboo, waxa loo doortay Madaxwaynihii ugu horeeyay ee dalka, xilkaas oo uu hayay 1960 ilaa 1967. Muddadii uu xilka hayay, waxa uu si firfircooni ah u raacay siyaasad qaran oo aan laga fiirsan oo ku aaddan soo celinta dhulalka Soomaaliyeed ee lumay. Dhacdooyinka la xusi karo waxaa ka mid ah 1964-kii dagaalkii Xabashida iyo Soomaalida, Dagaalkii Shifta ee Kenya, Jabhadda Front de Libération de la Côte des Soomaalida ee u dagaalamaysay Madax-bannaanida Jabuuti iyo sidoo kale taageeridda ELF ee Eriteriya iyo Kacdoonkii Bale ee Oromada ee Itoobiya.

Xubnihii ay isku hayeen ee Kenya iyo Itoobiya ayaa 1965kii kala saxiixday heshiis difaac ah si ay u xakameeyaan waxa ay u arkayeen balaarinta albaabadooda. Madaxweyne Aadan oo ka duulaya siyaasadahaas, wuxuu kaloo Soomaaliya ku daray ururro dhowr ah oo u ololeeya xorriyadda iyo xorriyadda dhammaan dalalkii la gumeysan jiray sida Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn, Ururka Midowga Afrika iyo Shirweynaha Muslimiinta Adduunka oo ay Soomaaliya marti-gelisay. Shirweynihii 6-aad ee Kongress-ka ee 1966. Waddamada xusidda mudan ee Soomaaliya waagiisii u doodi jirtay oo rag iyo maalba ku taageertay waxaa ka mid ahaa Koonfur Afrika iyo Falastiin dagaalkii lixda maalmood socday.

Bilowgii horumarka Soomaaliya 1964

Soomaaliya oo loo yaqaanay Swizerland ee Afrika suuqa xorta ah iyo dimoqraadiyada, Soomaaliya xilligii Madaxweyne Aadan Cadde waxay waday qorshe dhaqaale oo dhexdhexaad ah si loo horumariyo dakhliga gudaha. Qorshihiisii shanta sano ee ugu horeeyay ee la dacaayadeeyay (1963-1967) waxa uu muujiyay istiraatijiyad horumarineed oo fudud oo ay ku urursan tahay dhawr mashruuc oo kala duwan: wax soo saarka sokorta oo kordhay iyada oo la balaarinayo awoodda wax-soo-saarka warshadda hadda jirta ee Jowhar; horumarinta baakadaha hilibka, habaynta kalluunka, caanaha iyo waxyaabaha caanaha laga sameeyo, dunta, iyo dhawr warshadood oo kale; dhismaha ama hagaajinta tiro waddooyin ah; saddex dekedood oo laga dhisayo Kismaayo, Berbera, iyo Muqdisho; balaadhinta waraabka beeraha iyo calafka; samaynta tiro beero dawladeed ah; horumarinta adeegyada bulshada qaarkood, oo ay ku jiraan waxbarashada iyo caafimaadka. Qoondaynta qaybaha maalgelinta qorshaysan waxay ka tarjumaysay mudnaanta ka weyn ee kaabayaasha jirka marka loo eego horumarinta beeraha ama dejinta dadweynaha. In kasta oo qorshuhu ahaa barnaamij kharash dawladeed, haddana waxa uu dhiirri-gelin weyn siiyey ganacsiga gaarka loo leeyahay, isaga oo siinaya dhiirigelin qaab ilaalin ah, ka-dhaafitaan cashuuraha qaarkood muddo xaddidan iyo bixinta amaahda shuruudo ku habboon shirkadahaas loo diyaariyey inay maalgashadaan. warshadaha oo leh baaxad macquul ah si ay u noqdaan kuwo faa’iido leh, aasaaskoodana ay tahay mid la jecel yahay oo ku jirta danta qaranka.

Doorashadii Madaxtinimadda ee 1967-kii, Aadan Cadde waxaa ka guuleystay Cabdirashiid Cali Sharma’arke oo ahaa Ra’iisul Wasaarihiisii hore. Muddo xileedkiisii madaxweyne waxa uu dhammaaday Luulyo 6, 1967. Aadan Cadde waxa uu aqbalay guuldarada, isaga oo taariikh ka dhigay Qaaradda Afrika oo noqday madaxii ugu horreeyay ee Afrika (marka laga reebo Laybeeriya) uu si nabad ah xukunka ugu wareejiyo qof si dimoqraadi ah loo doortay.

Cabdirashiid Cali Sharma’arke waxaa labo sano kadib dilay mid kamid ah ilaaladiisa. Dilkaasi waxa uu horseeday afgambi aan dhiig ku daadan oo ay qaadeen Ciidanka Soomaaliya 21-kii Oktoobar 1969-kii, maalin kadib aaskii MD Cabdirashiid Cali Sharma’arke waxaa hogaaminayay Sarreeye Gaas Maxamed Siyaad Barre, oo xilligaasi taliye u ahaa ciidanka.

Maanafeesto

Sannadkii 1990-kii, markii uu billowday dagaalladii sokeeye, Aadan Cadde oo ay weheliyaan Wasiirkii hore ee Warfaafinta Ismaaciil Jimcaale Cosoble, Wasiirkii hore ee Waxbarashada Xasan Cali Mire, iyo ilaa 100 kale oo siyaasiyiin Soomaaliyeed ah ayaa saxiixay qoraal ay ku muujinayaan walaaca ay ka qabaan colaadda iyo dib u heshiisiinta. Mudane Aadan Cadde waa la xiray, waxana uu ku jiray xabsiga ilaa burburkii ugu dambeeyay ee taliskii Siyaad Barre.

Noloshiisa iskorisnimo

Hooyadii iyo Aabihii way kala tageen, isagoo sanad jir ah ayeyna geeriyootay. Laakiin odaygu wuxuu ku baxsaday gobbonimada Reerka uu Geela u raacayey oo ahaa Cawlyahan, reer Cali, kuwaasoo daryeel buuxa u fidiyey odoyga. In kastoo uu mar danbe baadigoobay si uu ugu abaalgudo, hadana uma suuragelin in uu helo reerkaas.

Wuxuu u wareegay Xuddur, ka dibna Baydhabo, Aabe Cabdulle Cusmaan, macalin Quraan ayuu Baydhabo ka noqday, halka Aadan uu billaabay inuu maalinkiina suuqa ka xoogsado, galabkiina iskuul dhigto. Muddo ka dib wuxuu wareegay Jannaale, oo loo bedelay ninkii Talyaaniga ahaa ee uu adeegaha u ahaa.

Talyaanigu Soomaalida uma ogallayn tacliin dugsi hoose dhaafsiisan, laakiin Aadan wuxuu ahaa nin aqriska jecel oo Jannaale uga soo lugeeya Muqdisho, si uu u iibsado ama u amaahdo buugaag uu aqristo. Waxaa saamayn taban ku yeeshay hab-dhaqanka gumaystaha faashistaha ah, taasoo gubaysay damiirkiisa. Markuu u adkaysan waayey dhaqanka gumaystaha ayey isaga iyo saaxibkiis Maxamd Ciise Faarax isaga tageen shaqadii, waxaase dusha loo saaray eedeyn ah in ay lacag xadeen, tuhmadaas oo caddayn looga dhigay in noloshooda iyo dakhligooda uu kala badan yahay. Aadan si aftahannimo leh ayuu Maxkamada horteeda iskaga difaacay, waana la sii daayey markii danbi lagu waayey. Laakiin guddoomiyaha degmada Marka ee talyaaniga ahaa oo ka caraysan sida kalsoonida iyo afatahannimada leh ee uu Aadan isku difaacay ayaa dharbaaxo wajiga ka saaray. Waxay ahayd urugo kale oo Aadan la tiilay.

Baydhabo ayuu ku soo laabtay, hoteel ayuu ka shaqo bilaabay, oday Talyaani ah oo meherada lahaa ayaa ku eedeyey in uu xiriir la leeyahay inan uu dhalay oo ay Aadan saaxiibo ahaayeen, shaqadiina wuu ka eryey. Janaale ayuu mar kale dib ugu laabtay.

Culayska cunsiyaradeed, waxaa ugu soo siyaaday in Aabihii uu geeriyooday. Muddo ka dib ayuu Beledweyne u wareegay, halkaasoo uu ka furay xaruntii SYL oo uu muddo wakiil uga ahaa. Sheekh Cali Jimcaale iyo C/llaahi Ciise ayey halkaa isku barteen oo ay rafiiq siyaasadeed noqdeen. Aadan wuxuu ahaa is koris, halgan adag nolosha ka soo maray. Haddii ay tahay tiiraanyadii uu ka dhaxlay bahdilkii, xabsigii, cunsuriyadii, iyo masabidkii ay gumaystaha kula kaceen, murugada dhimashada labadiisa waalid, tebista kalgacalkii iyo korintii uu kaga baahnaa.

Madaxweynihii ugu horreeyay Soomaaliya, Aadan Cabdulle Cusmaan

Laakiin casharada nolosha marna hamigiisa iyo hankiisa ma jebin, balse wuxuu kaga faa’iidaystay in fursadihii waawaynaa ee soo maray uu dalka iyo dadka Soomaaliyeed kaga faa’iideeyo. Ma jiro xil macno leh uusan dalka ka soo qaban, wuxuu soo noqday ku xigeenka Golaha xukun gaarsiinta (Territoral Council), 1953-54, Guddoomiyaha Baarlamaanka Daakhiliga ahaa 1956-59, Madaxweyne KMG ah 1960-61, Madaxweynaha Jamhuuriyadda 1961-67, iyo in muddo ah uu ahaa guddoomiyaha ama xoghayaha Guud ee Xisbiga SYL.

Aadan aqriskiisu wuxuu la xariiray dhadhaqaaqyada siyaasadeed ee dunida seddaxaad ka socday, gaar ahaan Afrika, taariikhda iyo siyaasada. Waxaad ka garan kartaa sida uu wacyigiisa siyaasadeed u dhisnaa dooddii dhexmartay isaga iyo Giuseppe Brusasca oo ahaa wasiirka Afrika ee arrimaha dibdedda Talyaaniga.

Brusasca ayaa ku galad sheegtay in Talyaanigu ay Soomaalida u dhiseen jidad iyo Isbitaallo, biyo, nadaafad, iyo shaqo abuurna u sameeyeen, Aadan wuxuu ugu jawaabay inta aad sheegtay wax ka fiican in Ingiriisku Soomaalida u sameeyey oo ah, in uu ogolaaday xorriyad hadalka, xisbi dhisasho, iyo ka arrinsashada siyaasadda.

Markii uu Xaaskiisa doonanayey laba maalin ayuu doon sii saarnaa, isagoo Hobyo ka degay, ka dibna Gaalkacyo kaga sii lugeeyey, si uu uga doonto gabadha Aabaheed, Muuse Mataan oo ku shardiyey in uu Gaalkacyo ugu yimaado.

Aadan Cabdulle (AUN), wuxuu ahaa nin tawaaduc badan, qunyar socod ah, dad isku wad ah, tanaasul badan, taasoo kasabsiisay awood burji oo ay dadku kaga haybadaystaan. Wuxuu ahaa nin ku adag go’aannada danta guud, u dabacsan kuwa isaga quseeya. Tusaale ahaan, wuxuu diiday in uu lacag bixiyo, ama ballan qaadyo xilal iyo qandaraasyo sameeyo labo jeer ee uu xilka Madaxweynaha u tartamay.

Isagoo eryi kara Raysalwasaare C/rashiid Cali Sharmarke (AUN) oo ay arrimo badan iskula dhaceen ayuu ka maagay, sababtuna wuxuu Aadan buugiisa xusuus qorka ku sheegay in uu diiddanaa in Madaxweynayaasha ka dibkii iman doona ay dhaqankaas yeeshaan, wuxuu la sugay doorashadii Baarlamaanka ee 1964-tii, markaasoo uu ku bedelay C/risaaq Xaaji Xuseen.

Wuxuu kaloo ka maagay in uu C/llaahi Ciise oo Golihii Dhexe ee SYL, iyo inta badan Baarlamaanka ay u rabeen in uu Raysalwasaare u magacaabo, sababo la xariira isku dheelitirka beelaha iyo in C/laahi oo ahaa Raysalwaraasihii xukuumaddii daakhiliga, loona baahan yahay in ay xubnaha kale ee Xisbiga (SYL) ay fursado helaan.

Markii laga adkaaday doorashadii 1967, ayaa Sh Cali Jimcaale iyo rag kale u soo soo jeediyeen in uu diido, ka dibna inqilaab la sameeyo, Aadan si adag ayuu arrinkaas kaga horyimid. Aadan wuxuu wuxuu lahaa aragtida lagu aasaasay ururka Islaamka.

Waxaa intaa dheer iyo muddo 50 sano uu maalin walba qorayey dhacdooyinka uu la kulmo oo qaybo ka mid ah uu Maxamad Ciise Turunji ka qoray buuga qiimaha leh ee mar kale Aadan Cade i baray (President Aden Abdula, His life and Legacy), kaasoo aan kula dardaarmayo cid kasta oo siyaasada Soomaaliya daneynaysa in aqrido.

Burburkii kadib, markii xabsiga laga sii daayey Aadan Cabdulle Cismaan wuxuu intiisa badan noloshiisa ku qaatay gudaha Soomaaliya, wuxuuna ku noolaa gudaha beertiisa Janaale, ee koonfurta Soomaaliya. Maay 22, 2007 ayuu geeriyooday mudane Aadan Cabdulle Cismaan AUN. Dowladdii KMG ahayd ee uu markaas madax ka ahaa Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Cabdullaahi Yuusuf Axmed, ayaa ku dhawaaqday 21 maalmood oo baroor diiq ah, waxaana loo sameeyey xus qaran, waxayna soo saartay bayaan ah in Aadan Cadde loo sameyn doono aas qaran. Sidoo kale, waxaa loogu magac daray garoonka diyaaradaha ee Muqdisho ‘Aden Abdulle Airport.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Madaxweynihii hore ee Bakistaan Pervez Musharaf oo geeriyooday – Taariikh nolloleedkiisa oo kooban

Ku dhawaad sagaal sano oo uu talada dalka hayay, Pervez Musharaf waxa uu Bakistaan u horseeday kobac dhaqaale ah oo ay qayb weyn ka qaadatay gargaarka ballaaran ee Washington, si uu u taageero dagaalka ka dhanka ah argagixisada.

Published

on


Madaxweynihii hore ee Bakistaan General Pervez Musharaf, oo xukunka ku qabsaday afgambi 1999-kii, ayaa geeriyooday isagoo 79 jir ah.

Hogaamiyihii hore – oo ahaa madaxweyne intii u dhaxeysay 2001 iyo 2008 – ayaa ku geeriyooday magaalada Dubai ka dib markii uu muddo xanuunsanaa, sida lagu sheegay bayaan ka soo baxay ciidamada dalkaasi.

Wuxuu ka badbaaday isku day dil oo badan, wuxuuna isku arkay safka hore ee halganka u dhexeeya Islaamiyiinta mayalka adag iyo reer galbeedka. Wuxuu taageeray Maraykanka “dagaalka argagixisada” ka dib 9/11 inkastoo mucaaradka gudaha. Jeneraalkan ayaa isbaheysi la noqday Washington markii ay duullaanka ku qaadeen dalka ay dariska yihiin ee Afghanistan, isagoo ka badbaaday isku dayo dil oo dhowr ah.

“Taliyeyaasha sare ee militariga Bakistaan ayaa muujinaya tacsi tiiraanyo leh oo ku saabsan geeridii murugada lahayd ee General Pervez Musharaf”, ayaa lagu yiri bayaan kooban oo ay baahisay garabka warbaahinta ee militariga.

“Allah ha u naxariisto, jannadana ha ka waraabiyo, eheladii iyo qaraabadii uu ka baxayna samir iyo iimaan haka siiyo.”ayuu raaciyay qoraalka militariga Bakistaan.

Jeneraalka afarta xidigle ahaa ayaa subaxnimadii hore ee Axadda maanta ah ku geeriyooday isbitaal ku yaalla magaalada Dubai, sida ay sheegeen warbaahinta iyo sarkaal sare oo dhanka ammaanka ah oo la hadlay wakaaladda wararka ee AFP. Ku dhawaad sagaal sano oo uu talada dalka hayay, Musharaf waxa uu Bakistaan u horseeday kobac dhaqaale ah oo ay qayb weyn ka qaadatay gargaarka ballaaran ee Washington, si uu u taageero dagaalka ka dhanka ah argagixisada.

Musharaf ayaa laba jeer laalay dastuurka Bakistaan — isaga oo yiri oraahdii caanbaxday ee aheyd “waa warqad qashinka lagu daray” — wuxuuna dhaqan galiyay xukun degdeg ah markii tallaabo uu ku eryay madaxa caddaaladaa ee dalka uu dhaliyay mudaaharaadyo bilo socday.

Kadib dilkii hoggaamiyaha mucaaradka Benazir Bhutto bishii Diseembar 2007, ayaa sababay niyad jab ku dhacay Bakistaan, iyo khasaare burburiya xulafadiisa, iyada oo sidoo kale guuldarrooyinkii uu kala kulmay doorashadii 2008 ay gelisay go’doon. Isla sannadkaas ayuu xilka iska casilay, waxaana uu noqday dibad-joog.

Xukunkii Pervez Musharaf iyo eedaymaha loo haystay

Xukunka Musharaf waxa lagu sifeeyay mid xag-jir ah. Waxaa lagu tiriyaa dadka qaar inuu rogay dhaqaalaha dalka intii uu hoggaaminayay. Waxa uu galay kiisas badan oo maxkamadeed ka dib markii uu awooddii waayay, waxaana ka mid ahaa eedaymo ku saabsan in uu ku guul-darraystay in uu ammaan ku filan u helo raysalwasaarihii hore ee Pakistan Benazir Bhutto, kaas oo dilkii Taliban ay sannadkii 2007-dii ka yaabisay Pakistan iyo caalamka oo dhan.

Waxayna shaqadiisii ugu dambeyntii ku dhamaatay ceeb iyo xarig, markii lagu xukumay dil isagoo maqan oo khiyaano qaran ah 2019. In kasta oo xukunkaas markii dambe la beddelay, haddana dib uguma soo laaban Pakistan.

Iyadoo ay jiraan dhacdooyinkaas, Fawad Chaudhury, oo hore u ahaan jiray gacan yaraha Musharraf, haatanna ah hoggaamiyaha sare ee xisbiga Ra’iisul Wasaarihii hore ee Imran Khan, ayaa ammaanay Musharraf iyo saameynta uu ku leeyahay Bakistan.

“Waxaa lagu magacaabaa kaligii taliye militari, laakiin ma jirin nidaam dimuqraadi ah oo ka xoog badan kan isaga hoos yimaada…Pervez Musharaf waxa uu Bakistan ku hogaamiyay xilli aad u adag, Bakistaniyiintuna waxay aaminsan yihiin in xilligii uu xukunka hayay uu ahaa kii ugu fiicnaa taariikhda Bakistan. Mudane Chaudhury ayaa ku yiri faallooyin ay soo xigatay wakaaladda wararka ee Reuters.

Si kastaba ha ahaatee, maamulaha guud ee Tabadlab ee fadhigeedu yahay Islamabad, Mosharraf Zaidi, ayaa sheegay in Musharaf uu mas’uul ka ahaa “burburkii Bakistan” intii uu xukunka hayay.

Hase yeeshee, Musharraf wuxuu ku dhawaaday inuu heshiis la gaaro Hindiya oo ku saabsan Kashmir, sida ay sheegeen diblomaasiyiinta Mareykanka ee waqtigaas. Waxa uu sidoo kale ka shaqeeyay isku soo dhawaanshiyaha Bakistaan oo ay xafiiltamaan muddada dheer.

Fadeexad kale oo weyn ayaa soo baxday intii uu xukunka hayay markii dunidu ogaatay in saynisyahankii caanka ahaa ee Bakistaan A.Q. Khan, oo muddo dheer lala xiriiriyay bamka nukliyeerka ee waddanka, ayaa iibin jiray naqshadaha centrifuge iyo siraha kale ee dalal ay ka mid yihiin Iiraan, Liibiya iyo Koonfurta Kuuriya, isaga oo samayn jiray tobanaan milyan oo doolar. Nashqadahaas ayaa ka caawiyay Pyongyang in ay isku hubayso hub nukliyeer ah, halka centrifuges laga soo bilaabo naqshadihii Khan ay wali ku dhex wareegayaan Iran iyada oo uu burburay heshiiskii nukliyeerka ee Tehran ay la gashay quwadaha adduunka.

Musharaf waxa uu sheegay in uu ka shakiyay Khan balse ma ahayn ilaa 2003 markii agaasimihii CIA ee xiligaas George Tenet uu tusay qorshayaal faahfaahsan oo ku saabsan xarun Bakistaani ah oo saynis yahanku iibinayay in uu ogaaday darnaanta waxa dhacay.

Wakhtigiisii xukunka ee Hindiya iyo Bakistaan

Ku lug lahaanshiyaha Musharaf markii uu ahaa hoggaamiyihii ciidamada dalka ee iskahorimaadkii Kargil bishii Maay 1999-kii – markii jeneraalladii Bakistaan ay si qarsoodi ah u amreen howlgal ay ku qabsadeen Kargil oo dhinaca Hindiya ah – waxay keentay in dad badan oo Hindiya ku nool ay u arkaan cadow.

Laakiin hal siyaasi oo Hindi ah indhihiisa, Musharaf wuu iska soo furtay intii uu madaxweynaha ahaa. “Mar uu cadawga Hindiya u ahaa, waxa uu noqday xoogag nabadeed oo dhab ah 2002-2007,” Shashi Tharoor, oo ahaan jiray diblomaasi Qaramada Midoobay ah, ayaa yidhi.

Mudane Tharoor waxa uu sheegay in uu sanad walba Musharaf kula kulmo Qaramada Midoobay, waxana uu ku tilmaamay in uu ahaa mid caqli badan, ku hawlan oo ku cad fikirkiisa istiraatijiyadeed.

Mareykanka- iyo Bakistaan: Diblomaasiyadda u dhiganta guurka jacaylka

Ka dib 9/11, ka dib madaxweyne Musharaf waxa uu sameeyay isbeddel istaraatiiji ah oo uu kaga tagayo Taliban oo uu ku taageerayo Maraykanka dagaalka ka dhanka ah argagixisada, laakiin labada dhinac midkoodna ma rumaysna in kan kale uu ku noolaa wixii laga filayey go’aankaas,” 2009 danjiraha Mareykanka ee wakhtigaas Anne Patterson qoraal ay daabacday WikiLeaks ayaa tiri, iyada oo sharraxaysa diblomaasiyadda u dhiganta guurka jacaylka.

“Xidhiidhku waa mid ku tiirsanaansho ah oo aan si murugo leh u qiranno – Bakistaan waxay ogtahay in Maraykanku aanu awoodin inuu ka tago; Maraykanku wuxuu ogyahay in Bakistaan aysan sii noolaan karin taageeradayada la’aanteed.”

Maleeshiyaad ayaa isku dayay in ay dilaan Musharaf laba jeer sanadkii 2003-dii iyaga oo beegsaday kolonyadii uu la socday, waxaana markii hore lala eegtay bam lagu xiray buundada kadibna waxaa loo adeegsaday baabuur walxaha qarxa laga soo buuxiyay. Weerarka labaad ayaa la arkay gaarigii Musharaf oo hawada sare loo qaaday ka hor inta uusan mar kale dhulka taaban. Ma ahayn ilaa xaaskiisa Sehba, ay aragtay baabuurka oo go’san yahay, ayaa miisaanka weerarku ku soo baxay.

Taariikh nolloleedkiisa oo kooban

Musharaf waxa uu dhashay Agoosto 11, 1943 magaalada New Delhi ee dalka Hindiya, waxa uu ahaa wiilka dhexe ee diblomaasi sarre. Qoyskiisu waxay ku biireen malaayiin kale oo Muslimiin ah oo u qaxay dhanka galbeed markii Hinduuga Hindiya iyo Bakistaan Islamka u badnaa ay kala go’een markii ay xornimada ka qaateen Ingiriiska 1947. Qaybtii waxaa lagu dilay boqolaal kun oo qof oo lagu dilay rabshado iyo dagaal.

Madaxweynihii hore ee Bakistaan General Pervez Musharaf

Musharaf waxa uu soo galay ciidanka Bakistaan isagoo 18 jir ah waxana uu halkaas ka sameeyay xirfadiisa isaga oo Islamabad kula dagaalamay saddex dagaal oo ka dhan ah Hindiya. Wuxuu bilaabay isku daygiisii ​​uu ku doonayay inuu ku qabsado dhulka lagu muransan yahay ee Himalayan ee Kashmir 1999 ka hor inta uusan xukunka kala wareegin Ra’iisul Wasaare Nawaz Sharif.

Shariif ayaa amar ku bixiyay in shaqada laga eryo Musharaf, xilli taliyaha ciidamada xoogga dalka uu ka soo duulay dalka Sri Lanka oo uu booqasho ku tagay, isla markaana loo diiday in diyaarada ay ku degto Bakistaan, iyadoo xitaa uu shidaal ku yar yahay. Dhulka, ciidanku waxay la wareegeen gacan ku haynta ka dib markii uu soo degay Musharaf ayaa la wareegay talada.

 

Facebook Comments Box

Continue Reading

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda

Taariikh nololeedka Wasiiradda arrimaha dibadda ee Australiya Penny Wong

Penelope Ying-Yen Wong waa siyaasiyad Australiyan ah, wasiirka arrimaha dibadda iyo hoggaamiyaha xukuumadda oo ay ka soo noqotay golaha Guurtida ee dawladda Albanese ilaa 2022. Xubin ka tirsan Xisbiga Shaqaalaha ee Australiya, waxay Senator ka ahayd Koonfurta Australiya tan iyo 2002.

Published

on

Penelope Ying-Yen Wong

Enny Wong waxay ku dhalatay gobolka Sabah ee dalka Malayshiya. Qoyskeedu waxay u guureen Australiya 1976, markay siddeed jir ahayd, waxayna degeen Adelaide. Waxa ay Jaamacadda Adelaide ku baratay sharciga iyo farshaxanka.

Penelope Ying-Yen Wong waa siyaasiyad Australiyan ah, wasiirka arrimaha dibadda iyo hoggaamiyaha xukuumadda oo ay ka soo noqotay golaha Guurtida ee dawladda Albanese ilaa 2022. Xubin ka tirsan Xisbiga Shaqaalaha ee Australia, waxay Senator ka ahayd Koonfurta Australiya tan iyo 2002. Penelope Ying-Yen Wong waxay hore u soo noqotay Wasiirka Isbeddelka Cimilada iyo Wasiirka Maaliyadda iyo Dib-u-dejinta xilligii dawladihii Kevin Rudd iyo Julia Gillard laga bilaabo 2007 ilaa 2013.

Waxbarashadeeda Jaamacaddeed ka dib waxay u shaqaynaysay ururka shaqaalaha oo dabooli jiray shaqaalaha warshadaha alaabta guryaha, iyada oo ka qaybqaadatay ololayaal lagu hagaajinayo mushaharka iyo shuruudaha xubnaha ururka, oo ay ku jiraan dumarka soogalootiga ah ee aan mushaharka qaadan ee ka shaqeeya aqoon-isweydaarsiyada dharka.

Waxay u shaqeysay lataliye ahaan Dowladda Shaqaalaha NSW halkaas oo ay ka caawisay horumarinta siyaasadda kaymaha, ka dibna qareen ahaan, ka hor inta aan loo dooran Senetka Xisbiga Shaqaalaha ee Australiya 2001. Senator Wong ayaa dib loo doortay afar jeer – 2007, 2013, 2016 iyo 2022.

Markii la doortay xukuumadda Rudd 2007, waxaa loo magacaabay wasiirka isbeddelka cimilada iyo biyaha. Booskan waxa ay si weyn u ballaarisay Bartilmaameedka Tamarta La cusboonaysiin karo, kaas oo horseeday maal-gelin weyn oo lagu sameeyo dabaysha iyo tamarta qorraxda. Waxay sidoo kale Australiya ku matashay gorgortanka caalamiga ah ee isbeddelka cimilada waxayna soo saartay nidaamka ganacsiga ee qiiqa ee dawladda Rudd, hab ku salaysan suuqa si loo yareeyo qiiqa gaaska aqalka dhirta lagu koriyo ee Australiya habka ugu dhaqaalaha badan.

Ka dib doorashadii federaalka ee 2010, Senator Wong waxaa loo magacaabay wasiirka maaliyadda iyo sharciga. Iyada oo ah Wasiirka Maaliyadda waxay kala shaqeysay Khasnajiga Wayne Swan si ay u gaarsiiso saddex Miisaaniyad ka dib Xiisaddii Maaliyadeed ee Caalamiga ahayd. Waxay sidoo kale hirgelisay siyaasad lagu hubinayo in haweenka loo tixgeliyo magacaabista jagooyinka sare ee hay’adaha dawladda iyo shirkadaha.

Sannadkii 2013-kii Senator Wong waxaa loo doortay hoggaamiyaha dawladda ee golaha guurtida, ka dib isbeddelkii dawladda ee 2013, waxay noqotay hoggaamiyaha mucaaradka ee Senate-ka – haweeneydii ugu horreysay ee qabta mid ka mid ah doorarkaas.

Wasiiradda arrimaha dibadda ee Australiya Senator Penny Wong

Waxay soo noqotay Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Shadow lix sano ka hor doorashadii Dowladda Albaan ee 2022, markaasoo loo magacaabay Wasiirka Arrimaha Dibadda.

Isagoo ah Wasiirka Arrimaha Dibadda, Senator Wong waxay doonaysay in dib loo soo celiyo sumcadda Australiya oo ah lammaanaha doorashada – iyagoo ka duulaysa dhammaan qaybaha awoodda qarankeeda – si loo dhiso gobol xasilloon oo barwaaqo ah, halkaas oo madax-bannaanida la ixtiraamo lana ilaaliyo shuruucda waddooyinka.

Maaddaama ay tahay wakiilka ay ku faanaan Koonfurta Australiya ee baarlamaanka federaalka waxay u doodday danaha Gobolkeeda, oo ay ku jiraan ilaalinta mustaqbalka waaritaanka webiga Murray iyo horumarinta dhaqaalaha Gobolka.

Senator Wong waxay ku nooshahay Adelaide iyada iyo lammaaneheeda iyo gabdhahooda. Waqtigeeda firaaqada ah waxay ku raaxaysataa cunto karinta, waxay wax ka iibsata Suuqa Bartamaha waqti ka waqti.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Wararka1 day ago

Dowladda Soomaaliya oo walaac ka muujisay saamaynta ka dhalan karta tallaabadii Midowga Yurub kadib masuqmaasuaq lagu helay dowladda

Diblomaasiyadda & Dunidda3 days ago

‘Boqortooyada beenta’: Wasiirka Arr. Dibedda ee Ruushka Lavrov ayaa ku weeraray Reer Galbeedka khudbaddiisa Qaramada Midoobay

Wararka4 days ago

Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa sheegay in naqshadeynta hoolalka Golaha loo dhan yahay ee QM ay xasuusisay calanka qaniisiinta ee LGTB

Buuggaag7 days ago

Gorfaynta Buugga Dabar iyo Hoggaan – Ka Adkaanshaha Nafta

Isir Sooca Beelaha1 week ago

Caddaalad Darro: Muxuu maamulka degmada Wadajir ay ku heystaan Asad Cabdi, haddii uusan dambiile aheyn?

Diblomaasiyadda & Dunidda1 week ago

Golaha loo dhan yahay ee Qaramada Midoobay: Maxaa laga filan karaa kulanka ay isugu imanayaan hoggaamiyeyaasha adduunku ee toddobaadkan?

Wararka1 week ago

Wadamadii hore ee Faransiiska gumaysan jiray ayaa abuuray isbahaysi milatari

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Caawiyaha Ardayga – Faallo kooban

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Murtida Dardaaran Haween – Faallo kooba

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Maxaa Keenay Kadeedka Soomaaliya – Faallo Kooban

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Ummadaha Jirraban – Faallo kooban

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Naftii Hure – Faallo Kooban

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Aafooyinka Baraha Bulshada – Faallo kooban

Buuggaag1 week ago

Gorfaynta Buugga Haddimada Qabyaaladda – Faallo kooban

Qoyska & Horumarinta Bulshada2 weeks ago

Maxaan sameyn karaa si aan ugu guuleysto nolosha?

Dhaqaalaha2 weeks ago

Ururka G20 ayaa Midowga Afrika u aqoonsaday xubin joogto ah

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Mareykanka oo joojinaya joogitaanka militari ee Niger – Politico

Wararka3 weeks ago

Dhulgariir xooggan oo ku dhuftay dalka Marooko ayaa dilay in ka badan 2,000 oo qof

Afrika3 weeks ago

In ka badan 60 qof ayaa lagu dilay weerarro lagu qaaday doonyo iyo xero ciidan oo ku taal Maali

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Xagguu marayaa dagaalka dowladda Soamaaliya ee ka dhanka ah Al-shabaab?

Siyaasadda Soomaaliya3 weeks ago

Dowladda Soomaaliya ‘oo wax ka qabaneysa’ arrimo ay ka cabteen saxaafadda

Siyaasadda Soomaaliya3 weeks ago

107 Al-shabaab ah oo isku soo dhiibay dowladda Federaalka

Qoyska & Horumarinta Bulshada3 weeks ago

Dhowr qodob oo kuu horseedi kara inaad horumar ka sameyso noloshaada

Afrika3 weeks ago

Hogaamiyihii afgambiga ku qabsaday dalka Gabon ayaa loo dhaariyay inuu noqdo madaxweyne ku meel gaar ah

Bariga dhexe3 weeks ago

Israa’iil ayaa furtay safaaraddeeda Baxrayn, saddex sano ka dib markii ay caadi ka dhigeen xiriirkooda

Qoyska & Horumarinta Bulshada3 weeks ago

Wax ka beddel tallaabooyin kaagii hore

Qoyska & Horumarinta Bulshada3 weeks ago

U dhabar adayg maalmaaha adag ee kusoo mara, waa haddii aad rabto isbeddel dhab ah

Afrika4 weeks ago

Ruushka oo diidmada qayaxan ku diiday cunaqabataynta Qaramada Midoobay ee saaran dal Afrikaan ah

Afrika4 weeks ago

Madaxa siyaasadda arrimaha dibadda ee Midowga Yurub oo ka fal celiyay afgambiyada Afrika

Afrika4 weeks ago

Afgambi ayaa ka dhacay dalka Gabon – AFP

Geeska Afrika4 weeks ago

Qaramada Midoobay oo soo bandhigtay tirada dadka ku dhintay iska horimaadyada ka dhacay Itoobiya

Xafiiska Wararka4 weeks ago

In ka badan 70 qof ayaa ku dhintay dab ka kacay Koonfur Afrika

Siyaasadda Soomaaliya4 weeks ago

Ciidamada dawladda Soomaaliya oo dib uga guurtay deegaano ay hore uga qabsadeen argagixisada Al-Shabaab

Afrika4 weeks ago

Masar, Suudaan iyo Itoobiya ayaa wada-hadallo uga socday Qaahira, kuwaas oo ku saabsan biyo-xireenka GERD ee muranka dhaliyay

Geeska Afrika4 weeks ago

Taliyaha ciidamada Suudaan Burhaan ayaa ku wajahan Masar, waa safarkiisa ugu horeeyay ee dibadda ah tan iyo colaada

Afrika1 month ago

Kooxda Daacish ayaa guulo waaweyn ka gaartay Maali, sida ay sheegeen khubarada Qaramada Midoobay

Siyaasadda Soomaaliya1 month ago

Maleeshiyada Taageersan Somaliweyn oo la wareegay saldhig ciidan oo ay leeyihiin maamulka Somaliland

Geeska Afrika1 month ago

Madaxweynihii Gobolka Amxaarada ee Itoobiya oo iscasilay – sababta waa maxay?

Wararka1 month ago

Dagaal xoogan oo u dhexeeya ciidamada dowladda iyo Al-shabaab oo ka socda duleedka Ceeldheer

Wararka1 month ago

Niger oo eriday safiirkii Faransiiska

Xul