Iyadoo dagaallo cusub oo ka dhacay gobolka Tigray ee Itoobiya ay halis gelinayaan xasillooni darrada Geeska Afrika, taageerada Imaaraadka Carabta ee dowladda federaalka Itoobiya iyo taariikhda diblomaasiyadda gobolka ee Sacuudi Carabiya ayaa u baahan in si qotodheer leh loo baaro.

Labada quwadood ee Khaliijka waxay leeyihiin dano istaraatiijiyadeed oo ku saabsan Geeska Afrika, laakiin doorarkoodu way kala duwan yihiin. Imaaraadka Carabta ayaa si cad u taageeray dowladda Itoobiya halka Sacuudi Carabiya ay hore uga caawisay dhexdhexaadinta isu soo dhawaanshaha Itoobiya iyo Ereteriya waxaana la sheegay inay soo bandhigeen inay dhexdhexaadinayaan labada dal sanadkii 2025.

Dagaalka dib u soo cusboonaaday wuxuu halis gelinayaa inuu burburiyo heshiiskii nabadda ee Pretoria ee bishii Nofeembar 2022, kaasoo soo afjaray dagaal u dhexeeyay dowladda federaalka Itoobiya iyo ciidamada Tigray. Iyadoo xiisadaha Eriteriya ay ku darayaan khataraha iska hor imaad ballaaran, mowqifka Abu Dhabi iyo Riyadh waxay bixinayaan daaqad lagu eegayo danaha quwadaha dibadda ee xiisadda.

Imaaraadka: Isku-dubarid iyo awood aan la xaqiijin

Sebteembar 25, Imaaraadka Carabta ayaa cambaareeyay weerarradii Jabhadda Xoreynta Dadka Tigrayga (TPLF) iyo kooxaha hubaysan ee xulafada la ah ay ka geysteen ciidamada federaalka Itoobiya, qabsashada garoomada diyaaradaha ee Tigrayga iyo sii socoshada gobollada deriska la ah ee Afar iyo Amxaarada.

Sheekh Shakhboot bin Nahyan Al Nahyan, wasiiru dowlaha Imaaraadka Carabta, ayaa muujiyay midnimo ay la leeyihiin dowladda iyo dadka Itoobiya, wuxuuna xaqiijiyay taageerada madaxbannaanida dalka iyo midnimada dhuleed, wuxuuna ku baaqay in la joojiyo colaadaha, ilaalinta dadka rayidka ah iyo u hoggaansanaanta Heshiiskii Pretoria.

Bayaanku wuxuu caddeeyay mowqifka dadweynaha ee Abu Dhabi: Waxay taageeraysaa dowladda federaalka Itoobiya iyadoo ku baaqaysa in la dejiyo xiisadda iyo wadahadalka. Ma aysan caddeyn in Imaaraadka Carabta uu bixinayo kaalmo milatari ama uu ka helay ballanqaadyo dhinacyada si loo soo afjaro dagaalka.

Imaaraadka Carabta sidoo kale wuxuu leeyahay dano ganacsi oo ku baahsan Geeska Afrika. Dubai Ports World (DP World) waxay maamushaa dekedda Berbera ee Somaliland, waddo maraakiib ahna oo la bilaabay 2025 waxay dekedda ku xireysaa Jebel Ali ee Imaaraadka Carabta, iyadoo bixinaysa marin dheeraad ah oo loogu talagalay xamuulka u adeega meelaha gudaha ah, sida Itoobiya. Itoobiya oo dhulkeeda xiran tan iyo markii ay Eriteriya xorowday 1993, waxay si weyn ugu tiirsan tahay Jabuuti si ay u hesho ganacsi caalami ah.

Xiriirkan ganacsi wuxuu gacan ka geysanayaa sharraxaadda xiisaha Abu Dhabi ee xasilloonida gobolka iyo xiriirka ay la leedahay Addis Ababa. Si kastaba ha ahaatee, ma caddeynayaan in Imaaraadka Carabta uu saameyn ku yeelan karo TPLF, ku qancin karo Eritrea inay hoos u dhigto ama beddesho xisaabinta militariga Itoobiya.

Heerka ay Abu Dhabi u isticmaali karto xiriirka ay la leedahay dowladda federaalka si ay u dhiirrigeliso jawaab siyaasadeed oo ku saabsan colaadda weli ma cadda.

Sacuudi Carabiya: Khibrad diblomaasiyadeed, ka-qaybgal aan la hubin

Sacuudi Carabiya weli si cad uma shaacin mowqifkeeda ku aaddan dagaalkii ugu dambeeyay ee Tigray. Boqortooyadu si cad ugama hadlin dagaalka soo cusboonaaday, sida lagu sheegay falanqayn Oktoobar 1 ay samaysay Critical Threats, inkastoo ay bilowday dadaallo diblomaasiyadeed horraantii sanadkan si loo yareeyo xiisadaha u dhexeeya dowladda federaalka Itoobiya iyo TPLF.

Sacuudi Carabiya ayaa hore u doonaysay inay dhexdhexaadiso Itoobiya iyo Eriteriya. Bishii Nofeembar 2025, Chatham House ayaa werisay in ilo wareedyadu ay sheegeen in Riyaadh ay soo bandhigtay inay dhexdhexaadiso labada dal iyadoo xiisadaha sii kordhaya ee ku saabsan marin-u-helka badda iyo amniga gobolka. Falanqayn ay samaysay hay’adda cilmi-baarista SWP ee Jarmalka bishii Juun 2026 ayaa sheegtay in dadaalladii hore ee dhexdhexaadinta Sacuudiga ay fashilmeen, qayb ahaan sababtoo ah wadahadalladu ma aysan ka hadlin xiisaha Itoobiya ee dekedda Assab ee Eriteriya.

Iswaafajinta gobolka ee ballaaran ee boqortooyada ayaa sidoo kale muhiim ah. Falanqayn ay samaysay bishii Agoosto 2026 oo ay samaysay Xarunta Soufan ayaa ku tilmaantay Sacuudi Carabiya iyo Masar inay taageerayaan Eriteriya oo ka soo horjeeda himilooyinka Itoobiya ee marin u helidda Badda Cas. Si kastaba ha ahaatee, tani waa qiimeyn ku saabsan iswaafajinta gobolka, ma aha caddayn muujinaysa in Sacuudi Carabiya ay si toos ah taageero militari u siinayso Eriteriya ama TPLF dagaalka hadda socda.

Sacuudi Carabiya waxay danaynaysaa amniga Badda Cas, oo ah marin muhiim u ah maraakiibta caalamiga ah iyo dhoofinta saliidda u gaarka ah. In Riyaadh ay qaadan doonto door diblomaasiyadeed oo dadweyne ah iyadoo xiisaduhu sii kordhayaan weli ma cadda.

Tartanka Masar iyo Itoobiya ayaa sii kordhiyay xiisadda gobolka

Doorka Masar ee xiisaddan waxaa saameyn ku leh khilaafka muddada dheer kala dhexeeya Itoobiya ee ku saabsan Biya-xireenka Weyn ee Itoobiya (GERD) iyo xiriirka sii xoogeysanaya ee kala dhexeeya Eriteriya. Masar ayaa sidoo kale ku nuuxnuuxsatay in mas’uuliyadda maamulka iyo amniga Badda Cas ay saaran tahay waddamada ku teedsan marinkaas biyaha, waana mowqif ay la wadaagto Asmara. Arrintan ayaa sii kordhisay xiisadda gobolka iyadoo Itoobiya ay raadinayso marin lagu kalsoonaan karo oo ay ku gaarto badda.

Bishii Sebteembar, Taliyaha Ciidanka Itoobiya, Field Marshal Birhanu Jula, ayaa ku eedeeyay Masar iyo Suudaan inay taageerayaan kooxo hubeysan oo la dagaallamaya dowladda federaalka, oo ay ku jirto Jabhadda Xoreynta Dadka Tigrayga (TPLF). Hadalladiisa, oo ay baahisay Al Jazeera 28-kii Sebteembar, ma aysan bixin caddeymo lagu xoojinayo eedeynta. Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Masar, Nader Zaki, ayaa markii dambe dib u xaqiijiyay sida ay Masar uga go’an tahay ixtiraamka madax-bannaanida dowladaha iyo faragelin la’aanta, isagoo beeniyay fikradaha sheegaya inay ka leexdeen mabaadi’daas. Laakiin si toos ah ugama uusan hadlin eedeynta gaarka ah ee ku saabsan taageerada Masar ay siiso TPLF.

Xiriirka Masar iyo Eriteriya ayaa noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah xaaladda guud ee gobolka. Madaxweyne Cabdel Fattah el-Sisi ayaa kula kulmay Madaxweynaha Eriteriya Isaias Afwerki magaalada Qaahira 8-dii Juun, 2026. Sida ay sheegtay xafiiska madaxweynaha Masar, wadahadallada ayaa diiradda lagu saaray iskaashiga labada dhinac, horumarka ka jira Geeska Afrika iyo amniga Badda Cas.

Labada hoggaamiye ayaa sidoo kale ku nuuxnuuxsaday muhiimadda ay leedahay isku-duwidda si loo ilaaliyo xasilloonida gobolka. Kulanka ayaa iftiimiyay iskaashi dhow oo dhexmaray Qaahira iyo Asmara, balse ma uusan xaqiijin in mid ka mid ah labada waddan uu ku lug lahaa dagaalka dib uga qarxay Tigray.

Dhanka Qaahira, khilaafka kala dhexeeya Itoobiya ayaa ka sii gudbaya arrinta Tigrayga ilaa Webiga Niil iyo dheellitirka awoodda ee Geeska Afrika.

Xiriirka ay Masar la leedahay Eriteriya iyo khilaafaadka kala dhexeeya Addis Ababa ayaa qayb ka ah xaaladda ballaaran ee gobolka, balse ma ahan caddeyn muujinaysa in Masar ay si toos ah ugu lug leedahay dagaalka dib u bilowday. Haddiiba xiriirradan gobolka ay saameyn ku yeelan doonaan hab-socodka dagaalka, weli lama hubo.

Laga soo bilaabo Tigray ilaa xiisad gobolka oo dhan

Halista jirta ayaa ka sii gudbaysa xuduudaha Tigrayga. Raadinta marin-u-helida Itoobiya ayaa noqotay isha xiisadda ka dhex taagan Eriteriya, oo xeebteeda Badda Cas ay ku jirto dekedda Assab. Addis Ababa waxay ku doodaysaa in marin-u-helka la isku halleyn karo ee badda ay tahay mudnaanta qaranka halka Asmara ay diidayso wax kasta oo khatar ku ah madax-bannaanideeda.

Itoobiya waxay ku eedaysay Eriteriya inay ciidamo ka soo dirtay xuduudda oo ay taageerto kooxo hubaysan. Eriteriya way beenisay eedeymaha waxayna ugu baaqday Golaha Amniga ee Qaramada Midoobay inuu soo farageliyo. Eedeymaha ayaa weli la isku haystaa, laakiin xiriirka sii xumaanaya ayaa kor u qaaday khatarta dagaallo cusub oo ka dhaca waqooyiga Itoobiya.

Iskahorimaad ballaaran ayaa khatar gelin kara dad badan oo rayid ah, adkeyn kara helitaanka bani’aadamnimada iyo carqaladeyn kara ganacsiga iyo amniga gobolka. Waxay sidoo kale tijaabin doontaa in la-hawlgalayaasha dibadda ay dhiirigelin karaan is-xakamaynta iyaga oo aan u muuqan inay taageerayaan ujeeddooyinka milatari ee labada dhinac.

Xiriirka dhow ee Imaaraadka Carabta uu la leeyahay Addis Ababa ayaa laga yaabaa inuu bixiyo waddo loogu talagalay ka-qaybgalka diblomaasiyadeed halka diiwaanka diblomaasiyadda gobolka ee Sacuudi Carabiya uu bixinayo furitaan suurtagal ah oo wadahadallo dib loo cusbooneysiiyo. Caddaynta dadweynaha ee la heli karo ma cadda in labada waddanba ay hadda hoggaaminayaan hindisaha lagu xakameynayo dhibaatada.

Saamaynta waa in lagu cabiraa natiijooyinka

Imaaraadka Carabta iyo Sacuudi Carabiya waa in aan loo qaadan inay raacayaan istaraatiijiyado iska soo horjeeda sababtoo ah mid ayaa si cad u taageeray dowladda federaalka Itoobiya halka mowqifka hadda ee kan kale uu yahay mid aan muuqan. Danahooda iyo hab-dhaqankooda diblomaasiyadeed way kala duwan yihiin, laakiin caddayntu ma muujinayso in midkoodna uu saameyn go’aan leh ku leeyahay dagaalka.

Waxqabadkooda waa in lagu qiimeeyaa inay gacan ka geysan karaan xaqiijinta tallaabooyin la taaban karo oo loo qaadayo yareynta xiisadda, dib u habeynta wadahadallada siyaasadeed iyo yareynta xiisadaha u dhexeeya Itoobiya iyo Ereteriya. Hadallada dadweynaha, danaha ganacsiga iyo guulihii diblomaasiyadeed ee hore waxay abuuri karaan fursado lagu wada xiriiro, laakiin ma aha kuwo beddelaya horumarka dhulka.

Heshiiska Pretoria wuxuu weli yahay qaab-dhismeedka heshiis siyaasadeed oo ka dhaca Tigray, haddana dagaalka dib loo cusbooneysiiyay wuxuu hoosta ka xariiqayaa dhibka lagu hayo nabadda halka khilaafaadka hoose ay sii jiraan. Heshiis waara wuxuu inta badan ku xirnaan doonaa dhinacyada laftooda. La-hawlgalayaasha dibadda waxay gacan ka geysan karaan iyagoo dhiirigelinaya is-xakamaynta iyo taageeridda wadahadallo la isku halleyn karo.

Hadda, is-waafajinta dadweynaha ee Imaaraadka Carabta iyo diiwaanka diblomaasiyadeed ee Sacuudi Carabiya waxay bixisaa waddooyin kala duwan oo suurtagal ah oo lagu wada xiriiro. In labada waddanba ay xiriirkaas u rogi karaan wax ku ool ah oo ku wajahan hoos u dhigista xiisadda weli lama xallin.

Saamaynta waa in lagu cabiraa natiijooyinka

Imaaraadka Carabta iyo Sacuudi Carabiya waa in aan loo qaadan inay raacayaan istaraatiijiyado iska soo horjeeda sababtoo ah mid ayaa si cad u taageeray dowladda federaalka Itoobiya halka mowqifka hadda ee kan kale uu yahay mid aan muuqan. Danahooda iyo hab-dhaqankooda diblomaasiyadeed way kala duwan yihiin, laakiin caddayntu ma muujinayso in midkoodna uu saameyn go’aan leh ku leeyahay dagaalka.

Waxqabadkooda waa in lagu qiimeeyaa inay gacan ka geysan karaan xaqiijinta tallaabooyin la taaban karo oo loo qaadayo yareynta xiisadda, dib u habeynta wadahadallada siyaasadeed iyo yareynta xiisadaha u dhexeeya Itoobiya iyo Ereteriya. Hadallada dadweynaha, danaha ganacsiga iyo guulihii diblomaasiyadeed ee hore waxay abuuri karaan fursado lagu wada xiriiro, laakiin ma aha kuwo beddelaya horumarka dhulka. Heshiiska Pretoria wuxuu weli yahay qaab-dhismeedka heshiis siyaasadeed oo ka dhaca Tigray, haddana dagaalka dib loo cusbooneysiiyay wuxuu hoosta ka xariiqayaa dhibka lagu hayo nabadda halka khilaafaadka hoose ay sii jiraan.

Heshiis waara wuxuu inta badan ku xirnaan doonaa dhinacyada laftooda. La-hawlgalayaasha dibadda waxay gacan ka geysan karaan iyagoo dhiirigelinaya is-xakamaynta iyo taageeridda wadahadallo la isku halleyn karo. Hadda, is-waafajinta Imaaraadka Carabta iyo diiwaanka diblomaasiyadeed ee Sacuudi Carabiya waxay bixisaa waddooyin kala duwan oo suurtagal ah oo lagu wada xiriiro. In labada waddanba ay xiriirkaas u rogi karaan wax ku ool ah oo ku wajahan hoos u dhigista xiisadda weli lama xallin.

Dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay in ay dhexdhexaad ka tahay xiisadaha sii korodhaya ee u dhexeysa dowladaha Itoobiya iyo Ereteriya, iyadoo ka digtay in dagaal hor leh oo ka qarxa Waqooyiga Itoobiya uu saameyn ku yeelan karo amniga iyo dhaqaalaha guud ahaan Geeska Afrika.

Wasiir-Ku-xigeenka Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Xasan Maxamed Cali ayaa wareysi uu siiyay BBC-da laanteeda Af-Soomaaliga ku sheegay in dowladda Muqdisho ay xiriir wanaagsan la leedahay labada dal, isla markaana aysan dooneyn inay ku lug yeelato khilaafkooda. Wuxuu sheegay in Soomaaliya ay si dhow ula socoto xaaladda gobolka, iyadoo mudnaanta siinaysa ilaalinta danaha dalka iyo ka fogaanshaha isku dhacyada diblomaasiyadeed ee u dhexeeya dalalka deriska ah.

Xiisadda labada dal ayaa sii xoogeysatay kadib markii Itoobiya ay Ereteriya ku eedeysay inay taageerto kooxo hubeysan oo ka dagaallama dowladda federaalka gaar ahaan gobolka Tigray. Ereteriya ayaa marar badan beenisay eedeymahaas. Wararka ka imanaya waqooyiga Itoobiya ayaa sheegaya in ciidamo Ereteriyaan ah ay galeen deegaanno ka tirsan Tigray halkaas oo ay ka jiraan isku dhacyo u dhexeeya ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa gobolka, sida ay sheegeen dad deggan magaalada Adigrat.

Dagaallada cusub ayaa imaanaya xilli ay sii xoogeysanayaan khilaafaadka u dhexeeya dowladda federaalka Itoobiya iyo Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray (TPLF), iyadoo labada dhinac ay isku eedeynayaan jebinta heshiiskii nabadeed ee Pretoria ee la saxiixay bishii Nofeembar 2022.

Mowqifka Soomaaliya ayaa sidoo kale su’aalo ka dhaliyay ka dib markii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu ka qaybgalay shir afar geesood ah oo ka dhacay magaalada El Alamein ee dalka Masar, kaas oo ay ka soo qayb galeen hoggaamiyeyaasha Masar, Ereteriya iyo Suudaan.

Falanqeeye amni oo lagu magacaabo Axmed Kaboole ayaa su’aal geliyay in tallaabooyinka Soomaaliya ay waafaqsan yihiin dhexdhexaadnimada ay ku dhawaaqday, halka aqoonyahan Liibaan Cigaal uu ku baaqay in Muqdisho ay ka fogaato inay dhinac la safato isbahaysiyada iska soo horjeeda ee gobolka. Xiisadda Itoobiya iyo Ereteriya ayaa ku soo beegmaysa xilli Geeska Afrika uu wajahayo caqabado amni iyo kuwo siyaasadeed oo isku xiran, taas oo sare u qaadaysa walaaca laga qabo in isku dhac cusub uu saameyntiisa ku fidiyo dalalka deriska ah.

Itoobiya oo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku eedaysay in uu ku kacay ficillo ka hor imaanaya danaheeda

Dowladda Itoobiya ayaa Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ku eedaysay inuu taageeray tallaabooyin ay sheegtay inay ka hor imanayaan danaha istiraatiijiga ah ee Itoobiya, kaddib markii Madaxweynaha Soomaaliya uu 4-tii Oktoobar magaalada Al-Calameyn ee dalka Masar kaga qayb galay shir ay yeesheen Soomaaliya, Masar, Ereteriya iyo Suudaan.

Warbixin ay baahisay Wakaaladda Wararka Itoobiya oo ciwaan looga dhigay “Khayaamaada Madaxweyne Xasan Sheekh waxa ay wax u dhimanaysa xaqiiqooyinka gobolka” ayaa lagu sheegay in ka qaybgalka Madaxweyne Xasan Sheekh iyo taageerada uu u muujiyey bayaanka wadajirka ah ee shirka ay Itoobiya u aragto tallaabo saamayn ku yeelan karta danaha ay ka leedahay Wabiga Niilka iyo arrimaha amniga Badda Cas.

Warbixintu waxay sheegtay in bayaanka Al-Calamayn uu ku adkaynayo dalalka ku wada jira Wabiga Niilka inay dhowraan mabda’a ah inaan dal kale waxyeello loo geysan, isla markaana mashaariicda biyaha ee saameyn karta dalalka kale lagu saleeyo ogeysiin hore, wadatashi iyo is-afgarad. Wakaaladda Wararka Itoobiya ayaa ku doodday in qoddobadan ay si gaar ah u saamayn karaan Itoobiya oo muddo dheer khilaaf kala dhexeeyey Masar iyo Suudaan oo ku saabsan isticmaalka biyaha Niilka gaar ahaan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya.

Warbixinta ayaa sidoo kale Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedaysay inuu la safanayo isbahaysi siyaasadeed oo sida qoraagu ku dooday, lagu xaddidayo doorka Itoobiya ee arrimaha Badda Cas. Itoobiya oo aan lahayn xeeb ayaa muddooyinkii u dambeeyey si joogto ah u muujisay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin-badeed ganacsi.

Qoraalka ayaa sidoo kale si gaar ah u dhaliilay ka qaybgalka Madaxweynaha Ereteriya, Isaias Afwerki isagoo ku dooday in Ereteriya ay taageertay mowqifka Masar ee ku saabsan arrimaha biyaha Niilka. Qoraagu wuxuu tallaabadan ku fasiray inay Ereteriya mudnaanta siisay danaha Masar halkii ay ka ilaalin lahayd danaha mustaqbalka ee Ereteriya. Warbixinta ayaa sidoo kale soo hadal qaaday kaalintii Itoobiya ku lahayd Soomaaliya tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991-kii, iyadoo xustay shirarkii dib-u-heshiisiinta ee lagu qabtay Itoobiya iyo taageeradii ciidamada Itoobiya ay ka geysteen dagaalladii lagula jiray Al-Shabaab iyo hawlgalladii nabad-ilaalinta ee Soomaaliya.

Qoraaga warbixinta ayaa ku dooday in taageerada Madaxweyne Xasan Sheekh ee bayaanka Al-Calamayn ay ka hor iman karto xiriirkii amni iyo iskaashi ee Soomaaliya iyo Itoobiya soo dhex maray tobannaan sano. Waxa uu sidoo kale dhaliil u jeediyey mowqifka Madaxweynaha Soomaaliya ee ku saabsan arrimaha Badda Cas iyo xuquuqda Itoobiya ee marin-badeedka.

Xiisadda amni iyo siyaasadeed ee ka taagan Geeska Afrika ayaa sii xoogaysanaysa, kaddib markii Eriteriya ay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ka codsatay in tallaabooyin ciqaab ah laga qaado Itoobiya. Codsigan ayaa yimid xilli labada dal ay isku eedaynayaan falal militari iyo qorshayaal halis gelin kara nabadda gobolka.

Warqad ay aragtay wakaaladda wararka ee Reuters ayaa muujinaysa in Eriteriya ay sheegtay in eedeymaha Itoobiya ee ku saabsan duullaanka ciidamada Eriteriya ay la mid yihiin ku dhawaaqid dagaal. Wasiirka Arrimaha Dibadda Eriteriya, Cusmaan Saalax, ayaa warqadda ku sheegay in Addis Ababa ay adeegsanayso eedeymahaas si ay u sharciyeyso tallaabooyin militari oo ka dhan ah dalkiisa. Wuxuu ugu baaqay Golaha Ammaanka inay si adag uga jawaabaan waxa uu ku tilmaamay hanjabaado dagaal, isla markaana ay qaadaan tallaabooyin waafaqsan Cutubka VII ee Axdiga Qaramada Midoobay.

Muxuu ku saabsan yahay Cutubka VII ee Axdiga Qaramada Midoobay?

Cutubka VII ee Axdiga Qaramada Midoobay waa qayb ka mid ah xeerka aasaasiga ah ee Qaramada Midoobay, taas oo Golaha Ammaanka siinaysa awood uu ku qaado tallaabooyin lagu ilaalinayo ama lagu soo celinayo nabadda iyo amniga caalamiga ah marka ay jirto khatar nabadeed, jebin nabadeed ama fal gardarro ah.

Waa cutubka qeexaya awoodda Golaha Ammaanka marka khilaaf u dhexeeya dalal uu gaaro heer khatar ku ah nabadda caalamka.

Cutubka VII wuxuu Golaha Ammaanka siinayaa awood uu ku qaadi karo tallaabooyin lagu ilaalinayo nabadda iyo amniga caalamiga ah, kuwaas oo ay ka mid noqon karaan cunaqabatayno dhaqaale iyo tallaabooyin kale oo sharci ah. Eriteriya si faahfaahsan uma sheegin nooca tallaabooyinka ay doonayso in laga qaado Itoobiya. Dhanka kale, Itoobiya ayaa Jimcihii warqad u dirtay xubnaha Golaha Ammaanka, iyadoo ku eedaysay ciidamada Eriteriya inay gudaha u galeen gobolka Tigray, masaafo lagu sheegay ilaa 60 kiiloomitir. Dowladda Itoobiya waxay sheegtay in joogitaanka ciidamada shisheeye ee dhulkeeda uu khatar ku yahay madax-bannaanideeda, isla markaana uu ku khasbi karo inay qaaddo tallaabooyin is-difaac ah.

Ilaa hadda, sheegashooyinka labada dhinac si madax-bannaan looma wada xaqiijin. Eriteriya waxay beenisay inay duullaan ku qaadday Itoobiya, halka Itoobiya ay ku adkaysanayso in dhaqdhaqaaqyada ciidamada Eritrea ay yihiin khatar amni. Xaaladdan ayaa kordhinaysa walaaca laga qabo in khilaafka diblomaasiyadeed uu isu beddelo dagaal toos ah.

Ciidamada Itoobiya oo gaaray magaalada Adigrat 

Wararka ka imanaya gobolka Tigray ayaa sheegaya in ciidamada dowladda Itoobiya iyo maleeshiyaad la safan ay galeen magaalada Adigrat, oo ku taalla waqooyiga Itoobiya, una dhow xadka Eriteriya. Saddex qof oo deegaanka ah ayaa Reuters u sheegay inay arkeen ciidamada Itoobiya iyo maleeshiyaad taageersan dowladda oo magaalada ku sugan subaxnimadii Sabtida. Muuqaal lagu baahiyay baraha bulshada, kaas oo ay xaqiijisay Reuters, ayaa muujinayay xubno ka tirsan maleeshiyaadka xulafada la ah dowladda Itoobiya oo maraya waddooyinka magaalada. Adigrat waxay qiyaastii 30 kiiloomitir u jirtaa xadka Eriteriya, taas oo ka dhigaysa goob istiraatiiji ah marka la eego dhaqdhaqaaqyada militari ee labada dal.

Wararka ayaa sidoo kale sheegay in qaraxyo laga maqlay agagaarka Adigrat maalmaha Arbacada iyo Khamiista. Hay’adda ACLED, oo xog ka ururisa colaadaha iyo rabshadaha dunida, ayaa sheegtay in Itoobiya ay adeegsatay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn si ay u beegsato ciidamada Eriteriya, kuwaas oo markii dambe ka baxay goobo u dhow magaalada.

Qof deggan Adigrat ayaa sidoo kale sheegay in qaraxyo isdaba joog ah la maqlayay habeenkii Jimcaha ilaa subaxnimadii Sabtida. Wararkan ayaa muujinaya in dhaqdhaqaaqyada militari ay sii kordhayaan, inkasta oo aan weli si buuxda loo xaqiijin baaxadda iska horimaadyada iyo khasaaraha ka dhashay.

Hamiga Itoobiya ee gacan ku dhigista badda Cas oo ah arrin xasaasi ah

Mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee xiisadda u sii hurinaya waa doonista Itoobiya ee helitaanka marin baddeed. Itoobiya ayaa lumisay marin-badeedkeedii tooska ahaa markii Eriteriya ay xornimada qaadatay sannadkii 1993-kii. Tan iyo markaas, Itoobiya waxay si weyn ugu tiirsanayd dekedaha dalalka deriska ah, gaar ahaan kuwa gobolka Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed. Sannadkii 2023-kii, hoggaanka Itoobiya ayaa si cad u muujiyay muhiimadda uu dalku u arko helitaanka marin baddeed. Dowladda Itoobiya waxay arrintan ku tilmaantay mid la xiriirta danaha dhaqaale, ganacsiga caalamiga ah iyo amniga qaranka. Hase yeeshee, Eriteriya waxay hadalladaas u aragtay kuwo halis ku ah madax-bannaanideeda iyo amnigeeda.

Wasiirka Warfaafinta Eriteriya, Yemane Gebremeskel, ayaa sheegay in dalkiisu muujiyay dulqaad, balse uu walaac ka qabo hadallada Itoobiya ee ku saabsan marin badeed madax-bannaan. Eriteriya waxay ka cabsi qabtaa in arrinta dekeduhu isu beddesho sabab lagu bilaabo dagaal cusub. Itoobiya, dhankeeda, waxay sheegtay in raadinta marin badeed lagu xallin karo wadahadal iyo heshiisyo nabadeed. Si kastaba ha ahaatee, kala duwanaanshaha aragtiyada labada dowladood ayaa weli ah caqabad weyn oo hor taagan xasilloonida gobolka.

Taariikhda colaadaha iyo xiriirka labada dal 

Xiriirka Eriteriya iyo Itoobiya waxaa muddo dheer saameeyay muranno xuduudeed, tartan siyaasadeed iyo loollan ku saabsan awoodda gobolka. Labada dal waxay dagaal culus galeen intii u dhexeysay 1998 iyo 2000, kaas oo sababay dhimasho badan iyo burbur dhaqaale. Inkasta oo heshiis nabadeed la gaaray sannadkii 2000, haddana xiriirkoodu wuxuu muddo dheer ku jiray xaalad kacsan. Sannadkii 2018-kii, Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed iyo hoggaanka Eriteriya waxay ku heshiiyeen dib-u-soo-celinta xiriirka diblomaasiyadeed. Heshiiskaasi wuxuu soo afjaray xaalad colaadeed oo sannado badan jirtay, wuxuuna Abiy Ahmed ku mutaystay Abaalmarinta Nabadda ee Nobel-ka.

Markii uu qarxay dagaalkii Tigray sannadkii 2020, Eriteriya waxay taageertay dowladda federaalka Itoobiya. Dagaalkaas, oo socday ilaa 2022, wuxuu sababay khasaare naf iyo maalba leh, barakac ballaaran iyo dhibaatooyin bani’aadannimo. Xiriirka labada dal ayaa mar kale xumaaday kaddib markii dagaalkaasi dhammaaday. Itoobiya waxay sidoo kale Eriteriya ku eedaysay inay taageerto isbahaysi fallaago ah oo dagaal kula jira dowladda federaalka iyo ciidamada la safan, gaar ahaan gobollada Tigray, Amhara iyo Afar. Eritrea way beenisay eedeymahaas, taas oo sii adkaysay dadaallada lagu doonayo in lagu yareeyo xiisadda.

Saameynta ay xiisaddan ku yeelan karto Geeska Afrika 

Haddii khilaafka labada dal uu isu beddelo dagaal baahsan, saameyntu kuma koobnaan doonto Itoobiya iyo Eriteriya oo keliya. Dalalka kale ee Geeska Afrika, oo ay ku jiraan Soomaaliya, Jabuuti iyo Suudaan, ayaa laga yaabaa inay dareemaan saameynta amni, dhaqaale iyo diblomaasiyadeed ee ka dhalata colaadda. Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed waa marinno muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah iyo isu-socodka badeecadaha. Xiisad militari oo ka dhalata agagaarka marinnadaas waxay kordhin kartaa khataraha amni, carqaladayn kartaa ganacsiga, waxayna saamayn ku yeelan kartaa iskaashiga dalalka gobolka. Sidoo kale, colaado cusub waxay horseedi karaan barakac dadweyne, culeys dheeraad ah oo saarma adeegyada caafimaadka iyo gargaarka bani’aadannimo, iyo xaalado adag oo ay wajahayaan dadka ku nool deegaannada xuduudaha.

Soomaaliya, oo iyaduna wajahaysa caqabado amni iyo baahiyo dib-u-dhis, waxay dan weyn ka leedahay in xiisadaha gobolka lagu xalliyo hab diblomaasiyadeed. Xasilloonida Geeska Afrika waxay muhiim u tahay iskaashiga dhaqaale, amniga xuduudaha iyo ilaalinta danaha guud ee dalalka gobolka.

Doorka Qaramada Midoobay iyo bulshada caalamka

Codsiga Eriteriya ee Golaha Ammaanka ayaa imaanaya xilli ay jirto baahi loo qabo dadaallo diblomaasiyadeed oo lagu dejinayo xaaladda. Golaha Ammaanka wuxuu door ka ciyaari karaa dhiirrigelinta wada-hadalka, baaritaanka eedeymaha labada dhinac iyo taageeridda tallaabooyin looga hortagayo in dagaal cusub qarxo. Go’aan kasta oo Golaha Ammaanku gaaro wuxuu ku xirnaan doonaa qiimeynta xaaladda, caddeymaha la hayo iyo mowqifyada xubnaha golaha. Ma jiro wax dammaanad ah oo muujinaya in codsiga Eriteriya uu horseedi doono cunaqabatayn ama tallaabo kale oo gaar ah.

Diblomaasiyadda gobolka, Midowga Afrika iyo ururrada kale ee ay labada dal xubnaha ka yihiin ayaa iyaguna door ka qaadan kara dhexdhexaadinta. Wadahadal toos ah, ixtiraamka madax-bannaanida dalalka iyo heshiisyo cad oo ku saabsan amniga xuduudaha ayaa noqon kara tallaabooyin lagu yareeyo khatarta dagaal.

Xaaladda amni ee u dhexeysa Eriteriya iyo Itoobiya waxay muujinaysaa sida khilaafaadka xuduudaha, danaha marin-badeedka iyo kalsooni-darrada siyaasadeed ay dib ugu soo celin karaan khatarta colaadaha Geeska Afrika. Eedeymaha labada dhinac, dhaqdhaqaaqyada ciidamada iyo codsiga Eriteriya ee Qaramada Midoobay waxay xaaladda gaarsiiyeen heer u baahan feejignaan diblomaasiyadeed. Hase yeeshee, sheegashooyinka militari ee labada dowladood waa in si madax-bannaan loo xaqiijiyaa ka hor inta aan laga gaarin gunaanad kama dambays ah. Waxa ugu muhiimsan ayaa ah in dhinacyadu ka fogaadaan tallaabooyin sii hurin kara dagaalka, isla markaana ay mudnaanta siiyaan wada-hadal iyo xal nabadeed.

Mustaqbalka amniga Geeska Afrika wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa sida Eriteriya iyo Itoobiya u maareeyaan khilaafkooda, iyo sida Midowga Afrika, Qaramada Midoobay iyo dalalka gobolka ay uga qayb qaataan dadaallada lagu ilaalinayo nabadda. Haddii aan si degdeg ah loo xakamayn xiisadda, waxaa sii kordhi kara halista dagaal cusub oo saameeya shacabka, dhaqaalaha iyo xasilloonida gobolka oo dhan.

Dowladda Itoobiya ayaa sheegtay in waxa ay ku tilmaantay duullaan ballaaran oo ay ciidamada Ereteriya ku soo qaadeen qaybo ka mid ah waqooyiga dalkaasi uu ku khasbay inay isdifaacdo, iyadoo eedeymaha labada dhinac ay sii kordhiyeen walaaca laga qabo inuu qarxo dagaal cusub oo ka dhaca Geeska Afrika.

Wasiirka Arrimaha Dibadda Itoobiya, Gedeon Timotiwos ayaa warqad uu u diray Qaramada Midoobay ku sheegay in ciidamada Ereteriya ay gudaha Itoobiya u galeen masaafo gaaraysa 60 kiiloomitir. Warqadda oo Khamiistii la qoray oo Jimcihii ayay wakaaladda wararka ee Reuters heshay ayaa lagu sheegay in tallaabada Ereteriya ay tahay gardarro ka dhan ah madax-bannaanida Itoobiya. “Duullaanka ballaaran ee Ereteriya kusoo qaaday qaybo ka mid ah Waqooyiga Itoobiya waa arrin si cad loo og yahay” – ayaa lagu yiri warqadda, iyadoo Addis Ababa ku doodday inay xaq u leedahay inay isdifaacdo.

Dhankeeda, Ereteriya ayaa sheegtay inay muujisay is-xakamayn, inkasta oo ay Itoobiya ku eedaysay inay muddo ka badan saddex sannadood ku hawlanayd dagaal gardarro ah oo ka dhan ah dalkaasi. Wasiirka Warfaafinta Ereteriya, Yemaane Gebremeskel ayaa sheegay in hadallada madaxda Itoobiya ee ku saabsan helitaanka marin badeed ay muujinayaan ujeeddooyin ka dhan ah dalkiisa.

Yemaane ayaa Itoobiya ku eedeeyey inay doonayso inay la wareegto dekedda Casab oo ku taalla xeebta Badda Cas ee Ereteriya si ay dib ugu hesho marin badeed ay lumisay markii Eriteriya ay madax-bannaanideeda qaadatay sannadkii 1993-kii. Dowladda Itoobiya ayaa ku doodaysa in helitaanka marin badeed uu muhiim u yahay danaha dhaqaale iyo amni ee dalka, hase yeeshee waxay sheegtay inay arrintaas ku doonayso wadahadal iyo hab nabadeed.

Xiisadda labada dal ayaa sii xoogaysatay kaddib markii Itoobiya ay Ereteriya ku eedaysay inay taageerto isbahaysi mucaarad hubaysan oo ka dagaallama gudaha Itoobiya. Dhanka kale, qaraxyo laga soo sheegay deegaannada u dhow xuduudda labada dal ayaa sii kordhiyey cabsida laga qabo in iska-horimaadyadu isu beddelaan dagaal toos ah.

Khilaafkan ayaa imanaya xilli Geeska Afrika iyo deegaannada ku teedsan Badda Cas ay ka jiraan xiisado siyaasadeed iyo kuwo amni. Itoobiya ayaa lumisay marin-badeedkeedii markii Ereteriya ay madax-bannaanideeda qaadatay sannadkii 1993-kii. Inkasta oo labada dal ay heshiis nabadeed gaareen sannadkii 2018-kii, haddana xiriirkoodu mar kale ayuu xumaaday, waxaana eedeymaha cusub ee labada dhinac ay sare u qaadeen walaaca laga qabo in gobolka uu galo marxalad kale oo colaadeed.

Ka dib ku dhawaad laba toddobaad oo dagaallo ba’an socday, ciidamada federaalka Itoobiya waxay galeen caasimadda Tigray ee Mekelle iyadoo ciidamo ka socda isbahaysi kooxo fallaago ah, oo ay ku jirto Jabhadda Xoreynta Dadka Tigray (TPLF), ay ka baxeen magaalada.

Dagaalkii qarxay dabayaaqadii bishii hore ayaa soo afjaray xabbad joojintii Pretoria ee 2022 oo lagu soo afjarayay dagaalkii ba’naa ee Tigray.

Laakiin qabsashada Mekelle waxay calaamad u noqon kartaa dhammaadka dagaalladii caadiga ahaa halkii ay ka ahaan lahayd dhammaadka colaadda. Dagaalku wuxuu ka sii socday meelo kale oo Tigray ah, halka wararka sheegaya in ciidamada Eriteriya ay galeen magaalooyinka waqooyiga Tigray arrintaas oo keeni karta khatar hor leh.

Ciidamada federaalka Itoobiya waxay adeegsadeen awoodda cirka iyo ciidamada dhulka si ay u qabsadaan gobolka Tigray. Ka dib markii ay la kulmeen guuldarro isdaba joog ah magaalooyinka Alamata iyo Kobo, ciidamada fallaagada ayaa dib ugu laabtay baadiyaha ku xeeran. Waxay ballan qaadeen inay sii wadi doonaan dagaalka. “Waxaan cadowga kula dagaallami doonnaa shuruudaheenna iyo meesha aan dooranno,” ayuu yiri hoggaamiyaha TPLF Debretsion Gebremichael.

Ka dib ku dhawaad laba toddobaad oo dagaallo ba’an socday, ciidamada federaalka Itoobiya waxay galeen caasimadda Tigray ee Mekelle iyadoo ciidamo ka socda isbahaysi kooxo fallaago ah, oo ay ku jirto Jabhadda Xoreynta Dadka Tigray (TPLF), ay ka baxeen magaalada.

Dagaalkii qarxay dabayaaqadii bishii hore ayaa soo afjaray xabbad joojintii Pretoria ee 2022  oo lagu soo afjarayay dagaalkii ba’naa ee Tigray.

Laakiin qabsashada Mekelle waxay calaamad u noqon kartaa dhammaadka dagaalladii caadiga ahaa halkii ay ka ahaan lahayd dhammaadka colaadda. Dagaalku wuxuu ka sii socday meelo kale oo Tigray ah, halka wararka sheegaya in ciidamada Eriteriya ay galeen magaalooyinka waqooyiga Tigray arrintaas oo keeni karta khatar hor leh.

Ciidamada federaalka Itoobiya waxay adeegsadeen awoodda cirka iyo ciidamada dhulka si ay u qabsadaan gobolka Tigray. Ka dib markii ay la kulmeen guuldarro isdaba joog ah magaalooyinka Alamata iyo Kobo, ciidamada fallaagada ayaa dib ugu laabtay baadiyaha ku xeeran. Waxay ballan qaadeen inay sii wadi doonaan dagaalka. “Waxaan cadowga kula dagaallami doonnaa shuruudaheenna iyo meesha aan dooranno,” ayuu yiri hoggaamiyaha TPLF Debretsion Gebremichael.

Dagaal aan dhammaanayn

Waxaa jira dhawaaqyo ku saabsan dagaalkii bilaabmay 2020, markii dawladda Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed ay ku dhawaaqday guul ka dib markii ciidamada federaalku ay qabsadeen Mekelle. Ciidamada Tigreega ayaa markii dambe dib isugu urursaday buuraha, waxay dib u qabsadeen inta badan gobolka waxayna dib u qabsadeen caasimadda, taasoo sii dheereysay dagaalka ku dhawaad ​​hal sano iyo bar.

Sidee ku bilaabatay?

Bishii Nofeembar 2020, RW Abiy Axmed wuxuu amar ku bixiyay in weerar milatari lagu qaado Tigray-ga. Wuxuu ku eedeeyay TPLF inay weerar ku qaadeen saldhig ay ciidamada Itoobiya ku lahaayeen gobolka. Xiisadda u dhaxaysa dawladda Itoobiya iyo kooxda TPLF ayaa sii kordhaysay bilihii la soo dhaafay, ka dib markii Tigray ay qabatay doorasho goboleed bishii Sebteember 2020 iyadoon oggolaansho laga haysan dawladda dhexe. Dawladdu waxay dib u dhigtay doorashooyinkii guud ee horaantii sanadka, iyada oo sabab uga dhigaysa walaaca korona fayrus.

Markii hore waxay u muuqatay in ciidanka Itoobiya jabiyay TPLF. Laakiin bishii Juun 2021 ayay kooxda TPLF dib ula wareegtay magaalo madaxda gobolka Tigreega ee Mekelle. Ra’iisul wasaare Abiy Axmed ayaa ku dhawaaqay xabbad-joojin 28-kii Juun. Laakiin dagaalku wuu sii socday wuxuuna bilaabay inuu saameeyo gobollada deriska la ah Amxaarada iyo Canfarta.

Khilaafka soo cusboonaaday wuxuu mari karaa waddo la mid ah tii hore, gaar ahaan haddii TPLF iyo kooxaha kale ee hubaysan ay ku guuleystaan ​​inay dhulka buuraha u rogaan kacdoon hubaysan oo daba dheeraado. Itoobiya waxay horey ula dagaallameysaa kacdoonnada Amxaarada iyo Oromada, taasoo kor u qaadaysa rajada ah in ciidamadeeda federaalka ay ku fidsan yihiin meelo badan. Laakiin dib u dhaca goobta dagaalka ee ay la kulmeen fallaagadu waxay yeelan karaan saameyn aad uga baxsan Tigreega. Waxay walaac ka muujiyeen Masar iyo kuwa kale ee Itoobiya ee iska soo horjeeda, sida uu sheegay Hossamaldeen Ibrahim, oo ah falanqeeye Afrikaan ah oo ka tirsan Machadka Sirdoonka iyo Amniga ee Bloomsbury. “Masar waxay u aragtaa Biyo-xidheenka Renaissance, iyo [ciidan] kasta oo Itoobiyaan ah oo u dhaqaaqa Badda Cas, inay yihiin khatar istaraatiiji ah, sidaas darteed waxay la jaal noqotay Eriteriya, Suudaan iyo Soomaaliya oo ka dhan ah hal-ku-dhigga Itoobiya,” ayuu Ibraahim u sheegay Al Jazeera.

“Itoobiya waxay raadineysaa marin badeed; Ereteriya waxay u aragtaa arrintan khatar jiritaankeeda ah.”

Himilada Badda Cas ee Itoobiya

Itoobiya waxay ahayd meel aan bad lahayn tan iyo markii Ereteriya ay ku guuleysatay dagaalkii madaxbannaanida 1991, taasoo ka dhigtay Addis Ababa mid aad ugu tiirsan dalalka deriska ah si ay u helaan ganacsi caalami ah. Abiy wuxuu si isa soo taraysa uga dhigay marin u helidda Badda Cas mudnaan istaraatiijiyadeed tan iyo 2023, taasoo walaac ka abuurtay Eriteriya oo ku saabsan himilooyinka Itoobiya, gaar ahaan dekedda Assab. Itoobiya hadda waxay si weyn ugu tiirsan tahay Jabuuti ganacsiga badda, iyadoo sidoo kale raadineysa qorshayaal kale, oo ay ku jiraan Kenya iyo Somaliland. Ka dib markii Isniintii loo dhaariyay xilka muddo shan sano ah Abiy Axmed ka dib guushii xisbigiisa ee doorashadii Juun 1, Abiy ayaa mar kale arrinta ka dhigay bartamaha khudbaddiisa baarlamaanka. “Iyada oo lagu saleynayo mabda’a bixinta iyo qaadashada, waxaan si taxaddar leh uga shaqeyn doonnaa sidii loo hubin lahaa in Itoobiya ay leedahay marin u helidda badda,” ayuu u sheegay baarlamaanka.

Arrinta ayaa si isa soo taraysa u noqotay qayb ka mid ah tartanka gobolka oo ballaaran.

Is-waafajin Goboleed oo dabacsan

Bilihii u dambeeyay, Masar, Eriteriya, Suudaan iyo Soomaaliya waxay is arkeen iyagoo wadaagaya walaac ku saabsan himilooyinka gobolka ee Itoobiya. Oktoobar 4, hoggaamiyeyaasha afarta waddan ayaa isugu yimid shir madaxeed afar geesood ah oo ka dhacay New Alamein, Masar, halkaas oo ay kaga wada hadleen arrimaha gobolka waxayna ballan qaadeen inay xoojin doonaan iskaashiga siyaasadeed, dhaqaale iyo ganacsi iyo sidoo kale wadatashi iyo isku-dubarid.

Kulanku ma aha mid ka dhigan isbahaysi milatari oo rasmi ah, afarta waddanna waxay leeyihiin dano kala duwan oo ku saabsan macaamilkooda Addis Ababa. Bayaan wadajir ah oo ka soo baxay shir madaxeedka ayaa sidoo kale ku baaqay in la ixtiraamo madaxbannaanida iyo sharafta dhuleed, in aan la faragelin arrimaha gudaha iyo in si nabad ah loo xalliyo khilaafaadka.

Laakiin walaacyadooda ayaa si isa soo taraysa isugu soo ururaya himilooyinka Itoobiya ee Badda Cas, Webiga Niil iyo guud ahaan Geeska Afrika.

Xiriirka ka dhexeeya Itoobiya iyo Eriteriya ayaa sidoo kale si weyn u xumaaday tan iyo markii la joojiyay xabad-joojinta Pretoria. Itoobiya waxay xirtay safaaraddeeda Eriteriya waxayna eriday diblomaasiyiinta Eriteriya Oktoobar 1, iyadoo ku eedaysay Asmara falal cadaawad iyo ku lug lahaanshaha dagaalka dib loo soo cusbooneysiiyay. Eriteriya waxay ka jawaabtay inay jarto xiriirkii diblomaasiyadeed, iyadoo beenisay inay taageerto isbahaysiga mucaaradka. Masar iyo Suudaan ayaa sidoo kale beeniyay eedeymaha Itoobiya ee ah inay taageerayaan isbahaysiga.

Dowladda Itoobiya ayaa Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ku eedaysay inuu taageeray tallaabooyin ay sheegtay inay ka hor imanayaan danaha istiraatiijiga ah ee Itoobiya, kaddib markii Madaxweynaha Soomaaliya uu 4-tii Oktoobar magaalada Al-Calameyn ee dalka Masar kaga qayb galay shir ay yeesheen Soomaaliya, Masar, Ereteriya iyo Suudaan.

Warbixin ay baahisay Wakaaladda Wararka Itoobiya oo ciwaan looga dhigay “Khayaamaada Madaxweyne Xasan Sheekh waxa ay wax u dhimanaysa xaqiiqooyinka gobolka” ayaa lagu sheegay in ka qaybgalka Madaxweyne Xasan Sheekh iyo taageerada uu u muujiyey bayaanka wadajirka ah ee shirka ay Itoobiya u aragto tallaabo saamayn ku yeelan karta danaha ay ka leedahay Wabiga Niilka iyo arrimaha amniga Badda Cas.

Warbixintu waxay sheegtay in bayaanka Al-Calamayn uu ku adkaynayo dalalka ku wada jira Wabiga Niilka inay dhowraan mabda’a ah inaan dal kale waxyeello loo geysan, isla markaana mashaariicda biyaha ee saameyn karta dalalka kale lagu saleeyo ogeysiin hore, wadatashi iyo is-afgarad. Wakaaladda Wararka Itoobiya ayaa ku doodday in qoddobadan ay si gaar ah u saamayn karaan Itoobiya oo muddo dheer khilaaf kala dhexeeyey Masar iyo Suudaan oo ku saabsan isticmaalka biyaha Niilka gaar ahaan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya.

Warbixinta ayaa sidoo kale Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedaysay inuu la safanayo isbahaysi siyaasadeed oo sida qoraagu ku dooday, lagu xaddidayo doorka Itoobiya ee arrimaha Badda Cas. Itoobiya oo aan lahayn xeeb ayaa muddooyinkii u dambeeyey si joogto ah u muujisay muhiimadda ay u leedahay helitaanka marin-badeed ganacsi.

Qoraalka ayaa sidoo kale si gaar ah u dhaliilay ka qaybgalka Madaxweynaha Ereteriya, Isaias Afwerki isagoo ku dooday in Ereteriya ay taageertay mowqifka Masar ee ku saabsan arrimaha biyaha Niilka. Qoraagu wuxuu tallaabadan ku fasiray inay Ereteriya mudnaanta siisay danaha Masar halkii ay ka ilaalin lahayd danaha mustaqbalka ee Ereteriya. Warbixinta ayaa sidoo kale soo hadal qaaday kaalintii Itoobiya ku lahayd Soomaaliya tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991-kii, iyadoo xustay shirarkii dib-u-heshiisiinta ee lagu qabtay Itoobiya iyo taageeradii ciidamada Itoobiya ay ka geysteen dagaalladii lagula jiray Al-Shabaab iyo hawlgalladii nabad-ilaalinta ee Soomaaliya.

Qoraaga warbixinta ayaa ku dooday in taageerada Madaxweyne Xasan Sheekh ee bayaanka Al-Calamayn ay ka hor iman karto xiriirkii amni iyo iskaashi ee Soomaaliya iyo Itoobiya soo dhex maray tobannaan sano. Waxa uu sidoo kale dhaliil u jeediyey mowqifka Madaxweynaha Soomaaliya ee ku saabsan arrimaha Badda Cas iyo xuquuqda Itoobiya ee marin-badeedka.

Doorka Eriteriya ayaa laga yaabaa inuu noqdo mid go’aan leh

Dhanka Eriteriya, goobta dagaalku ka socdo ayaa muhiim u ah sida natiijada dagaalka oo kale. Colaad daba-dheeraata oo ka jirta Tigray ayaa laga yaabaa inay ciidamada Itoobiya ku mashquuliso halkaas, isla markaana xaddiddo awoodda Addis Ababa ay ku daba-geli karto hamigeeda ku aaddan Badda Cas. Hase yeeshee, guul weyn oo ay Itoobiya gaarto ayaa laga yaabaa inay siiso dowladda federaalka xorriyad dheeraad ah oo ay diiradda ku saari karto tartamayaasha gobolka. “Iyadoo ay jiraan warar sheegaya in ciidamada Eriteriya ay u gudbayaan dhanka Tigray, waxay u muuqataa in Eriteriya ay doonayso inay xoojiso ciidamada TPLF ee u guranaya dhanka waqooyi, si dagaalka u dhexeeya askarta Itoobiya iyo kuwa Eriteriya uu uga dhaco dhulka Tigray, ee uusan uga dhicin gudaha Eriteriya,” ayuu yiri Maxamed Kheyr Cumer, oo ah cilmi-baare diiradda saara Geeska Afrika. Taasi waxay dhiirrigelin u noqon kartaa Eriteriya inay taageerto ciidamo awood u leh inay ciidanka Itoobiya ku mashquuliyaan halkaas, iyadoo aysan qasab ku ahayn inay iyadu si toos ah dagaalka u gasho.

Suudaan oo arrinta sii adkeyneysa

Dagaalka Suudaan ayaa dhinac kale sii adkeenaya tartanka gobolka. Masar ayaa siisay taageero siyaasadeed, mid saadka iyo mid farsamo ciidanka Suudaan, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters, halka ciidamada Rapid Support Forces (RSF) lagu eedeeyay inay falal arxan-darro ah ka geysteen Daarfuur.

Itoobiya ayaa wajahday eedeymo ku saabsan inay fududeyneyso taageerada loo fidinayo RSF. Baaritaan ay sameysay Reuters bishii Febraayo ayaa lagu sheegay in Itoobiya ay martigelinaysay xero ku taal gobolka galbeed ee Benishangul-Gumuz, halkaas oo lagu tababarayay kumanaan dagaalyahanno ah oo xiriir la leh RSF. Reuters waxay soo xigatay siddeed il-wareed, oo ay ku jiraan sarkaal sare oo ka tirsan dowladda Itoobiya, kuwaas oo sheegay in Imaaraadka Carabta ay maalgelisay dhismaha xerada isla markaana ay bixisay tababarayaal ciidan iyo taageero saadka ah. Imaaraadka ayaa beenisay eedeymahaas, Reuters-na waxay sheegtay inaysan si madax-bannaan u xaqiijin karin doorka Imaaraadka.

Xiriirradaas tartanka ku jira ayaa qayb ka ah loollan ballaaran oo ku saabsan Webiga Niil, Suudaan, Badda Cas iyo helitaanka waddooyinka ganacsiga.

Dhanka Masar, khilaafka kala dhexeeya Itoobiya ee ku saabsan biyo-xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam ayaa weli ah walaac istiraatiijiyadeed oo weyn. Dhanka Eriteriya, dadaalka Itoobiya ay ugu jirto inay hesho marin ay ku gaarto Badda Cas ayaa loo arkaa arrin la xiriirta amniga qaranka. Dhanka dalalka deriska la ah Sudan, colaaddu waxay khatar ku tahay inay beddesho dheelitirka awoodda gobolka.

Ma faragelin doonaan Masar, Ereteriya, Suudaan iyo Soomaaliya?

Danta ay wadaagaan dalalka gobolka ee Itoobiya isku haya ma aha mid ka turjumaysa faragelin toos ah. Masar waxay leedahay xisaab u gaar ah oo ku saabsan Niil iyo Suudaan. Ereteriya waxay si toos ah u danaysaa amniga horumarka Tigreega. Soomaaliya waxay la tacaalaysaa caqabadaha amni ee u gaarka ah iyo xiriir adag oo ay la leedahay Addis Ababa. Suudaan waxay weli ku jirtaa dagaalkeedii sokeeye ee ba’naa.

Isla mar ahaantaana, ciidamada federaalka ee Itoobiya hadda waxay wajahayaan suurtagalnimada inay ka dagaallamaan dhowr dhinac.

TPLF, Amxaarada Fano iyo Ciidanka Xoreynta Oromada (OLA) mid walba wuxuu isku dayay inuu ka horyimaado dowladda federaalka ee qaybo kala duwan oo dalka ah. Haddii ay sii wadi karaan cadaadiska ciidanka iyagoo ka sii baxaya xarumaha dadweynaha ee waaweyn, dhicitaanka Mekelle wuxuu noqon karaa oo keliya wejiga koowaad ee iskahorimaad aad u dheer. Dhinacyada Itoobiya ee isku haya, su’aashu waxay tahay in laga faa’iidaysto nuglaantaas ama laga fogaado in loo jiido dagaal goboleed kale.

Baaxadda ku lug lahaanshaha gobol kasta waxay ugu dambeyntii ku xirnaan kartaa in TPLF ay ciidamada federaalka ku hayn karto Tigreega, iyo inay ka fogaato xadka Ereteriya. “Ma aha wax adag in la fahmo ballanqaadka Qaahira ee ah in laga hortago Itoobiya inay ku guuleysato dagaalka hadda socda, wax kasta oo ay yihiin yoolalka ciidankeeda, oo ay ku jiraan marin u helidda la ammaanay ee Abiy ee Badda Cas,” ayay tiri Dinka oo ka tirsan Jaamacadda Miami.

Su’aashu hadda waxay tahay: Xaaladda gobolka ma sii ahaan doontaa mid ku salaysan diblomaasiyad, mise waxay u gudbi doontaa goob dagaal?