Connect with us

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Xiriirka Soomaaliya iyo Ingiriiska

Xiriirka ka dhexeeya Soomaaliya iyo Ingiriiska waxa uu soo bilowday qarnigii 19aad, Ingiriiska waxa uu kala qeybiyey Soomaalida, xariir diblomaasiyaddeed illaa iyo galaangal siyaasaddeed.

Published

on


Xiriirka ka dhexeeya Soomaaliya iyo Ingiriiska maanta waxa uu soo bilowday qarnigii 19-aad. Sannadkii 1884-kii, Ingiriisku waxa uu Waqooyiga Soomaaliya (Somaliland) ka aasaasay Maxmiyaddii Xeebta Soomaalida ee Ingiriiska, ka dib markii uu heshiisyo is-daba-joog ah la saxiixday Salaadiintii Soomaalida ee wakhtigaas xukumaysay, sida Maxamuud Cali Shire.

Sannadkii 1900-kii, hoggaamiyihii Daraawiishta ee Sayyid Maxamed Cabdallah Xasan waxa uu bilaabay dhaqdhaqaaq iska caabin ah oo labaatan sannadood socday oo ka dhan ahaa ciidamadii Ingiriiska. Ololahan millatari waxa uu aakhirkii soo afjarmay 1920kii, ka dib markii Ingiriisku uu duqeymo cirka ah ku garaacay caasimadda daraawiishta ee Taleex. Kaddib dagaalkii labaad ee dunida, Ingiriisku waxa uu sii haystay maamulkii British Somaliland ee maxmiyad ahaan. 1945kii, intii lagu jiray shirkii Potsdam, Qaramada Midoobay waxay Talyaanigu siisay wakiilnimada Italian Somaliland, laakiin kaliya iyada oo si dhow loola soconayo iyo shuruudo — oo ay markii ugu horreysay soo jeediyeen Ururkii Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL) iyo ururro kale oo siyaasadeed oo Soomaaliyeed, sida Xizbiya Digilmirifle. Somali (HDMS) iyo Somali National League (SNL) — in Soomaaliya ay xornimada ku gaarto toban sano gudahood. British Somaliland waxay ahaan jirtay maxmiyad Ingiriiska ilaa 1960-kii.

Sida Ingiriiska Soomaalida u kala qaybiyey

Taariikh ahaan, Ingiriiska waligiisaba Soomaali uma naxariisanin. Wuxuuna ka kala dhigay kuwa uu dhulalkooda kala qeybiyo iyo mar iyaga dhexdooda isku diro sababtoo ah magaca Islaam ahaan ee ay wataan Soomaalida. Tan iyo wakhtigaas, masuuliyiinta Soomaalida waxay garan la’yihiin cida cadow ku ah dalkooda iyo diintooda. 1948 dii, cadaadis kaga yimid xulafadooda Dagaalkii Labaad ee Adduunka iyo Soomaalidii manaxdada ahayd, Ingriisku wuxuu “soo celiyey” dhulka hood (goob muhiim u ah daaqsinka Soomaaliyeed oo loo malaynayo inuu ‘ilaaliyo’ heshiisyadii Ingiriisku la galay Soomaalida 1884 iyo 1886) iyo Ogadeeniya oo la siiyay Itoobiya, oo ku salaysan heshiis ay kala saxeexdeen 1897kii oo Ingiriisku dhulkii Soomaalida ku wareejiyay Imbaraadoorkii Itoobiya ee Menelik si uu uga caawiyo duulaanka qabaa’ilka Soomaalida.

Dhulkii Soomaaligalbeed ma aysan haysanin madaxbanaani laakiin Itoobiya waxay isla markiiba sheegatay in ay iyadu leedahay madax-bannaanideeda. Taasi waxay keentay in Ingiriiska uu ku guul darreysato dalabkii 1956-kii si ay dib ugu iibsato dhulkii Soomaaliyeed ee ay la wareegtay. Ingriiska ayaa sidoo kale siisay dhulkii Soomaaliyeed ee Soohdinta Waqooyiga Kenya ee (NFD). Wuwaadiniinta Soomaaliyeed ee deganaa soohdinta Kenya rabitaankooda baaxadda leh si ay ugu biiraan Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee dhawaan la sameeyay ayaa laga diiday.

Dalka Kenya khadkii xuduudka Waqooyi ayaa ka dhashay fal-celin degdeg ah, taasoo dhalisay dagaalkii Shifta waxyar ka dib markii Kenya ay xornimada qaadatay 1963-kii. Dhulkaas asal ahaan waxaa u badan Soomaali oo leh illaa iyo hadda dadyowga Soomaaliyeed waxay u arkaan gardaro in ay Kenya haysato dhulkaas. Dagaalkii Shifta 1963-1967 Xasuuqii ka dhacay gobolka NFD oo ay ku dhinteen in ka badan 10,000 oo qof, waa dagaal loogu magac daray “dagaalkii isbeddelka” oo dhex maray Soomaalida iyo Kenyanka.

Taariikhda gobolka NFD ee maanta loo yaqaan Waqooyi Bari Kenya.

Xornimaddii Soomaaliya kadib 1960-kii, dawladda Ingiriiska waxay ku dhawaaqday in dhammaan dadka Soomaaliyeed lagu koobo hal unug maamul, laakiin taasi ma aysan dhicin, sababtoo ah Kenya weli waxay ahayd Bariga Afrika oo uu Ingiriisku gumaysan jiray.

Xisbiga Horusocodka Dadka ee Gobolka Waqooyi (NPPPP) ayaa hormuud ka ahaa degmadda xudduudaha Waqooyi oo ay ku jirto Waqooyi Bari ee kicinta gooni-isu-taagga si ay ula midoobaan walaalahooda Soomaaliyeed ee Soomaaliya. Dowladda Soomaaliya ayaa ka carootay oo kafaala qaaday jabhad la magac baxday 𝑵𝒐𝒓 𝒐𝒏 𝑴𝒐𝒗𝒆𝒎𝒆𝒏𝒕.

Xuduudaha kala qaybiya Kenya iyo Soomaaliya ayaa markii ugu horreysay la sameeyay dabayaaqadii qarnigii 19-aad. Sida meel kasta oo kamid ah qaaradda, tani waxay ahayd shaqada awoodaha gumeysiga reer Yurub. Dadyowga Qaaradda Afrika oo dhan waa dad iskuwada isir ah oo meelo badan iska soo gala dhanka dhaqanka, luuqadda, diinta, xigaalka, iyo dhul ahaana leh joomatari toosan.

Muddo badan, xuduudaha Geeska Afrika waxay u hoggaansameen maahmaahdii ahayd: Meel kasta oo geelu tago waa Soomaaliya.

Loolanka Afrika ‘The Scramble for Africa’, oo sidoo kale loogu yeero Qaybinta Afrika, Gumeysiga Afrika ama Kufsiga Afrika, wuxuu ahaa duullaankii qaybinta gumeysiga Afrika ee toddobada quwadood ee Galbeedka Yurub xilligaas oo loo yaqaano ‘New Imperialism’ (sanadihii u dhexeeyay 1833 iyo 1914). Boqolkiiba 10 qaarada Afrika waxay ku hoos jirtay xukunka gumaysiga Yurub 1870-dii, waxayna kordhiyeen ku dhawaad 90 boqolkiiba 1914-kii, Liberiya iyo Itoobiya oo keliya ayaa ka madax bannaanaaday.

Shirkii Berlin ee 1884-tii, kaas oo nidaamiyay gumeysiga Yurub iyo ganacsiga Afrika. Rubucii u dambeeyay ee qarnigii 19aad, waxa jiray loolan siyaasadeed oo aad u badan oo u dhexeeyay boqortooyooyinkii reer Yurub, kaas oo dhiirigeliyay sii xoojinta nidaamyadii gumaysiga qaarada Afrika waxaana sii xoogaystay – saamayn milatari iyo awood dhaqaale una gudubtay xukun toos ah.

Afrika inteeda badan gumaysigii waa ay ka baxday intii lagu jiray dagaalkii qaboobaa. Laakiin xuduudihii uu ku kala qeybiyay qaaradda iyo nidaamyada dhaqaale ee uu soo rogay ayaa weli saameeya siyaasadda iyo dhaqaalaha Afrika maanta.

Marka dhaqaalle yahannadu ka doodaayaan dhaxalka waara ee gumeysiga, dooddu waxay inta badan ku wareegataa aasaaska hay’adaha gumeysiga sameeyey. Halkaas su’aasha ka dhalan karta ayaa ah dalalkii la gumaysan jiray miyay la yimadaan fikir dhaqaalle oo ku salaysan dhaqankooda, caqiidooda iyo sida ay nolosha u arkaan oo ay dhaqan-dhaqaalle u sameyn karaan bulshada. Sida maalgelinta kaabayaasha (sida Jedwab iyo Moradi 2016), aqoonsiga awoodda gumeysiga (sida La Porta et al. 2008) iyo saamaynta gumaystaha ee raasamaalkii hore ee aadanaha (Easterly and Levine 2016). Hase yeeshee, intii u dhaxaysay xilligii ka ganacsiga dadka (1400-1800) iyo imaatinka gumaystaha dhammaadkii qarnigii 19-aad, ‘Scramble for Africa’ waxay u taagan tahay dhacdo biyo-mareen ah oo taariikhda qaaradda ah.

Qaybinta Afrika ee reer Yurub waxay bilaabantay, qiyaas ahaan, 1860-meeyadii waxaana la joojiyey horraantii 1900-aadkii. Awoodaha gumaysigu waxay saxiixeen boqollaal heshiis, kuwaas oo ku lug lahaa xariiqyada xuduudaha Afrika ee gumeysiga dhigay sida Soomaaliya iyo Itoobiya, Kenya iyo Soomaaliya. U fiirso, Itoobiyanka waad necban tahay maxaa yeelay dhul Soomaaliyeed ayay haystaan. Kenyanka sidoo kale sawabtoo ah waxay haystaan dhul Soomaaliyeed. Waxaad sawirataa dalalkaan deriska nala ah oo aan naga haysanin wax dhul ah sideed ula dhaqmi lahayn? Dabcan meelwalbo oo Soomaaliya ka mid ah waa laga soo dhaweyn lahaa, waxaana loo arki lahaa dalal deris nala ah oo walaala ah, laakiin taasi ma dhacin sababtoo ah hagardaamooyinka gumarysiga dhigay awgeed.

Dowlad-dhiskii Soomaaliya 1960kii

1-dii Luulyo 1960-kii, waxa midoobay waqooyiga Soomaaliya iyo Koonfurta Soomaaliya, waxaana la sameeyey Jamhuuriyaddii Soomaaliya. Intii u dhaxaysay 1963 iyo 1968, dawladda Soomaaliya waxay jartay xiriirkii diblomaasiyadeed ee ay la lahayd maamulkii Boqortooyada Ingiriiska ee ku saabsanaa arrinta degmada woqooyiga. Ka dib waxa ay dib u soo celisay xiriirkii ka dib markii ay awoodda ku yeelatay Golihii Sare ee Kacaanka 1969kii.

Taariikhda Siyaasaddeed ee dowladda Ingiriiska ayaa cadeynaayo in marwalbo boqortooyada Ingiriiska ay galaagal ku lahayd siyaasadda Soomaaliya, haddii ay noqoto xagga sirdoonka iyo haddii ay noqotaba xagga danaha qaran ee dowladda Ingiriiska. Sawabtoo ah, dowladda Ingiriiska ayaa xagga cilmi ahaan iyo wacyi ka sarreeyo siyaasiyiinta iyo diblomaasiyiinta Soomaaliyeed oo intooda badan ku yimaada nidaamka 4.5. Nidaamkaas ayaa keeni kara in dalalka shisheeye danahooda ay marwalbo ka dhex raadsadaan dowlad walbo oo la soo dhiso. Dad badan oo indheergarad ah ayaa sidoo kale aaminsan in nidaamka uusan soo saari karin hoggaamiyaal iyo diblomaasiyiin karti u leh inay ummad hoggaamiyaan.

Sidaa darteed waxaa hubaal ah in haday Ummadu weydo Hoggaan fiican, oo Caqli, Cilmi, Xilkasnimo iyo daacadnimo isku darsaday inay jabayso baaba´ayso, qayrkeed kaharayso taariikhdana kabaxayso. (Libaax hoggaaminaya bulsho Bakaylayaal ah ayaa ka wanaag iyo waxtar badan, bulsho libaaxyo ah oo uu bakayle hogaaminayo).

Ummadaha la isticmaarsaday ama la qabsaday waa ummado waayay hoggaan ujeexa jidkay ku gaari lahaanyeen Guul, Horumar, Haybad iyo Awood lagaga cabsado, si uuna cadaawuhu udamcin inuu qabsado, bililiqaysto, dhalangadiyo, kadibna isagu maareeyo xaadirkooda iyo mustaqbalkooda labadaba.

Kadib dagaalladii sokeeye ee Soomaaliya oo billowday 1991-kii dalka waxaa ka dhacay dhacdooyin argagax leh. Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya ayaa ku caanbaxday axmaqnimo xad dhaaf ah, caburinta, dilka, dhaca iyo kufsiga beelaha laga tirada badan yahay. Burburkii dowladdii dhexe kadib illaa iyo hadda ummada Soomaaliyeed ma aysan helin dolwad xalaal ah.

Kadib, xaaladda cakiran ee ay ummada Soomaaliyeed ku jirto ayaa waxaa loo abbuuray dowlad-dabasaar ah oo ku dhisan nidaamka 4.5 maxaa yeelay xal kale ayay waayeen dadka ummada siyaasiyiinta u ah. Waxaa fikirkaan siyaasaddeed lagu ansixiyey Shirkii Geedi-socodka Nabada Soomaaliya ee Carte sanadkii 2000, ujeedka xukun siyaasaddeedkaan ayaa ahaa heyb-qeybsiga xukunka bulshada u dhexeeya – kaasoo beelaha laga tirada badan yahay lagu liidaayo. Iyadoon aan lagu dheeraan ujeeddada ay ku timid nidaamka hirgalay ee 4.5, xusuusin waxaa mudan in ay jireen xiligaa abuuris, qorshe iyo tabo ka duwan mida maanta hirgashay ee 4.5, isla mar ahaantaana si aan hubsiimo laheyn ama aan loo aabo yeelin meel leysaga tuurey.

Marxaladan cakiran ee ay ummada Soomaaliyeed ku jirto maanta waxay soo socotay in ka badan 30 sano illaa iyo maantana ma aysan helin hoggaamiye u hiiliya shacabka Soomaaliyeed. Mudadaa, dhamaan bulsho weynta Soomaaliyeed waxay si isku mida u tuhuntey islana garatey in nidaamkan caddaalad darro uu ku suleysan yahay. Sababtaa darteed, inta badan shacabka Soomaliyeed waa ay ka dheragsan yihiin in 4.5 uusan ku saleeysneyn xog tirakoob rasmi ah oo la sameeyey – balse, daneysi iyo isu tanaasul la sameeyey.

Burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya ka dib, bilawgii dagaalladii sokeeye 1991kii, safaaraddii Ingiriiska ee Muqdisho ayaa la xiray. Mudadii xigtay, dowladda Ingriisku waxay sii waday xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la lahayd dowladdii ku meel gaarka ahayd ee wakhtigaas la soo dhisay iyo dawladihii ka dambeeyay ee ku meel gaarka ahayd illaa nidaam federaal loo soo dhisay Soomaaliya.

Waxa kale oo ay hawlgelisay maamul-goboleedyada yaryar ee Soomaaliya, sida Puntland iyo Somaliland, si loo xaqiijiyo ka-qaybgal ballaaran ee geeddi-socodka nabadda. Sannadkii 2012-kii, mas’uuliyiinta Ingiriiska ayaa sidoo kale abaabulay shirkii London ee arrimaha Soomaaliya si loo agaasimo taageerada beesha caalamka ee dawladda ku-meel-gaarka ah ee Soomaaliya.

Ka dib markii la asaasay Dowladda Federaalka Soomaaliya bishii Agoosto 2012, mas’uuliyiinta Ingiriiska waxay dib u xaqiijiyeen in UK ay sii wadato taageerada ay siiso dowladda Soomaaliya iyo madax-banaanideeda dhuleed iwm.

Xafladdii dib u furista safaaradaha Ingiriiska ee Muqdisho, 2013

23-kii Maarso 2017 Wasiirka Arrimaha Dibadda UK Boris Johnson ayaa shir guddoomiyay shir golaha oo looga hadlayay xaaladda bini’aadantinimo iyo tan siyaasadeed ee dalka Geeska Afrika, Soomaaliya iyadoo ay soo food saartay walaaca laga qabo macluusha. Toddobaad ka hor wakhtigan Boris Johnson wuxuu Muqdisho ku booqday madaxweynaha Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Maxamed Farmaajo (4.5) oo ku saabsanaa istaraatiijiyad looga hortagayo dhibaato kasta. – Akhristoow, xasuusnoow marwalbo oo madaxweyne la doorto dalka wuxuu ku jiraa macluul (gaajo), doorashada baarlamaan iyo madaxweyne-nimo marka ay dhacaysana lacago tiro badan ayaa lagu bixiyaa iyadoo aan la iswaydiinin halka ay dalka ka soo galayso lacagahan!

Xariirka diblomaasiyadeed

Xiriirka arrimaha dibadda ee Soomaaliya ayaa waxaa ugu horreeyo ama sarreeyo madaxweynaha oo ah madaxa dowladda, Ra’iisul wasaaraha oo ah madaxa xukuumadda, iyo wasiirka arrimaha dibadda ee dowladda federaalka.

Sida ku cad qodobka 54-aad ee Dastuurka Qaranka, awood qeybsiga iyo kheyraadka dowladda federaalka iyo maamul goboleedyada waa in ay ka wadahadlaan oo ay ku heshiiyaan dowladda Federaalka iyo dowladaha xubnaha ka ah Federaalka, marka laga reebo arrimaha khuseeya arrimaha dibadda, difaaca qaranka, dhalashada iyo socdaalka, iyo siyaasadda lacagta. Qodobka 53aad ayaa sidoo kale qeexaya in Dowladda Federaalka ay kala tashato Dowladaha xubnaha ka ah Federaalka arrimaha waaweyn ee la xiriira heshiisyada caalamiga ah, sida wada xaajoodka ganacsiga dibadda, maaliyadda iyo heshiisyada.

Somaliland, oo ah maamul kamid ah maamulada Soomaaliya haddana iskeed ugu dhawaaqday madax bannaani, caalamkuna aan u aqoonsaneen maamul ka madax bannaan Soomaaliya, ayaa dowladda Federaalka ka qaadato lacagaha deeqaha dibedda laga keeno. Si kastaba ha ahaatee, madax-banaanideeda ay ku dhawaaqday ayaa ah mid aan aqoonsi ka helin waddan ama urur caalami ah.

Soomaaliya wax safaarad ah kuma lahayn London mana lahan wax xariir diblomaasiyadeed oo rasmi ah Boqortooyada Ingiriiska tan iyo markii safaaradda la xiray 1994-kii.

12 Febraayo 2023, Soomaaliya ayaa dib u furatay safaaradeeda Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska muddo 32 sano ah kadib, waxaana munaasabada ka soo qeyb galay danjire Cabdulqaadir Axmed Kheyr, Orodyahanka Olimbikada Maxamed Farah iyo xubno kale.

Safaaradda London ayaa la filayaa in ay bixiso adeegyo qunsuliyadeed oo ay u shaqeyso ku dhawaad 500,000 oo qurbajoog ah oo ku nool Ingiriiska kuwaas oo xaq u leh dhalashada Soomaaliya, iyo addeegyo kale oo ay ka mid yihiin waraaqaha safarka iyo waraaqaha guurka.

25-kii Abriil 2013, Ingiriiska waxay noqotay waddankii ugu horreeyay ee reer galbeed ah oo dib u fura safaaraddeeda Soomaaliya, iyadoo xoghayaha koowaad ee arrimaha dibadda ee Ingiriiska William Hague uu ka qaybgalay xafladda furitaanka ee Muqdisho. 6-dii Juun 2013, dawladda Ingiriiska ayaa Neil Wigan u magacawday safiirka cusub ee Ingiriiska u fadhiya Soomaaliya. 16-kii Maarso 2015, Harriet Mathews waxaa loo magacaabay danjirihii bedelay Wigan.

Facebook Comments Box

Waa bare, qoraa, cilmi-baare, iyo hogaamiye fikir iyo aragti xambaarsan oo wax ka dhiga kuliyada dowladnimada iyo difaaca ee Jaamacadda Ramaas 'Ramaas University'. Waa falanqeeye ka tirsan Diblomaasi.com. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Maxay kawada hadleen Madaxweyne Xassan iyo Ra’isul wasaaraha Norway?

Maxaa ka soo baxay safarka madaxweyne Xassan uu ka tagay dalka Norway – qodobada ugu muhiimsan halkaan hoose ka akhriso.

Published

on

Villa Somalia

Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud ayaa safar shaqo ah ku jooga caasimada dalka Norway ee Oslo, wuxuuna la kulmaayey Ra’iisul Wasaaraha Norway Jonas Gahr Støre.

Imaanshaha madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud ee wakhtigaan waxaa ka horreeyey wasiirkii horre ee Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib u heshiisiinta ee xukuumadda federaalka ee Soomaaliya mudane Axmed Macalin Fiqi oo hadda ah Wasiirka Arrimaha Dibedda isla dowladdan Xassan Sh. Maxamuud. Xukuumadda Xassan Sh. Maxamuud waxay sameysay iskudayo aan lagu guulaysanin ee lagu xoojinaayo xariirka labada dal.

Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa Boqortooyada Norway uga warbixiyay horumarka ay Soomaaliya ku tallaabsaneyso iyo sida dowladda federaalka ee Soomaaliya ay uga go’an tahay ka lib keenidda dagaalka ka dhanka ah Al-shabaab balse waxaa hadalkiisa ka reebanaa inuusan sheegin guuldarooyinka dowladdiisa ee ku aadan la dagaalanka Al-shabaab iyo sidoo kale in dalka dagaallo beeloodyo ay ka jirraan wakhtigaan uu ku sugan yahay dalka Norway iyo muddooyinkii dambe oo dhan.

Ciidamada xoogga dalka Soomaaliya, daraawiishta Galmudug iyo xoogaggii dib u xoreynta shacabka ayaa isaga baxay dhulkii ragga badan ay ku dhinteen ee laga xoreeyey Al-shabaab ee koonfurta gobolka Mudug, gaar ahaan degmooyinka Camaara iyo Bacaadweyne.

Xaaladdaan ayaa gilgishay halgankii dalka looga xoreynayey Khawaarijta oo ah ‘magaca ay dowladda federaalka Soomaaliya u taqaano’ Al-shabaab ee labada sano soo socday, waxayna dad badan ka niyad jabeen sida ay wax u socdaan, eedda ugu badan waxay dul hoganeysaa taliska ciidanka xoogga dalka.

Sidoo kale, waxaa si gaar ah diiradda loo saaray xadgudubka Itoobiya ee ka dhanka ah madaxbannaanida Soomaaliya iyo xasiloonida gobolka. Madaxweynaha ayaa uga warbixiyey Ra’iisul Wasaaraha Norway dhibaatada ka dhalatay xadgudubka Itoobiya iyo dadaallada dowladda Soomaaliya ee ku aaddan ilaalinta madaxbannaanida iyo midnimada dalka.

Kulanka ayaa ku soo dhammaaday jawi isfaham iyo is-afgarad ah, iyadoo labada dhinac ay ku heshiiyeen inay sii wadaan wada shaqeynta iyo iskaashiga dhow ee labada dal. Mudane Xassan Sh. Maxamuud ayaa sidoo kalle ka mahad-celiyay taageerada dhinacyada kala duwan ee Norway u fidineyso Soomaaliya, taasi oo kaalin weyn ka qaadaneysa dib u dhiska iyo dib u soo kabashada Soomaaliya.

Ra’iisul Wasaaraha Boqortooyada Norway Mudane Jones Gahr Støre ayaa bogaadiyay horumarka ay Dowladdiisa sameyneyso, waxaana uu ballan-qaaday in dalkiisu sii wadi doono iskaashiga iyo taageerada Soomaaliya.

Madaxweyne Xasan Sheekh oo Norway ku jooga booqasho shaqo oo muddo saddex maalmood ah, ayaa sidoo kale waxa uu qasriga boqortooyada Oslo kulan kula qaatay Boqorka Norway, Boqor Harald V, iyo dhaxal suge Haakon Magnus.

Safarkan ayaa noqonaya midkii ugu horreeyey ee madaxweyne Xasan Sheekh uu ku tagay dalka Norway tan iyo markii dib loo doortay ee 15-kii Maay 2022, wallow uu safaro kala duwan ku tagay qaar ka mid ah dalalka qaaradda Yurub. Hal bil gudaheeda madaxweynaha ayaa u safray dalal badan oo caalamka kamid ah asigoo leh wasiir arrimo dibadeed – waxay dad badan iswaydiin karaan aaway shaqadii wasiirka arrimaha dibedda!

Norway ayaa sanadihii ugu dambeeyey qeyb libaax leh ka qaadatay dib u dhiska dowladnimada Soomaaliya, laakiin nasiib-xumada jirta ayaa ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed ayaanan wali u bislaanin inay shacabkooda samata-bixiyaan.

Madaxda kalle marka ay yimadaan Norway waxaa loo soo dhaweeyaa si heer sarre ah oo maamuus leh, balse kuwa Soomaalida waa lagu bahdilaa. Marka ay yimadaan hoteel ayay degaan waxaana soo dhaweeya kooxda qabiilka ugu dhow madaxweyne ama wasiir.

Sababta waxaa ugu wacan mida koowaad malahan wax ajende ah, midda labaad waa madax ku timaaday 4.5 sidaas awgeed waxaa jira dad aan madaxweyne ahaan u aqoonsaneen madaxda Soomaaliya madamaa lagu dulmiyey nidaamka dowladnimo ee meesha lagu haayo. Sidoo kale, dowladaha kalle ee caalamka sida reer Yurub waa ay ogyihiin in madaxda Soomaaliyeed ay ku yimadaan nidaamkaas loona baahan yahay in wax laga beddelo – loo gudbo doorasho dadweyne.

Inta badan malahan ajendo qaran ee ay xambaarsan yihiin waxaana ugu wacan nidaamka dalka ka jirra. Tusaalle: Madaxweynaha Tansaaniya Samia Suluxu Hassan oo booqasho ku joogtay Norway, ayaa doonaysa in Norway ay maalgashi ku sameyso Tansaania waxayna sheegtay inay rabto iskaashiga ganacsi ee ma aha gargaar waxa ay doonayso. Sidoo kalle iskama aysan imaanin Norway illaa loo diray casuumad rasmi ah.

Arrimaha ka qeyb-galka Diblomaasiyadda Norway 

Norway waxay si firfircoon ugu hawlan tahay taageeridda Soomaaliya iyada oo adeegsanaysa Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika. Bishii Maajo 2021, Ergeyga Joogtada ah ee Norway u fadhiya Qaramada Midoobay, Danjire Mona Juul, ayaa muujisay taageerada ay u hayso wada-hadallada dib u soo noolaynta ee Soomaaliya ee uu hoggaamiyo Ra’iisul Wasaare Rooble.

Waxaa horey u jiray tuhun ah in Norway ay faragelin ku lahayd arrintii muranka badda ee u dhaxeysay Kenya iyo Soomaaliya, balse Norway ayaa horey u cadeysay doorka ay ku leedahay muranka soohdinta badda ee Kenya iyo Soomaaliya. Wasiirka Arrimaha Dibadda Norway, Espen Barth Eide, ayaa carabka ku adkeeyay mowqifka dalkiisa intii ay socotay dacwadda dhanka sharciga ah ee Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda (ICJ) ee uu ku taageerayo dooda Soomaaliya.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Madaxweyne Xassan Sheekh oo safar Norway ah u ambabaxay – waa maxay ujeedka safarka?

Waa sidee xaalka wakhtigaan ee xiriirka diblomaasiyaddeed ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Norway?

Published

on


Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud ayaa maanta u ambabaxay safar uu ku tagaayo dalka Norway, halkaas oo uu ku tagi doono booqasho shaqo muddo saddex maalmood ah, waa sida ay xaqiijisay xafiiska Villa Somalia.

Xassan Sheekh Maxamuud ayaa inta uu ku sugan yahay caasimadda Oslo ee dalka Norway, waxa uu wadahadallo laba geesood ah uu la yeelan doonaa Ra’iisul Wasaaraha Norway Jonas Gahr Støre. Imaanshaha Xassan ee wakhtigaan waxaa ka horreeyey wasiirkii horre ee Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib u heshiisiinta ee xukuumadda federaalka ee Soomaaliya mudane Axmed Macalin Fiqi oo hadda ah Wasiirka Arrimaha Dibedda isla dowladdan Xassan Sh. Maxamuud. Xukuumadda Xassan Sh. Maxamuud waxay sameysay iskudayo aan lagu guulaysanin.

Norway ayaa sanadihii ugu dambeeyey qeyb libaax leh ka qaadatay dib u dhiska dowladnimada Soomaaliya, laakiin nasiib-xumada jirta ayaa ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed ayaanan wali u bislaanin inay shacabkooda samata-bixiyaan.

Madaxda kalle marka ay yimadaan Norway waxaa loo soo dhaweeyaa si heer sarre ah oo maamuus leh, balse kuwa Soomaalida waa lagu bahdilaa. Marka ay yimadaan hoteel ayay degaan waxaana soo dhaweeya kooxda qabiilka ugu dhow madaxweynaha. Sababta waxaa ugu wacan mida koowaad malahan wax ajende ah, midda labaad waa madax ku timaaday 4.5 sidaas awgeed waxaa jira dad aan madaxweyne ahaan u aqoonsaneen madaxda Soomaaliya madamaa lagu dulmiyey nidaamka dowladnimo ee meesha lagu haayo.

Tusaalle: Madaxweynaha Tansaaniya Samia Suluxu Hassan oo booqasho ku joogtay Norway, ayaa doonaysa in Norway ay maalgashi ku sameyso Tansaania waxayna sheegtay inay rabto iskaashiga ganacsi ee ma aha gargaar waxa ay doonayso. Sidoo kalle iskama aysan imaanin Norway illaa loo diray casuumad rasmi ah.

Boqorada Sonja (bidix) iyo Madaxweynaha Tansaaniya Samia Suluhu Hassan ayaa intii lagu guda jiray casho-sharafta ka dhacday qasriga boqortooyada ee lagu sharfay madaxweynaha oo la xidhiidha booqashadiisa rasmiga ah ee Norway. Sawirka: Annika Byrde / POOL / NTB Sawirka: Annika Byrde / POOL / NTB

Inta uu xukunka haayay madaxweyne Maxamed Cabdullaahi Farmaajo xariirka Norway iyo Soomaaliya ayaa xoogsaday, waxaana u istaagay xoojinteeda waa Xassan Cali Kheyre oo wax ku bartay dalka Norway. Haddana, iyadoo ay sidaas tahay Farmaajo waligiisa ma booqanin Norway intii uu xukunka haayey, maxaa yeelay wuxuu diidanaa habka loolla dhaqmo madaxda Soomaalyeed marka ay yimadaan Norway.

Xiriirka Soomaaliya iyo Norway

Xiriirka diblomaasiyadeed ee Norway iyo Soomaaliya waxaa gacanta ku haya safaaradda Norway ee Nayroobi. Norway wax safaarad ah kuma lahan gudaha Soomaaliya balse waxaa u jooga wakiilo ku xaraysan gudaha xarunta Xalane ee magaaladda Muqdisho.

Norway waxay weli taageertaa dib-u-habaynta dowlad dhiska Soomaaliya. Wakhtigaan la jooga taageerada Norway waxay lagama maarmaan u tahay xasilloonida iyo midnimada Soomaaliya si loo kobciyo soo kabashada dhaqaalaha, dib u habeynta waaxda amniga, iyo ka hortagga ururka laf-dhuun-gashay ku noqday dowladda Soomaaliya ee Al-Shabaab.

Arrinta xiisaha lihi waxay tahay in Soomaalida ku dhaqan dalka Norway ay yihiin dadka ugu badan ee Afrikaanka ah ee kunool Norway, iyadoo qaar badan oo ka mid ah ay qaxooti ahaan ku yimaadeen dagaalladii sokeeye ee Soomaaliya.

Fursadaha aysan ka faa’idaysanin Soomaaliya waxaa kamid ah isbeddelka cimilada iyo in Soomaaliya lagu soo darro dalalka horumarkooda socda lagana saarro dalalka gargaarka u baahan. Khibrad la’aan diblomaasiyaddeed ee haysata masuuliyiinta ku heeraarsan dowladda Xassan Sh. Maxamuud ayaa keentay in aan laga faa’idaysanin fursadaha jirra.

Soomaaliya aad bay ugu nugushahay saamaynta isbeddelka cimilada iyo cimilada oo aad u daran. Waxay saamaynaysaa hab-nololeedyada, waxay kordhisa barakaca, waxayna sii hurin kartaa xiisadaha dagaaladda sokeeye oo wali meelo badan oo dalka ka jirra, waxayna carqaladayn kartaa dadaallada xallinta khilaafaadka ee socda. Si wax looga qabto dhibaatooyinka bini’aadantinimo ee soo noqnoqda ee Soomaaliya, dalka wuxuu baahannahay aqoonyahano diblomaasiyaddeed oo wax ka keeni kara iskaashiga lala yeelano caalamka intiisa kalle si wax loogu qabto dhibaatooyinkaas iyo khataraha amni ee la xiriira cimilada.

Arrimaha ka qeyb-galka Diblomaasiyadda

Norway waxay si firfircoon ugu hawlan tahay taageeridda Soomaaliya iyada oo adeegsanaysa Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika. Bishii Maajo 2021, Ergeyga Joogtada ah ee Norway u fadhiya Qaramada Midoobay, Danjire Mona Juul, ayaa muujisay taageerada ay u hayso wada-hadallada dib u soo noolaynta ee Soomaaliya ee uu hoggaamiyo Ra’iisul Wasaare Rooble. Wadahadalku wuxuu ujeedkiisu ahaa in wax laga qabto caqabadaha siyaasadeed iyo sidii xal loogu heli lahaa heshiiskii 17kii Sebteembar.

Norway ayaa horey u cadeysay doorka ay ku leedahay muranka soohdinta badda ee Kenya iyo Soomaaliya. Wasiirka Arrimaha Dibadda Norway, Espen Barth Eide, ayaa carabka ku adkeeyay mowqifka dalkiisa intii ay socotay dacwadda dhanka sharciga ah ee Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda (ICJ) ee uu ku taageerayo dooda Soomaaliya.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Kenya ayaa soo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan Soomaaliya iyo Itoobiya ee ku saabsan heshiiska dekedda

Kenya ayaa madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud usoo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan asiga iyo Itoobiya taasoo ku saabsan heshiiska dekedda, si ay Itoobiyadana u heli karto dekad. Laakiin, yaa iswaydiiyey maxay helayaan Soomaalida?

Published

on


Kenya ayaa madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud usoo jeedisay in xal laga gaaro xiisada ka dhex aloosan asiga iyo Itoobiya taasoo ku saabsan heshiiska dekedda. Talaabadan ay Kenya ku dhiiratay inay kala hadasho Madaxweynaha aan doorasho shacab ku imaanin ee Xassan Sh. Maxamuud (4.5) ayaa lagu soo waramayaa in ay u ogolaan doonto Itoobiya aan bad lahayn in ay hesho dhul baddeed aan la carqaladayn iyada oo la ixtiraamayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.

Mas’uul sarre oo ka tirsan dowladda Kenya ayaa khamiistii sheegay in Kenya ay soo jeedisay in heshiis dhinaca badda ah ay galaan dalalka IGAD, si loo qaboojiyo xiisadda u dhaxeysa Itoobiya iyo Soomaaliya ee ka dhalatay heshiis u ogolaanaya Itoobiya inay saldhig ciidan ka sameysato badda, isla markaana ay hesho deked ku taalla xeebaha Somaliland ee Soomaaliya.

Kenya ayaa u soo jeedisay madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud in la heshiisiiyo asiga iyo Abiy Axmed ee kala dhaxeeyo muranka madax bannaanida dal oo lagu xallinaayo arrimaha gobolka oo sii xoogaysanaya muddooyinkan dambe, kaasoo u dhexeeya Itoobiya iyo Soomaaliya. Murankaan ayaa bilawmay kadib markii Itoobiya ay soo hunguriyeysay badda Soomaaliya.

Kadib, markii Itoobiya ay soo hunguriyeysay dekkada Soomaaliya horeyna dekkada Berbera ay ugu lahayd boqolkiiba 19%, ayaa haddana waxay heshiis kale la gashay Madaxweynaha maamulka Somaliland Muuse Biixi Cabdi oo dekkadiisa loogu beddelanayo aqoonsi inay Itoobiya siiso, ayaa u gogol xaaraya in Itoobiya ay sameysato howlgal ganacsi oo dhanka badda ah, si ay u hesho saldhig millatari oo ay ka maamusho Badda Cas, Redwaan Xusseen, ayaa yirri oo ah la taliyaha amniga ee RW Abiy Axmed.

Waxa kale oo heshiiskaas ka mid ahaa in Somaliland loo aqoonsado qaran ka madax-bannaan Soomaaliya. Somaliland waxa kale oo ay heli doontaa saami qaybsiga diyaaradda Itoobiya Airlines ee dawladdu leedahay, sida uu sheegay Redwaan Xusseen. Soomaaliya waxay ugu baaqday Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo urur gobolaadyada inay taageeraan xaqa ay Soomaaliya u leedahay difaacista dhulkeeda, ayaa lagu yirri war-saxaafadeedka dawladda Soomaaliya oo uu akhriyey af-hayeenka xafiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya Farxaan Jimcaale.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa sheegay in is-afgaradka looga dhowaaqay Addis Ababa uusan “sina dhaqangal u noqon doonin.” Waxa uu sheegay in tallaabada uu qaaday Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya ay fursad u siinayso al-Shabaab inay qorato dad cusub, xilli dawladda Soomaaliya ay dagaal kula jirto dagaalka Al-Shabaab, guulana ka gaartay.

Dowladdo iyo ururo caalami ah ayaa Soomaaliya ku taageeray. Madaxweynaha Masar, Cabdulfataax Al-siisi, ayaa muujiyay sida uu u taageersan yahay Soomaaliya khilaaf ka dhashay dalab ka yimid maamulka Waqooyiga ee Somaliland, kaasoo ahaa in Itoobiya oo aan bad lahayn la siiyo xeebaheeda si ay u aqoonsato madaxbannaanideeda oo ay muddo raadinaysay.

Kulanka dhex maray labada madaxweyne: William Ruto iyo Xassan Sh. Maxamuud

Wakaaladda wararka oo soo xiganaysa Korir Sing’oei, oo ah xoghayaha arrimaha dibadda ee Kenya ayaa sheegay in qorshahan oo lagala tashanayo Jabuuti iyo urur goboleedka IGAD ee bariga Afrika, lagu maamuli doono sida dalalka gobolka ee aan badda lahayni ay awood ugu yeelan lahaayeen ganacsi u helida dekedaha.

Kenya William Ruto (M) iyo Xassan Sh. Maxamuud (B). Taariikhda waxay ahay 12.04.2024

“IGAD waxay awood u yeelan kartaa inay dejiso heshiis lagu wadaagayo kheyraadka badda,” Sing’oei ayaa yiri.

Soomaaliya oo wali u aragta in Somaliland ay ka tirsan tahay dhulkeeda inkasta oo gobolkaasi uu xornimadiisa qaatay 1991-kii, waxa ay cambaaraysay heshiiskaas oo ay ku tilmaantay dhul-qabsi iyo meel-ka-dhac ku ah midnimada dhuleed. Todobaadkii hore ayay ahayd markii dowladda Soomaaliya ay Muqdisho ka eriday safiirka Itoobiya Muqtaar Maxamed Waare, iyadoo sabab looga dhigay tallaabooyin ay Addis Ababa ku sheegtay inay ku xad-gudbi doonto arrimaha gudaha ee Soomaaliya.

Ra’iisul wasaare Abiy Axmed oo dalkiisa uu ku tiirsanaa dekadda Jabuuti inta badan ganacsiga badda in ka badan sodon sano, ayaa ku tilmaamay heshiiska mid muhiim u ah baahida dhaqaale ee Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, waxa uu beeniyay hadal ka soo yeeray Muqdisho oo ay taageertay Masar, kaasi oo ahaa in dowladiisa ay isku dayeyso inay qabsato dhulka Soomaalida.

Khamiistii, xoghayaha arrimaha dibadda ee Kenya ayaa lagu soo waramayaa in uu sheegay in heshiiska Nayroobi ee la soo jeediyay uu siin doono Itoobiya “helitaanka kheyraadka badda xasilloon oo la saadaalin karo” haddii la ansixiyo. Tani waxay u ogolaanaysaa dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika inuu si xor ah u sameeyo ganacsi isagoo sidoo kale ixtiraamaya midnimada dhuleed ee Soomaaliya, ayuu yirri Sing’oei.

“Waxaan sii wadeynaa inaan la shaqeyno dhammaan dhinacyada anaga oo ujeedadeenu tahay inaan hubinno in gobolku uu ugu dambeyntii si buuxda u helo xasilloon,” ayuu yiri Singwe.

Hadalka Sing’oei ayaa imaanaya kadib markii madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud uu magaalada Nayroobi kula kulmay dhiggiisa Kenya William Ruto oo ay ka wadahadleen sidii xal diblomaasiyadeed loogu heli lahaa khilaafka u dhaxeeya Soomaaliya iyo Itoobiya.

Si kastaba ha ahaatee, wasiiru dowlaha arrimaha dibadda Soomaaliya Cali Cumar ayaa Jimcihii sheegay in wararka sheegaya “heshiiska badda ee Soomaaliya iyo Itoobiya uu yahay mid aan waxba ka jirin.”

“Soomaaliya waxay ku adkaysanaysaa midnimada dhulkeeda. Waxaan ku baaqaynaa in diiradda la saaro nabadda iyo xasilloonida gobolka,” ayuu ku soo qoray X (hore Twitter-ka).

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

Maxay ka dhigan tahay in Soomaaliya ay cayrisay safiirka Itoobiya, islamarkaana xirto qunsuliyado?

Dowladda Itoobiya ayaan weli ka hadal go’aanka dowladda Soomaaliya.

Published

on


Dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay inay xirtay qunsuliyadaha ay dowladda Itoobiya ku leedahay magaalooyinka Garoowe iyo Hargeysa, ayada oo Addis-Ababa ku eedeysay inay faro-gelin ku hayso arrimaha gudaha ee Soomaaliya.

Qaraar kasoo baxay Golaha Wasiirada Soomaaliya ayaa lagu yiri “Laga billaabo maanta oo taariikhdu ay tahay 04 Abriil 2024, Dowladda Federaalka Soomaaliya waxa ay xirtey islamarkaana oggolaanshihii hawlgalka oo ay dalka uga furnaayeen kala noqotay qunsuliyadaha ay Dowladda Itoobiya ku lahayd magaalooyinka Garoowe iyo Hargeysa, waana in ay muddo todobaad gudahiis ah ku xirtaa labadaasi qunsuliyadood.”

Dowladda ayaa sidoo kale amartay inay toddobaad gudihiis dalka uga baxaan diblomaasiyiinta Itoobiya. “Diblomaasiyiinta iyo shaqaalaha Dowladda Itoobiya uga howlgala labada qunsuliyadood ee ka furnaa magaalooyinka kor ku xusan waa in ay dalka uga baxaan muddo todobaad gudahiis ah.”

Qaraarka ayaa sidoo kale lagu sheegay in diblomaasiyiinta Dowladda Itoobiya ee u hoggaansami waaya qaraarkan “ay galayaan xadgudub ka dhan ah Qaranimada Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya” lagana qaadi tallaabooyin dheeri ah oo waafaqsan xeerarka diblomaasiyadda caalamka, sida lagu yiri qoraalka.

Dhinaca kale, qoraal kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibedda Soomaaliya ayaa lagu amray safiirka Itoobiya Mukhtaar Maxamed Waare inuu dalka uga baxo 72 saac gudahood.

Dowladda Itoobiya ayaan weli ka hadal go’aanka dowladda Soomaaliya.

Qaraarkan ayaa imanaya ayada oo shalay bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibedda Itoobiya lagu sheegay, in wasiirka arrimaha dibadda Itoobiya, Danjire Mesganu Arga uu xafiiskiisa si diirran ugu soo dhaweeyay, wafdi uu hogaaminayo wasiirka maaliyadda ee Puntland Maxamed Farax Maxamed oo booqday Addis-Ababa.

Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa waxaa horey uga dhaxeeyey xiisad ka dhalatay is-afgaradkii Somaliland iyo Itoobiya ee dhigayey in Somaliland ay Itoobiya ka kireyso dhul badeed ay ka sameysato saldhig ciidamada badda ah iyo dekad, halka Itoobiya ay aqoonsaneyso Maamulka Somaliland.

Faragelinta Itoobiya ee Soomaaliya

Faragelinta aan kala joogsi lahayn ee taariikhda Itoobiya ay ku leedahay Soomaaliya ayaa ah arrin laga argagaxo heer mid kamid ah dalalka deriska ah ee geeska Afrika, Eriteriya ay ahayd sababta ay ugu baxday ururka IGAD. Yemane Gebreab, oo sidoo kale ah madaxa arrimaha siyaasadda ee Jabhadda People’s Front for Democracy and Justice (PFDJ), ayaa sheegay in Eriteriya ay joojisay xubinimadeedii ururkaas, kaddib markii lagu xad-gudbay madax-bannaanida dal xubin ka ah, oo ay ula jeedo Soomaaliya.

Xaaladda gobolka Geeska Afrika oo sii xumaatay kadib markii ay Itoobiya heshiis ay ku tilmaamtay is-afgarad dhexmaray iyada iyo Somaliland. Soomaaliya ayaa si kulul uga hadashay heshiiska dekedda ay Itoobiya la gashay Somaliland. Kadib shir deg deg ah oo ay yeesheen, golaha wasiirada Soomaaliya ee ku yimid nidaamka 4.5 ayaa sheegay in heshiiska u ogolaanaya Itoobiya in ay isticmaasho dekedda Berbera ee Badda Cas uu yahay mid aan waxba ka jirin. Kulanka uu yeeshay Golaha Wasiirrada ee Soomaaliya, ayaa dawladda Soomaaliya ay sheegtay in is-afgaradkaasi uu yahay “waxba kama jiraan.” Waxay sheegtay dawladda Soomaaliya in tallaabada Itoobiya ay qaadday ay gardarro iyo xadgudub ku tahay madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Siyaasadda Arrimaha Dibadda

MD Xassan Sh. Maxamuud oo booqasho ku jooga Sacuudi Carabiya – Maxaa loogu yeeray?

Waa maxay ujeedka loogu yeeray Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud? ma waxay u dhawdahay in tallo bixin laga siiyo xaaladda dalka?

Published

on


Madaxweyne Xasan Sh. Maxamuud iyo wafdi uu hoggaaminayo ayaa maanta ka degay magaalada Riyaadh ee caasimadda dalka Sacuudi Carabiya kadib markii uu martiqaad ka helay boqorka dalkaasi, Boqor Salmaan Bin Cabdulcasiis.

Qaybta warbaahinta ee madaxtooyada Soomaaliya ayaa sheegtay in booqashadaas ay tahay mid shaqo, mana sheegin muddada uu halkaasi joogi doona. Labada hoggaamiye ayaa la sheegay inay ka wada hadli doonaan xoojinta iskaashiga, istaraatijiyadeed iyo xiriirka labada waddan.

Booqashadan ayaa imanaysa saacado uun kadib markii madaxqeynuhu uu kasoo laabtay safar uu ku tagay magaalooyinka Xarardeere iyo Ceeldheer oo uu kula kulmay ciidamada difaacaya labadaas magaalo. Ujeedka uu u aaday magaalooyinka Xarardeere iyo Ceeldheer waa mid kamid ah qorshahiisa la dagaalanka Al-shabaab.

6-da Agoosto 2023, hal sano kadib markii Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud uu ku dhawaaqay dagaal ka dhan ah al-Shabaab, ciidamada Soomaaliya waxa ay ku dhawaaqeen in la bilaabay wejigii labaad ee ololahan oo diiradda lagu saarayo sidii maleeshiyada looga saari lahaa meelaha ay Soomaaliya kaga sugan yihiin. Tani waxay timid wax yar uun ka dib markii qof naftii hure ah uu dilay in ka badan labaatan askari oo Soomaali ah, lixdan kalena ay ku dhaawacmeen weerar lagu qaaday dugsiga tababarka ciidamada ee Muqdisho 25-kii Luulyo.

Ciidamada xoogga dalka Soomaaliya, daraawiishta Galmudug iyo xoogaggii dib u xoreynta shacabka ayaa isaga baxay dhulkii ragga badan ay ku dhinteen ee laga xoreeyey Al-shabaab ee koonfurta gobolka Mudug, gaar ahaan degmooyinka Camaara iyo Bacaadweyne.

Xaaladdaan ayaa gilgishay halgankii dalka looga xoreynayey Khawaarijta oo ah ‘magaca ay dowladda federaalka Soomaaliya u taqaano’ Al-shabaab ee labada sano soo socday, waxayna dad badan ka niyad jabeen sida ay wax u socdaan, eedda ugu badan waxay dul hoganeysaa taliska ciidanka xoogga dalka.

Furinta ugu dambeysa ee askari Soomaaliyeed uu difaac uga jiro waa degmada Baxdo ee gobolka Galgaduud iyo degmada Wisil ee gobolka Mudug, ciidan u badan kuwii lagu soo tababaray dalka Eriteriya oo dhawaan la geeyey halkaas iyo guutada Abuu-dujaana ayaa baneeyey deegaanadaas.

Waa maxay ujeedka loogu yeeray Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud?

Sida ay sheegtay qaybta warbaahinta ee madaxtooyada Soomaaliya, Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud iyo Boqor Salmaan Binu Cabdicasiis ayaa ka wadahadli doona xoojinta xiriirka diblomaasiyadeed ee u dhexeeya labada dowladood, amniga, ganacsiga iyo iskaashiga miro-dhalka ah ee ay labada dal wadaagaan.

Iyadoo dalka uu ku jiray xaalad qatar ah oo amni xumo ah ayaa haddana waxaa soo kordhay deganaansho la’aan siyaasaddeed oo ka timid xagga wax ka beddelka dastuurka dalka oo ay ansixiyeen baarlamaanka Soomaaliya.

Baarlamaanka Soomaaliya ayaa cod aqlabiyad leh ku ansixiyay soo jeedinta dib u habeynta hanaanka doorasho ee dalka si dib dalka loogu soo celiyo doorashada guud ee dalka lahaan jiray burburkii kahor, qorshahaas oo ay dhaliileen qaar ka mid ah siyaasiyiinta waaweyn ee Soomaaliya.

Bishii Maarso ee la soo dhaafay, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo ah madaxweyne ku yimid nidaamka 4.5 waxa uu ballanqaaday in la soo afjari doono nidaamka qalafsan ee ku dhisan hab-beeleed doorasho dadban oo muddo ka badan nus qarni ka socday dalka qalalaasaha ku haya Geeska Afrika.

Dowladda dhexe iyo afar gobol oo federaal ah ayaa markii dambe ku dhawaaqay heshiis ah in nidaamka hal qof iyo hal cod lagu soo bandhigo doorashada deegaanka ee loo qorsheeyay Juun 2023, laakiin soo jeedinta ayaa ahayd inay ansixiyaan baarlamaanka.

Sabtidii lasoo dhaafay ayay xildhibaanadu ansixiyeen afar ka mid ah 12-ka cutub ee dastuuriga ah ee wax ka bedelka lagu sameyn doono taasoo qeyb ka ah dib u habeynta dastuurka.

Xildhibaanada labada gole ee baarlamaanka Soomaaliya ayaa cod aqlabiyad leh ku ansixiyay wax ka beddelka dastuurka ee 1aad-4aad, arrintaas oo mugdi sii gelisay xaaladda siyaasaddeed ee Soomaaliya.

“Xildhibaannada labada aqal waxay si wadajir ah u ansixiyeen cutubyada dastuurka ee wax laga bedelay,” ayuu yiri Sheekh Aadan Maxamed Nuur, guddoomiyaha golaha shacabka.

11-ka cutub ee haray ayaa dib loogu codeyn doonaa, sida uu sheegay Mahad Waasuge oo ah madaxa hay’adda Ajendaha guud ee Soomaaliya.

“Marka 11-ka cutub ee haray uu baarlamaanka wax ka beddelo, dastuurka waxaa u codeyn doona dadweynaha,” ayuu yirri.

Markii dowladda dhexe ay ku dhawaaqday qorshaha dib u habeynta doorashada sanadkii hore, madaxweyne hore iyo afar ra’iisul wasaare hore ayaa ka mid ahaa siyaasiyiintii caanka ahaa ee ka soo horjeestay, sababtoo ah waxaa ka mid ah, in dhammaan dowlad goboleedyada xubnaha ka ah federaalka aysan ka qeybgalin wada-hadallada.

Ka hor codeynta Sabtidii dhacday, madaxweynihii hore ee Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Farmaajo ayaa dhaleeceeyay. “Dastuurkan, oo lagu fulinayo hannaan sharci-darro ah oo aysan bulshadu aqbali doonin, marnaba looma aqoonsan doono inuu yahay Dastuur sharci ah,” ayuu ku yirri hadal uu soo saaray Jimcihii.

“Ma matalo xaaladda siyaasadeed ee uu dalku marayo iyo tiirarkii udub dhexaad u ahaa dib u heshiisiinta siyaasadda Soomaaliya iyo awood qeybsiga,” ayuu yiri.

Cumar Mahmood, oo ah falanqeeye sare oo bariga Afrika u qaabilsan kooxda xasaradaha caalamiga ah, ayaa sheegay in wax ka bedelka ay “u badan tahay in ay sare u qaaddo xiisadaha siyaasadeed” iyo “in ay sii kala qaybiso siyaasadda Soomaaliya marka ay kooxaha mucaaradka ahi isu soo baxaan” iyaga oo ka soo horjeeda.

Dhanka kale, maamul-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland ayaa Axaddii sheegtay inaysan aqoonsan doonin hay’adaha federaalka kaddib markii baarlamaanka uu taageeray qorshahaas.

Waxay ahayd tillaabadii ugu dambeysay ee sheekooyinka soo jireen ku ah siyaasadda Soomaaliya, mararka qaarna xamaasad leh, iyadoo Puntland ay dhowr jeer soo saartay bayaan kan la mid ah sannadihii u dambeeyay oo ay ku muujinayso khilaafka dowladda dhexe ee Muqdisho.

Puntland, oo ku taal waqooyi-bari Soomaaliya, ayaa sheegtay maamul-goboleedka 1998-kii, taas oo leh kheyraadka dabiiciga ah oo ay ku jiraan shidaalka iyo dekedda Boosaaso.

“Maamulka Puntland wuxuu kala noqday aqoonsiga iyo kalsoonida hay’adaha dowladda federaalka ah ilaa laga helayo hannaan dastuuri ah oo toos ah oo la isku raacsan yahay,” ayaa lagu yirri war kasoo baxay Puntland.

Sidaas darteed, “Puntland waxay yeelanaysaa awood dawladeed oo dhamaystiran inta laga helayo nidaam dawladeed oo federaal ah, iyadoo la helayo dastuur Soomaaliyeed oo la wada ogol yahay, kaas oo loo qaadi karo afti dadweyne”.

Maamulka Puntland ayaa ku eedeeyay madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud inuu ku tuntay dastuurka dalka, islamarkaana uu waayay sharcinimadiisa madaxweynimo.

Ujeedka Sacuudiga

Dowladda Sacuudiga oo muddooyinkan dambe saluugsaneed heshiiska shidaalka ee ay Soomaaliya la gashay dowladda Turkiga haddana waxay heshay fursad kale oo ay ugu yeeri karto madaxweynaha Soomaaliya madamaa xaaladda dalka maanta cakiran yahay. Waxayna u dhawdahay tallo bixin in la siiyo madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Xul