Connect with us

Diinta Islaamka

Xisbiga AK ayaa guddoomiyaha baarlamaanka u gudbiyay hindise wax ka beddelka xijaabka

Arrinta mamnuucidda xijaabka ayaa meel muhiim ah laga gaaray doodaha dadweynaha iyo siyaasadda ee Turkiga intii lagu jiray 1990-meeyadii iyo 2000-meeyadii, laakiin doodahan waa kuwa wali ka taagan gudaha Turkiga, iyadoo aan si toos ah loo qiyaasi karin cida ka dambeysa.

Published

on

Özlem Zengin, oo ah gudoomiye ku xigeenka xisbiga cadaalada iyo horumarka ee AK Party (AK Party) ayaa la kulantay ku xigeenada haweenka shir jaraa'id oo ay ku qabatay baarlamaanka, Ankara, Turkiye, Diseembar9, 2022 (AA Sawir)

Soo jeedinta wax ka bedelka dastuurka ee xijaabka iyo qeexida ururada isqabta ayaa loo gudbiyay afhayeenka baarlamaanka Mustafa Şentop jimcihii, ayuu yiri Özlem Zengin, gudoomiye ku xigeenka xisbiga cadaalada iyo horumarinta ee AK Party.

Zengin ayaa sheegay mar uu shir jaraa’id ku qabtay xarunta baarlamaanka ee caasimadda Ankara in sharcigan ay saxiixeen 366 xildhibaan oo ka tirsan 600-ka kursi ee baarlamaanka. Xisbiga AK iyo xulafadiisa wadani waxay haystaan 334 kursi.

“Arrinta xijaabka ayaa ah shayga ugu muhiimsan ee joogitaanka xisbiga AK Party, qaabka aan u wajahayno arrintan ma noqon karo mid siyaasadeed,” ayay raacisay.

Indho-shareerka ayaa mar ahaa il khilaaf qoto dheer oo Turkiga ka jira – aasaaskeeda cilmaaniga ah ee awoodda leh waxay u aragtay inay khatar ku tahay nidaamka cilmaaniga ah. Laakiin su’aasha ayaa joojisay in ay dhaliso muran ka dib markii dib u habeyn uu sameeyay xisbiga AK Party 20-kii sano ee uu xukunka hayay.

Si kastaba ha ahaatee, xisbiga cilmaaniga ah ee Jamhuuriga (CHP), oo ah xisbi muddo dheer ka soo horjeeday xidhashada indho-shareerka ee baarlamaanka iyo xafiisyada dawladda, ayaa arrintan dib u soo nooleeyay bishii Oktoobar iyaga oo soo jeediyay soo jeedin ah in lagu dhaqo xuquuqda sharci, isku day ah in ay soo jiidato taageerada codbixiyayaasha muxaafidka ah.

Halkii sharci laga soo saari lahaa, xisbiga AK wuxuu isku dayay inuu wax ka beddelo dastuurka si loo dammaanad qaado xaqa uu qofku u leeyahay in uu mar keliya xirto xijaabka. Isagoo kor u qaadaya saamiga, madaxweynuhu wuxuu sheegay in wax ka beddelka uu sidoo kale ka koobnaan doono tallaabooyinka lagu ilaalinayo qoyska.

Haweenka xijaaban ee Turkiga ayaa muddo dheer la daalaa dhacayay sharciyo u diidaya inay xirtaan xijaabka iskuulada ay dhigtaan arday ahaan iyo xarumaha dowladda oo ah xirfadlayaal, inkastoo dalka ay ku badan yihiin dumarka xijaaban. Xisbiga CHP waxay dadka ka dhex kiciyeen aragti kasoo horjeeda xijaabka oo waxay taageertaa sharciyada mamnuucaya.

Arrinta mamnuucidda xijaabka ayaa meel muhiim ah laga gaaray doodaha dadweynaha iyo siyaasadda ee Turkiga intii lagu jiray 1990-meeyadii iyo 2000-meeyadii.

Mamnuucidda xijaabka ee Turkiga ayaa markii ugu horreysay si ballaaran loo hirgeliyay sannadihii 1980-meeyadii, balse waxa ay noqotay mid adag kaddib 1997-kii markaasoo milaterigu ku khasbay xukuumadda muxaafidka ah inay is casisho dhacdo markii dambe loogu magac daray 28-kii Feberaayo “afgambigii ka dambeeyay”.

Baarlamaanka ayaa sanadkii 2008-dii ka qaaday xayiraadii saarneyd ardayda haweenka ah ee xirta xijaabka jaamacadda, tallaabadaas oo uu ku ololeynayay Erdogan oo xildhibaanada CHP, oo uu ku jiro guddoomiyaha CHP Kemal Kılıçdaroğlu, ay ku guuldareysteen inay hor istaagaan maxkamadda dastuuriga ah.

Sannadkii 2013-kii, Turkiga waxa uu qaaday xayiraaddii saarnayd in dumarka ay xirtaan xijaab xarumaha dowladda iyadoo la raacayo isbedello ay dowladdu sheegtay in loogu talagalay in lagu xoojiyo dimuqraadiyadda.

Facebook Comments Box

Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com waa xafiiska u qaabilsan dabagalka wararka, baarista qotoda dheer, xaqiiqo raadin, iyo ka warbixinta arrimaha danta guud, soo bandhigida xogta qarsoon ama daahsoon sida musuq maasuqa ama arrimo laga yaabo in aan si kale loo ogaan. Xafiiska Falanqeynta ee Diblomaasi.com wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa la xisaabtanka dawladda, ganacsatada iyo shakhsiyaadka iyaga oo xafiiskan soo bandhigaya sheekooyin muhiim ah oo saamayn ku yeelan kara bulshada. Ujeedada waa abuurista xaddaarad cusub.

Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Buuggaag

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 23aad

Cafisku waa mowduuc aad u balaaran qeexidiisa qoraalkaan oo kali laguma soo koobi karo balse waxaan isku dayaynaa inaan soo koobno.

Published

on

Halkaan ka akhriso qeybtii 21-aad


Cafiska: Waa maxay cafis?

Cafisku waa   wax marka labo qof iyo ka badan isku dhacaan unoqda xal masaalaxo camal in aysan wixii ay kala galeen dib soo ulaaban.

Cafisku waa mowduuc aad u balaaran qeexidiisa intaas laguma soo koobi karo balse intaas ayaan ku soo koobay.

Qaybaha cafiska

Cafiska waxaan uqaybiyay labo qaybood oo kala ah, Cafis afka laga yiri iyo cafis qalibiga laga yiri, haddan qeexo labada qaybood ee cafiska.

Cafis afka laga yiri

Cafiska afka laga yiri: Mahan cafis inta badan noqda mid xal waara lagu gaaro waayo haddi markii labadii qof ama ka siibadan oo danbiga kala galay ay dhahaan waan is cafinay qalbigana aysan udaa dagin badanaa ma noqdo mid dhaqan gala waayo cafiskaasi meeshii ayaaba looga soo tagay oo qofkasta kursiguu markaa fadhiyay buu uga yimid, arintan waxaan usababeeyay waa iyada oo aan si fiican looga fiirsan waayo intii cafiska ku dhawaaqday oo meesha wada joogtay ayaad waxaad arkaysaa iyaga oo isku haysta shalay waxa ay iska cafiyeen maxaa yeelay cafiskani wuxuu ahaa mid afka ah, mana noqdo mid sii jira oo dhaqan gala.

Tusaale: Umadda halka af, diin iyo dhaqan leh markaan eego cafiska ay is cafiyaan inta badan waa mid afka ah waayo haduusan afka ahayn wuu dhaqan gali lahaa waxaa laga arki lahaa in ay ka gudbeen waxa ay iska cafiyeen madhihi karo markaas ay meesha fadhiyeen cafiskoodu been–been ayuu ahaa balse waxaan dhihi karaa waxaa ka awood batay cafiskii mawjadaha dillaaga dahsoon cafiskoodiina ka dhigay mid afka ah oo markii laga boxo meesha  xal unoqon waaya, waxan kaloo garan waayay waxa aysan ba garanayn cafisku in uu yahay caafimaad, haddii ay garan lahayeen in uu caafimad yahay afka kama ahaadeen ee wuxuu unoqon lahaa waxa koowaad oo ay ahmiyada siiyaan.

Cafiska qalbiga: Cafiskani wuxuu kaga duwanyahay cafiska afka waa mid qalbiga la iska cafinaayo waayo qalbiga wixii gala marna kama baxaan oo si kal iyo laaba ayuu u dhaqan gala, waana cafiska guulaysta oo dhaqan gala xalna unoqda danbigii iyo wixi ay kala galeen dadkaasi, cafiskani wuxuu kaloo ku fiicanyahy marka aan fiirinayno qalbiga qofkasta isaga ayaa haggaajin kara qalbigiisa gaar ahaaneed, haduu qofku leeyahy iimaan buuxa beddeli kara wacdiga iyo waanada lagu dul akhrinaayo.

Cafiska qalbigu wuxuu caafimaadiyaa dhammaan qalbiga, caloosha, maskaxda iyo dhammaan xubnaha qofka marka sidaa leeyahy qofku marka uu xanaaqo oo ay qof kale is qabtaan dhammaan xubnihiisa way wada kacaan oo xitaa neera foosi noqdaan xalaadda iyada ah inta aad ku guda jirtid qofku waxaa laga yaabaa in uu waxyaalo badan ka halaabo, marka haddii aad intaad shaydaan iska naarto, labo ragco suna ah tukato aad iska cafiso daawo ayuu kuu noqonayaa qalbigaagana wuu kuu nadifoobayaa. Cafiska qalbigu waxan dhihi karaa waa xal-waara loogana gaari karaa danbiyadda aan kala galnay haddaa nahay umadda Soomaaliyeed waa haddii qof kastoo naga mida uu dareen sanyahay faa’idada uu nafsada u leeyahay cafisku gaar ahaan qalbiga waayo waxaan niri qalbiga wixii gala lagama soo saari karo waa qalbiga dahsoon.

Maxaan isku cafin la’nahay oo waliba qalbiga iskaga cafin la’nahay? Maxaa keena wax ma yaqaanka meel uga soo wada jeedsan la’nahay?

Hadaan isku dayo jawaabta su’aasha hore waxaan isku cafin la’nahay cafiskeenii wuxuu noqday mid afka keliya laga dhaho oo aan qalibga laga dhihin ficiilkiina la jirin, cafiska noocaan ah ma noqon karo mid daawo ah ama xal keeni kara.

Anaga taas wan dhayal sanay oo waxba ka soo qaadi waynay waxana ujeedna waxyaalo haddii lagu heshiiyo ay fududahay in horay loogsa sii socdo, waxaan u baahanahay cafis qalbiga ah.

Goorma ayaa cafis loo baahdaa? Goormase la isdhihi karaa wuu dhaqan galay?

Cafiska waxaa loo baahdaa sidaan kor ku soo sheegnay markii hal qof, labo iyo ka badan oo dad ay is qabtaan, is qabashadaas hanoqoto gacan ka hadal ama af ka hadal ama ha noqoto in uurka wax la iskugu hayo.

Dadku isku mid ma ahan isku sina wax uma arkaan oo dabeecadahooda way kala duwan yihiin qofba si buu wax u arkaa, waxaa jira dad inta badan wax ka fiiriya dhan ka qaloocan oo aysanba waxa wanaagsan u muuqan macnaha dadka noo caas ah waxaba lama fahansiin karo, waxayna jecel yihiin in ay tooda socoto, markasta isaga ayaa isla saxan maxaayeelay tusaale ahaan dadka noocaas ah haddii ay wax idin kala gaaraan waxaad ku khas bantahay in aad tanaasushid oo aad iskaga tagtid cafisid.

Dilaaga dahsoon waxaan u arkay in uu yahay mid kala dilay qalbiyo is jeclaa, kala dilay dadwada dhashy, kala fogeeyay xigto iyo qaraabo wiil iyo abtigiis, gabar iyo habaryarteed, wiil iyo adeerkii, gabar iyo eedadeed waa wax aan caadi ahayn markii qaraabadii ay dulmi aan Alle ogolayn isku gaysanayaan misna aan inteenii kale inyar mooyaane ay uriyaaqayaan.

Cafisku waa daawo akhiro iyo adduunba wax buu ku tarayaa caafimad ayaad ka helaysaa, adduunka intaad joogtid, aakhirona waxaad ka helaysaa raali ahaanshiyaha Alle waayo haddii aad cafidid qof gaf aad kala gasheen oo qalbiga aad ka cafisid ajar ayaad helaysaa iyo danbi dhaafna wuu kuu noqon.

Cafisku waa mawduuc haddii uu dhaqan galo noo noqonaya horseed, wuxuu kaloo noo noqonayaa waxa keliya na anfacaya aakhiradeena iyo adduunkeena waayo waxaan noqonay ummad af-ka iyo uurkaba iska jarjarta. Haddii qofkasta oo naga mida uu habeenkii iska cafiyo qofkasta oo ay maalintaas wax kala galeen waxaan aamin sanahay in uu yahay qof nadiifiyay qalbigiisa nafsad ahaana u caafimad qaba Illaahay xagiisana ka nabada. Cafisku haddii lafahmo waa mawduuc noo horseedaya heshiis, wadajir, horay usocod, dhexdeena oo is jeclaano, isu soo dhawaansho dhinac walba ah.

__

Buugga: Haddimada Qabyaaladda

W/Q. Drs. Ruun Siciid Faarax

Sookoobay: Maxamuud Axmed Muuse “Tallman”

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diinta Islaamka

Sheekadii feeryahankii caanka ahaa ee Muxamed Cali uu ku qanciyay wiil dhalinyaro ah inuusan nafta iska qaadin

Sheekadan waa sheekadii feeryahankii caanka ahaa ee Muxamed Cali uu ku qanciyay wiil dhalinyaro ah oo rabay inuu is-dilo si’uu isu dhaafiyo xanuunada nolosha ee mararka qaar aanan lahayn dhammaad.

Published

on


Feeryahankan caanka ah oo lagu magacaabo magaca suubanaheena Muxamed scw, Muxammad Cali wuxuu wiilkaan dhalinyarada ah ku qanciyay inuusan is-dilin meeshana uusan ka boodin, isaga oo u ballan qaaday in uu xalin doono dhibaatada haysata, isla markaana uu u heli doono shaqo, guri iyo dariiq nololeed oo sharaf leh.

Eebe wuxuu yidhi,

“Ruuxii nolol badbaadiya wuxuu la mid yahay inuu badbaadiyey dhammaan aadanaha.”

Dadweyne ayaa ku soo xoomay waddada hoose, iyaga oo sugaayay dhimashada wiilka dhallinyara ah. Wiilkaan dhalinyarada ah ayaa dhahaayay  “Waan boodayaa!” “Waan boodayaa!”

Muxamed Cali ayaa kor ugu qayliyay Joe: “Waxaad tahay walaalkay! Waan ku jeclahay, beenna kuu sheegi maayo.” Waxyar kadib, waxa uu u dhaqaaqay meeshii uu Joe saarnaa, waxa uu gacan u taagay Joe, oo uu meesha kasoo dejiyey. Labaduba waxay si wadajir ah uga soo baxeen dhismaha, waxayna fuuleen baabuurkii Muxamed Cali.

Kadib markii saraakiisha booliska, dhaqaatiirta cilmu-nafsiga iyo wadaadada kaniisadaha ay ku guuldareysteen inay ka dhaadhiciyaan inuu joojiyo is-dilka, laakiin wuxuu Illaahay u bixiyey Muxamed Cali oo badbaadiyay maalintaas.

Sababta dhabta ah ee uu Muxamed Cali u islaamay?

Muxamed Cali waxa uu markii ugu horeyay la kulmay Malcolm X, oo ahaa xertii sare ee Elijah Muxammad ee Nevada sanadkii 1962. Malcolm X waxaa lagu tiriyaa inuu door muhiim ah ka qaatay kobcinta doorka ee Muxamed Cali. Malcolm X wuxuu ahaa daaci, hogaamiye u dhaqdhaqaaqa xuquuqda madaniga ah iyo taageeraha qarannimada dadka Madowga ah. Sanadkii 1964-tii, Malcolm X waxa uu xaj ku tagay Maka, waxa uuna magaciisa u badalay el-Hajj Malik el-Shabazz. Markii uu da’diisu ahayd 6, mustaqbalka Malcolm X wuxuu galay mugdi waxaa soo gaaray burbur neerfaha ah. In kasta oo uu garaad sare iyo arday wanaagsan ahaa, haddana waxa uu ka baxay dugsigii ka dib markii uu fasalka siddeedaad ahaa. Wuxuu bilaabay xirashada suudadka zoot, ka ganacsiga daroogada wuxuuna helay naaneyska “Detroit Red.” Markii uu 21 jir ahaa, waxa uu xabsiga u galay fal-dambiyeed.

Sannado uun ka dib markii uu islaamay 1964-tii, Muxammad Cali waxa uu wax ka qoray wixii markii hore ku soo jiiday iinuu islaamo. Laakiin, Muxamed Cali ma uusan qorin sababta Islaamku u soo jiitay xagga ruuxiga ah. Waxa xusid mudan, in uu diiday in uu ka dagaalamo dagaalkii Vietnam 1967-kii uu Mareykanka ku weeraray dalkaas, isaga oo sabab uga dhigay waxa uu aaminsan yahay – waxa uu qaatay Diinta Islaamka 1960-meeyadii ka dibna waxa loo aqoonsaday Islaam Sunni ah.

Kadib markii saraakiisha booliska, dhaqaatiirta cilmu-nafsiga iyo wadaadada kaniisadaha ay ku guuldareysteen inay ka dhaadhiciyaan inuu joojiyo is-dilka, laakiin wuxuu Illaahay u bixiyey Muxamed Cali oo badbaadiyay maalintaas.

Feeryahanka, oo wakhtigii uu islaamayey loo yaqaanay Cassius Clay, ayaa loo bixiyay magac cusub Muxamed Cali, waxa uu yirri wakhtigaas, sida laga soo xigtay The Independent, “Anigu waxaan ahay Muxammad Cali, oo ah magac xor ah – macneheedu waa magac Illaah jecel yahay, waxaanan ku adkaysanayaa in dadku ay isticmaalaan magaceyga cusub marka ay ila hadlayaan”.

Feeryahan Muxammad Cali waxa uu sidoo kale gacan ka geystay in kumanaan kun ay soo galaan diinta Islaamka, waxaana la sheegay in uu ururiyay lacag dhan 200 oo milyan oo doolar si loogu daabaco Qur’aanka iyo buuggaag yaryar oo ka hadlaya Islaamka si loo fidiyo Diinta Islaamka, wuxuu lacagtiisa ku dhisay masaajidka ugu weyn magaaladda Chicago ee dalka Mareykanka.

Ilaahay naxariistii janno ha ka waraabiyo, waa shaqsi Muslim ah oo dedaalay asigoo gartay waajibaadka Alle u xilsaaray. Adiga akhrinaayo qoraalkaan waajibaadka ku saaran maxaad ka qabatay?

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diinta Islaamka

Junayd Al-Baqdaadi ‘daa’uuskii fakhriga ahaa’ – Maxay ku kala duwanayeen raggii hore?

Sideedana raggii hore hal wax bay ka sinnaayeen; waxa kale oo dhan way ku kala aragti iyo falsafad duwanaayeen, walow inaan isku mudnaan siiyo ay ii xanuujinayso, waayo qaar aan mudneyn baa jira inaan ku lifaaqo oo la gaar yeelo qaarka kalle.

Published

on


Sideedana raggii hore hal wax bay ka sinnaayeen; waxa kale oo dhan way ku kala aragti iyo falsafad duwanaayeen, walow inaan isku mudnaan siiyo ay ii xanuujinayso, waayo qaar aan mudneyn baa jira inaan ku lifaaqo oo la gaar yeelo qaarka kalle. Raggii Shiinaha ka kacaamay ee Mencius, Lao Yzu, Confucius iyo Chuang Sun Tzu, nin walba wuxuu lahaa sheekadiisa iyo murtidiisa u gaarka ah oo uu xertiisa uga faaloodo, isla markaana uu waayo aragnimadiisana ku ban bixiyo.

Sidoo kalle, Illaa haddaynu isku keeno rag badan oo ahaa foollaaddadii kiciitamay kacaanadii Yurub ee dhan walba ahaa ee Voltaire, Rene Descartes, Sigmund Freud, Leo Tolstoy, Schopenchaur, Albert camus, Turgenev, Gorky, Zeno iyo qaar kale oo badan nin walba wuxuu lahaa sheekadiisa iyo murtidiisa uu gaarka ah oo uu xertiisa uga sheekeeyo ama ugu celcelsho, isla markaana faalladooduna ay tahay ilbiriqsiyada mudnaantooda xeesha dheer leh.

Halkaan hal ninna oo Suufiya kuma soo qaadan, waayo raggii suufiyiinta ahaa ee islaamka soo maray ee aqoontana dabka uu shiday, lama barbar dhigi karo raggan badankooda. Intaan soo xusay hal nin oo Junayd Al-Baqdaadi (daa’uuskii fakhriga ahaa) lalama simi karo kumannaan mufakir reer galbeed iyo barri toona iskugu jira. Haddii lay qasbana laba nin uun baa ii muuqda oo kala ah foollaadkii iyo mufakirkii Ruushiyaanka ahaa ee Fyodor Doestovsky iyo foollaadkii iyo hoggaamiyihii ciidan ee Shiinaha ee Sun Tzu. Waa sidaas oo weli ragga kaydka u ah Suufiyada aanna xusin.

Junayd wuxuu ahaa iftiin iyo shumac noolaa intii u dhaxeysay qarnigii sagaallaad ilaa kii tobnaad. Suufi reer Turki ah uun baa saddex qarni kadib sheekooyinkiisa iyo murtiyihiisii dadka soo gaarsiiyey oo dabkana uu qaaday ban bixinta afkaartaas uu katagay ninkaas suufiga ah ee junaydii. Anniguna waxaan idin soo gaarsiiyey oo idin xasuusiyay sagaal qarni kadib. Ujeeddada iyo murtida uu gaarka ah Junayd waa uun ha xoroobo maankaagu.

Haddaba, waa kumaa Junayd Al-Baqdaadi ‘daa’uuskii fakhriga ahaa’?

Junayd Al-Baqdaadi wuxuu ahaa Faarisi suufi ah oo ka mid ah kuwa ugu caansan faylasoofyadii hore ee Islaamka. Junayd wuxuu wax ku bartay Baqdaad intii uu noolaa oo dhan wuxuuna ahaa shakhsi muhiim u ah horumarinta caqiidada suufiyada. Sidii Xasan Basra isaga ka hor, ardaydiisii iyo xertiisii si weyn bay u qaddarin jireen iyo weliba suufiyadii kaleba way soo xigan jireen. Muhiimadda uu u leeyahay fiqiga Suufiga awgeed, Junayd waxaa badanaa loogu yeeraa “Suldaan”.

Waxaa la rumeysan yahay in Al-Junaayd uu ahaa abtirsiinyad reer Faaris ah, iyadoo awowayaashiis ay ka soo jeedaan Nihawland ee Iiraanta casriga ah. Al-Junaayd waxaa soo barbaariyey adeerkiis kadib markii uu ahaa agoon.

Abu Qaasim Al Junayd Baqdaadi waxaa uu ahaa suufi iyo aqoonyahan Faarisi ah. Waxa aannu ahaa udub-dhexaadka ay tilmaamsadaan ama tixraacaan qaar kamida suufiyada soo maray adduunka islaamka, sidoo kale wuxuu ahaa dab-qaadka ruuxiga ah ee ay ku xirnaayeen qaybo badan oo waddooyinka suufiga ah.

Waxaa uu dhashay sanaddii 210kii ee Hijriyada oo ku beegnayd (830kii Giriigooriyanka), wuxuuna Alle oofsaday sanaddii 298kii oo ku beegnayd (910kii Giriigooriyaanka). Waxaa la rumeysanyahay inuu Junayd ahaa Faarisi, iyadoo dadku ka soo jeedo ay ku abtirsadaan ama ka soo jeedan magaalada dhawaan lagu magacabo Nihawaand ee Iiraan. Junayd waxaa soo koriyay adeerkii Siiri Saqtii, kadib markii uu ku agoonobay da’aha wiilnimada.

Junayd waxbarashadiisi bilawga ahayd wuxuu ka soo dhabay wax-qabadyadii Abu Tuwaar, Abu Cubayd, Al-Xaarit Al Muxasabi iyo ugu dambeyn Saric ibnu Muqalas.

Junayd wuxuu cimrigiisa badankii wax ku bartay magaalo-hormuudkii Baqdaad, wuxuuna noqday udub-dhexaadka horumariya ee lama taabtaanka uu ahaa waddada iyo falsafadda diineed ee suufiga ah. Sidaa jaallihii Xasan Al-basra ee ka horreeyey, wuxuu saamayn togan oo dhaxal ah uu ku yeeshay ardaydii wax-qabadkiisa iyo soo-saarkiisa ka dheeftay, kuwaas oo iyaguna saameyntooda sii waday. Taas darteed waxaa lagu magac-dhabay suldaanka waddada suufiga ah, iyadoo lagu ixtiraamayo wax-qabadkiisa iyo dhaxalka diineed ee uga tagay jiilasha ka dambeeye ee soo ifbaxaaya.

Noloshiisii iyo waayihiisa

Sidaa lagu hayo diiwaankii uu qoray (Catar Nishabbuur ee (Tazkirat Al-Awliya), Junayd wuxuu dareemay oo uu qabatiimay kali-ahaansha qeexan ama aan wehelka lahayn. Taaso uu horseedii doonto dadaalka ruuxeed ee uu qaadi doono in badan oo kamida waqtigiisa nololeed. Marka laga yimaaddo murugooyinka ruuxeed ee uu la kulmi jiray, waxaa aad loogu yiqiin fahankiisa degdegga ah iyo anshaxiisa hoggaansan ee aan loo meel dayin. Tanni waxay sabab uu noqonaysaa innuu adeerkii Siiri Saqti uu aqbalo in inanka uu adeerka uu yahay ee Junayd, uu la shaqeeyo isaga. Siiri Saqtii laf-ahaantiis, wuxuu ahaa Suufi sare oo wax ka dhaxlay Xasan Albasra. Waana sababta horseedka uu noqotay in deegaanka Junayd uu ku noola uu ahaado degel aqooneed oo badhax-tiran.

Inagoo tixraacayna (Cattar Nishabbuur), Junayd kaliya wuxuu ahaa toddoba jir, markii adeerkii Siiri Saqtii uu u kaxeeyey illaa Xajka. Mar ay ku sugnaayeen Musaajidka Nebiga (csw), waxaa jiray 400 oo culimo ah oo ka wadahadlaayay ama gorfeynaayey fahanka ama ujeeddada (Mahadnaqa) ama (ﺮﻜﺷ), taas oo uu mid waliba aragtidiisa uu ku cabiray.

Markii ay soo gaartay ammintii Sirri Saqti u ka dhiiban lahaa aragtidiisa ku aadan qodobkan, ayaa waxaa loo sheegay inuu ka dhiibto qeexitaankiisa, isla amminta ayuu Junayd dafay adeerkii oo uu yirii, ” Mahadku wuxuu ka dhigan yahay inaan Illaahay lagu caasin uu ina siiyey, kana yeelin nicmadiisa mid caasinimo ay daboosho.” Culimadii madasha joogtay ayaa si isku mid ah iskugu raacay in aan erayo kale si fiican u qeexi karin ereygan, kaliyaata qeexitaanka wiilka yar ee Junayd Al-baqdaadii uu barteeda dhigay. Sirri Saqti waxa uu Junayd weydiiyey halka uu waxan oo dhan ka bartay, isla jeerkaas, Junayd baa ugu jawaabay, ” Waan kula fadhiyey uun “.

Hayaankiisii Ruuxeed

Diiwaanada badanka ka faalooda noloshiisa, waxay sheegeen in Junayd uu ku noqday magaaladda Baqdaad, uuna bilaabay iibinta muraayadaha iyo agabyo kale. Si kasta ahaatee, wuxuu waqtigiisa ugu badan ku bixin jiray, la jaalka Illaahay (swt). Kadib markii uu ka fariistay ama uu shaqo-gabey, wuxuu Junayd uu taafo-xeyday la jaalka Illaahiga iyo tasawufka, isagoo dhinaca kalena iska fogeeyay, wax walba oo soo xasuusinaya adduunyada iyo maaddigeedaba. Waxaanna uu dareenkiisa iyo soo jeedkiisa uu soo leexiyay innuu ku xirmo oo uu afkaartiisa uu ku xiro kaliyaa Illaahay (swt).

Dadku waxay u baahan yihiin inay “ka tanaasulaan rabitaanka dabiiciga ah, si ay u tirtiraan sifooyinka bini’aadamka, in ay iska tuuraan ujeedooyinka nafsiga ah ee keensanaaya dareenada kala duwan ee aadamuhu ku kaco, sidoo kale quudinta, falashada iyo kobcinta tayada ruuxiga ah, In ay naftooda u huraan aqoonta dhabta ah, sidoo kale, si ay u sameeyaan waxa ugu wanaagsan ee tiraabaya ujeeddada guud ee jiritaanka, in ay wanaag uu rajeeyaan bulshada oo dhan, iyo ugu dambeyn in si dhab ah loo daacad yeelo, oo lagu dhaqmo xeerarkii islaamiga ahaa ee nebigu wariyay.

Waxaas oo dhan ee aan sheegay waxay ka bilaabmayaan (Zuhdiga/Asceticism), waxaa labaynaya (Ibadah/Devotion), waxaa xigaya (Dhikr/remembrance), waxaa xigaaya sidoo kale (Ikhlas/ Sincerity), waxaa sidoo kale uga gudbaysaa (Muraqaba/Contemplation), waxaa ay ku biyo-shubanaysa heerka uga sareysa tasawufka ee la yiraahdo koreynta (Fana/Annihilation).

Junayd waxa uu 40 sano ku qaatay quudka iyo qiijinta suufinimada iyo tasawufka, isagoo ka araadmay ama ka tagay hurdadiisa iyo damac kasta oo adduunyo, hase yeeshee waxa qalbigiisa ka soo booday xaallad faan ah oo uu umaleeyay inuu gaaray himiladiisii. Markaas ayuu xasuustay muhimadda midnimada bulshada iyo la jaalkooda. Wuxuuna xasuustay hadalka ah ” kii dadka ka fogaada in aannu istaahilin midnimo, shuqulladiisa wanaagsan oo dhammu waa dembiyo.”

Taasi waxay ka dhigan tahay in salaadaha iyo gudashooyinka diineed ee lagu faano aanay faa’iido lahayn, sababto ah gudashadu waa Eebbe iyo addoonkii, haddii faan laga raadsho waa dhimantahay gudashada iyada ahii, maadaama ducada iyo baryada runta ahi ay qofka ka dhigayso mid khushuucsan oo Illaahay u go’ay. Junayd Al baqdaadii, Magaciisu meelo badan oo caalamka ka mid ah ayuu caan ka noqday in kasta oo uu la kulmay caddaadis iyo aflagaaddo ay ku dhufteen qaar loollan kula jiray waxqabadkiisa iyo falsafaddiisa diineed. Junayd ma uusan bilaabin wacdinta iyo waryeynta ilaa 30 ka mid ah awliyada waaweyn ee suufiyadu ay u tilmaameen ama uu ugu baaqeen isaga inuu hadda kadib dadka ugu yeeroo Eebbe iyo gudashada tasawufka. Laakiin weli wuxuu doortay oo uu ku adkeystay inuusan weli wax wacdin isagoo leh, “Intuu Macallinku (Master) halkaas joogo, uma eka mid bannaan in aan wax wacdiyo oo uu ardaygu gacandhaafo, barrihiisa.” Isagoo taas ula jeeda in aannay banaanayn in uu barrihiisa uu gacandhaafo faafinta iyo wacdinta intaa uu suganyahay jiraalka macallinkiisu.

Ka dib markii uu Nebi Muxammad (scw) uu riyadiisa ku arkay, welina ku amraaya inuu wacdiyo, ayaa waxaa uu ugu dambeyn yeelay baaqqa iyo dhageysiga adeerkii Sirri Saqti. Kalgacaylka diineed iyo heerka suufinimo ee xoogga badan ee ka soo yeeray khudbadda Junaydii daraaddeed ayaa 40-kii qof ee uu markii ugu horreysay wacdiyey, 18 ka mid ah ayaa dhintay 22 kalena way miyir beeleen. Jaallihisiii iyo xerowgii uu ugu jeclaa wuxuu ahaa Abuu Bakar Shibli.

Waxqabadkii Junaydii

Junayd wuxuu ka qayb qaatay aasaasidda waddo diineed hoostagta fikirka suufiga ah, fikirkaan ayaa loo baxshay (Suufiyada Miyir-qabka ah/ Sober Sufism), Waxaa loolla jeeda suufiyada ku dhisan qaab-su’aaleedka suurtagalnimada ah, ama aan yiraahdo Junaydii waxaa uu la jeeday in uu qaab suurtogalnimada iyo aqooneynta ah uu leexiyo qeexitaanada anshaxa iyo rumeynta iyo kuwa la halmaala ee kamida weyddimaha diineed.

Suufinimada Miyir-qabka ah (Sober Sufism), waxaa ku sifooba ama laga arkooda dadyowga soo maray ama waayo-aragnimada uu leh xaaladda ugu sareysa tasawufka ee (Fana/Walinimada), kuwaaso ku sugan xaaladda quudka nafsad-la’aanta ah (Selfless) ama jiraal-la’aanta ah ee ilaahay la la jaalo. Iyaguuse waxay is arkaan iyagoo nafahooda iyo dareemadooda uu celiyay ilaahay iyo xusitaankiisa. Uu noqoshadaaso ay keensatay waayo aragnimada laga dhaxlay jiraal-la’aanta nafeed (Selfless) ee dadka ka dhigaysa addoomada cusub ee imika ruuxda loo galshay.

Tusaalle ahaan, Junayd waxa laga soo xigtay isagoo leh, “Biyuhu waxay qaataan midabka koobka ay ku jiraan.” In kasta oo ay tani u muuqan karto mid jahawareer ah oo an la fahmi karin marka hore, ‘Abd al-Hakeem Carney (Aqoonyahan reer Ingiriis ah) wuxuu sharaxaayaa macnaha hadalkan Junaydi, ayaa wuxuu leeyahay: “Marka biyaha halkan laga fahmaayo looga jeedoo iftiinka qeexan ee shaqsiyadda saahidday, waxaa naloo horseeday fikradda muhiimka ah ee ‘Baaxadda Shaqsiyeed‘, Taaso ah ama loola jeedo, Gudashada rabbaaniga ah waxaa hela qalbiga qof kasta iyadoo lagu jangoynaayo qofkaas awooddiisa gorfeyneed ee gaarka uu ah. Waxaana tanni ay ka qayb qaadan doonta midabaynta dabeecadda qofkaas”.

Sidoo kale, sida laga soo xigtay Sells (Qoraa Oriental ahaa), “Junayd wuxuu u muuqdaa inuu u maleynayo in dhegaystayaashiisii ama akhristayaashii nuquladiisa ay lahaayeen ama lahaan karaan waayo-aragnimada uu ka hadlaayo ee tasawufka ah – ama, xitaa si ka sii xagjirsan, in dhegeysayaashiisu ama aqristayaashii nuquladiisu ay awoodaan inay galaan waayo-aragnimadaas , ama dib-abuurmanka ruuxeed (Re-creation of Soul), mar allaba markay bilaaban aqrinta ereyada ku xusan diiwaanadiisii tasawufka.”

Hadalkaan kor ku xusan waxa uu u ekaa in Junayd uu wax u qoraayey koox gaar ah oo ka mid ah dadyow lama arkaan ah oo uu horey uu tilmaamay. Dadyowgan uu tilmaamayo waa kuwa la doortay, ama “koox ‘walaalo ah (brethren)’ oo si adag isagu xiran oo uu junayd ku badhxay weedho ay ka mid yihiin ‘ kuwii la doortay ee rumaystayaasha ahaa (Choice of believers’) ama ‘kuwa saafiga ah (Pure Ones)’. Kuwaan uu tilmaamay, Waxay qaybo muhiim ka ciyaaran bulshada rumaystayaasha ah ee saahidday. ”

Fikrad Guud

Junayd waa shaqsiyad xiiso badan marka xagalo kala duwan lagu fiirsho, inkastoo aannu ka tagin diiwaano badan, waxqabadkiisa waxaa ka dheefay arday iyo jiilal uu bogay qaab-fikirkiisi falsafadeed iyo tasawufkiisii ruuxiga ahaa. Waxaana isku magac-dhabay waddooyin suufiyadeed oo uu garawsaday inuu ahaa dadyowgii waqtigii Cabbaasiyiinta ee sida aadka ah ugu dhawaa waqtigii Nebiga (csw), sidoo kalena noqon karaayay diiwaan la xigto oo warcelinihiisa iyo fasiraadihiisa diineed lagu jangooyo adduunka fiqiga, ama aan yiraahdo inuu yahay silsiladda qoraayada ah ee iska soo gaadha ah ee ku xiraaya nebiga (Csw) iyo Jaallayaashiisii cuddoona. Waxaana xiiso lahaa halka uu ku noola iyo xilliga uu noola, oo halka uu kunoola waa baqdaad oo ahayd magaalo-madaxdii Boqortooyadii Cabbaasiyiinta, sidoo kale waxay ahayd magaaladii ugu weynayd adduunka xilligaas iyo ta ugu muhiimsan ee ah in ay ahayd barta iyo degelka aqooneed ee caalamka iyo hooyadii casrigii dahabiga ahaa ee islaamka. Degelada aqooneed ee baqdaad, waxay kulmin jirtay qalinlayda ka kala timid gobolada boqortooyada, kuwaas oo ka qayb qaadanjirey turjumidda diiwaanada luuqadaha kale ku qoran. Waxaana kamida ah mawduucyadaas, caafimaadka, Xisaabta, Degel-sawireed (Geography) iyo sawir-gacmeedka (Cartography) iyo sidoo kale Suugaanta iyo Falsafadda.

Sidan ayay noloshii garaadeynta ee dunida Muslimku ula xiriirtay dhaqankii iyo qaab-fikirkii Hellenistic-ka ahaa iyo qaabfikirkii falsafadeed ee Giriiga’, gaar ahaan tii Plato iyo Aristotle.

Junayd waxa uu ahaa nin la ixtiraamo oo Suufiyadii noolaa waxna baray kuna dadaalay in uu tusaale u noqdo, intaas oo dhan. Waxqabadkiisi aqooneed waxaynu ku aragnaa in xooga uu saaray is-xakamaynta ruuxeed marka loo eego werinta iyo ka hadlidda suufiyadii hore, waxaana oo uu bulshadiisa baray nolosha aadka u nidaamsan. Waxa aannu ahaa shaqsiyad barwaaqaysan, oo lagu yaqaanay deeqsinimo. wuxuu alkumay hab-qotomi uu ku xalliyo weyddimaha qotoda dheer ee ku saabsana siraha ruuxiga ah (Spiritual Mysteries), inkastoo uu ku dhex noola bulsho si adag u eegta ama baandhaysa fikrad diimeed kasta oo dadka jahawareerin kara.

Suufinimadu, dabci ahaan, waxay xooga saartaa qaab-dhismeedka caqli-galka ah, taaso si guud loo wadaagi karo iyo sidoo kale khibradda shaqsiyadeed. Waddada suufiyadana waxay doonaysaa inay ka gudubto farqiga u dhexeeya gudashada iyo gacalinamda. Tani waxay keentay in dadka qaarkiis u arkaan in suufiyadu ay leedahay yool iyo dabeecad qatar ah oo ay ku doonayso in ay afkaar kale oo aan ku xusnayn ku kordhiso Tawxiidka sugan, si ay uu dhaliso wax cusub oo waxyeello leh. Horay intii lagu guda jiray qarnigii sagaalaad, Khulafadii boqortooyadu waxay dib ula noqdeen taageeradii ay siin jireen xarrumihii aqooneed iyo fikireed ee suufiyada, iyagoo ku andacoonaya inay hoos u dhigayaan heerka bulshada muslimka ah, halkii ay xoojin lahaayeen bulshada, waxaana jiray tallaabooyin ka dhan ah suufiyada oo lagu eedeeyay bidco iyo diin la’aan. Balse xaqiiqadu waxay ahayd oo ay ku dambeysay in ay ka shalaayeen falcelimahaas gurracan ee ay kala hortageen dadaal-wadayaashaas., ee ay ugu dambeyntii ay dib uu midoobeen.

Laakiinse xaqiiqada dahaadhnayd ee ka dambeysay waxaas oo dagaal iyo aflagaado ah, waxay ahayd in ay xilligaas jireen qolyo aan sunniyiin ahayn oo xilligaas noola. Waxaana lagu magacaabi jirey ibadiyiin, macna ahaanna noqonayaay (khawaarij), kuwaas oo afkaaro qaldan ku furdaaminaayay dhulalkii la oran jirey Khurasaan iyo Beershiyadii barriga. Sababaha darteed ayaa keensatay in qolyahaas iyo shiico wada socota ay dagaal dhan walba ah oo ay ku damacsanyihiin fara-maroojinta suufiyiinta iyo in ay dhammaan talisyada ay hogaamiyaan iyo nolosha bulsheed ee ka jirtay Boqortooyada ee ay saameynta ku lahaayeen ay dabar ku noqdaan. Balse ugu dambeyn cadaadiskaas iyo xurguftaasi ma waarin oo dib ayaa loo celiyay qolyahaas khawaarijta iyo shiicada iskugu jirey. Dadaalkaas iska-caabbineedna Junaydii qayb laxaad leh ayuu ka qaatay.

Fikirkannina (Tasawuf), wuxuu ahaa horseedkii ay ku tisqaaddey ilbaxnimadii islaamku iyo guud ahaan ogaalkii aadamuhu.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diinta Islaamka

Haweeney Muslimad ah ayaa noqotay garsooraha 1aad iyadoo xeran xijaab Mareykanka ka noqotay garsoore

In kasta oo aanay Nadia Kahf ahayn haweenaydii ugu horreysay ee Muslim ah oo noqota garsoore dawladeed, haddana waa qofkii ugu horreeyay ee iyadoo xijaab xeran kursigan qabato.

Published

on

Nadia Kahf waxay oo taagan Maxkamadda Sare ee Degmada Passaic, New Jersey, U.S., Maarso 23, 2023. (Sawirka Twitter)

Qareenka Nadia Kahf ayaa noqotay garsoorihii ugu horeeyay ee xijaab xiran gudaha Maraykanka kadib markii loo magacaabay maxkamada sare ee New Jersey.

Nadia Kahf, oo asal ahaan ka soo jeedda Suuriya sharciga qoyska iyo qareenka socdaalka ee magaalada Wayne, ayaa lagu dhaariyay xafiiska Khamiistii iyada oo gacanta ku haysa nuqul ka mid ah Qur’aanka kariimka ah, sida uu sheegay mareegaha wararka maxalliga ah ee North Jersey.

Waxay u adeegi doontaa sidii garsooraha Maxkamadda Sare ee Degmada Passaic ka dib markii Guddoomiyaha New Jersey Phil Murphy uu magacaabay sanad ka hor, sida ay sheegtay warbaahinta maxalliga ah.

In kasta oo aanay Nadia Kahf ahayn haweenaydii ugu horreysay ee Muslim ah oo noqota garsoore dawladeed, haddana waa qofkii ugu horreeyay ee iyadoo xijaab xeran kursigan qabato.

Tan iyo 2003, waxay ku fadhiday guddiga qaybta New Jersey ee Golaha Xiriirka Maraykanka-Islaamka (CAIR), oo ah urur u dooda xuquuqda madaniga ah ee Muslimka ah halkaas oo Nadia Kahf ay hadda u shaqeyso guddoomiye.

Iyadu sidoo kale waa lataliyaha sharciga Wafa House, oo ah hay’ad aan faa’iido doon ahayn iyo wakaalada adeegyada bulshada ee fadhigeedu yahay magaalada Clifton, iyo gudoomiyaha Xarunta Islaamiga ah ee Degmada Passaic.

Muslimiinta Mareykanka iyo kadib weerarradii Sebteember 11, 2001

Dareenka dadweynaha oo aan hore loo arag ayaa diiradda lagu saaray Muslimiinta Maraykanka kaddib weerarradii argagixisanimo ee Sebteember 11, 2001. Dadka Muslimiinta ah ee Maraykanka ayaa kor u kacay labaatankii sano ee la soo dhaafay.

Waxaa jiray qiyaastii 2.35 milyan oo qaangaar ah iyo carruur Muslimiin ah oo ku noolaa Mareykanka 2007 – oo ka dhigan 0.8% dadweynaha Mareykanka – markii Xarunta Cilmi-baarista ee Pew ay billowday cabbiridda cabbirka muslimiinta, sifooyinka dadka iyo aragtida. Wixii markaas ka dambeeyay, kobaca waxaa hormuud ka ahaa laba arrimood: socodka joogtada ah ee soo-galootiga Muslimiinta ee Maraykanka, iyo u janjeersiga Muslimiinta ee ah inay dhalaan carruur ka badan kuwa Maraykanka ee diimaha kale haysta.

2015, Xaruntu waxay saadaalisay in Muslimiintu ay gaari karaan 3.85 milyan gudaha Mareykanka 2020 – qiyaastii 1.1% tirada guud ee dadweynaha. Si kastaba ha ahaatee, kobaca dadka muslimiinta ah ee ka imanaya socdaalka waxa laga yaabaa in uu gaabis ku yimid dhawaanahaan sababo la xiriira isbeddelada siyaasadda socdaalka ee federaalka.

Tirada guryaha Muslimiinta ee Maraykanka ayaa sidoo kale kordhay 20-kii sano ee la soo dhaafay. Daraasad la sameeyay 2000 oo ay samaysay Iskaashatada Cilmi-baarista Jameecada Iskaashatada ayaa lagu ogaaday 1,209 masaajid oo ku yaala Maraykanka sanadkaas. Daraasada daba-galka ah ee ay sameeyeen sannadkii 2011-kii ayaa lagu ogaaday in tirada masaajidda ay gaartay 2,106, nooca 2020-ka ayaa laga helay 2,769 masaajid – in ka badan laba jibaar tiradii labaatan sano ka hor.

Marka laga soo tago kororka dadka Muslimiinta, Muslimiintu waxay kasbadeen saaxadda bulshada dhexdeeda. Tusaale ahaan, 2007dii, Shirweynihii 110aad waxaa ku jiray xubintii ugu horreysay ee Muslim ah, Rep. Keith Ellison, D-Minn. Ka dib xilligaa, Koongarasku wuxuu fadhiisiyey wakiil labaad oo Muslim ah, Rep. Andre Carson, D-Ind. Congress-ka 117aad ee hadda jira waxa ku jira laba kale oo Muslimiin ah oo ay weheliyaan Carson, waa haweenkii ugu horreeyay ee Muslim ah ee qabta jagadan: Xildhibaan Ilhaan Cumar, D-Minn., iyo Rashida Tlaib, D-Mich., oo markii ugu horreysay la doortay 2018.

Markii ay tiradoodu korodhay, Muslimiintu waxay kaloo sheegeen inay la kulmeen takoorid dheeraad ah. Sannadkii 2017, bilihii ugu horreeyay ee maamulka Trump, qiyaastii kala bar dadka qaangaarka ah ee Muslimiinta Mareykanka ah (48%) ayaa sheegay in ay shakhsi ahaan la kulmeen nooc ka mid ah takoorid diintooda darteed sannadkii hore. Tan waxa ku jiray waayo-aragnimo kala duwan, laga bilaabo dadka ka shakiya iyaga ilaa jir ahaan loo hanjabay ama la weeraray. Sannadkii 2011, marka la barbardhigo, 43% Muslimiinta qaangaarka ah waxay sheegeen inay la kulmeen ugu yaraan mid ka mid ah waaya-aragnimadan, 40% waxay sheegeen tan 2007dii.

20-kii sano ee la soo dhaafay, shacabka Mareykanka waxay ku kala qeybsameen in Islaamku uu ka badan yahay diimaha kale inay dhiirigeliyaan rabshadaha, waxaana soo ifbaxday qeybsanaan muuqata oo ku saabsan su’aashan.

In kasta oo dad badan oo Maraykan ah ay fikrado xun ka qabaan Muslimiinta iyo Islaamka, 53% waxay yiraahdeen shakhsi ahaan ma garanayaan qof Muslim ah, iyo qayb la mid ah (52%) waxay yiraahdeen “wax badan kama oga” Islaamka. Dadka Maraykanka ah ee aan Muslimka ahayn ee si shakhsi ah u yaqaana qof Muslim ah ayaa aad ugu dhow in ay aragti wanaagsan ka qabaan Muslimiinta, waxayna u badan tahay in ay aaminsan yihiin in Islaamku uu dhiirigeliyo rabshadaha si ka badan diimaha kale.

Facebook Comments Box

Continue Reading

Diinta Islaamka

Faa’iidooyinka caafimaad ee uu leeyahay soonka – ma sooman tahay maanta?

Soonka waa dhaqan soo jiray qarniyo badan oo muhiim u ah diinta Islaamka, wuxuuna kamid yahay 5-ta arkaan ee diinta Islaamka.

Published

on


Bishan in ka badan hal bilyan oo muslimiin ah oo ku kala nool daafaha caalamka ayaa billaabay soonka bisha barakaysan ee Ramadaanka, waxaana hadda saynisyahannadu ay isku raaceen in soonku uu ka caawin karo ka hortagga dhibaatooyinka ay ka mid yihiin kor u kaca kolestaroolka, cudurrada wadnaha iyo buurnaanta.

Soonka:- Waa tiirka afraad, waana waajib saaran qof kasta oo Muslim ah oo qaangaar ah, waxaana waajib ah in qofku ka soommanaado cuntada, cabitaanka iyo galmoodka laga bilaabo marka waagu dillaaco ilaa laga gaaraayo qorraxda marka ay dhacdo, qofkii jiritaankiisa beeniyana diinta Islaamka ayuu kaga baxayaa.

Waxaa wanaagsan oo muhiim ah marka hore inaan ogaano soonka fadliga uu leeyahay si bacdamaa aan ugu baratano faa’idadiisa qaaliga ah oo sanadkii mar na soo marta.Xadiis ku jira saxiixul Bukhaariga iyo Muslim oo uu soo weriyay Abuu-Hurayra A.K.R (Allahaka raali noqda’e) wuxuu yidhi: ”Camal kasta oo bani aadamku la yimaado oo camal san ah waaloo lalaabayaa, halkii wanaagna toban laab ayaa looga dhigaa ilaa toddaba boqol oo laab, Allaahkor ahaaye wuxuu yidhi: ”Soonka mooyaane, soonka anigaa iska leh, anigaana ka abaalmarinaya, wuxuu qofka soomaani ka tagay hawadiisii iyo cuntadiisii aniga dartay” qofkasoomani laba jeer ayuu farxaa; (marka uu afurayo iyo marka uu rabbigii la kulmayo). Urkaafkiisa ayaana Alle agtiisa ka udgoon carafta Miskiga”

Bisha soonka waxa ay leedahay fadli aad iyo aad u weyn, waana fursad sanadkii hal mar soo marta dadka Muslimiinta ah ee diinta Islaamka si dhab ah u aaminsan. Waa bil lagu tarabiyeeyo Nafsadda loogana daahiriyo waxyaabaha xun-xun sidoo kale waa bisha dulqaadka. Maxaa yeelay qofka inta uu soomanyahay waxa uu dareemayaa oon iyo gaajo sidaas darteed, oonka waxa uu qofka barayaa dulqaadka oo wixii nafsaddiisa oo jecleyd oo dhan ayuu ka tagayaa isagoo aaminsan inuu illaahay dartiis u sooman yahay ajarna xisaabsanayo, sidoo kale gaajada waxay qofka ay bareysaa inuu qalbigiisa qashuuco oo wax yaabihii shahawaadka ahaa uu iskaga tago.

1,400 oo sano ka hor ayey muslimiinta ku asteeyeen in ramadanka caafimaad ku jirro, laakiin hadda saynisyahannadu waxay isku raaceen in soonku uu ka hortagi karo dhibaatooyinka caafimaad ee ay ka mid yihiin kor u kaca kolestaroolka, cudurada wadnaha iyo buurnaanta.

Bishan in ka badan hal bilyan oo muslimiin ah oo ku kala nool daafaha caalamka ayaa sooman. Waxaana laga rabaa qofka Muslimka ah inuu ahaado cunto la’aan, biyo la’aan, sigaar la’aan, galmo la’aan iyo waxwalbo oo soonkaaga wax u dhimaayo sida caayda, xanta iwm.

Sannadkan, saacadaha soonka ayaa noqon doona mid aad ugu adag soonka dadka ku nool dalalka waqooyiga fog, halkaas oo qorraxdu ay ku sii jiri karto cirka ku dhawaad maalinta oo dhan.

Si ay ugu dhawaadaan Ilaahay oo ay u helaan taqwo wanaagsan, soonku waxa uu gacan ka geysan karaa in jirkeena sunta laga saaro, caafimaadkayagana uu wanaajiyo oo uu xitaa lumiyo miisaanka.

Faa’iidooyinka caafimaad

Soonka, si ka duwan gaajo naftaada, waxay kaa caawin kartaa inaad si badbaado leh u lumiso miisaanka. Caadi ahaan, cunista cuntooyin yar ayaa la ogaaday inay jirka ka caawiso inuu dufanka iska daadiyo, daraasado la sameeyayna waxay muujinayaan cabbista dareeraha yar ee bil gudaheed aanay saamayn xun ku lahayn caafimaadka.

Daraasaduhu waxay sidoo kale ogaadeen in dadka sooma bisha Ramadaanka ay leeyihiin heerar hoose oo kolestarool – waxaana yar inuu ku dhaco cudurrada wadnaha.

Cilmi baaris ayaa sidoo kale lagu ogaaday in soonka saddex maalmood oo kaliya ay saameyn togan ku yeelan karto habka difaaca jirka. Waxa ay ogaadeen in soonku uu keena in ay ku soo qulqulaan unugyo cusub oo dhiigga cad, kuwaas oo xoojiya hab-dhiska difaaca.

Cuntooyinka qadiimi ah, oo leh isbeddel casri ah

Shantii sano ee la soo dhaafay, cunnada 5:2 waxay noqotay mid si weyn caan u noqotay laakiin waxa laga yaabo inaadan ogayn ayaa ah in ay ka timid dhaqanka Islaamka ee bisha soonka.

“Ma jiro wax kale oo aad ku samayn karto jirkaaga oo u xoog badan sida soonka”

Sidoo kale waxaa loo yaqaanaa cuntada soonka. Ujeedadu waa in aad si caadi ah wax u cunto shanta maalmood ee isbuuca, laba maalmoodna waxa aad xaddidaysaa cuntadaada 600-500 oo kalori maalintii.

Tani waxay daba socotaa sunnada (hab nololeedka Nabiga scw) oo muslimiinta lagu booriyay inay soomaan Isniinta iyo Khamiista kasta, sidaas darteed waxay noqotaa caado joogto ah.

Buugga The Fast Diet, oo uu qoray Dr Michael Mosley, ayaa sidoo kale leh: “Ma jiraan wax kale oo aad ku samayn karto jirkaaga oo u xoog badan sida soonka.”

Ka digtoonow cunidda cuntada xad-dhaafka ah

Inkastoo ay jiraan faa’iidooyin badan oo soonku leeyahay, haddaan si sax ah loo raacin waxay dhab ahaantii saameyn xun ku yeelan kartaa caafimaadkeena. Waana sababta aad u maqashay dadka qaar oo si kaftan ah u sheegaya inay kordheen miisaanka bisha Ramadaan.

Dambiga ugu weyn ee arrintani ayaa ah inaad si xad-dhaaf ah u cunto, cunto badan xilliga afurka.

Qoysas badan, gaar ahaan qoysaska dadkiisa badan yihiin, ayaa diyaariya cuntooyin badan oo saliida ku badan tahay iyagoo aad ugu faraxsan cunidooda. Waxaana koow ka ah oo ay Soomaalida aadka u jecelyihiin sanbuuska. Menu-ga waxay u badan tahay inaad ka hesho sambuuska saliidda leh, bariis iyo hilib karbohaydrayt ka buuxaan.

Tan waxaa si fudud looga fogaan karaa in la qorsheeyo wakhti ka hor: qorshe cunto in la sameeyo ayay ku fiican tahay, haddana cunto nafaqo leh oo ku sii hayn kara, sida digirta, cagaarka caleenta ah, lawska iyo timirta.

Ka waran jimicsiga?

Jimicsiga adag iska illaali marka aad sooman tahay, sababtoo ah waad ku fuuqbaxi kartaa, laakiin dhaqdhaqaaqa fudud ee jirka ayaa weli la dhiirigelinayaa sida socodka dheer oo lagu gubo baruur iyo in waqti lagu dilo ayaa lagu tirin karaa jimicsi.

Facebook Comments Box

Continue Reading
Advertisement
Akhri11 hours ago

Nin akhriyay in ka badan 4,000 oo buug asigoo ku dhex jira maktabadiisa

Sirdoonka & Militariga2 days ago

Ciidamada Taageerada Degdegga ah ee Suudaan ma waxay askareysaa caruurta si ay uga dagaalamaan?

Afrika2 days ago

Dhowr dhimasho ah oo ka dhacay Chad kadib weerar lagu qaaday hay’adda amniga

Afrika4 days ago

Dhinacyada ku dagaallamaya Suudaan ayaa gaysta xad-gudubyo ay ka mid yihiin duqaymo ay ku hayaan dad rayid ah – Warbixinta Qaramada Midoobay

Siyaasadda Soomaaliweyn5 days ago

Shir Logu hadlaayay horumarinta Arrimaha Garsoorka: Waa sidee Xaalka Caddaaladda iyo Garsoorka Soomaaliya?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda5 days ago

Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya

Siyaasadda Arrimaha Dibadda6 days ago

Heshiis dastuurka Soomaaliya quseeya oo ay wada galeen Qadar iyo Soomaaliya

Geeska Afrika1 week ago

Damaca weyn ee Itoobiya ayaa khalkhal gelin doona Geeska Afrika – Ficil gurracan oo fashilmay

Afrika1 week ago

Maxay tahay sababta Masar iyo Turkiga ay u soo afjarayaan xiisadda tobanka sano socotay?

Afrika1 week ago

Rabshadaha dhimashada dhaliyey ee Senegal oo ka dhashay dib u dhigista doorashada: Akhriso qodobada aad u baahan tahay inaad wax ka ogaato

Wararka1 week ago

Qaramada Midoobay ayaa uga digtay Britain in muhaajiriinta loo tarxiilo Ruwaanda

Wararka1 week ago

Muxuu salka ku hayaa heshiiska amni ee ay ansixiyeen Golaha wasiirada Soomaaliya?

Afrika2 weeks ago

Dalka Zimbabwe ayaa ku hanjabay inuu mamnuuci doono deeqaha waxbarasho ee khaniisiinta loogu talagalay

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Xiriirka Masar iyo Soomaaliya

Afrika2 weeks ago

Shirkii midowga Afrika maxaa kasoo baxay? – Afgembi, rabshado iyo qalalaase khatar ku ah Afrika

Wararka2 weeks ago

83 Falastiiniyiin ah ayaa lagu dilay Qaza 24-kii saac ee la soo dhaafay, tirada dhimashaduna waxay kor u dhaaftay 28,858

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Madaxa Xisbullah Xassan Nasrallah ayaa u ballan qaaday in Israa’iil ‘ay caqabad kala kulmi doonto ‘dilka dadka rayidka ah’

Bariga dhexe2 weeks ago

Weerarkii Israa’iil ee koonfurta Lubnaan ayaa lagu dilay 6 xubnood oo ka tirsan ururka Xisbullah

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Tegida Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud ee Addis Ababa waa qalad diblomaasiyaddeed

Wararka2 weeks ago

Kaliya Mareykanka ayaa qasab ku keeni kara nabadda Bariga Dhexe waana inuu cadaadiyaa Israa’iil, ayuu yirri Wasiirka arrimaha dibadda ee Lubnaan

Wararka2 weeks ago

“Haddii aad nabad rabto, u diyaargarow dagaal,” – RW Kyriakos Mitsotakis

Wararka2 weeks ago

Sarkaal Kenyan ah oo meydkiisa laga helay hotel ku yaallo Washington

Sirdoonka & Militariga2 weeks ago

Maxaa dan ah ayaa ugu jira Soomaaliya heshiiska is-afgaradka milatari ay kala saxiixatay Mareykanka?

Siyaasadda Arrimaha Dibadda2 weeks ago

Madaxweyne Xassan Sh. Maxamuud (4.5) oo tagaya Itoobiya – Ujeedka waa maxay?

Aasiya3 weeks ago

Muslimiinta Hindiya ayaa ka cabsi qaba mustaqbalka xukunka RW Narendra Modi ee Hinduuga ah

Gumeysi iyo isir sifeyn3 weeks ago

Dagaalka Qaza: Maxkamad ku taallo Nederland ayaa dowladda ku amartay in ay joojiso diyaaradaha dagaalka ee F-35 ee ay gaynayso Israa’iil

Sirdoonka & Militariga3 weeks ago

Muxuu ku saabsan yahay heshiiska difaaca ee Soomaaliya iyo Turkey?

Afrika3 weeks ago

Colaadda Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Koongo laga soo bilaabo 1996

Wararka3 weeks ago

Weerarada fallaagada ayaa kumannaan kun ku qasbay inay ka qaxaan Koongo

Afrika3 weeks ago

Basaasiinta Israa’iil ayaa u hanjabaya qoyskayga – Wasiiradda Arrimaha Dibedda ee Koonfur Afrika

Buuggaag3 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda PDF

Buuggaag4 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 26aad

Siyaasadda Soomaaliweyn4 weeks ago

Qowmiyada Oromada oo xalay lagu laayay degmada Beledxaawo ee Gobolka Gedo

Sirdoonka & Militariga4 weeks ago

Maraykanka ayaa ka digaya aargoosi dheeraad ah haddii maleeshiyaadka ay Iran taageerto ay sii wadaan weeraradooda

Wararka4 weeks ago

Ugu yaraan 10 qof ayaa ku dhintay weerar ay kooxo hubeysan ku qaadeen saldhigga booliska Pakistan

Buuggaag4 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 25aad

Dhaqan, Af, iyo Taariikhda4 weeks ago

Xasuuqii Ruwaanda ka dhacay, 1994

Wararka4 weeks ago

Saddex qof ayaa ku dhaawacmay weerar mindi oo ka dhacay magaalada Paris

Buuggaag4 weeks ago

Buugga Haddimada Qabyaaladda –Qeybtii 24aad

Afrika4 weeks ago

Ruwaanda oo heshay xabaalo wadareedyo badan 30 sano kadib xasuuqii Tutsiga, 1994

Xul